-*^^^
6
^G>
^v^v\iv.xv^ ^v^>-'Xii;^:'ii
330
•». --■•
'^^A.-iK
j6.^v6o->
'yv/
^ 0 V tu 0 r t
} IC brittc "Jlbteiliiiu^ bc-j ,]c(intcn 58anbc§ bringt bic *^>vcbiflten bc-3
3;Q()ve§ 1522, bie öorloicf(eiib in fllcid),5citi9cn 2)nirfeu übcv=
liefert iiirfit fo luillftiinbifl evlialteu finb Une bic bcv folrtciibcii
3al)vc, nii« bencii iiiiv iliövcro iinevmüblidjc 3ri)vcibci1)aiib fiift
nlle« aufbeliml)vt bat, loa-? i'. lum bev Won.^cl 511 iciiicr ÄMttcii =
bevcicv Oiemciiibc bio ,^it iciiicm lobe iicfprocljcn tint.
Icr büvlieflciibc ^anb biit eine laiiflc iUn-gcldjidjte. 3)ae TOanuifript
bee SBanbe» ijat D. &. 2?ud)liialb (11111 o,x'6^jkn icile IjcviicfteÜt, bcüov cv bie
;Kiivciid)cti '■|*rebi9tiiad)id)rifteii in ^\(na nuffanb. 3?i'3 baf)in tnaveii nur
"iHHidn'cbc iiiib Stoll5iid)c >'lbid)viftcn bev 3luf,5eic^iuiiigen iUbvci-'i unb ]\vax
cijt lunii ^Vit)i'e 152.S an betannt gelueien. 5htn abev Ipurben toiv in bcn
'■ikih} ber Originale gcfeld, unb aud) bie ^olji-'öänge 1523 bi§ 1526 (1527 ift
ncvloron) famcn anö lage'3lid)t. Xcm .Vitirgang 152-'. aber fct)(t ber ^^Infnng
iiiib mit il)in aud) (gcmäfj bein bnn ^Küvcr feftgef)alteneu 'iBeiliuad)toanfong
bcü 3a^rc§) bie 3ßeil)nad)tÄprebigten 1522. Die 'OJlbglic^feit, bafe bieje l'ürfe
burdj einen Ineiteren ^unb ergänzt Uicrben unb baß fid) (ba ^Kbrcr bod) id)ou
feit ;vrübial}r 1522 in SBittenbcvg gclucitt bat) aud) 9[ac^id)riftcn nou 1522cv
'4>rebigten finben fönnten, ueranlafjte iin-?, bie öerauSgaBc biefer 'IH-ebigteu ,511
bertagcn. äHn-fid)t mar uinjomcl)r geboten, als fid) nun fjcrau-jftclltc, baf', bic
.S^icraii'jgabe ber '|H-cbigtcii 0011 1523, uield)c nur auf (Mrunb ber Iructe unb
einiger locnigcr ^Kotf)fd)cn l'(iif,ieid)nnngen fclion 1801 in Sb. 12 erfolgte, Oer=
frül)t gclncfen mar. I^eun bic ^Körerjd)cn ^]iad)fd)riften be? ^^satire-j 1523
6rad)ten 511 bciu in i^b. 12 uerlucrteten Stoff nid)t nur ein (*rf)cblid)C':i bin.yi,
fonbcrii fie bicnten and) ]u feiner 3id)tung unb nötigten, ac^t 'Ivrcbigten, bic
h)ir bamat§ mangels anbcver .«ritcrien auf förunb iE)re« JrurfialjrC'J beut
3al)re 1523 .pgettiiefen batten, auo ibni .^n entfernen. 5lad)bein bie '|U-ebigten
bon 1523 in 5Bb. 11 i()re (vrgän3ung erfal)rcn Ratten, burftcn fie mit Sid)cr=
t)ctt iinfcrm ;\af)re 1522 .^ugelniefcu Inerbeu. ^m übrigen ^at fic^ ba« 3ii=
hiarten mit bcn '^^rcbigten 1522 nod) infofern lielof)ut, ak^ in ber lat unter
aubcrer ^saljre 'Ihcbigtcu brci yiiebcrfd)riften ;)ibrcr-5 fid) fanbcn, bic in-j
IV SöothJDtl
^sat)X 1Ö22 ]i\ feijcn finb. C^o ift oiirf) jiiit nicf)t bUllü, ciu?iicfrf)Ioffcii, bcifi firf)
bcvavtigeo imrt) forncrl)tn ucvftvciit fiiibct, aber bie 4LHil)viif;einlid)l:eit ift borij icl)v
uevminbert uiib i'o burften tvix benn mit bcv .öcrouyflabe nicfjt täiiflcr .^öflcrti.
(y>i liHir aninnt^Iicf) (u-atifiri)tiiit qfUu'icn, -2cf)viftcii iinb 'l^vebii^teii bcc-
^\al)rc!5 1">22 in einem '-^anbe ,511 neveiiiifleii, baliev liat bie U.H'rta3inui be'J
3)ni(fe§ bev Icütcrcn and) nnf cvitcvc cingclnivft. '■Jladjbcm fid) aber bie
.S>i'anoiietH'v einer biefer Sdjriften, beo „iu'tbiidjlein-j", in rcitlid)er (vrliiäiviiirt
allcc- AÜr nnb SBtber bal)in t^ceiniiit , beffen iimfangreidje Uberlieferinu^ an
einer nnb berfetben Stelle, nämlid) unter bem ^uifive feine» erften &rfd)einenv
(1522) tior3nfiil)rcn, l)ätte bie ^-iNereiniLinng ber Sd)riften nnb ^Uxbiiiten in
einem '-Banbe biefen über Okbiilir anflefrf)iiH'Ut. llnb ba aurf) ber i^anb li»',
ber bie .Uirdienpüftille lum 1522 bringt, Uieitere» nidit anfnelinten fann, fo
blieb eben nnr übrig, Schriften nnb 5j>rebigten 1">22 auf jlxiei mäfeig ftarfc
iBiinbc (Kl- nnb lO'M 311 lierteilen. '^Ind) l)ier ober l)at ba-ä 3i>arten eine
(yniri)t getragen: e-3 lüirb nibglid) fein in i^b. In- ba-i in jiingfter ;]eit nnf=
gefnnbene i8vu(f}ftücf eine» l'utl)crantogrQbl)'5 511 uerlncrten, Uield)e-3 nad) ber
l'lnfid)t feines JyinberS bie Umänberung eiue-j un-j Verlorenen llJannffripty
l'utl)er-^ in ben Icrt einer K)22 gebrnrften 'L'ntl)erfd)rift barftellt.
Unter ben -.pi^ebigten bes Csrtt)rc-: 1522 ragen an innerer 'J3ebcntung unb
äBirfung icnc ad)t ^^''ftcitfernuine berluir, mit benen Vuttjer nad) feiner 'MM-
fel)r üon ber äBortburg bie aufgeregten UlHigen be-J ümftur.^eo in bae rut)ige
(Vaf)rliiaffer ber JKeform jurücfjlöang. 'Jiid)t mit llnred)t ift gefagt Ivovben,
i'utl)er l)abe feine großartigeren läge erlebt al« biefe lluir^tage be-j Oi'-''f)'-'L''i 1522.
yfad) anfjcu unb für gan,5 Xentfdjlanb nnmitteUmr linrfung§DoUer loaren ja
bie äCmrmfcr aage getoefen, aber bort l)atte er crflärtcn ^einbcn gegenüber=
geftauben, unb nid)t 3lr)eifelt)aft tonnte cS für il)n fein, Ina» er auf bie ivorbe=
rnng be-s 'ilUberrufe-:' ,5n antloorten l)abe, l)icr bagcgen Ratten it)n, loie er felbft
äußerte, bie Seinen getroffen, loie alle ieufel, fo iml)c fie il)ni fd)on ge=
fommen, il)n ui(^t getroffen l)ätten; f)ier mufjte er mit aller '^Infpannung beo
Weifte?' nad) bem rid)tigen SBegc fnd)en, ben er ]u gel)eu l)ätte. Seit ift) biefe
nrf)t "l^rebigten oor länger benn jel)n Oi^i'ji'^'" genauer feiinen lernte, l)at bie
lUad)t unb tinnbringlid)fcit, mit ber Sutf)er l)ier ,5U feiner ©cmcinbc rebet,
mid) immer Ivieber angezogen, unb id) l)abe mit D. Aloffmane, ber il)neu
gleid)faUö eine gan^ befonber-j loarme leilnaljme -juloenbete, oftnuil-j münblid)
unb brieflich mid) barüber auvgefprod)en. W\x luaren and) bal)in einig ge=
loorben, un-J in bie '-ßearbeihing ^u teilen, (yinen befonbcren Oiegenftanb
unferer ?lufmerffam£eit bilbete ber angeblid)e in'ief Vulljer-j au bie Ämten^
berger, über beffen ^JHd)tb rief fein mir einer ''JJieinung loaren; loäl)renb aber
l>. Äioffmane met)r geneigt mar, barin bav iyrud)ftüct einer ^loeiten 5iaft)fd)rift
bev ''l^rebigten ^n fel)cn, t)nbe id) nun bie '.Jluffaffung (\[-:- Gnllourf 'i'utl)er-5 \u
begrünbcn gcfurf)t. '^lut^ bie Jvrage, ob IHurifaber für feine 'Bearbeitung ber
ac^t '4-*rcbigten feine anbere CuelTe get)abt alo eiiuMi ber alten Trurfe, loar
Sothiott V
oft ®ci^cnftanb ber (^röiteniiuv IX .fiüifmiinc f)attc aiic^ frfjon bor ^\nf)rcii
boy ä*cvl)ältiii'5 bcr bciboii 2crtc biird) 'iH")Cid)minci bcücn bciitlirf) nfinrilt
liniC' beibcii leiten rtciitciiiiatit ift, iiiib icf; bebauie, bafs e-5 ber t^ljaraftcr uiiirev
'^(ujfiabe iiid)t geftattct, tc- aud) in bicfcr, ctlua bnrd} Sperrbriirf, ]n tnn.
Veiber ift ober, aU es fidj in biefeni Sommer unb .s^crbft bnrnm bnnbelte,
bie lani^jatiricien (i-rloniyuuvMi ]n eriiänyn nnb nbfdjlicfsenb biu'jnftellen, I>. AUiff=
nuine biirdj ,Uranfl)cit unb Slmtoflefrfjiifte öerfiinbcrt geloefen, mir bie crtnartcte
■S^ilfe ,5nm '^In-jban bcr C^inteitung ,',h leiften. So l]cVbe id) bcnn bie C^in=
leitnnfl flan,^ auf mid) neljmen muffen, ilnvj id) unter biefcn llmftnuben mit
banfbarcr '^cnutmng beffen, ba-3 mir .^u ben bcl)anbcltcn Jyragen fd^lonr] auf
lofifj Oon 1>. .Uoffmanc oorlag, für bie nd)t Sermone leiften tonnte, baö Ijnbe
id) geleiftet. '^i^efonbere ä^efd;ränfunii gebot bie fnnppe ^eit tjinfidjtlid) ber
^'Inmerfungeu. iUclIeidjt ift co möglid), einmüt an anbcrem Crte auf bie
l)ier ber pliilologifdjen .Uritit unb (Srtliirung geftelltc '^tufgabe 3nrücf,5nfommen.
\\,d) bin nlfo bei ben ad)t Sermonen perfönlid) ticrantlimrtlid) für bie gnn',e
Cvinleitung, obgcfeben imu ben fprad)lid)en '^.n'merfungen, ferner für ben nlten
(oberen) 2ejt biefer ^^-'i'cbigtcu, Uiäl)rcnb D. Äioffmane bie in^rnntlüortung für
beu '•^(urifabcrfd)en (unteren) lert trägt. Xie 'i>er,3eirf)nung ber CeÄarten l)nt
Dr. %. Ojötje beforgt, ebenfo bie fprodjlidjen innnerfuugen nm Sd;lnffe ber
tV'inleitung.
OJoetl)e t)at (nad) l'lbefeu, Woetl)e in m. Vebeu 1'J(J4, S. KJ'J) einmal
geäufjert, c-5 fd)eine if)m eine 9tnmaf;ung, auf ben Oietft Stnfpruc^ ju madjcu,
fotange ber '^uc^ftabe nidjt bcutlid) nnb geläufig ift. Xicfec- Sdjul'.loort
pl)i[ologifdjer ii^emüt)ung um ben Icrt möd)tc id) in 5lnfpruc^ nel)meu nautent=
lid) für bie Üknauigfcit, mit ber aud^ bie fprad)lid)cn ^Iblneidjungcn ber Icrtc
be» iyru(^ftücEcö II (S. LVlIff.) oerjcidjnet finb, unb bie bcfonbere 'Jtuyfül)r=
Iid)feit, mit bcr bie Überlieferung be-S 3^rnd)ftücEcä foluie ber acf)t Sermone
fetbft bet)anbelt ift. ^ei einem fo furzen nnb nur in fpäteren t)aubfd)riftlid)cn
ilberlieferungcn Oorliegenbcn lertc, Inie biefe>3 3?ruc^ftüd, fptelt naturgemäß
bac' Sprad)Iid)e aud) für bie .Üritif eine ')JoUe, bie if)in fonft nid)t in foldjcm
'JJiaße ;,ufommt, unb ber 2ert jener ad)t '^.'rcbigten ift gcluiB auBcrgclniitjnlidjer
'i^emül)ung loürbig unb locrt. '-Betreff'-' ber 5prebigten unfreS 2?anbc§ im 5l[I=
gemeinen mbd)te id) baran erinnern, baf; Inir bie mciften nur in aufeerlnittcn»
bergifd)cn Xrucfen bcfitjcn, unb in biefcn bie burd) bie Übermalung t)inburd)=
fd)immernbcn Überbteibfel bcr ,l'utl)crfprad)e einen t)Dt)ercn 9Bert an fid) unb
für bie .Hritif l)aben muffen al» es ba ber (V^'l ift. ^^o un-j ein oon l'nt()cr
fclbft beforgter ober gebilligter ü^ruct Porlicgt. — Xie (Jin^clfriti! baben Inir
,5Uiar immer geübt, il)r aber in nnfcrer X'luogabe Cv-influf] auf bie Wcftaltnug
be» 2ertc5 im allgemeinen nur ba eingeräumt, tuo bie ^yerberbniö bes .yigrunbe
gelegten Icrtc-j e-3 gebieterifrf) forberte. Xie iverlorfung, barin ineitcr yi geben,
UHU' gerabe bei biefcn ^nebigtcu oft fcl)r groß, jumal in bem nid)t felteneu
VI Sßorttiort
^ViiKc, bn^ fid) mcfjvevc Ixwäc nlo uninittcUiar nii-j citiov ()iiiibld)viftlid)ni
■•.Hiif'icidjniiiui bev '•jU'cbii'it (vfloljeu evluicieii. To lu'nitnrt beim biiv in boiu
lliiuviiu^ mit bi'u ■|>vi"biiituad)id)riitL'u 'Körcvo iicfdjävitc »Huflc [)än]\c\ (\(\nn},
biird) bell iiiifjcvcit 9iid)tigfcityfd)cin einer i^e«avt bcä ^ucjvnnbe flcleflten DvurfC'r.
bnrd)',nbviniV'n ,yi beut, liia>j liiol)l in bcv iHn'lofle c^ftanbcn (jntien fnnn: jei
c-j, bau bieü'-J Icijtevc lum beni anbcvn Tviirfe nninittellniv baviiebotcn ober bic
tvitifdje ÖTtniiivind nnv nuf ben vid)tic\eii Sßeg flcluiefcn luivb. ;,'\d) jclbft (jube
cinii^e Stellen bev ad)t Scnmme in biefer äBcifc, tiiie id) ineine, übev,]eii(^eiib
(^ebejicvt, in lueitcrcr 'Jlii-Jbetjiuinfl l)at ecj Dr. Öiölie getan, luobei id) iljin ^luar
iiieift, aber ind)t immer ,yiftiminen fonnte. @r i)at in biefen JvnÜen feine
ablucidjenbe ^hiffaffnng in ben X'lnmerfiimucn bcgriinbet.
Tie ael)t Sermone folUen nrfpritnölid) au ber Spilie ber Sdjriften
l"tc()en, li'o fie ja ^Uieifello« aud) einen gan,5 pafjenbcn 'lUati ijabcn Uiiirben
Jucgen il)rer tia()en iye,iicl)ung ,]n ber Sdjrift „ä'on beiberlei ©eftalt" iijln.
iBcffer aber eröffnen fie bic 'lltcitie ber l.')-22cr ^^^rebigten, Uon benen ja nod)
mand)e niibere beftiinmt Uiaren, in bie gleidje Werbe ;,n liauen. '.'lud) l)ätte
ol)nc fie iBb. 1<> ' bod) gar .^n geringen Umfang gel)abt.
5(J{it i^enuliiing beo fdjou erluäfinten 5Jianiiffriptrt D. 3?uri)Uia(bS tft bie
3?earbcitung ber l-")L*2er 'lUebigten, bie Inir je|t norlegcn, lum ben beiben
ßkrmaniften Dberlet)rer Dr. griebrid) SBeibling in Jvürftenlnalbe a. b. Spree
(9lr. 11 — 24) unb iJ3ibtiotf)c!ar Dr. ?(lfreb Wölic in ^yreibiirg im '4.H-ciÄgau
(gir. n. 10. 25 — GO) bcrgeftellt liun-ben. inm leiderem rütjrt aud) ber ^^Ibfc^nitt
über bie gcbrucften ^prebigtfammlungen S. XVI ff. Ijcr. Pfarrer D. 53ud))Dalb
t}at bie brei ()anbfd)riftlid) lion ^vörer überlieferten ^H'ebigtterte CDJr. 50.
til. 62) beigeftenert. Dr. Wijlie l)at aufjerbem bie gefainteu '-J.MbIiograpf)ieu
bes 8?anbe§ t)ergefteUt auf ©runb einer bon itjm geleiteten Umfrage. Ten
Hon if)in, folueit t-i inbglid) Inar, beigefügten 'J5eftinimnngen ber Trucfcr linrb
man um fo größerem -i^ertrauen eutgegcnbriugeu bürfcn, aVi Dr. (siöi^c burd)
fein eben crfd)iencne5 Ü^ud): „3?ie [)od)beutfd)en Trurfer ber 9ieformationS3eit",
Strafjbnrg 1U05, feine einget)enbe !i?cfanntfc^aft mit ben ■fi'enn,5eid)cn ber ein=
.^cluen Trncfer erlviefcn b'it- — Pi'- 2Scibling [)at fämtlidje .Uorrcftiircu
bec' iJ^aubes in banfenÄmerter Sorgfalt mitgelefen unb aud) Dr. ©blie bat
loeit über feinen 'Jlrbeitäanteil f)inauö bie§ getan. 3)er gefd)id)tlic^e Seil ber
(Einleitungen ftanunt meift aitci beut ^.llaniiffriiit D. 3?nd)liialbv ber, einigemal
l)abe id) geglaubt, bie in ber Überlieferung gegebenen Uinftänbe unb latfad)eii
ober bie babiirc^ nabe gelegten (Srlnägnngen etlraS anefübrlidjer barftellen ,yi
füllen unb in bicfem ^alle and] mit '"^v ge,5eid)uet.
Sie Oiefamteinleitung ,]u ben ^-n-ebigtcn becv^n^i'f'^ ^"''-^ 'S. I ff. ift loie
üblid) öoit mir öerfafjt, abgefeljen inm bem fc^on crtnätinten 'Jlbfc^nitt über
bie ^l^rebigtfammluugen. Tie ?lninerfniigeu ,]u S. 1 — M (8 Sermone) rubren
Hon mir, bie ,',u 3. ii5 — 124 oon Dr. ißeibling, bie ',11 S. 125 — 4:!5 Don
Dr. Ci4i)lje l)er, foloeit fie nid)t nnter,5eid)nct finb.
ianlinnt VII
Tic \H luirbitiiiii^ bii'jco "-I^aiibi-o ift iiiioicvii eine aiibeve luie in beii
fvül)ereii i-*äiiben, aU bic janitlid)eii tvinieitimeien ,^ii beii einyliicii ''|U'ebi(^tcii
iHnanftel)en, bann bie 2c.rte foU^en nnb bie 'ilnmevfnnrten bcn Scfjlnfj marfjen.
Tiefe Cfinvirf)tnnrt ift au] Wvunb eine-? 'Jlbfoninteno ',luifcf)en l'eituni^ unb
93crlcifl getroffen luovben. Sie ivluä()vt, luenn ein '-i^niib an-5 einer iiröfKren
9ln,5al)( einylner Stiirfc beftel)!, beren iebec< einer (vinleitnng beborf, ben 'inn-^
teil, ben man bei nmfangreicl;en Stürfen ftet» l)at, baß nämlid) bie &n=
leitungen erft abgefiljloffcn ]U luerben braucfjen, luenn bie Terte gebrucft liov=
liegen, nnb bafe ber Sal^ nirijt unliebfani anfgel)alten ober nnterbrotljen liierben
fann buvc§ eine fd)lüierigere, inct)v 3eit foftenbe Einleitung. Tie ''^lumcrfungcu
fämtlid) an ben Sc^lnfj ,511 ftelten, mar fdjon in ben leljtcrfdjienenen 8?änben
angeüal)nt, ben ".'Infto^ jur X>nvd;fül)rnng gab nuninef)r bic '-IkiranfteUung ber
(Einleitungen.
'.üom (\e6ruar bi» 'DJfai biefcs ^Vtl^rcis ift bic evfte .spälfte bc3 erftcn
S^anbcy ber 2?i6elüberfe|ung gebrucft nuirben, lueldjcr einen Teil ber un§ cr=
lialtenen eigcnljänbigen 'jficberfdjriftcn l'ntt)er-5 Don feiner Überfelung bringen
nnb lOoG crfc^cincn luirb.
'begonnen ift ferner 3?b. 32 nnb begonnen Inerben foll 3lnfang 190G
i^b. 10 \
Dr. föeorg ^'aefetfe ift am 1. Slfiril b. % ms feiner Stellung als .bilf§=
arbeiter ber Seitung gcfd)iebcn, um ftd) für bentfdje ©pra(^e unb Literatur ,^u
l)a6iliticren.
■Jim t). yipril l'Jn.", ftarb in -Jcüumburg a. b. ©aale ber Jöcgrünber ber
fritifrf)C" (-M^intti^u^ÖO^e ber Sßerfe 53t. ßutl)er§, ^^farrer D. ßarl Änaafe.
3luS ber unmittelbaren 53}itarbeit mit SRücEfidjt auf ?lmt unb lDrt3erlid)cä
Reiben im .i^a^re 1897 gefd)icben, t)at er fpätev bic .Sjerauygabe bco 3?ricf=
liiedjfcl-ö Sntl)crö Itiebcr übernommen, atu tl)m bie 5Jiufie bc§ iHuljeftanbcy unb
n'icbcrgenionncnc ©cfunbfjeit bies geftatteten. Tiefe 3lufgabe, ju bereu Söfung
er nor anberen an-jgerüftet Umr, ift nun abermal-5 lierlnaift, bod) aud) über
feinen 2ob l)inan§ mirb er bnrd) feinen l)anbfd)riftlid)cu ^JJadjlafi, ber 3U
einem grofjcn Teile fintier betrifft, unferer ?tu§gabe ein (^öi^^crer fein.
Berlin, ben 14. 5ioöember 1905.
^tofeffov Dl. "^aiü ^Mctfd).
3 n fj Jt ^ ^-
Sritc
SortUÜVt III
*4!rcbigteu bcö 3atjrc§ 1522
einlcituiig ju biegen IX
Ü6erfi(f)t XLIH
ßinleitungcn ^ii bcii einjclneu !:i^*vcbigtcu XLVI
Seite 1
9[niiiertungcn (cinfcötiefeli^ *Jia(^tvüge iiub iBevid^tigungeiii . 436
Ab A QÖOAOObiÄiQOb A ßi
^^rcbiotcu bc^ 3a(jrc§ 1522,
X'ic 'l'rt'bigtiMi bes^ 3Qt)ve§ 1522 finb im C^c^cnfatj ,^u bciicn bcr fpütcrcn ^oTjre
jum Weitaus gvLiIfvcn leil nur in gebrucftcr Übcvliefevnng auf un# gcfommen.
3)ie *)cod^fd)viftcn 9{brer§ t)c6en erft mit 2öet^na^ten 1522 an unb obenbrein ift
bcr SInfaug bicfe§ crften Sal^rgaugcg feiner *)cac()fi1)riften größtenteils Uerlorcn
gegangen. 3m 3i- 1523 Ijatten fid) tjanbfdjriftlidje unb gebrudte Überlieferung
nod) faft bie SBage, tion 1524 an aber treten bie ^rude einzelner '^.'rebigten immer
metjr in ben 4"'i'dergrunb, maljrfc^cinlid) ,v 1. unter {5innnrtung bcö aUmiifjIidjen
©rfdjeinenS ber .ffirdjenpoftdle l'utt)erä. Saä tritt red)t augenfällig barin f)eröor,
boß nac^ ^rfdjeiuen beä Sommerteils 1527 Don ben *^>rebigten b. 3. 1528 feine
einjige gleichzeitig gebrurft unirbe, Don bcnen b. 3. 1529 nur eine 1530 im
2;rurf crfc^ien.
1. 2>tc altCH i'cr3citf)iitffc bcr 4>rcbigtcn i.'ut()crä.
S)a bie gfförerfi^en ^JJad)fd)riften erft mit 3öeil^nai^ten 1522 beginnen, fo
tonimen bei unferm SaTjrgang auc^ bie alten '•^>rebigtentier,5eicf)niffe nur für
bie Ictjten ^^'i'cbigten in 23etrac^t. Über biefe 3nf)aU§0cr,^eid)niffe ber JKiJrerfc^cn
|)anb)d)rifteubänbc an biefer Stelle ©enauere^ mitzuteilen, '^abe i^ in ben 6in=
leitungen jn ben einzelnen ^^rebigtja'^rgangen in 9lu§fid)t gcftellt, iä) gebe ba'^cr
im folgenben ba§ älSefeuttidifte über bie .^bfd^r. felbft unb taffe einige fritifc^c
■Jlnbeutungen folgen.
Sie i'cr,5eic^niffe A unb B finben fic^ beibe in ber .!pbfd|r. Sir. XXXIII bcr
iHat«fc^ulbibliütI)cf ju greidau. Siefe befte^t au§ 100 SBIättcrn in Quart, bie
in einen alten Uinfd)tag onö befd^riebeneni 5pergament ge'^cftet finb. Sie ift in
"il. '|.<ood)5 iu'filj geioefen, ober feine .^lanb erfc^eint nur am Sdjluffe (f. S. XI).
2)a§ :fiegiftcr .1 fowie bie folgenben 5Ber,5eid)niffe unb ber ?lnfang tjon B QSl. 1 — 64*)
finb uon einer .6anb gefi^rieben, neben ber bann eine anbere auftandjt. Sie finb
nid)t leid)t auseinanber ju Italien unb geljören (nad) freunbt. SJIitteilung öon
Dr. Sternen) jebenfattS feiner betaunteren *4^erfönlid)fcit an. S)ic 9lrt wie im
jlueiten leite ber A^ibfc^r. bie beiben .Oänbc abttiect)feln erinnert an ba§, Wag D. 93ur^=
wölb für bie ßwidaner C^bfdjr. XXXVl ermittelt :^at, ügl. iBb. 27, S. XlII.
St. l»-25'' bog bon D. aSuc^wolb mit Ä bezeichnete iprebigten=
ber,5ei(i)nii ;
3?t. V': 4>erzeic^niß ber prebigtenn tober ber feft, a[§ irei'^naditenn, Cftcrn,
pfingftenn t önb fontogg ßuangetien burd) ben c^rWirbigenn .ft. S). 3R. ü.
getf)an öor mittag Anno MD-XXIII.
jBen nacfiniittag §att er bie erfte önb 2 ept S. petri önb 3ube gepbigt.
iiutrjcvl SBertc. X, 3 Jii
X !Ptcbigtcn bc? 3nI)re-3 1522
Siic pbigten §o auff ellidjc fcftc ünb tag in bev 9Bocf)cii gepvebigett fiiibt,
imb in bic fiivdjcnpDftill nidjt gcbrQd)t, Sinbt mit Vi'i-1ilien'i gc3eid)nett.
Liice: 2: 3tm fjciligcn Ptiviftag an. M. d. XXIU fol: 4:
actor: 7. Die Stcphani fol: 5.
loh: 21 Die lohannis fol: 7:
luce: 2: dnica poft natalem, Ecce liic positus est. fol: 8.
Siefe bicr *pvebigten ge'^lncu alfo nod) bcm 3. 1522 an, e§ folgen bie öom
1. ^annav biS 4. ?lböent 1528 (abgebvudt in bcv elften J?otunnie bev Überfielt
a5b. 11, ©.3 ff.), bann luiebev mit aüci^nadjten bcginnenb Coiüiones anni
M.d.XXIllI (ebba. ©. 8 u. 33b. 15, <B. 405 ff.), barauf Conciones D. Martini Lutln
nnno DM. XXV (ebba. <B. 408 bie öon Sßci^nac^ten 1524; ba§ Segifter ber 1525ev
^»rebigten Ujirb in Ü8b. 18 mitjuteiten fein); bie iKegiftcv ber ^kebigtjal^rgänge
1526—1529 finb in $Bb. 20, S. 208ff.; 2:3, 6. 668ff.; 27, ©. XXVlIff.; 29,
©. XXXllIff. in ber evften Äohimnc ber Übevfidjtcn gegeben. @§ folgen in ber
4)bf(^r. fobann bie ^Wcgifter ber ^Prcbigtbänbe b. S- 1530 — 1546, über bie t)ier nur
,p bemerten nötig ift, ba^ baä, ma» bie regiftvierten 35änbe au^er ^^»rebigten fonft
nod) entf)alten, crft bei bcn legten mitoerjeidjnet ift, im übrigen finb bie nic^t{)omi=
tctifc^en ©tücte ber Sßänbe in einem bcfonberen UJevjeid^niS bereinigt (f. unten).
m. 25 "-30» folgt ein Megiftcr mit ber Überfc^rift:
33teII fd)öner 6f)riftlid)er Senbtb: fdjriefftenn [fo] be§ manne§ Sottet
d. M. L. an mandjertei perfonc '^o'E)e§, mitteüneffigeg bnb nibrigeä ftanbcS
gefc^riebcn, barin uieU guter fjcilfamer (etjr, ret^e, 2roftung, bebenfcnn bnb
berichte Uon l^of)eun, widitigenn, gottlid;enu öerfaffct finbt.
9?I. 30"'— 43*: Gatalogus eorum qiiae in Chartis non compactis in
folio continentiH-. ©in SÖer.jeic^nig öon Stüden fe'^r berfd^iebencn unb meift
nid)t Bon Sut^er l^errü^rcnbcn ^n'^altä. ©eorbnet unter A B C J), tvo'i)l
Signaturen ber .^lanbfdjriftcnbänbe, bcnen biefe nid)t befonbevi jufammen^
gebunbeuen 9?(ättcr beigefügt finb.
darauf folgt SSI. 34"'- 43» ba§ fc^on oben crtüä^nte 9]er3ci(^nii ber
ni(^t^omiIctifd)en ©tüde in bcn Diörcrfd^en iprebigtbänbcn. 9?eginnt mit 1525
unb enbct mit 1545. 2)a§ au§ b. 3. 1527 ift Unferc 9(ulg. 23, 666 ai-
gcbrudt. Wud^ I)ieriu fetjr üieleS bon anberen Urfiebern al§ Sut^cr.
33t. 43'' — 46": Loci & dicta Scripturae a Lutliero pro concionibus
enarra: ®eorbnet nai^ ben ^prcbigtja'^rgängcn.
St. 47^ — 50'': gfegifter bicicr anbcr prebigtenn S). 53t.S. C^. gebec^tniS.
So in ben öorigenn nid)t öer,5eic^nett sinbt, roeldie er an Co^cn fff^cu önb Son=
tagen, nacb mittag, bo bem 23 3^r bife auff ba§ 28 gettjan t)ntt k. — .^ier^
unter junädjft bic Meifjcnprebigten über bQ§ 2. 3. 4. 5. 93ud) Wo]e, über ba§
'■JJ!attf)äu§= unb 2So^nne§eüangeIium. Sie über 1. ^JJtofe unb bie ßpifteln
üpetri unb ^n'bä finb nid)t genannt. 2)a5 Inag bann nod) folgt, pa|t nur
teitroeife ober gar nid)t unter bie angeführte Überfc^rift.
Grft f8i. 50» folgt eine neue Überfd}rift: iierjctd^niä mancherlei
Sc£)rifftenn d. M. L. an furftcn önb anbere. — SDicfcs iier^eid^niä reicht bil
Sßl. 57», ber le^te Icil I)at noc^ auf 331. 55» bic befonbere Überfc^rift: 2roft=
©iiili'itiiiig Xr
brtefc d. M. I.. au etliche pcrftmcn mit mandjcrlci) aufe(f)tung gciftlid) ünb
leiblicf) tiefiüfft.
St. öT** — 60-': Catalogus eoruin, qiiae ex cliartis M. Hcii: Bulcod:
tiaiiscripta. 3}iefe .g)b|d)v. ift nad) ö. Äoffmaiicö freunblic^er 'JJHttciding in
bcv Setmifc^en «^bfäir. Bos. q. 24=' cr'^altcn. 2)avin je'^v biet nidjt l'utt;crf^eö.
331. 60" teer.
aSt. 61»— 99" fti-tjt bann baö 'l'rcbigtcnvegiftcr i).
18t. 61»
Enal": Catalogus contionü vir! dej
, ' liUtlieii nuas liabuit aiino XXIIII
pet: '
& Iud§.
Luc: 2: Die natali Christi, lue: 2: fol. 2
Act: 7: Stepli: ep: actor 7: 6
lohan: loh: 21 7
Luc: 2: Dominica post natal. Ciiristi Luc. 2: 9
Gä fütgcu biefcn nccE) inä 3. 1522 gel^ijrigen ^Prebigten bie tiom 1. ^an. biä
4. 9tbö. 1523 ufiD. tüic für .1 (©. Xj angegeben ift. ^a^rsans 1541 an feiner
Stelle au§getaffen ift f}inter 1545 nachgetragen. 3in nnfcrcr ?tu§gabe finb bie ■?(£)=
Weii^nngeu B öon .1 an ben betr. ©teilen (33b. 11. 15. 20. 27. 29) unter bem lejt
öerjeidjnet, baä Süevj. ß beg 3. 1527 ift iJ3b. 23, 668 ff. ganj gegeben.
St. 99»— gg"" folgt unter ber Überfc^rift Anno 1540 ein iRegifter über
SSriefe, ©utac^ten unb anbereS öon i!utt)cr.
St. 100"'' bon 9t. '4*oa(i)ö |)anb ein gormntar bat. förfurt 19. Diobbr.
[o'tine 2('i^rä'i'^'] ^^^ Pastores et ministri Euangclij Christi in Ecclefia N unb
100'' ein ^toeiteö bcginncnb: de niinil'terio docendi, (juid doceanl populuni ufir.
©(fjtie^Iii^ auf ber 3"iienfeite be§ tjinteren Umfc^IageS bon ^^oadjä .^panb
Corpus doctrinae CHRÄE. |)onbett bon 9tnbcrungen ber 9tugiburgifc^en Äon=
feffion, bie in ber 9tngg. bon 1531 fic^ nid)t finben.
S)ai Serjcic^niö C finbet fid) in bem 9tttenftü(f 6. 5Jr. 777 (alte Se3eic^=
nung Reg. 6. pag. 311 — 317. GG. 4) be§ Säd)f. 6rneftinif(^en @efamtar(^ib§ ju
2Beimar. S)ie .f)anb bes Schreibers ift bie nämliche, bon ber ein in biefem fetben
9(ttenf)eft befinbtic^er Srief tjerrül^rt, ben &. Siörer untcr.jeidjuet t)at.
St. l»ff. ftcl^t:
itcßifter bnb Uart5ficJ5iiu5 brr JPrrbiotcii baiii gern
Jßartiiia XutljErn 1?. jjcöalbtni.
3Jegifter bnb ber^eic^niS ber J)rebigten bei fetigen litanS ©ottei 2)octDri§
'DJiartini l'ut^cri, fo er getf)an l^at an ben t)ot)en feften at5 Söei^enadjten,
5 Circumcifioniä Sonüni, 6pipt)aniae Soniini, (ba er etliche Sontage t)ernac^
ierlict) gepflegt fiat, biet f^öner tröfttidicr prebigten beibe bon bnferi ^errn
C^rifti bnb bnfer f)eiligen lauffe 3u t^un) Sitcni '^.Uirificacioniä, Stnnuncionig,
Dftern, 'jifingften , 3iof;nnni§ Saptiftae, Sifitotionii, 53lic^aetig. Stent an
ben ©ontagen boi iar ober.
XII *;(ri'bigtfit bcj ^a\)xci 1522
3tcm, ba er ,5UtoeiIen in bcr luoiljen, in her (Sd)(o§fird)en ein ober
iiiel;r iSernion extraordinarie tu gcgciiU'ertigfeit beä (?l)urjürften )c. toenu er
gcii SOittcnilicrg fonicn, ^tcni U'ciin anberc fiirftcn ober fonft frcmbbc I)errn
ire dtcitc auff SBittcmberg 311 genoiiicn, in nngcjprodjen, Uiib begert, prebigt
üon im ju Ijöreii, get^an ^at. s
!Ea er beim ju tucitcn ein '^»falni ober StüiJ qu'3 eim (*nangeliften, ober
ein Sprnd) irgcnb quo S. "^^etri, %^auli, 3oljanni'5 k. (fpiftel einer (luie fic^ö
angetragen) fnrgenomen I^at, Siefetbcn geljnnbelt ünb ausgelegt, 2öeld;c
extraordinariosprebigten mau mit eim tienblin üer^cic^nct finbct. y^
(Boläji ift gefd)cl)en Don bem XXIII iar an ti-i auü bcn XVII ^januarij 10
he§ XLVl iare, ba ber feligc l'lan (SotteS feine Ic^te ^4>rebigt ju SSittemberg
gct^u, ober bie ft)ort ©. 5)3auli 9tom. 12: S^enn id^ fnge eud^ burd^ bte
gnabe, bie mir gegeben ift, iebermau unter endi, ba§ nieninnb rceiter bon im
Italic jc.
©ouicl er obgebad)ter prebigten über felbs gctijan Ijat, (benn anberer 10
l^errcn prebigten, bie ^nttieitcu feine [tat bertrcten, finb nid)t eingeredjnet) benn
er offtinals burdi leibe fd)njad)eit, nötige gefc^effte, juineiten aud) gen '^ofe,
önb onberSioD gefobbcrt, öcrt)inbert, foId)e feine orbentlid^e prebigt l^at muffen
bntcrlaffen.
SBeldje ©uongelien aber ünb ßpiftetn (Jr ju iebcr 5eit biä in§ XLVI iar 20
gcljanbelt f)at, finbet ninn '^ernad) ftnrfg weis Pcrjeic^uet. micmol er Don bem
brei) Pub jloent^igften iar an bi§ auff§ XXX. gar feiten ein ©piftel ju pre=
bigen fürgcnomen l)al, ©onbern "^at balb 3tuno XXII, ba er au§ feiner
5pntbmo »niber gen SBittemberg fonien, augefangen bie jWo ^piftel ©. '4^*etri
fampt bcr ©. Qnbae ju prebigen, ilMs auff beu ©ontag pubica be§ XXIII iar§, 25
S)a er gcnefim fnrgenomen '^at ju Ijanblen, (uctdicn er Dolenbct l^at ben (2on=
tag nad) bc§ I)citigen 6reu| erl^ebung 3(nno XXIIII.
SÖeiter ^nt er am ©ontag nad) SJlic^aelis beffelben tar§ ba§ anber
33ud) 5]Jofe angefangen. ®a baffclbige bollcnbet, bat er et(id)e C?apitel im
l'euitico Dub in 5lumeriä fo not Dnb nn^tid) 3U tuiffen finb, ausgelegt Dub 3u
crflerct Slnno XXVIl. S)e§gleid^en im S^euteronomio, ba§ ift, fimfften iöndj
3!)lofe getl^an, im foigenben XXIX. iar.
In primo Tomo
concionuni D. M. L Anno Christi M D XXIII.
in Octauo Fol 3s
Die Natali Eu: Luc: 2. Exiit decretum 4
Die Slephani Epist. Act. 6 iV; 7. Stephanus plenus fidc 5
Die Joliannis Apostoli Euan: lohan: 21 Dixil lesiis petro
sequere me. 7
Do: post Nalalem Eu: Luc: 2 Et erant paler et mator 8 4ü
zu 34l25 am Hände: Smb nUc ixttj im anbcrn bfubjcficn Somo gcbvudt fol. 315. 392'».
414». zu 2r, am Hunde: 3ft scbrudt im 4. S)eubfc^cn Somo t'ol. .5. 6. 7 3C. zu -28 am
Hände: 3ft nic^t ouägef^rieien 110^ gcbtudEt. zu 30 a?» Bunde: 3ft oUeä nod§ Bngcbiudt.
Lfiiilfitmifl XIII
S)ifie üiev *4(«bigten 9ct)övcii al|o iiocf) ins 3. 1522, c§ folgen bann luie
in AJi bie Dom 1. '^an. 152.'i bii ©nbc 1529, öon benen bie ber 3. 152;J. 24.
26. 28. 29, fonjeit fie uon ^ a6metcf)en, aU fieäavten unter ben oben S. X Qn=
geführten ^^ivfbigtükrfidjtcn f33b. 11. 15. 20. 27. 29) i^ve SteUc gcfnnbcn ^nten,
lDä()venb baä bcä 3f. 1527 in »b. 23, G69ff. gan^ mitgeteilt ift.
Ter Üodftäubigffit [jnibev fei norf) evluäfjnt, bafe ficfj in bev .^leibelbevgev
.'pbfdjv. Palat. (lerni. 'Rx. il eine ^.'tbf djrift üon C bcfinbct.
ein SBIid auf bie Überfid)t ber 1527er ^^rebigtcn (S3b. 23, 668 ff.), in ber
qKc brei 55er3eid)niffe nebeneinanber DoUftnnbig nbgebrucft finb, le'^rt, ba§ feinet
biefer U^er.jcidiniffe öom onbcru abgcfd)vieben ift, üieiniel}r ift jebes fclbftänbig und)
ben -Ipbfc^r. angelegt. Cffenbar ba§ ältefte 3)er3eid)nii ift B. S)afür »nrbe fd^on
Sb. 15, 398 ber 23eföeiä erbrodit burd) ben ^intociä barauf, ba^ li bei ben
SBänben, bie fpäter eine anbeve 5J3lattjä!)Iung ertjatten !^aben, noc^ bie urfpriingtic^e
3öt)lnng aufroeift, AC bie jüngere. B ift 3n3ar nid)t öon 9Jbrcr gefdjricben, aber
boc^ fid)er öon i^m tierantofet, e§ ift fummarifdjer al§ J; a(g B nid)t mel^r ge=
niigte entftanb bie '-i^orlnge Don A. Senn A felbft tann nicJ)t unmittelbar nad) ben
^lanbfdjriften angefertigt fein, fonbevn ift IHbfc^rift, wie geloiffe 3el)ler, bereu cbeu=
falls ißb. 15, 398 einige augcfüfjrt Unirben, jineifelloä madjen. A nebft ben baran
fid^ fd)lic|enben Üerjeid^niffeu ber SRörerfc^en ^ontifdjriftenbänbe anbercn ^nl^altä
ift alfo looljl bie ülbfdjrift, bie i^oac!^ beforgt (nid)t felbft gefcliriebeu bgl. oben S. IX)
!^at. Unter bem 6. 'DJtärj 1564 fagt *4-'oac^ nämlic^, ;Körer l^abe it)m fogleid) und)
feiner Müdte'^r ou§ Sönemarf öiclc iprebigten Snt^erS „unb ein ;}{egifter über alle
feine gefd)rtebene 58nc^er abjuf^reibeu öergonnet" (2t). ©t. n. Ar. 1894, 377). S)icfe
"Jlbfdjrift fiele alfo uui 1551/2. — Sind) Cfdllie^üc^ ift nic^t üon 9{5rcr gefc^ricbcn,
aber cö ift unter feiner 9luffid^t nad) ben .Oanbfdjriften felbft öon feinem ©d^reiber
angefertigt loorben, unb jmnr auf ä^efel^l ber l'frijöge öon ©ad)fen, al§ biefe bie
Siorerfc^cn .*>bfc^r. für bie Jenaer 'JlnSgabe angetanft Ratten. C gibt felbft einen
3lnl^attÄpuntt für feine ^Datierung in ber iKanbbemcrfnng „3ft nid)t auägefc^ricben
|b. i). iüol;l ausgearbeitet] nod) gcbrudt" (oben ju ©. XII S- 28), bie fidi auf 8ä.
^rebigten über 2. äJJofe be^ietjt, alfo öor 1564 fallen mu^, in welchem 2faf)re
9lurifabcr felbige im 1. ©ietebcner 33anbe öerbffent(id)te.
©c^liefilid) ift ju bemerfen, bafe B unb A audj bie in ben Siörerfd^eu 5prebigt=
bänben 1523—1527 neben benen !L'utt)erö enthaltenen iprebigtcn 33ugen^agenä unb
onbercr mit aufne'^men, aud^ ben nid)tl)omiletifd)en 3ni)alt ber il^änbe mit berüct=
fidjtigeu, mät)renb C alle nid)t !i.'utl)erfd)en iprebigten (ögl. oben 6. XII 3- 15/16)
unb ebenfo aHc§, wa§ nic^t 'i^U'^^'ifli if- ausbrürfüc^ au5gefd)toffen fiat.
2;er äßert biefer 9{cgifter berul)t barin, ba^ fie eine bequeme Überfid)t er=
möglichen über 2S. iötigteit als 5prebiger, fotteit SBittenberg in iBetracl)t tommt
nebft Äemberg. S)iefc Überfidjt ift natürlid; am bebeutfamften ba, Wo un§ ber
bctrcffenbe 'JJörerfc^e 53anb nidjt erljülten ift wie ber ber 5j.(rebigten 1527. ^n ber
iÜDrrebe ju C (oben ©. XI f.) ift ber Süerfud) einer jufammeufaffenben Sarftellung
5v'ä. al§ *prebiger gemad^t.
XIV *;Hebigtcii bei- 3ti()rc-^ 1522
2. '^ic ()niibfrt)riftlid)c Üücrlicfcniiig bcr *^?rcbigtcn bcö 3o^«ö 1522.
3h-. 15 — 23 SJeiJeprcbtgtfti in iBovna, 5Utcnbuvg iinb üifit^i^»- 2)ie -g)anb=
fdjrift ift ücrfovcu iinb >uir feiuicu tt)iT 2c,rte nur ans einer offenbar ftarf nioberni»
fiereiibcn nnb fdjematificvcnben ^Bearbeitung, bic in bcr äßalcl^fc^en ?luögabe ber
©efjriften l'nf^erä abgcbrncft ift. 9lr. 15. 16. 23 finb au^crbcm in gleicf^^eitigen
SrucEcn überliefert, 9Jr. 24 bie Icljte bicfcr 9Jeifeprcbigtcn nur in einem foId)cn.
(9ir. 34 liegt au|er in gleicfijeitigcu Srucfcn in einer l'lbfcfjrift au§ einem
berfelbcn bor in ber Jenaer C'bfcljr. Bos. q. 24^. Sold)e 3lbfct)riften aus Druden
finben fii^ nid)t feiten in ber Sfenifc^en 9JlaterioIfammlnng, fie gehören Kio'iji mcift
crft bcr ^dt ber 5Borarbciteu für bie genier 9luögabe an.)
Dir. 50. 51. 53 — 57 9teifeprebigtcn in SSeimar unb (Erfurt finb imä in einer
äßolfcnbüttter .*^anbfd)rift erhalten. 5lä^ere§ über biefe fiel^c in ber (Einleitung ju
biefcr '|*rebigtcnrei^e. üir. 53 liegt ouBerbem and) in gleic^jcitigen Srudten, '■Jir. 52
nur in einem foli^cn bor.
3lx. 59 ift unö an^cr in gleici^^eitigen SBruden anc^ in einer Iatcinifc^=
beutfdjen 9Jieberfd)rift 3}brer§ erljalten, bic fic^ am (Snbe ben iprebigtcn bc§ 3- 1523
in bcr Jenaer .^bfc^r. Bos. o. 17^ (befd^riebcn JBb. 11, 6. XLIIIj m. 138^-139^
finbet. Unter ber Überfci^rift fte£)t Anno 23 de np [= nuptiis?], bie§ ift aber
bann gcftrid)en unb gefegt: Ptinent isla ad Euä: sup. de coena. S)amit ift woljl
bie "iprcbigt de ccna magna 9Jr. (20) beö 3aT)rg. 1523 gemeint, biefe Ik'rtDcifuug
aber ift irrig, benn bie nn§ öon iKörer überlieferte 1523 er '^^rebigt de ccna magna
l^at teinerlci ikrnianbtfcljaft mit bicfcr ?luf3eid)nung. S)agegcn Wirb fie burc^ ben
mit bcm Srudftcrt unjrcr 3ir. 59 übcreinftimmenbcn ^n^att aU Dladjfclirift bcr om
2. Dioüember 1522 geljattcnen *prebigt ermiefen. 3Bir t)aben in i^r unb Dir. 61
(f. unten) ben 33eh)eii, ba§ dtöxtx aucf) fd)on bebor er begann ft)ftcnmtifcl) bic
5prebigten £§. ju ^Papier ju bringen, ein.jelnc iprebigten nod)gefc^rieben l)at; feit
11. gipril 1522, tno er fii^ an ber Uniöerfität intitutieren lie^ (Jörftemann, Album
ac. Witeb. 8, 114), teilte er in SBittcnbcrg. Sie (.Einleitung Vä. über bie ^efte 5lllcr
.peiligen unb 9ltler Seelen fe^lt, Ujcil nic^t ,5U 3ir. 59 gct)brig, in 9iörcr§ DJadifc^rift.
9lr. 61 ift unä nur in Iat.=beutfd^er Dlieberfdjrift Mörcrg crl^otten, bic in ber
3icn. .gibfc^r. Bos. o. 17-^ unmittelbar bintcr ber eben befproi^enen 9Jr. 59 fi(^ finbet
fS3l. 139''— Ml''»). ?lui^ biefe 5prebigt fällt Oor ben Söcginn ber regelmäßigen
3Jad)fc^riften 9fJürcr§, fie trägt aud) ben 3)ermerf Mlth. 22 de censu dando Anno 22,
bod) fc^eint Slnberung ber Satjr^a^l in 23 öerfui^t, offenbar in fpätcrer gcit bon
einem, ber bie 5prebigt fonft nid)t cin.jureitjen mufite. ®ie Ücrgleic^ung mit bcr
Don ber im 3al)rgang 1523 öon ^Körer überlieferten '-J-'^bigt über Watt^. 22 de
c:eu.sii dandu Cilx. 38) ,^cigt anä) Ijier, ba| mit il)r unfcre Tiiebcrfd^rift nid^tä ,^u
tun I;at.
9lr. 62, bog Srudiftücf bcr ^^rebigt am 1. aSßciljnadjtstage, ift nn§ ebcnfaU§
in ;Körcri 9iicberfd)rift überliefert, aber biefe ift nidjt lat. = bcutfcbc Diac^^fdjrift,
fonbern eine gauj bentfdje 31nsorbeitnng. Sie ftcljt auf einem beiberfeitig befd)rie=
bcncn Cuartblatt, bog nadjträglid] in bie Scnifdje Cbfc^v. Bos. o. 17'' (befd;r.
(SiiiliMtmifl XV
iyb. 15,398/9) tjintev 331. 189 bcv nttcii inMiffcvinifi ciiigctfcbt luorbcn imb mit
189" t'e,5eicf)net U'ovbeii ift. 'JJiit bicfcv 5j.>Kbigt iiiii^ ;)iihcv5 cvftcv Uotlftäiibig
nad)gefd)viebencv ^^pvebigtenjatjigniig (1523, bcffeii Sdifong öevlorcn ift) begonnen
()nbcn iinb bie Übevfrfjrift biefeö 5ÖIatte§ „beg e^rluivbigen ST. ^31. Siit()evi feligev
gcbccf)tniä pvebigten, fo ev im .1523. jav getljan I;at." tcmnte glauben laffen, bnß
unä I)iev bie erftc ber bevlovncu yincijjdjviften i)ibrcv§ borf) evfjnlten «.'üve. Jinbeffen
bcv gauj beutfdje 2ej't unb cntfdjeibenb bQ§ '. . . i.'ut{)eri jcliger gebed)tnis' ,5eigt,
ba^ liiiv l^iev eine 5lugavt)citung bov un§ Ijabm, bie immcrf)in auf ber !){öier=
fd)en 'Jcad)fd)vift bcvul)cn nuig, niiS ber fie bie (^iefnmtübei-fd)rift mit einer nnd) i'§.
lobe nngcmeffenen "llnbernng Ijerübernaljin.
3. ^ic jjcbnitftc Übcrlicfcnuin ber l:)?rcbigteu bcä S- 1522.
Wii ben tuenigeti eben aufgefiifirten 9luöna()men — ei finb 19 an ber Qalji —
finb iin§ alle nnbcrn ^h'ebigten Don 1522 nur in gtcidxjeitigen S>ructcn erf)n(tcn.
Siefe entfintten meift nur eine *|>rcbigt ober bereinigen uie£)rcre bvtüd) ober icittid)
,yifammengef)ijrige 'l^rebigten. So finb bie brei ^^ornaer ^^Uebigtcn (3lr. 15. IG. 23),
fo bie bciben ^prebigten an 3lHer 4'^eiligen unb ?IIIer Seelen (Ta. 58/9) äufammcn
gebrudt tüorben. 9(uBerbem aber ift 1523 eine "Stüijt bon Sammlungen erfc^iencn,
bie 2, 3, 5 bi§ 27 Sutberfc^c '']5rebigteu cntl}a(ten, fei eS baß fic mefjr .'lUfällig
jufammeugebroc^t ober nadj einem beftimmten ®efid)t5puntte bereinigt finb. Sie
borin ent{)attenen ^Prebigten gcljöreu übertoiegenb bem 3f. 1522, fettner bem 3- lfJ23
an, ganj au§naf)m5ireife ber SorbJartbnrgjeit. i^ei ben größeren Samndnngen
ift baö iBeftrcben beuttid;, ben 1522 erfd)icnenen erften icit ber fiir($cnpüftille,
ber ja nur 1. 9lbbent bi§ juni Stg. n. Svip"^. umfaßte, au§ Suf^crä naci^ ber
9iü(fte'f)r bon ber SBartburg ge'^aÜcnen ^^rcbigten ^u ergän,5cn, fonieit ber Stoff
bo.^u ^u I)oben ift. So in ben XIV. XXVII. XIII '|>rebigten. 3(m meiftcn geglüdt
ift biefe grgän^ung in ben XII 5prcbigten „i*ff etlid;e ^Bnfer gvauttien bnb ber ^n-)=
ligen 5eft", für bie ber l^ertömmlidjc >^-)ei(igentei( ber ^^erifopenbüdjer unb '^-^oftiüen
offenbar all 9Jlufter borgefdjmebt f)at.
S)iefe beutfcf)en Sammlungen fcfebpfen a\ii (vin^elbrudcn unb au§ eiuanber.
3m 3. 1526 finb bann jloei Sammtungen Sutfjerfd^er 5prebigten anS 2id)t getreten,
toeld)e un§ biefe ing Sateinifdje übertragen borfütjrcn: Sermones aliquot unb Con-
ciunculae quaedam, beibe bei 3o^. .öerUmgen in Straßburg erfd)ienen, bei bem
auel) bie tat. Überfe^ung ber ilirdjcnpoftitte l'utljerä feit 1525 erfdjien. Sic ent(]a(teu
natürtidf) neben 1522 3 bon 2. gef)altenen ^prebigten aud^ fot^c au§ ben fofgenben
Salven.
aSBir geben nun im fotgenben bie 58ibtiograp^ic ber Sammlungen (bie
natürlid) in 93b. 11. 12 unfrer ^InSgabe fd^on beä oftcrn angefüt)rt finb% baronf
wirb ber 3(nl^att jeber bcrfelben borgefü'^rt unb it)re Cueltcn ermittelt. S^en
Sd^tuß bilbcn fprac^tii^c Pbarafteriftifen ber Sammtungeu, bie uu§ erniög=
lid}en in ben Sciartcn bon ber l^erjeidjuung b(oß fprad)ticf)er ?lbU'eid)nngen ber
bon ben Sammtungen gebotenen 2ejte abjufetjcn. Siefer gan^^e ?lbfd)nitt ber
einteitung (S. XVI -XXXV) wirb Dr. 9(tfreb @ö^e berbantt.
XVI 5Prebi9teit be§ 3af)«§ 1522
2iic Sniitmlmtflcii bcr 'J^Jrcbigtcu.
1.
SBicrjcf)!! ftl)öitcr d)riftlirt)cr '^.ncbigteu (1522/3).
ATI'^' „5t)ex-t3el)cn fd)6ncr d)!iftlicf)cr j pjebig Socto! aitavtiii l'u= |1 t^er§,
iictülid) be§ javi 6^Jtfti. 931. S). W'ii. j| jü aBittcnbcrg gepjebiflet. 1 Stern
bev tpaflion ober ba§ |1 leiben 3^efu 6£)!ifti, ünb luie tüiv üii§ |j bc§
getuauc^en foücn. I' ^iljeviim erlern cl)gentlic'^ || ltiQ§ ber ©Innb, t>nb
fein ixud)t \\ bie Siebe fei). |, Äernmb. [[" 3(uf ber litelrücEfeite bev
„Snn^QÜ". 68 Jölätter in Cuart, le^te ©eite leer.
Sviicf Don Sodann ©djott in Stra&buvg. SßrrljQnbcn in Snml'evg, SSnfol
SBetlin, Sre-Mnu ®t. (^eljet 170), Ererben, (Si\mad) (£e\kxi,i[b 192), (Jtfutt ß.,
©ic&ni, Sotljn, .giambutg (0. 5tommcr 403), .giclniftcbt, ^nnSbrucf, flönigsfaerg U.,
Seipjig St., Sübccf, 9Jiünci)cn §©'-. 3)iiind)eit U.. ^Uinfter, 9!ürnberg St., Dlmii^,
Strasburg, äBeimar, äßicn, SBittcnbetg S., Sütii^ ©'•
XIV^' „äüert^etien, Qu|ä ber || t)el)tigc gejc^iifft, ge- 1| grünbtev *p!cbig, afi
SBittenberg |i ije^t newtic'^ gepjebigt. || S}er pa^^ion aucl) bfj- 1| gelegt,
toie wir ün§ nü^Iic^ bsanc^e !■ möge bn§ Icljben G^afti. ^i 3n bifcm
t)üct)lin i; mogftu tüol lerne, tnaS ein rec'^t jj Icle ]et) in götUcl^er liebe ]1
ünb glauben. || 3" S3afel im 3higftmon be§ jarS || 931. S). j-jitj. Ij" aßit
litelcinfoffung. 3luf ber XitetrücEfeite bie „^Injeigung ber pjcbig bie ||
flie begriffen feinb. jj" 72 iBlätter in Cuart, le|te Seite leer. 9lni
(Jnbe: „^m jar 931. S). i-jiij."
2vucf üDit 91bom 5petri in Sinfel. SSorljnnbcn in bet finantefif)cn ©lg., 9h-n=
ftabt, SBrcc-Inu @t. (§el)ev 17), äJcfte Coburg , Janjig ©t., Scffnii, gveibutg U.,
»fünd^en §©t., 3ütic^ U.
äiüölf ^.)?icbigtcu auf »mfcr grniien iiiib bcr .^ciHgcu ^t^te {o. %).
XW" „XII. 5pjebig S). H «Dlartiu SiitlierS. || g 93ff etliche Snfer fjrauwen, ||
bnb ber .^icl)ligen fVcft. l! 3ü letft mit feim ]: 9{egiftcr. ;, "Omein ®ott ||
bie eer. ||" Wit Sitcleinfaffung. 56 iölätter in Cuart, letzte Seite
leer. Stuf S-Matt 5.5'' unb 56'' „©ummnrl) bcr .XII. '^sjebig \ t)t)crinn
bff bog für^eft begriffen, jj" 9lm (inbe: „65ott Ijab lob."
Slatt 19 trägt falfc^üd) bie ©ignatitt „®iii". 2ie Ännbgloffen fiiib in
'Jlntigun gcff^t- Svutf »on 3o')''"m ®d)ott in ©trapiirg. 51ov()anben in bcr
ftnaotcfdien ©tg., Sgcrlin, tn-fiivt Sllntt., ©övliij, ßeipjig 11, 33Jiind)en iJSt.,
SBBien, SBittcnbetg S., Sürid) U-
A7/'' loie A7/% nur Beile 8 beg Titels „bie eer", 93tatt n ift fälfd^Iid)
„3t ii", 33latt 19 richtig „giij" figniert.
Sic SRcinbgloffen finb in ffvottur gefegt. Iturf «on 3oI)nnn ©d)ott in ®trn§:
bürg, fflortianben in Scrlin, SSreälou U , 9Jüntbctg St.
eirileihmg XVII
3.
SicIiciiunb.^iOftUäig ^rcbtfjtcu itculi^ auSgaudcn (1523. 1526).
2T- „XXVII- ^4.i!ebt8 || %. Wavtin Ij Sut^erä |j noolic^ bf,i9ang![en Wtino.
XXllT. II g S)uvc^fic^ttget, Dtib tu || ojbnung geftetit bcr \ bcfften fojin. 1|
©an^jt cim 9iegiftev. || j?erunib. ||" 3JJit Siteleinfoffung, barüber:
„5 S)er mcnf($ bcr fünbeu, Vrnb boä tinb bcv bcrbevbung. || lüfteten
ber ^en cvtDÜvgen Inürt mit bcm geift fcinä |j munb§. ij. 2^e|. ij.",
baruntcr: „Äument oHe ju mir bie ir niüfelig önb beloben || feinb,
idfi mit eücf) evquiifcu. DJJatt. jj.", ved)t§: ,,©1)1), ba ift 6^!iftu§. Sl)'§
ba ift er. ytit gloubcntg. 9Jtntt. i-jiiij.", linfä: „D ©ott, bijfj barm--
bcr^ig [fo] mir avmen fünber. fiuce. jbiij." 9(uf ber SitetrücEleite
bcc3innt bal „9Jegifter", baran fc^IieBt fic^ Slatt 4 1' fiut^erS Sruftbilb
mit bcr Überfdjrift: „'DJJortimiS Suttjer ein btjcner 3f)efu G^jifti, önb
ein II ipibcrüffrid)ter ßbnftlidjer (cer." 112 93(ätter in Quart, auf ber
t)or(e|ten ©eitc eine äufäj^'ift 3of). ©djottg an fiutl^er (Born 1. ©eptbr.
1523), ouf ber testen ©citc 3oT)ann ©{^otti Xructer^eidjen mit öicr=
fprad)iger Umfd^rift.
Stiicf lioii 3ol)aiin Sdjott in ©trafiburg. SBorTjniibcn in bcr flnaQfc(d)cn ®lg.,
SBamberg (iiiiöollft.), Setiin, S)rcsbfn, Erfurt 9J!attiiift., Sun-äbtuif, ßoipjig U.
(iinbonft.), DJlün^cn ,g)®t., ÜJiündjen U., äöcimar, aBßittenbetg «., Zittau,
3ütid) U.
27^ „XXVII- piebig || ®. 5Jlarttn ßu||tt|er§ uetülid) jj bf^gaugeit. || 9lnno-
XXIII- II c S)urd)fi($tigct, üub in |[ ojbnung gefteltt ber i| bcfften fojm. ||
©ampt eim 3fcgifter. || Äerumb. j|" W\i litcteinfaffung, barüber:
„o 3;er mcufd) ber fünben, üub bo§ ünb ber berberb=l|ung. welchen
ber .gierj erwürgen inürt mit bcm geift |' fein§ munbi. ij. S^eff. ij.",
barunter: „Äummcnt alle ,511 mir bie ir müfctig ünb beloben || feinb,
ic^ toit eüd) erquiden. 5Jlatt. rj.", rec^tS: ,,©1)'^, bo ift g^jiftug. ©t)'^
ba ift er. 9]it gloubeittg. ^JJJott. rriiij.", lintä: „O Sott, biffj borm--
l)er^ig mir armen fünber. 8uce. i'biij." SIegifter, £utf)erbilb toie
27''. 112 aSlötter in Quart, auf ber legten ©eite ©d)ott§ 5)ruder=
jeic^en, borüber: „3tEer@cn.iaU bon@ott.", borunter: ,Parcere lubiectis,
& debellare Superbos."
2rud bon 2Bo(tgaiig ßöpffel in Sttnputg. ffiovijnnben in SSerlin, SBtColau U.
(331. 4 ■bzi 9iegifter§ feljü), Srcsben (bod) in ber Umfd)tift tinf«: „ßuce. jöüif"),
Senn, ÜJHindjen .^©f., aBittenbcrg ß., 3erfaft (unuotlft,).
27" „XXVn. ^Kbig || 5D. 5Jlartin || ßut^erS. || nctolid^ bfagong || en 9lnno.
XXVI. II g 2)"rc[)fic^tiget [fo], biib ui [fo] !| oibnung gefteltt ber || befften
fojm. |j©ampt eint gemeljne ü JRcgifter otter matcrl) || Sarin be=|jgriffen. H"
Umfd)rift tote in 27^, nur red|t§ „©l)l)e", lint§ „barmtier^ig". 9fegifter,
ßut^crbilb, Umfang toie -27^ über ©c^ottS Sruderaeidtien auf äM. 112'':
„9(ücr ©etoott bon ®ott."
®rud Don Sofjunn ©c^ott in ©tragburg. äSor^anben in 5ÜJünc^en §©l.
Sut^er? aSerfe. X, 3 11
XV 111 *45rebigtcn hei 3Qf)vei 1522
4.
Sirctjefjn ^4>rcbigtcu iiculirf) ausgaiigcn (1523).
XIII" „XIII. ^pKbig il ^. 5)lavtin ßu--|itl)ev§. ||5icui(icl| öfegange 3(nno. jjiij. ||
Sln^cngig bcn öoigctrucftc jj ©Vjbcuub^tücnijig [[ 5p!ebigen. || Sampt eim
SHegiftcr tinb l| gcmcljnc inn^alt. |; 3lHein ®ott btc ecv. j|" 5]tit 2itet=
einfaffung. Sliif 23latt 2 beginnt ba§ „9}egi)'tev.", bavauf folgt Statt 4''
Sut]^er§ S3rnft6ilb mit bei- Überfdjrift: „<[ @ottc§ woit bleibt ett)igt=
lic^." 84 «Btätter in Cuavt, le|tc§ aSIott leer. Suf Statt 83"
Sd^ottS ©rudeväeii^en, barübcv: „3lIIein Sott eet.", barunter: „StKev
©etoalt bon Sott."
Sviicf ton 3ol)«iiit Sdjoft in Strapittg. S!or{)nnbcn in ber ftnaatcjc^en
etg., Vlrnftnbt (unuollft.), SBafel, Srelbcn, ' Sieben (bic beibcn testen aSlättcr
fcfjtEn), .^ambutg (o. Sommer 402), 2(nnH>rud, 33Bicn, Sßittcnbetg 8., 3't'ou.
XIII^ toie a, nur 3eitc 10 be§ litelS: „Sittein Sott jü ecr", auf 581. BS"
„Stßcin @Jott II bie 6ev || in |j 6rotgteit. || ?tmen ||" in einer jCiteteinfaffung.
SrudEet ttiie a. 5Botf|anben in 9Küncf)en §©t.
5.
3cf)cu nüfelid}cr Scrmoncä (1523).
X „^t)crin finbeftu |! S^^^n nüt^Iicfjcv ©evnionea ' gepjebiget jii SBittcberg
burc^ ben l^oc^geIer!|ten S). 9)1. Sutljer. ®arin tüv|tic^ Begriffen || bon
ber Wfffen, 33itbnuffen, 33et)bcrlcl) gc=|!ftalt bc§ <Sacramcnt§, bon ben
Speisen, ün I| üon ber Ccl^mtidK I'eict)t. c Stern ouff iia^ j ©uägelinm
3o!§ä. s. öon bent guten ]^t)rten, || bnb Warci. biij. bon ben f^ben
bjoten. II 93on ojbenung ®ottc§ bienftS in |j ber gcmeljn. |j c Sou jwcljertet)
menf(i)en, toie fi)e fic^ in beut glan||ben [fo] l^alten foEen, bnb niaS
ber fet). j; c Senbbjieff S. 5JI. fiut^erg, au ^ert(og 3ribc=|!ridö bon
©ac^fcn ßl^ürfürft ac. || Cibenüg eiu§ gemctjnc fiaftenS. j| Üiat^fc^Iag
jbie bie @e^ftticf)en || guter jü I;aublen feinb. jj 9(nno W. S. jiiij. ||"
52 SBtätter in Quart, Ie|te§ Statt teer. 9[m ßnbe: „(Sott fei) tob. ||
[^olafc^nitt] Ij"
Sx'Ut! bon 2:^oma§ 3ä5oIf in Safel (nidjt Tleläjiox ÜJammingct in 9tug§butg,
loie Unf. Slu^g. 12, 525 Uctmutet roitb). Sot^onbcn in ber finaafefd^en ©lg.,
SSamberg, fööttingcn, 3Jlünci)cn §St., ^üricl) St.
6.
Jirci f(^ö«cr Sermott (o. S-)-
1/7» i „2)jc^ fc'^oner ©er=||niDn gepicbigct buri^ Xo=||ct03 93lartiui Suf^er [|
3U Jbittemberg. || '•'.<•' jj S)o§ crft ©uangeliunT [fo] Jbie jj ain ^X)xt bnb
ain ©ct)affftaE toürt. jj" 2itclrttcffeite bebrurft. 10 Slätter in Duart,
Ic^te Seite leer. 3lm @nbe: „3ini§".
Statt 58 V> 3cil(! 4: „ba§ hiollcn toir jm bmbfojcn. ©ojgcn loottcn rtir,
önnb jn at= ' bolitten. San"; 582" Seite 24: „«pteruä"; g2>' .Seite 1.2: „f)Qrm=
Iier^ig". lugSburger Srurf toie Unf. 9lu§g. 8, G90C. 12, 231 C. !ßott)anben in
ber ftnaatejc^cn SIg., Bamberg, ®otf)a, 5S}ien, SBürjburg U.
@inleitun9 XIX
777» 5 Wie n 1, nur Statt C 2'' ;'^ei(e 1.2: „barm'^er^ig".
Sotljaiiben in 3?aml)cvg, S:tc^bcn, §aQc U., §oinburg (o. Sommei: 405),
flbtiigsbEtg U., Seipjig U., Wündjcn .gl®!., SäJeimar.
777« S Wie a 2, nur fef)lt 3ci(e r, uiib 6 bei 2itet3.
Söotljaiibcii in ''.Jltiiflnbt, Pibttiiigcn, .^aüc U., 9J!itnc()eii .g»St.
777" 4 Wie al, iiuv SBlatt SP Seite 4: „b^ toöHen h)ir jm ömbfoien.
©ojgen tüöllen tuiv, Du jn arbatjte || lafjen. S)aim"; 53 2" 3fite 24:
„*petiu§"; 6 2'' ^cilel.'J: „barmficv^ig".
Sor^anbeu in JBettin, SBtcälnu St. (§el)et 172), SSteMou U., ei|enad^
(Ceftctfjelb 19:3), (Jrfutt *Dinttiiift., erlangen (|)eilanb 159), fibnigsbcrg U.,
3J!ünd)cn S^^i., iDJiindien U., ©tuttgatt, 3lwicfau.
777*5 toie a4, nur fetjU 3ei(e 5 unb 6 beg liteli.
93orf)Qnbcn in Strnftobt, SBctIin, ^Jlündjcn 11., ©tnttgart, SCßien, ^m\A) ®t.
777'' „S)jet) |d)6n [fo] ij Sermon gepjcbigct bnrc^ jj S)octo3 ggartini [fo] Sutlier ||
ju SBitteuiberg. |i [Ciol^fd^nitt] |j %a% erft guangclium »ie ■ ain C^rt önb
ain ©ctjaffftat toiirt- jj" litctrüdfeite kbrudt. 10 58lätter in Cuort,
le^te ©cite leer. 9{ni (Snbe: „giniä-"
S)ie ctfte ^cKc beä Jitelg ift in .^0(5 gc(d)nittcn. 3)er 3;itel^ot3fd;nitt ftoltt
3e|n§ qU guten |)irten bat. S^rud Hon 3övg 9kbter in Slug^butg. äSorIjnnbcn
in SBertin, SDcfte ßobutg, Siibcd, 3)iündjen .f)®t., ©djafffjaujen ©t., SBeimat.
777° „®!cl) fd§6n [fo] || Sermon gcprebiget burc^ || Soctor ggartini [fo] Sutf)er ||
3u SBittemberg. || [Jpol,]fd)uitt] ji S)q§ erft ßnongelium Söie || '!ai)n:^irt ünb
e^n fc^aPol toürt. ||" 2:ite(rüctfeite bcbrutft. 10 SÖIätter in Quart,
le^te ©eite leer. 9tm 6nbe: „5ini§-"
STie etfte 3ti(c bei iitclä ift in §0(3 gefdjnittcn. Siteltjoläfrfinitt h)ie bei IIl^.
Stud Don 3brg 9inb(er in *}tug§bntg. Sortjonben in Lettin, ßeipäig ©t.,
9)!üncf)en U., SBeimat.
7.
2irei Sermon (1523).
777* „S):el) ©ermö || über bj euägelion ] SRatt^ei am .jij. Uon bem j] jaic^en
Stona. 3ot)anni§ |! am .iiij. Uon bcf tbnigi ]| f(f)e ©on. 8uce. am || .jis.
3luff benn j| Spalm tag. || aßittemberg. ^. 2). m\\. ||" 3Jlit Xitel=
etnfoffung. 16 Stätter in Qnart.
?Juf Statt 7 fef|tt bie ©igimtuv. Sovljatiben in ber Änaatejdjcn ©Ig.,
SBrcKau lt., SJefte gobuvg, ©reäben, 3Jiiind)cn iJSt., SJütnbetg ©t., aCBeimar,
äßien, SBittenbcrg 2. (2), Söütjbnrg U.
8.
5ünf fd)ÖHer t^riftlic^cr Sermon (1523).
y „Sünff fc:^oner 6t)jifttid)er ©er=||mon gepjebiget burd) S)o=||ctoj Wartini
leut^er II 3u toittemberg. || «Dl. ®.rjiii. || 3are. jj ^ |i" 20 SSIötter in
Cuart, Ie^te§ 93tatt leer.
Srudet hiie III^. 33ott)anben in 33amberg, Sefjan, Sterben, Hamburg
fü. Sommer 404), ßofjet, fieipjig U. fuiUjoKft.l, 3)tünd)en \\., <D1ünftcT, SRoftod,
SEßcimat, aSittenberg £ , 3li'i'ffl"-
II»
XX ^(rebigtcn bc-S 3Ql)rcl 1522
9.
*Pnffto ober H?^ Sctbeu ^cfu (Tftrtfti (o. %).
Fa „^palfio ober baä leiben önfcrg jj t;enen 3'^efu 6f)jiftt: ge=|[V!ebiget buvi^
Soctoj Ij SDJartini fiutl^er |j 3tuc^ atn Sermon otcr |[ ba§ Gteangelium
Suce an bem 18. i' 33on beni @Iel)(I)Bner \\ önb Söfner. |j Söittemberg. ||"
3hif ber XitehücEfcite Sutf)er§ SSilb. 12 »lätter in Quart, Ic^te§
Sölott leer.
Svuctct loie 7//-«. SBorljanbcn in bcr J?iiQa(t'ict)cn ®Ig. (litclbtott fet)!!),
^Bamberg (unuollft.), SBafel, SSetliii, 33vcäIou U., äicfte (»oburg, ®dI()q, |)aniburg
(0. Sommer 282), 3J!ünd)cn §®t, ^Maind)«! U., 9iütnbcvg St. (unBoaft.), ®c^aff=
I)oujen St., aßeimat, SBittenbcrg S., SBürjburg 11, 3iit'rf) St., Sl'itfni'-
10.
SÖic moH rcdjt ein 9)Ienfd)eii toufcn foß. 3tucl) brei nü^Iirf)e Sermon
(1523).
Wmr'^ „aSie man rec^t I' SSnnb öerftcnbtlic^ ain |! mcnfc^en jum ßl^jiftcn
glaubn || tauffcn foll, tion S). 5}lart. Ij Satter fur^ ongojaic^et jj luff
fcitt ain§ rcb=|jUc[|cn iöurger j| mQt)fterä. j; ? 3Uic^ S)rel) nu^tii^e ©er=j|
mon S)octo!. Wart. i| Sutt)erä. |j SJBittemfcerg. |i W. S). ^eXiij. ||" 5Rit
litcleinfaffung. Sitelrüdfeite bcbrucft. 12 SBtätter in Quart, le^tei
ffilatt leer. 9tm ©nbc: „(Sot fei) lob."
S^rucf öou Sigm. ®rimni unb IRiirj; atßirfung in Stugsbiirg. Söotljanben in
ber finaatefd)cn SIg., SSombcrg (2), 39rc§Iaii St. {■^etfex 184), Bresben, (fifenadt)
(OffterljElb 194), graiitfutt St. ifleldjnet S. 19), .g)Qmburg, Seipjig St.,
ajiündien $©t. (2), aJ!ünd)cn 11., 9!iirnbetg St., ^tng, Sd|afft)auien St., äBrimar,
Söien, SEßittfnberg 8., 3''tic£) St. @9 gibt (Jjemplntf, j. S. bal SSSeiinovifcfje,
in benen S- 2 bc? liUU „ain" fe^tt.
Wmr^ »ie Wmr^, boi^ Seite 3 be§ £itel§ „glaube", 3et'e 6 „eini",
Seite 7/8 „93urger||niet)fter§".
Sßot^anbcn in jjrantfutt St. (fiel^ner ©. 19).
11.
Sermones aliquot sane quam pü uuper Latiuitate donati
(1526).
ÄV(» „SERMONES [[ALIQVOT SANE QVAM j| pij, ä Martino Liithero lingua
uernacu|jla perfcripli, nuper autem Latini=|itate donati- jj Quorum
Elenclion proxima pagella indicabit- || J| || ARGENTORATI. |1 ANNO,
M- D- XXVL ji' 9tuf Statt 2: , SERMON VM IN HOC {! libello coni-
prelienforum Elenclius. |i' 128 SSIdtter in Cttaö, tc^te ©eitc leer.
3tm 6nbe: „ARGENTORATI APVD lO^IHANNEM HERVAGIVM, ||
MENSE MARTIO, AN--i|NO M- D- XXVI- ||«
Sot^anben in ©traputg.
Sa^ toie Sa\ bo^ Seite 6 be§ 2itel§ „pagella jj indicabit- H«
äJotfjanben in Sterben, greiburg U., 3'»irf''n-
eintcitung XXI
12.
Conciunculae quaedaiii in (leiparae virgiiii et Divis festos dies
iiuper latiiiao factae (152(i).
Cq „CONGI-IIVNCVLAE QVAEDAM [j M. Liitheri in deipar» uirgini el ||
aliquot Diuis feftos dies, nuper || 6 populari lingua latinae fa=||ct8e.
Quarum catalogiim H uerfa pagella ob ocii=j|los ponit. II ARGENTO-
RATI, il ANNO irD- XXVI- |i" W\i Xitcleinfaffung. 3(uf Statt 2:
,IN HOC LIBELLO CONTEN--l|toriim catalogus- |[' 128 Slättcr in
OttQb, le^te (Seite teer, auf ber üorle^ten : „ARGENTORATI APVD ||
lOHANNEM HERVA--IGIVM MENSE AV||GVSTO, ANNO[[MDXXVI.ll«
SSoT^anben in Sandig St., grcibutg U., OJJünc^eii U., Sütid) ©t.
B. ^nbalt unb ^^or(ai)cu tcv Sammlungen.
XIV entf)attcn fünfje^n ^prebigten: 1522, 27. 28. 29. 26. 25. 37. 39. 38.
40. 41. 43. 48. 46. 47. 18, bie fic auä 9(ugä6urgcr, Dlürnbcvgev imb Sveetauev
©itijelbvutfen enttie'^men. XIV" ftc'^eii biefcn 3?oi(agcn biivc^auS naiver a(§ h, alfo
{)at ^petri Sd)ott^ 9(iiggabe nadjgebnitft, iiidjt iimgcfefjrt, tüie ö. Soimner, ßutl^ev=
bvutfe <B. 210 oiinaf)m. X/T* finb bcmnad) öor bcni 3tuguft 1523 entftQiibcn,
üon ben i*or(agen ftammt 5pvebtgt 1522, 46 /* au§ beut 3Sa^re 1523, mithin fällt
bie 6ntftel)ung üoii XIV^ in bie erfte C">ä[ftc bicfcä 3ia{;ive§. Ser %\it\ ber ©ammtung
gibt un§ ein iRcd^t, bie barin entl^attcncn ^prebigtcn bem Sa'^ve 1522 jujutoeifen.
XU entölten bie 5prebigtcn 1523,3. 1522,9. 1523,23. 1522,44.36.
48.34.40.52.49.58.59. Sic beiben einjigen ©tüäe aui XIV, bie in 27
übergegangen finb, fteljen auc^ in XII, bod) nur 1522, 48 au§ XIV^, 40 au§
bem 3lug5burger (SinjetbrucE A, au5 bem f($on XIV gefdiöjjft fiattcn. SluBerbem
finb gin^dbrucfe au§ 2lug§burg, Safet, ©rfuvt, *]}ürnberg unb 3*utctau 33orlage
für XJl. W\i 9(2" ^i\ii 13 „lüefen" unb S 1" ^txit 3 „noc^ gvcifft" entfernen
fic^ XII^ toeiter üon ber 3>or(age a(ä X//^ biefe finb a(fo bie früfjere 9tuigabe.
S5ie (ctjte ber in XII entljaltencn *Prcbigten ift am 2. ^uli 1523 gcf)Qlten, na^
biefem Sage etira gteic^jeitig mit 27 loirb bie Sammlung entftanben fein.
.27 cntf)atten bie 5prebigtcn 1522, 1 — 8. 1521 93on ber toürbigen empfal)ung
(Sb. 7, 689ff.). 1522, 13. 25. 1519 gSon ©ebet unb ^projeffion (Sb. 2, 172ff.).
1522, 26-29. 32. 33. 37. 38. 39. 41. 42. 43. 45. 46. 47. Sabon ftammen
13 Hummern au§ XIV^, bie übrigen mcift au§ 5Ba§Ier unb 3tug§burger 6inael=
bruden. 2)ie S^itfotse '^'^^ ^frebigtcn ift gegen XIV gut geregelt. Sie Seiten
finb in 27^ tion Statt c 1 an, in 27^' tion Statt f4 an ge^ätitt, bod) in bem
öorauigefteHtcn Otegifter, bas im wefenttic^cn eine Sufamfenfteßung ber 9tanbgtoffen
ber Sammlung ift, geben h tnie a ouc^ ju bcu bor f4 fte^enben ^prtbigten bie
Seiten,5a^(en an unb finb bemnac^ einfadjer ^tadjbrud öon a. 27" finb 1526 al§
neue ?(uftage bon « erfd^icnen. h unb c ftimmen meift fcitentreu ju a, au(^ ba§
ÜladitDort So'^. Sd)Dtt§, bo§ über 9(n(a6 unb ß-ntftc'^ungSjeit ber (Sammlung
berichtet unb bom 1. September 1523 batiert ift, ift nid)t nur in c, fonbern and)
in h, bem 9tad)brud fiopffelä, micbcr^olt, l)icr atlerbingi mit bem Satum
1. ©cptember 1524.
XXII 5Ptcbiglen be§ 3a^te§ 1522
S)ai ^Jacfitüort lautet:
3(of)anne§ ©d^ott tvuder, >Düiij($t 2). 5)t. Sut^er 6nab tton gott bem
batter unb unferem l^erren Sfiefu 6t)rifto.
Uff iiit QÜcin mein, foubev bilcr frummer ßTjriften 6cger, günftiger
liebfier im f)cncn, ift bormatg buvd) mid) an bcin Hebe gelangt, beiner öi(=
fettigen u^gongnen fo münbtltd^ fo fc^vifftli^ leeren unb prebigen ein fum= s
marl) hndj öerfaffen, bcrorbnen unb bie jü befferung, nu^ unb frummen
i^riftlic^er ®emel)n im trucE toeiter taffcn u§gon. 3Setc^i bilcii^t bi^^r
anberer unb gröffcrev gefcf)afft Ijatben nit on urfacf) untertaffen, Ungejmeiftet
fünft u§ geneigter toiUfor bein§ cf)rift[id)en gemütä ein fürgang gemunnen.
^ab id) 311m nnfang bife ^^rebigen in orbnung (fo bil möglich) jnfamen brad^t, 10
i'er'^off ber maf§ burd^ftjc^tiget unnb corrigiert (nad)bem unb bein liebe
fonbcrücf) begert f)ot in ber borrcb bc§ armen Safari an gcmeljne Srudfer
get^on) u|gefcf)(offen , ba§ bu bie, lüielnot nit jü SBittenberg tjtbod) huxä)
nitt ungefc^idtc d)riftlicf)er üerfamlung mit tremen uffgcric^t, SBöüeft freünt=
tidjcr gütmilligteit nad) art ^uangelifc^er l^ertjigung im beften uffnemen. Sann 15
tje unbillic^ ben ^ungerigcn götttid)§ njort§ ba§ brot nit barbred)en unb ben
bürftigen iren trond üerf)alten. ^t)emit mött gott ber I)err fein geift in bir
fampt un§ aüen beftdten. 3(mcn. S)atum in ©trapurg am erften ©ep=
temb. 3(nno k. im .ssüj.
10 tnügli^ b 13 bu fehlt abc 16 ^ungettgenn b 18119 ©cplemtriä. Slnno
}C. jjtüj. b
XIII entt)a(ten bie *prebigten 1523, 2. 1522, 10. 1523, 9. 10. 11. 12. 13.
14. 15. 16. 1522, 31. 35. 1523, 25. «ßorlageu finb Mrnberger, |)agenauer, 3Bitten=
berger unb ©rfurtcr S)rude beS 3(a^re§ 1523. 6in ©d^tu^trort be§ SJrucferö, baä
toir ^ier folgen taffen, be^cii^net bie ©ammlung als Stac^lefe 3U ä7 unb balb nac^
biefem entftanben.
3um Sefer, ein tnr^er bcfc^Iuff^. 20
5Dt|e .itij. ?prebigen S)octor 9}lartin Snf^erä tnöüc ber (J^riftli^ Seger
(@ott geb ben anberen gnab) aU an^engig unb ben Hörigen jjüij, fo nedjft
im trud umgangen, pgefjorig, mit fteig unb f)erijlic^em anmüt onnemen, nit
ac^tenb ettidjer ir mifgorbnung. 3)nnn nit miiglid^ Wa§, flje aüe uff ein je^t
jübefummen unb fi)e alfo nad^ orbnung ber jcljt jüfamen ftellen. Sr ac^t bil 25
mer ben üerborgenen fdE)a^ in bi^em ö5ottcS oder Oergraben 3Ü füdjen unnb
übertummen, 3" ^i^'" jni 9^1^ ein geringen Weg anj6t)gt ba§ borgonb Otegifter.
daneben feqen bie pcrlin ben groben erbtf^toeinen nit fürgefc^ütt, fo on unber=
laB ba§ ebel, l^od^, tCwx toort ©ottei fo mit fd)ma^Iid)er blljubtl^eit berac^ten
unb ber frummen gemüt nit abfton 3Ü öerk^en. 9lün 6ott möll fein jorn so
öon t)n ttenben unb t)n erfanbtnüg ber loartieit geben, on ben trir aHe gor
nidE)tä üermogen. 9(men.
X cnf^atten bie «prebigten 1522,1-8. 1523,13. 1522,42 unb bie fünf
auf bem 2ite[ genannten ©c^riftdt)en. S)te ©ammlung ift ^ttifd^en 3lpril unb
JJejember 1523 erfd)icnen.
eiiileitiiiig XXIIl
IJI entrjQÜen bic ^;kcbigten 1522,30.38.39. Tic beibni Icljteu fiiib
Qu§ X/F" abgcbrurft, bic erftc tüof)( au» einem tieviovncn öin^cibiucf. 2)cnn
folgten /// bem einjigen bor!^Qnbenen ©in^ctbrudE A, fo märe il^re §igeiimnd;tig=
feit unb 2BilItiiv l^icv auffallenb gvo§: in bcn ,^tt)ci legten Stiicfcn bcr £amm=
tung ift bie ^Jirgntion nit(t), im elften nicift nicf)t, ad;tnial nit, o^ne bafe
A bai Scfjmantcn evtliivte. /// frfjeiben ei unb ai, öon ben bcibcn Stuänal^men
fäüt rel)n 31 2'' 21 auf eine Stelle, an bcv ,-1 ai bietet. Umlaut fcl)tte gegen ben
©injclbvurt in gefaist, t)angt, offent, ftünbe bagegen in jfifc^c, bcpftticfje,
fc^on, bifc^üff, tiuitff. (>-nblid) ftünben bie 3"f''"""cn,liet)ungen ic^g, in§ im
aSiberfpvud) ^n bev in 111 l^cvvfd;ienbcn Dicigung, folc^e äferbinbungen aufjulöfen
(in ba§, l^aben fl), ,^ft ber, jn ben, jü bem, müft bu, bift bu). ///
toerben ben Dcvtovnen P-iii.jetbvud nad) ifjvcv SBeife treu tüicbevgeben, fo ba^ i^r
tejttritifdjer Sert für ^.^rebigt 1522,30 a,xi)ln ift alä für 38 unb 39. - IIP'
entfernen \\6) mit „Suce. ti." c 1" ,'^ei(e 2t), „atlainn, mie rcd)t tnie fl) au§=
legen" c3'' 3filc 35 f. U'eiter üon A'/F" al§ ///-^ ftimmeu ^u 7/7" i gegen
;.' unb .i' unb finb ein getreuer 3lbbrud bon 77/^^ 1. III' ftinuncn ,^i h gegen a
unb entfernen fid) mit 0 2" 7 ift baS toeiter Uon 't all /;, finb alfo neue 3tu§=
gäbe bon 777''.
777* entljalteu bie ^Prebigten 1523,4. 1522,60. 1523,8, bie alDcite nad^
einem Söittcnbcrger (i-in3elbrud, bie beiben anbern aB einzige Sluggabe, alfo mol^l
nac^ unmittelbaren ^Jiad))d)riften bcr Spvebigten. ßntftanben ift bie Sammlung
too^l balb nac^ mäx^ 1523.
V, bei bemfelben Srucfer loic 777'' erfdjiencn, enthalten bie 5)Prebigten
1522, 25. 37. 40. 41. 43, bie fie fämtlic^ aug XIV^ entnehmen,
Pa, bon bemfelben Srudcr loie 777* unb V, enthält bie i^rebigten 1522, 13
unb 46.
Wmr, 1523 erfd)icnen, entfjält bie in Unf. l'luSg. XIl, 49 abgebructte 3;auf=
liturgie uac^ bem (Srfurter (vinjclbrud A unb bie *|*rebigten 1522, 27. 11. 44 nac^
Slugsburger Gin^elbrucfcn.
Sa tommcn ^ier in SSetradjt für iprebigt 1522, 33. 1523, 13. 1522, 42,
bie fie au erfter, neunter unb jeljnter ©teüe bringen. Quelle finb für ba§ älceite
Stüd X, für bie beiben onbcrn 27. 3lbgefd)loffen würbe bic Überfe^ung im
3närä 1526.
Cq enthalten bie ^Prcbigten 1523,3. 1522,9. 1523,23. 1522,44.48.34.
36. 40. 52. 49. 58. 59. 1519 «Bon (Sebet unb «pro^effion (93b. 2, 172ff.). 1522,
26. 27. 28. 1523, 16. 1522, 29. 31. 32 unb bie 3luälegung be§ 109. 5pfolmä.
Vorlage finb für bie jtoblf erften ©lüde X77, für bie 5prebigten 1523, 16 unb
1522, 31 X777 für bie übrigen ^prebigten 27. Slbgefdjloffen tnurbe bic Überfe^ung
im 3luguft 1526, fie ftanunt Wot)l öon bemfelben ^Bearbeiter roie Sa.
S)ie Sesarten ber beiben lateinifc^en ©ammlungen berbienen befonbere 58e=
ad)tung, toeil fie, barin bictfad^ im ©egcnfatj ju ben bentfdjen 5lad)brucEen, jeigen,
loie fid) ein bentcnber, gebilbetcr ii'efer ju !öutl)er t)cr£)att, mie er iljn Derfteljt unb
too er if)n mi^Oerftcljt, unb weil fie fpradjlid), in itjrem SdjWanten jtnifc^en
]^eibnifc^ = £laffifd)em unb d)riftlid) = mittelalterlidicm Sprad)gebraud), ^Ififc^eu ber
Silberfreubigfcit bcr 3i'enaiffance unb proteftantifdjcr ^iüdjtern'^eit ein ©tüd ber
XXIV $rebigten bei Sotiteg 1522
3Iu§einonbcvfc|uiig bei |)umQntimu§ mit ber Deformation borfteüen. 3'^ren 2£§=
arten ift barunt nud^ über baS ^Jlafe bcffcn 3lufnQ'[)mc gclüöfirt, tooi nötig toar,
um ba§ Urteil über 9I^ängigfeit nnb ÜcrtOer'^ältniä ber ©ammUingen ju begrünbcn,
manche bicfer SeSarten fnnn jugtcid) aU Äonjettur cineä üerftünbnistioKen 5eit=
gcnoffcn boS rid^tige Sßerftänbnü fc^njierigcr Üeytfleßen onba'^nen.
C. 'SptadflidfC ^emcrfunc^en ju ben ^Sammlungen.
Xir (rt ©ttafeburg, b fSaid).
9)on ber Sprad^e öon a gibt bie öollftänbig borani mitgeteilte 5)}rebigt
1522 5lr. 41 ein Silb, bic Jlnberungcn 5petri§ entbe'^rcn im ganzen ber Äonfequcna.
Sufammenfaffenb ift folgenbeä ^u fagcn.
gür ben Umlaut bt§ a gilt in a e, a nur im lebenbigcn Sßeiiifel
mit a: ^dl§, manner, mödjt (conj. praet.), ftdnb, fürndmlic^, f(^dbli($,
anfdndlid^, erf d^radnil, bogegen: efc^en, beftenbiglliii), lefteren, aber
aud§ femmerlin, feilt, genennt, treglic^, erger, fterder, olmec^tig,
obmei^tig. h befeitigen d in onfencflic^, menner, fürnemlii^, füfiren e§
ein in bef(^dbiget, mddjtig. C^ne Umtaut finb in a üeranbert, fallt,
l^altcft, Ijaltet, gef($niacEt, befantnife, ertantni^, gefa^, einfaltig,
namtid), in h auä) mad^t (conj. praet.). S)agegen fü'^ren b Umlaut ein in
ndmlic^, le§t.
5ür ben Umlaut be^ d gilt d: fdni, fdt)e, tl)dt, ndm, berndmen, Idge,
gdb, gebdi^t, ftrdfflid^, fc^mdlid^ften, fdrligfeit, öertldrcn, baneben aber
auc^ genebig, bnbertl^enig, nei^ften, teer, teeren. 6 führen d ein in gnd=
bige, mdffiglic^, befeitigen e§ in ben ßonjunltiöen einnem, nemen, geb,
gebe, fpredEi. Äeincn Umlaut t)abcn bta^t (ijnble^t in a änbern h in ^n=
bta|t), öerfc^mal}et, maieftat, in ft aucEi marlid).
Umlaut bei au ift du, bocl) ftel)t neben getdufft aucb geteüfft unb
getaufft, öerein3elt taufft, boumen. b führen Umlaut ein in gldubigen,
bngleubigen.
Scn Umlaut bei o be^eic^net 6, ff l^aben feinen Umlaut in toolten neben
getoolt, "Porten, offenlidj, toftlidj, polier neben jöllcr, b befeitigen i^n
in joller, jolner; 5Bifcf)off (plur.), fromteit, ftorrid^, üolle (subst.), fto|t,
fü'^ren it)n ein in berftöfBt, tüoUe, föllen, f6(i($, tröftlic^, toftlidj, f6n=
ber, Äömftu, ort (plur.).
9(ltem ü entfpric^t ü, altem üe i'i. SBegcn ber 9if)n(id^teit ber Stjpen toirb
ü öfter mit ü öerwedjfelt, ba§ für altci no gilt: muffj, tl^iin, i'iju, jum, um=
gefeiert öerfünet, rüffen. Äeinen Umlaut baben in ff nu^, fc^u^cn, fd^utt
(= fc^üttete), brucfen, ünbcrbrucft, fd^mudeu, ructt, rurff)alter, ftuct,
fucfjen, bulgcn, fufter, öerein^clt and) funb, fuuben, in b teurb (fit),
tourben (conj. praet.), h)uft (praet.), gcn)unfdt)t, teurgt (3. pers. praet.),
iunger, jungtrifd^, tounberlid^e, butten, fprud) (plur.), frummtel)t,
frummcr (compar.), frumften. dagegen führen b Umlaut ein in Ijinfürt,
fd^ü^en, 3üb, ftndf, bdtgen, nüg, önniife, lünbig, fliegen, lügen (subst.),
bie frü(J)t.
einleitung XXV
SDofattinni«. 1. Jiie neuen ^Dipfit^onge finb in a bnvrfjgrfü^vt big onf
-tin, ^n-, off, Dft unb ücvcin,5elte glifincr, griffen, l)(enb, fd)in6aren,
br\)cn; niu(, bu(^, brudjcn, tum, f)uffen, üffen, f)u|, iufcf)cnbig,
vufd)enbcn, truien, bur, buioet, gebumen; nüt, ftilren, frünbtli(^.
h füfiren fie ein in -lein, ein-, auff, au^, glci|ncr, grcflffeu, frf)ein=
baren, bre^cn; moul, band;, brausen, auffen, I)au§, mufdjenbig,
raufdjenbcn, trauren, gebaiueu; [teuren, freünttid). Sogegeu befeitigen
b bie neuen ®ipf)t^onge in fin (eius unb esse), bl;, fc^ltjer, bin, minen;
butoct; frünbt, crü^.
2. 9nteä t unb et, ü unb au merbcn in ber Si^reibung nic^t gefdjieben,
bagegen toerben i unb ic, ü unb uo ridjtig getrennt, big auf temperirt, affen=
fpiel; l^urcn, nur, fd}ülteren. b gleichen auä: fpljt; {)üren, nur, fun,
Sapftumb, fd^uttcren, befeitigen ic aber aud) in fl), bi), nljnimer, irgent,
ejaniiniren, bittfdjir.
3. 3nte§ d crfdieint in n alä o in bo, tt>o, obeub, nod), »pon, on,
ttjogen, gon, fton ("feiten neben gcen, fteen), t)nhert{)onen, jonier. b be=
fettigen o öftere in ba, ttja, nad^, gan, geen, jamer, führen eä aber bereinjclt
ein in [trofft.
4. 3Itte§ in erfc^cint a(g cü, bancbcn tennen <i t\o, b eu.
5. 9(Ite§ e tüirb ee gcfdjrieben, bod; crfc^eint (eret, mer, geniert neben
leer, meer, gcmeert.
6. (I füf)ren üor 9lafal u unb i'i gegen o unb 6 bcr niittclbcutfc^en 3Jor=
tagen ein, bpcf) bleibt öfters fromm, fommen, Oolfommclid), fonber, bronnen
bcr l'ortagcn. ft fc^reiben fumpt, tünig, aber fromm, fromfcit, nonne,
fonnen.
7. 9tu6erT)atb bei Umlautä tritt a auf in 't)dr, fälen, fabcren, fd^e
(video), tjertdbigen. b befeitigen bicfcs d in I)er, fcberen, fe'^e.
8. 3}unbung bc§ 93ofal§ '^aben a nad^ n'^b. Sßeifc, bodt) fefitt fic in I)cU
unb bcrfi^tiden, tritt auf in crroolt, fc^örpfft, mor, t)6r (exercitus), iDÜrt
(3. sing, praes.), toürb (1. sing, fiit.), würftu, bürden, ticrmürfft, toürffeft,
öerbürgt, toürbtg, ertoügt, ttiü[fen, getrüfd)t, ücrbrüff^tid^, reümet.
b befeitigen bie SJunbung in meer, wirt, tnirftu, berbirgt, ttiirbig, loiffen,
rel)met, ferner in mellcn (vclle) unb gcrid^t (fama), füt)ren fie ein in möld)
unb feinen formen, loio, öerfc^Iüdeu, fprüd)njort.
9. ©e"^! gern führen a. unbetonte^ e ein: genaben, gelaubt; d)rifte=
Ii($er, rceibelid), mitteler, euerem; 9(pofteten, teüfeten, mangelen,
infeien; opffercn, forberen, gitteren, ergerent, gitteren, fdjme^eren,
louteren, önferen, anberen; geredfjtfertiget, folget, bermatebet)et, er=
Ieüdt)tet; fpred)enbe, grofte, alletne; ain >■ einen, aim > einem, ir >
irer, fel| > feigen. 51ur luo eä bie ^eitenfültung berlangt unb gegen a3or=
lagen, bie fef)r bicie foli^e e "^aben, fürten a: gleid), gniig, jetjgt, ftrafft,
mad^t, begert, rebt, befinbft; fdm, fd^, inen > jn, jrer > ir. b \t%t\\
e ju in gerid)t, genüg; eigene, öerloren, beren, tiebeö, gotteS, barffeft,
atle§, toürdEet, geglaubet, tewer, faföer; 1)a1it, fil^e (1. sing, praes. unb
imperat.), e§ toere, biene (3. sing, praes. conj.), eere, alle fünb, nat)e;
XXVI ^tcbigtcit be§ 3a'^ie§ 1522
glaub > glauben, cvb^- erben (nora. sing.), ein >• einen, fein > feinen,
»oll tDir^toolIen totr. Süiel öfter entfernen b e: gnüg, glaubt, mittler,
manglet, Sl^jofteln, iüngcrn, anbern, gcprebigt, ftellt, erl)6rt, gefc^re^e
|> gefdjrel), liebe > lieb, bnfer fünb, '^ell, einen > ein u. ö.
10. Unbetontes i fürten & in bcn {formen öon n^elc^ unb folc^, ^Jlünc^,
'^imelfrfjer, ßorinf^ern, i njirb cingefübrt in münid^ unb breütigam.
fionfonantiämuä. 1. rf t)üben [^ortiS in traget, önbertrucEt, plocf,
Ite^ilid^e, lel))3lid)en , tiolprac^t, Scni§ in baufent, bilgen, betig, bieff
neben tieff, baub, boll, bapffer, bobet, buncfel, bringen, brinden,
brümmcren neben trümmeren, Ijinbcr, bnber; Stapft, buff, geban|er=
fegt, blatten, brunnen, brange, t)aubt, lieblid). h fü'^ren t^ortiS ein in
bnbertrudt, bertntigen, tieff, getilgt, trinden; l^anpt, leipttd), 8eni§
in beftobige, SBabft, öolbrad^t.
2. 3n bcr iBe,5eid)nung bev f-Ji'ante ift für a bie Schreibung ffj d)arafte=
riftifc^, bie im 9hiSlaut für alte§ f unb g, feltener im Snlant für alte§ ff unb g
eintritt: hjeiff,5, biffa, gemiff^; Ijaffj, glljbmaffa, ftjntfluffj, ftoffat;
meffje, erfanbtniffjen, beffaen; glljbmaf fjen, '^eiff^et, nn'iffjen, groffje.
3)od) muft neben miiffj, bmbreiffen neben ümbreiff^en, groffje neben
groffer unb groften. h bcfeitigen ffj oft, fie fe|en gortiS ein in monfe,
blasen, fto^t, Seni§ in bifen, toefen, bofen, lefen, lofen, l^eift,
laft, toüft.
3. g! unb ^ toerben bon a reid)lid)er bertoenbet alä bon ö.
4. ©ilbentrennenbeS 1} ift faft unbetannt, fonft berrtenben a grapt)if($c§ 1^
in 3'^efu, jl)ener, r'^umen; ttjün, giitl)at, tljljeren, ^rrf^ümb, rat!^,
bdnef^. — ©c^madjeit, falfd^eit, gcbred)ltd)ett ift Siegel neben ftüg'^eit,
torl^eit, tearl^eit; fl)bt, befal"^ feltener al§ fid^t, bef^l(^t. b fül^ren ^ ein
in reic^f^umcr, tl|üd)§, übelt^teren, ^^rop^etl^, Sfra'^el, befeitigen el in
3efu, rümen, ort, junder, befat, befolen, Sfoanncl, fül^ren c^ ein in
fid)ftu, fii$, fleud^t, gef($acfi, boc^ baneben gefc^ec^ >■ gefcl)e!^e.
(Stel)enbe Sßortformen in-«: nu, bann, bannod)t, ttann (feiten
benn, föenn); nit, öfter? nüt für nic^t§; bi|, beftcr, fand, e^tff,
fet)ntemal, eintmeber, bar^ü, barburd), barfür (aber ba mitt), -nil,
ßuongelium, frebig, ©onnentag, entpfinben, entpfangen, entporung,
hjollen, borffen, fordeten, b önbern: nun, benn, nüt > nic^tä, bi|,
fant, baburd), brinn, ©on(nejtag, mardt >• mard (tnedulla), -tumb >
-tl)üm, feljttemal, offcntUd^, geen >• gon, mög, mögen.
3ur 5Berbalf lerion: a l)aben getoeft fed^§mat, getoefen attjan^igmal,
ba§ Part, praet. bilben fie in ber Segel mit ge-, boc^: geben, tommen, gangen,
glaubt, fert, ^agt, japplet, tl)an, t^on, probiert, temperiert, anberfeitS
geban^erfegt, rec^tgefc£)affen. Sie 2. plur. ind. unb imp. enbet auf -ent:
glaubent, torent, fagent, merdent, '^altent, l^abent, fef)ent, bod^ baneben
bie Smperatibe glauben, fagen, l^alten. b önbern ein beveinaelte? gegeben
in geben, unb einmal t^on in gctljou, entfernen -ent in toölten, l)aben,
liegen, "^anb > l^aben, aber gon > gont (1. plur.), ftou>-ftonb, tl^un^
tl)ünb, beden > bedent (inipei-.), prebigen > prebigent (iraper.), fünnen >■
einteitung XXVII
tünnent (2. plur.); hiaS >> toar, feinb>finb, id^ gang>i^ geen, ftrett
>• [tritte (conj. praet.), evfdfjinn > evf rf}ein, fcf)rib > fd^reil), ftacten >
ftacftcn.
3ufaiimu"nfd)vci6iiiig füf)rcu « gegen i^ve Sovtagen ein in falleftu, foltu,
brid[)cftuä, t)Qftui. b löfcn nuf bift bu, niiift bii, bnb eg, fau cl, \\) eä,
jd^reiben ober aud) neu ,iufotnmen fonftu, niuftii.
XII (©tra§butg).
XII folgen benfelben Segeln toie XIV, in bev *Prebigt 1522, 48, bcv ein=
3igcn, bic fic aii§ XIV cntnel}mcn, feigen firf) ntiv iDcnig IHblueidjnngen, bie \\Aj
meift aii l'lnnä()cvung nn bie nl)b. ©ct)viftfprad)e bavftcücu. Senfeiben 6f)Qvafter
l^aben bie 8Ibroeid)itngfn öon XII^ gegen Z/i*.
llmlant beteiligen b in norren (5ßerb), taufft, tauffen, tauffev,
gulbcn, füllten i^n ein in flQi:Ud)en, übertragen, ndnilid). d ftatt e fdjrcibcn
a aud^ in jd^en, befd)h)drt, odttern, ndnilic^, b in gdn^lic^, e ftatt d
h in bnftrefftid), beftctigten.
iiotali^niuS. 1. 9(Ue§ a ftatt o ftcüen a Tjer in ha, getf)an, über=
toagen, b in ba, mo, mand^mat, o filieren b ein in gon, f)on, getl^on.
2. 9llten ''i1tono})l)t()ong befeitigcn a in bnnmeft, Jt in Verträumet,
ünbegreifftid^, ftellen h gelegenttid] ^er in bff, b|, barnff, baru^, butnen.
3. galfdfiei ü, ba§ h toicber befeitigen, f)aben a in nun, nur, ©cbürt,
früd^t, bernünfft.
4. ie entfernen a in n^mmernier, l}bcrnian, ba^l)u, nl)nbert.
5. u bor 5JafaI ttiirb namentlich bon b fonfeguenter burdt)gefüt)rt in tuni=
men, fumpt, frumni, funber. Serein^ett ift tüntpt in b.
6. a entrunben geftett, fd)ted)t, t)elle, b reiften, n runben tbolteft,
frolid^ä, nuirbig, erleüi^t, b gebürg, nüt, gutigteit, berwürfft.
7. Unbetontes c tnirb feiten entfernt: gncbige, bngnebigen, gnügfam,
l^e^bnifd^, jungem, meerern, feinen : fein, inen > jn, aincm > eim,
rebet>rebt, (autet>taut, burd) bie gan^ ibelt, etUd^ enget, groß
bneer in a, befle>beft, hjolte > tüott in b. Sfm ganzen !^abcn XII t in
aSitbungsfilbcn nod) Ijäufiger nl§ X7F^ namentlich in ber 3)eflination : alte
toindEel, djriftclidbe ^cr|en, bie gon^e »celt, meine äugen.
ßonfonanti§mu§. n füliren gortiä ein in tieff, gepterr, /; in
l^aupt. (( füliren ßeni§ ein in bü^, buncEell^eit, gelefcn, bife, bifem,
bofen, nafen, getuefen, b in bappet. ffj ift in XII fettcner als in XIV:
tagt, gro^, ftraffen, laffcn.
3uf ammcnfd^rcibungen merben gern getrennt: lüürft bu, Iiaft b«,
meljnft bu, magft bu, fteeft bu, mnft bu, lüürft ui > toürft bu eä, feiten
eingefül)rt: fanftu, rtürftu, foltu.
27 (©trafebutg).
57* folgen benfelben [Regeln toie XTF*, im ganzen ettoaS einl)eitlidl)er al§
biefe, ba i'^re i^ovlnge 3um großen Seile fdjon bei ©df)ott gebruclt ift. 27'^ unb
27'^ bitben 27" aud) fprac^lic^ fe^r getreu noct).
XXVIII 5ptebiglen bei 3nf)rel 1522
Umtaut, c toirb bmcl) a crfc^t in älteren, iiärrin, tngtid^, förlic^,
mä($tig, mäffigtUd), fdjniiUjen, bcii(^niäcöt, Ipvdrfien, t)nndm; aufeer^
l^alb be§ Umlauts in {)ar, fcfjUJQr, fdjtodren, gefcfUcav, erfödgen. Serein,5ett
füf)ren b ä ein in fdlig, nddjften, gtdu6ig, r in fd^dbtii^. ©etegentUd^
iniib d befeitigt öon a in einfeltig, hjibeifecfier, nerrifdE), onnemft, öon b
in ben Äonjunftioen gcbveft, fprec^, fe'^e, öernemen, tuere, feinev in ^er,
med^tig, felig, füvnemlic^, gncbig!tid), gefe^, bfferftentnif,?, eitern,
l^enb, nediften, leugnen, bon r in atmec^tig.
Umtaut bejeidjnen a gegen it)re Sortogen in gefe^en; bifc^öffen, brD=
fomlin, motten, gotttid), troftet; nüijlid), ruecEf)'itter; öngtdubigen,
b in gettidfd^en, gctdufft, glcubcn; oberften, troftlic^; nü^(eft), nü^=
tic^, fd)ü| (tueor), toürbe(n), füffcft, tünbig, fütet, bürftig, gejdfmüdt,
gütbene, c in fünber (sed), nü^eft.
Umtaut tafj'en a unbe,^eii$net in er laf^t, machten, l^atten; glauben,
ertaube; troftlid^, perfontidi; jr fdjmudt, nu|, frummfeit, b in
nannnlid), bfffo^ung, äortlid^, ttarli($, el)nfaltigen, erfart (3. ^erf.
©ing.), gläubigen; oberften, oberteit, ^otlcr, fi^on (pulcher), nötig,
t)ort(e), iDott; riiffet, muffen, bemutigen; frummev, funber, junger,
^jurbi, rud^attcr, toüft (sciebat), bc in ar^nel)(en), SSittnuffen.
93otati§mu§. 1. SHlteg a ftcllen a au§ o f)ex in jamer, nad), ba,
b in ba, bamit, warinn, tüoruff, t^at, nacb, bracht, tt)ar(t)afftig),
mal (cena), fet)tenmat, abent. Umgetc^rt ftelten ab o !^er in f^on, a, in
Dbcnteffen, bc in getl^onn, b in too, genob, loffen, c in Wo, ab=
getl^on, no($.
2. 5)lonopl^tf)ong befeitigen a in fd^ einbaren, brein, gebenebet)t,
greiffen; auff, au%, battict, b in toorttein, g(ci|neret), beidit, gtcid),
batet)n, l^^nein, fubtet)len, cijtenb, reichen; auff, au^, graumen,
tauten, maul, brauc^(en), l^aufe, raufd^enbcn, taum, l^auffen; eüffer=
lii^, e in treiben, btctjbc; auff, migbraud^; freünbtlid). 5)lonopt)t^ong
iüirb getegenttid^ ^ergeftettt öon a in gt^(^, rieben, ijn; I)eru|, brudien,
t)uffen, frünbtid^ft, öon b in f^, brti, fc^riben, meibtin, fornt^n,
3hJi)fctn, t)tet, glid), toiter, j^ten, btiben, n)i§, triben; bertruffien,
baru|, brud), bffcn, t)uBf)alter; frünb, ftünttic^, tüfel, tut, bon v in
barbt), fd^riben, frt)beit, gteifenert), begriffen; bff, baru^.
3. ie mirb bon a befcitigt in bit, f)ergefteltt in ^crgent, ^emcr, l)eber=
man, niemer, l^t)eruff, bon b befeitigt in tjmmer, nimmer, nimant, t)^=
unb, tiberman, prifter, affenfpt)t, "^drftiffenben, fetten l)ergefteltt in tjent'
mer, niemer, mieber.
4. iRunbung fütjren « ein in mören, moftct, ertüott; fünbtflu|, toiirt,
mürbig, gebüren, b in fd^rodtic^, b§t6f($e, Uiören; müg, fprü^e, tuürt,
toürft, üben, Übung, -nü|, br in motten, r in mör. Siunbung befeitigen
a in rcljmet, l^itff, toiffeten, b in metten, entttedjfet, jmetfften; bff=
f{^tie|e, fprid) (gprüd^e), mifete, toiffent, gctDifd)t, -nife, büfflit^- tfi^t,
»irden, toirbig, mirt (hospes), gebitt; rt)ert, anrieren, ft)e^, bcrf^enet,
c in tDanf^d)tig, -nig.
einleitung XXIX
5. 3n a tritt u an ©teile öon o in Brunn, fünft, tummen, frumm,
übeiantttjurt, in b in fummen, fünft, o flatt u l^abcn hc öcreinaelt in
fommen, It a\xä) in fonber(li(^), frommen, a filieren ü burc^ in tünig,
tünigin, günnet, bod) fünnen >> tonnen, mügcn > mögen.
6. Unbetonte! e fe^en a ju in geridjt, jljmmeten, bljcneft, geboren,
toerfiinet, mcre, mic^e, h in gefar, orbenung, griberii^, mangelen,
bitberen, geprebiget, geftioret, I;eiffct; tuere, alte, fome u. 5., in >
jnen, feim> feinem, önfer >• bnferer, Itc in genüg, tnütelen, gottel,
bringet, liebe, e in genorret, titelen, »neld^eS, braud^eft, id^ mel)ne,
loffse, 'i\a'bt, bie groftc fünb.
7. Cfter befettigen rt& unbetontere: a in gnab, gnebig, gnüg, glaubt,
gfc^rifft, gtoiffj, gtoalt, l^e^bnifd), beüd)nfc^, ar^nel), mitler, Raubten,
jttjeifleten neben ätoeifelten, öerrtanblet neben öermanbelt, gutem,
onbern, Somern, übettl^dtern, metjnt, genennt, enjig gcred)tigteit, fein
luft, önfer l^od^gclerten uff., b in blibcn, gfc^riben, ^Jürnberg, alläel}t,
gott§, ünbcvn, onbern, füvgebilbt, folt, »olt, wevb, l^ab, ftraff^, einen
> ein, barinnen, bpcrimic", warinnen > barinn, l^ievinn, loarinn,
bifeg > bi^ uff. Sint einjelnen ]^ervfd)t aßiUtiir: anber ttie^fee > anbeve
ttjeife, fet)ert > fet)ret, mufditcn > mufd)ctn, capitetu > ßapitlen.
c befettigen unbetonte? e in gfe^, gtaubft, gnebtger, (janblen, einen ]>
ein, b6|, bet)b, bie gan^ ttjett u. 5.
8. Unbetonte? i bcfeitigen a ftet?, nebentonige? oft in meldie, foldje,
münd)e, nei^ften. b befeitigen i in fd^cbtic^ften, mengtlic^, fold^?, gut=
ben, fül^ren i ein in manic^c, fotidje, toeiid}?, fitberin.
Sonf onantigmui. Seni? tritt in n ein bei gcbitffet, tierbotten, in
b bei bretten, bebarffeft, notburfft, boten, Sonnenbag, öierben; tiott-
brad)t, lieblid), le^blid), in v bei bringen. 5orti§ tritt in (i ein bei
getrungen, taufent, tijeff, in bc bei tjanpt, in 1> bei tilden, trinden,
truden; pife, nac^paurn, gerieten, geprel)fet, Sapft?.
ä) ftiedifelt in b mit g in frdijbig, felic^, felid^teit, ^ mit d^ in
befa(f), befalc^, aeüc^, rei(i)li(^, tierfd^inad)t, ftcüd)t, gefi^c'^e, fifje.
Sßortformen in a: nun, bcfter, bi^, fonber, öor, feljntemal,
»ar^njo?, barmitt, baräii, boruon, barinnen, baran, baruff. — 3n
b fel}lt bie iJeftigteit: oft toirb nid)t in nit geönbert, tjereinseU nit in nid)t,
fet)ntemal in feljtenmat, aber aud^ in fV)ntemaI, feinb in finb ober fein,
fetber in felb? ober felb, felb in fetb§, SrjriftcuHd) in 6t)rifttidh 6f)rift=
lid) in (^l^riftelicE), baruon, barmit, barfür in bauon, bamit, bafür, aber
au(^ bauon in baruon, niemanti in nljcmant, aber aud) in nt)entan?. 6?
»oiegen bor: bann, »ann, nid)t§, brau^, brumb, bi^, tüuben, empfal^en,
empfinben, empor. — e onbern nid)t in nit, öercinjelt nit in nid^t, nidE)?
in nid^t§, nu in nun, bereinjelt nun in nu, benn in bann, aber audt) bann
iii benn, ßl^riftenlic^en in 6^riftlid)cn, c^riftelic^ in cfiriftenlic^, nt)e=
ntantS in nt)eman§, feinb in fein unb finb in feinb.
a befeitigen -ent ber ^pturatenbung in bereuten, muffen, fe^en (sint),
bagegen 2. pur. Smper. üerl^altent. b befeitigen -ent in toir öermügen, jr
XXX ^tebigleii bei 3af)«§ 1522
treiben, fic laffen, jr {;ettcn, jv tvincfet, boc^ aui$ umgefe^vt jr ncment,
fic f^iinb, jt iticrt, toolt, jdjidft > racrbent, toöllcnt, fcf)i(fent, Smperatiö
betten > fiettenb. c änbern ücretnäelt iv foUenti >> fotten§.
3uf Qmmcnfd^veibung ttivb in a bfter fiofcitigt Qt§ eingefüf)vt: inüft
e§, f)it e§, UiiU c§, moltcft bu, bod^ fanftu. h fd^wan!cn jloif^cn jü bcm
unb jüm, üon bcm nnb öom, loilt bu nnb mittii. c trennen gelegentlich
magä in mag e§.
A'JIJ (©trnPurg).
Über bie Sprodje öon AT// gilt ungefähr baSfelbe mic über bie öon XIV.
6tn ©d£)hiQnten ift in folgenben fünften ju beobadjtcn:
Umlaut bc§ a tuirb burc^ d bejcid^nct in ödttcr, mdnncr, l^dnbclcn,
gcfa^, gcbdnrfen, duberung, Idfterung, gefongtui^; tdtter, drgften,
jd)dblid)er, t)df|tg, mdi^tig, ndrreu, gedugftiget; machte, wd|c^e,
fdnen (desiderare). S)ancbcu tritt d nu^cr als Umlaut be§ a auf in l^dr, toäret
(= bauert, neben tnarct), ermdgcn, fd^dl, fdl, fdlen.
93oIaIi§mu§. 1. Sitte 9Jtonop]^tI)ongc bleiben in -lin, in-, f^tcmal
(neben fe^tcmal, ftjutcmal); bff, »6, I|u§, üertrumen, butuen. Sagegen
wirb rauc{)lo§ bcr QJortngc mc'^rfadj bcibet)alten.
2. a crfi^eint qI§ d in on, getl^ou, bo, nac^tmol, brod)t (part.), toor,
iDor'^aftige, bi^mol.
3. iRunbung crfd)cint gegen nl)b. föebraud) h)ie in XIV, au^erbem in
gctoort tjetten (arcuisscnt), -nü^, jcrtnüfdien, roüfd)t l^erfür, nüt (= nid)t),
getüüft, gebürg, ätüüfdfien, gebürt (paril).
4. 5itfctF§ " ti'itt gelegentlich ein loie in XII", namentlich in nun.
ßonfonanti§mn§. f6 ift bie Siegel für au§tautenbe§ 3, auBerbem:
gefengtnüfl; fafßen; gleiff^et, muffen, l^eifBcu, büffje.
X (aSnfel).
Umlaut toirb bcjeid^net in mddjte (faceret), fdrltd§, fürmünbfd)afft,
berufft, f^^e, nic^t bc^cic^net in er fd)tafft, gefa|, maieftat, nomlic^,
laugft, niartijrer, ertontnü^, ünucraubert, bu (offeft, bu, er la^t (ba=
neben le^t), öerlaßt, et)nfaltig; glaubig, buglaubigcr, jerftralrct, äer=
ftrautt)t, rauber, räuberet), fauffcr; fjoren, gel)ort, troftlic^, genjontid^,
löblich, folten (bod) wollen), oberfeit neben oberfeit, »olffcn, jolner,
er fto^t; er tunb, toir, fie funben, fie bcfunben, -nuffen (bod) Sing,
-nüfe), funb, ftud (©ing. unb 5piur.), nu^lic^, bebuncfen, jürud (üereiuäelt
jürüd), unuerrudt, rudfjaltcr, ünuerrudlic^, trudt, brud, brurfen,
iuugcr, crfuuben, grunblid), buvger, burgerlicf), 6ufter, fufterelj,
fd)u^et. d be.^eic^ni't Umtaut hee a unb fte^t nud) in fdl, gefdlt, fdlen,
fc^mdrmi'itigen, befd)hidrung, befd)mdrlicb, frduel, tdf(^, crl)dfd)et,
loiberfddier, ldd)erlid), nidnncr(n), fc^dblid), befd)dbigt, tdgticf), gdn^=
lic^, ndmli(^, anfdndlid), fdmptli^, ndrrifd), ftdrderen, fdll, ^lu
falten, t)berfcf)h)dndlict), fdjd^, f)dnieren, üdtter.
einteihnig XXXI
SSofottSmuä. 1. 0 ftcl^t für ottc§ d gelcgcntlid^ in gon, fton, gef^on,
toon, ©innomc, nocf}, fetten in bo, flet§ in njo.
2. 3Utet SJJonop^t^ong ift crl^altcn in -tin, l;n-, öfters and) in üff, ti§,
tiereinjelt in briualtigfcit, blibcn, miffjbvnc^S, l^n^gcnoffen, l^u^rtirtin,
frünb, trühjcr, nfltoen.
3. ei gilt für alte» t unb ei.
4. i unb ie finb rid^tig gcfd)ieben, bod^ fteT)t üereinjctt i in fl), t)lütuer=
giffcn, nimant(Ä), üben, ).n-iflev, n§, bineft, briffticfie, Oirtel)!, lid^ten,
l)§unber, t)ben, l^berman, jnbcrt, nimmer, ic in l)t)erinn(cn), fpiel,
jiel, abfd^tebe, tjnberfc^ieb, iä) ftiet.
5. )}&x altel öu gilt eü, fetten du in getönfft, lougnen, toucEnen.
6. gür Olafat fielen o unb u annät)emb gtcid^ oft, tompt fte'^t neben
tumpt, 2)lünd^ neben 5lonne, fünig neben tjerfonet, oud^ müglid^ neben
mogeft. 5alf<$f§ n finbet fid) in nun, nur, 6t)ürfürft, öereinjett ift fün,
tl^un neben fon, t^on.
7. Ungerunbet ift ber 3>o!at in geiuenete, Stntiptjen (^Uuv.), Qu|tcfd)en,
betriegtid^e, betrieger, gerunbet in crwötten, erwotung, orne (eiserne),
l^ütftid^, id^ njürb, er njürt, würden, toürft, tuürbig (boi^ audf) wirbig),
gebürt (parit), önbertoürfft, t)nu§TOürt(in), gegcnwürtige, fr Wüft,
brünnet (brennt), er5eügt (demonstrat).
8. Unbetontes e fielet in genebigen, orbcnung, fyriberid^, ßaretftott,
fovberen, gefteren, ttofteren, öitberen, bolderen, ergeren, 9lpofteten,
genagetct, l^ungerigen, cngelifc^en, erfc^rodctic^c, l^crre, tjijcrinne,
gerne, orbnunge, in ben Partizipien fpred^enbe, ftieffenbe u. ö., fel^tt in
gfc^idt, gnüg, gnügfam, gwattt, gmadit, gfafe, gfagt, gbult, gnam,
bfd^lufB, bbenden, att|cl)t, jt)en§, feinS treüp, üertorn, fegfeür,
feinem >■ feim, teinen>- fein, eineni>eim, jnen >■ jn, ftreitet >■ ftreit,
gebctt, wotl wir, wer cl, befd^utbig id), ber arm ^auff. Statt mangeln
fielet mangten, entfpred^enb ^weiften, enbven, artidten, 9tpoftten, feiren,
umgetel^rt öerorbcnt.
Äonfonanti§mu§. 53eni» ftct)t in l^aubt, Srobft, bodjt, bödmen,
entborung, Onben, önbcr, Ijinban, f)ii^f^'". fon^agi^)« öierben, mieb=
ling, Sortis in pti|, öerprcnnen, getüptnü^, tringen, taufenterte^,
trudt, bnbcrtrudung, toppelfpiet, ertic^ten, trowet (ncbm breüwet),
tod^t, Oertundelte, nottürfftigen, wedöerwerffen, l^ljntoed, teüdnen (neben
leugnen). Sel^nenbeS f) ift befeitigt.
aSßortformen: nit (gan^ fetten ni(^t), bann, bannoc^t, fetber, fanct,
niemantS, t)emant§ (fetten l}emont), fel)temat, bi^ (fetten bi|), fotid),
Wetic^ (fetten fot^, toctd^), orbelid^, pfarv^cr. 'JJid^tS, Wenn, t)e^t,
geweft, feinb finb t)äufiger alS nidE)S, wann, ije^, gewefcn, finb, neben ent=
Pla^tn, entpfabung, entpfinben, entfinben fte'^en fetten enpfangen,
enberen, engegen, bor- wirb fetten au§ mittetbeutfd)cn Vortagen übernommen,
ge- fef)tt in ben ^parti.^ipien bradjt, prcbigt, btiben, angriffen, geben,
geffen, gangen, red^tfertigt, tl^an, funben, troffen. S)ie 2. !perf. !ptur.
enbct in ber üteget auf -et, bie 3. Sptur. auf -en, bod^ begegnen nid^t fetten bie
XXXII l^rebigtcn bei 3at)rcl 1522
Sfmperatitie botgenb, fe'^ent, ncnient, f^unb, fetent, toc^bent, faren,
trctten, bie 2. 5ptur. fetent, angreiffcnt, mad^ent, toöllent, gtoufcent,
fel^enbt, nemen, würben, bie 3. ^htr. macficnt, effent, tiotgcnt.
Sufammcngcfcfjvictieu U'cvben >uel)ftu, I;Qftu, foUu, met)nftu, tnagftu,
Söolteftu, foltc[tu, foUcftu, ftcllertu, fonftii^, bff§, idjs, ev§, jtS, ^abi,
t;atit§, e§ tDÜvb§, toüvtS, wogi, UiolIenS u. a.
III (3lug§burg).
Umlaut bei o iüivb mit e beaeicljnet, mir einmal l^ateu III" lär, ?»c
53iii)ft. 6 ift, bod) nur in ///", beliebt bei foven, noreu, ftoüen, morden,
ftroden, Woren.
Umtout be§ 0 luirb mit u bejeic^net, boc^ offent, tt)Drid)t, foftUc^,
Ujolten.
9llte§ ü »uirb mit ü bejeic^net, boä) fturb, tourben, nu^, be'^ulffcn,
ftud, fd^niudcn. 9nte§ uo wirb in a mit it be3eid)nct au|cr in f^on, tl^onb,
üe mit ie, l)c au^er in mt)ftcn; )jfrünbe, füt, fülcft; füffc, blumlcin,
mütter, berüfft; güeter, güetigen, müeft. 93erlt)enben bemnac^ ff bie 2;t)pe ü
fetir feiten, fo fommt in br ü gor nid)t öor: ii gilt für alte§ uo unb üe unb
erfe^t ic, t)e bon a in muffen, brüber, fiiffen, guter, bcmütigcn, tüüft,
ftatt II erfc^eint üiermat u in jum. Sin a tritt ü für 6 ber 33orIage ein in
frümbften, frümteit, fünnen, hc fc^reiben fommen, aber fünft, frummen.
c entfernen Umlaut in frumtnit, befeitigen ü brcimal in t^on, o einmal in
aufftl)un. 9tlte§ ou erfd)eint in r fünfmal al§ o in glab, glabe, glaben.
5ßofali§mu§. 1. S)ie neuen Siptjf^onge finb burd^gefütjrt bi§ auf -lin
unb ein tiereinjeUeä tum, baju in c einmal frünb.
2. 3llte§ ei unb i finb aU a\ unb ei in b üollftänbig, in a big auf öer=
einselteS einfeltigen, reljn gefi^ieben, bagegen befeitigen e ai in ein (23),
einem (3), einen (2), fein, feinen, gel)ft, get)ftlic^ (2), ge^ftlic^en, !^et)=
taub, brtei)len, ^cl)§t, meifter, eigne, freijl^etjt, jeljc^en, ^me^ (2). ie unb
i finb richtig getrennt bi§ auf ft), ^mmer, ni)mmermer, Ijienein.
3. 3llte§ a erfc^eint öor 5lafal aU o, fonft al§ o. c fü'^ren einmal
getl^an ein.
4. Stunbung erfc^eint au^cr im Umlaut bon a bei molc^, »u ollen unb
if)ren formen, crlofen (eligere), mor, ioürffeft, mürt, gemufft, mü^te,
mürffeft, fe^lt au^cr bei üe in 'i)eU{e), l^eltifd^, mirbig unb aljgenfii^tig.
Jtr entvunben meld)cr unb feine f^ormen, bmbtcren, ftellen, merden, toeren,
ftredcn, c auc^ bliemlein, toirt, mirdt, finblin, tot)|t, fprid^ (Pur.),
let)t, frainb. Wogegen runbcn r Worff, benügen, geübet, teüt.
5. e al§ Sänge^ei($en mirb ebenfo oft eingefül)rt loie gcftrid^en, c in 33it=
bungäfilbcn öfter eingefc^t ol§ gcftric^cn. Sabei l)cvvfd)t boüe SBiüfür, nur mivb
Äonfonant^äufung ber '-ISortüge »nie S§riftn, redjtn, i")irtu gemieben. b ftreidjen
e in faur, f)errn, bcgern, anbern, forbern, gnug, gnaben u. 5. r* ftreid^en
gegen 7> unbetontes e 32 mal, fe|cn e§ 20 mal ju. S)abfi mirb gan3 nad^ beu
9iüdfic^teu her S^ilEifüUung berfafjven, j. So. e in glel)d), glaubt, anbern
geftrid}en, in geleid;, glaubet, anbercn jugefe^t.
einleitung XXXIII
i fielet ftatt e bicimol in gulbtn, cinmol in ftro^in. c entfernen i btei=
mal in fold^e(n), einmal in ttjclc^c, fc^en i einmal ju in 9Jlünni(^.
^ onf onantiimuS. 1^ ali Sänge^etc^en foloie narf) j, t, t unb in ben
formen öon geen (fec^änial gon) ift /// fiemb.
a fd}rci6en fruc^tpat, Sapft, plüme, ampt, ge^ept, ^opt; nottürfft,
tringe, ünbcv, bicffev, hc frudjtbar, ge'^ebt, ^obt, ticffer, c ombt,
tumbt, ei)ngetrungen, treif.
Stcl^enbe formen finb »ann, bann, bannodjt, für ftatt üor unb
öer-, nun, tje^unb, ntjemanbt, anberft, felb§, fant, barau^, borauff,
bod) bran, bauen, r Ijaben elfmat nn ftatt nun, fiebenmal nit ftatt nid)t,
ic einmal braufj ftatt barau^, brauff ftatt barauff, bcnn ftatt bann unb
(juangetium ftott (fU'angclium.
3ufammengefd;riebeu mirb in v. müftu (2), biftu, glaubeftu.
IUI'.
llmlout be§ a ift mit e bejeii^net, mit d nur in tdtter, tdgli(^. '^'m\)=
fpaltig unb ,5Üftvawet finb umlauttog. Umlaut be§ o mirb burd) 6 gegeben,
auffällig audi in ambofe (sing.). Umlaut be§ u Wirb uad) mittclbeutfd)cr 5lBeife
nid)t be^eidjnet in für, erfur, t)ber, funb, fuuben, fuffenn, füret, furenS,
fuudlcin, bulffe, füllen, fur^lic^, gebudt, boc^ banebcn muffen, muten ufw.
unb, ba ü nidjt öermcubct toirb, aud) mürb, über, Berein^elt fuefe. Cft tritt ü
an Stelle biefe§ ü: bie ,<?Dnjunttioe raiift, ermürbe, üerlür^e, müg, mürbe,
mür, mür§; ferner muffen, münfc^en, rür^enn, jürnftu, üiclleid)t aud)
vüffen; nü^lic^, jüngften, jünger, brüber (plur.), güttiglait, üngtüd.
Seltner erfdieint umgefcbrt ü ftatt ü: ,5Ü, t^ün, mü§, gütte, bercinjelt ü ober
ü ftatt u: nur, mürffen, ftüd, gcpürt; brümb, unb u ftott ü: fugten, .^u,
3un, 3unn.
liofaIi§mu§. 1. Sie neuen jDipbt^onge finb burdjgefübrt au§cr in ber=
einjeltem üff, bruff. 5Jt^b. ei unb i tperben gefd;ieben, bod) ift falfd)c§ ei ftott
ai nic^t feiten: ein, einer, ein§, einanbcr, öneljnigfoit; get)ft, geljfter,
t)et}lig, Icljen, et)gen, fleljfc^lic^e. kleben au ift am, neben eü em t)äufig.
2. i unb ie toerben richtig gefd)iebeu, boi$: binet, öerbinft, borbinft,
figurirt; t)^unb, l)glid;er, t)ntanbt, ijmmer, n^monb, nl)mer neben t)e,
ijebermau.
3. 5Jlit Sfunbung erf^einen Ijorjoidjen, erfc^r6dli(^, müvt, ämüfc^en,
entrunbet jüerlefdjen, fcnt, fret)ben, bel)gen.
4. u öox 5Jafal ift ju o geiüorben in nonne, tommen, ©on, fonber,
fonberlid), from, genomen, fönigifc^er, bo^ boneben fünft, fummen.
5. bo, bomit, too, on fte^t neben ma, on.
. 6. Selten ift in ßnbfilben i: gottiä, mügift, r am bin.
Äonfonantiämui. 1. Sortis erfc^eint in pett (ora), ^at gepett (ora-
vit), gepott, gepottcn, tierpotten, palb, geperben, pilbet, poben, püben,
gepürtl), ple^ben; ou^ getrucEten, 8cni§ in babft, Jöantjr, bu^et, büff,
btüfen, tjotobt; geloben.
Cutter« Sßcvte. X, 3 III
XXXIV
!Prebigten bei 3af)xei 1522
2. gür ben Unterfd^ieb öoii g imb d) Ijat ber SvucEer fein GJefü'^t, haf)n
Jjvebtd^, fd^Icd^ft unb ncgften. 5lii«Iaiitcnb cvfd)cint gt in togf, ^inwegf,
feligf, fcligüid), foiiigf, luciiigf, giiiigf, £(iig!r;ait, anfangt, bingf,
gaitgf; |d^rcgtlic^. Seltfam ift ^ in ftre^^t, 1tet}e^, tri^t.
3. 3in bev iBe,5eid)nung bcv f-Saute ift anffaücnb p in bcp (3lvtiti'I unb
bcffen), Herlief«, f§ in lafig, bife, irefis, |ä in nep, ^crp. 3m 3ntaut
mivb altc'3 5 unb 55 mit ff bcieid)nct, im VUu§laut altcö 3 untcvfd)ieb5lo^ mit ^
ober fi, bod) aud) muftu, gcfaft, auftegung; unigefetjrt geluifi, Ijaufi, Ijau^,
l)al^, bb^; t)cvcin,?clt ift ^on.
4. 1^ crfdjeint in nitjc, getreu, ftcljcn, jfraljet, gcfc^rlj^en; el^re, an=
ne£)m neben ev^e, anneml^en, ttjarljenn (erant), öerliirl^c, ticv(orf)en,
njer^et, öerniavfiet, riivf)cnn; j^a, jfieuner, i^cne, Sic j'^enigen; t{)ün,
t]^ol)t, cvvctt^cn, 6avt!^eüfcr, jrt^umb, gepüvt^.
Sßortformen: nic^t, nid;)§ neben nid)t§, öov-, -nuä, felb§, wann,
bannod^ neben bennoc^, neunmal getueft neben gcipefcn. Sa§ 5patt. prät.
crfdieint ol^ne ge- in tf)an, glaubt, gangen, geben, tomen.
fyür V, bic burc^auS XIV juv 3>Drtage !^aben, gelten biefelbcn Megetn Wie
für ///". Umlaut rcirb nic^t be,ieid)net in fadtroger, njafc^t, öbet, öbev,
3unger(n), gläubigen, be^eidinct in ainfeltig, nenilid), fenfft, fenfft=
müettigtait, nü^, füub, tl;l)e. 0, _6 ber 3>ovtage crfc^eincn al§ u tt in tumpt,
frunim, frümtlidi, frümfait, tünig, tvulj (adj.), antU'uvttcn, fürchten,
u als 0 in öolfömclid).
3iunbung wirb feiten befeitigt in Wirbt, erleidjten, tritt öfters ein in
ftollen, auftcrwotten, wären, 1)oä)-, vcc^t-, wilfortig, morden; böfter.
Weiterer; l^ülfft, fürgcbütbet, würbig, geWünbt, breü. Sie Siegel m'^b.
üe ^ ie wirb burdjbroc^en öon wücfte, büeffen, müe§, güettc, biiei^er,
benüegig, füe|, tierfüenen, l^ücnlin, trücglic^. Unbetonte^ e wirb jugefügt
in genab, genug, getaub, öngelaubigen, bctel)ben, 9lntcd)vift, öerloren,
fewer, aine§ l^ljrtten, biencft, mad^et, na^e u. o., entfernt in -eren >
ern, fünbern, önfern. Jortis tritt ein in toufent, t^cff, tobet, au|=
getrudt, '^apt, l^aupt, '^ept, ll)epli(^, apla§, bilden, ßeni§ in blöd, gu
ben ftel^enben formen tommen bt)^, -nu^, ©ontag (einmal bleibt 6onnen=
tag fte'^en), Pfenning, (fwangclion, fant, glel;d)^ner, fi), ^tuflöfung tritt
aud^ ein bei ligft bn, bift bu, woltcft bu, würft bu, mbdjtcft bu, fatleft
bu, fanft bu, ]X)ä)\t bu, entpfinbft bu e§, nuift bu ei, ft) e§, in bem,
an bem.
Pa.
©prac^tid) gelten biefelben Siegeln wie für III^. Sie S^pe ä fommt nur
einmal in ärmften öor, a, fi, ö fctjlcn gan^ Umlaut wirb nic^t bejeid^net in
mannlid), l^arter, am t)arteften, 5artter§, fallet, lafet (3. sing, praes.);
gloubig, ungläubig; joller, offenlid^e; jüngeren, würbe (coni.), ober,
lugen, ftud, rüden. ^Jionop'btbong crfc^eint in tiffbra^t, tropflin, f($eff=
lin, oi unb ei finb burdjans gi'fdjiebcn, i unb ie bis auf fl), ni;mmer, bifC'"-
©inleitunfl XXXV
?Ute§ üc cvfif)cint all ie, ijc au§ev in bcm ber Wunbatt bei Srudterg frcmben
fülen, fülung; fcvncv in fücffcn, gücttig, gebtüenut. öcvunbct ift ber
Sofot in movcfen, ftotdeften, geved)tf6rtiget, [tollen, öpffel, loftert,
fc^vücflid)er, toolüc^e, begünbt, Ujürfft, nngcrunbet in l^elt, tierfd) tiefen,
fpirt. 5ovtiä crfc^cint in geljapt, leiptidjcn, niberidien, Seni§ in boll,
bringt, bnpffcr, bvinden, brümmcv, bilden, (jinnnber, bat)inben, cnt=
6or. ^ovmen: nidjt, nnn, benn, toann, gclveft, gon, [ton fcUcn neben öor=
»üicgcnbem nit, nit, bann, menn, getuefen, geen, fteen. ®e- fe^lt in ben
S}>arti3ipien geben, gangen, bracht, broud;t, jagt, tl^on unb tl^ün.
Wntr.
^pxaäiliä) if)ält fic^ bie Sammlung eng au i'^re ib'ortagen, mittelbeutfd)e
6igenl^eiten toerben üerftiif($t.
Uniinnt. a ftetjt in fam, tl^ätt(en), beftättigen, njdre(n), (ön)fträf=
lid), auftroflid), »orad^tig, tierfdjmo^en, tierfdjma^t, almdc^tigen,
nadjftcu, aiufdttigen, forgfdttig, fäligtal)t, narren, ndrrifc^, ter=
dnbert, (gc)iDdfd)cn, üertdbigt.
Umlaut bcräbrtage ift befeitigt in laft (3. sing.), blaffet ft. bläft, troft»
lid), bbcl, neu cingcfüf)rt in ücrdnbcrt, tröftcr, cntporung, l)6ren, fünben,
münid), jütünfftigen.
5ßofali§mu§. 1. o ftatt a tcirb eingcfütjrt in one, befeitigt in ba,
ba^in, taa.
2. gür altcg uo gilt ü, bod; baneben jü, gut, mü^, t^üt; 3nr, jum,
muB; tl;on, tt)ont, gnügtf)onung. gür altei iu unb du ift eu pufiger aU
eü, bod^ aud) retü, frötübcn.
3. u tüirb üerbrängt in fonbcr, tompt, ^ergeftellt in Sun, fünft,
funbten, frunini, fumpt, ebenfo ü in fünben, jürnen.
4. 9lttel t unb ei rcerbcn aU ei unb ni gcfdiicben, nur 9t 2'' 1 bleibt (Jljn
au§ ber Sjorlage ftcl^en. i unb ie merbcn außer in fi) unb njpege(n) ric£)tig
gcfd)ieben.
5. 3iunbung bc§ ^oIal§ tritt ein in erUiol(c)t, tnold^ei, erf^roden, bot,
l^ort (durus), (Jutrunbung in angc.jpnt, fpeffcn, fpe§, triebfal, frointliri).
6. Unbetontes e Irirb öfter cingcfetjt al§ befeitigt, j. 5S. gefc^rep, geiciß,
öntljabelic^, geren, bcrlorcn, gottc§, aber griügfani, gfd)rifft, glaubeft,
feh)r(i). Statt teüffeln, t^abeln, ücr,iroepfett ftet)t teuften, tljabten, t)er=
atoe^fftct.
Äonfonantismuä. p für b fte'^t in papn (.S?noc^en), gepot, ptöbe,
plobigtait, plabt, ptinben, pringe, geprenge, ^auptfd)ald.
c^ für I) ftel)t in ät)ec^en, fadjenn, üer^epc^en, öcrleid), umgcfeljrt ber=
fd)med)t]> öerfd)mdl)t.
formen: neben 83 nit ftetjen auf ^Mattl— 5 breißig, öou ba an ,5»Dei
nidjt unb ^roci ^ü nicl)t. güi' nu, feinb, beuuocbt, üor unb bor- treten
mc^rfad) nun, finb, bennoc^, für unb Der- ein, bcreiuäelt -ni§ > nn«,
gulben > gulbin, fold^(i) >■ follid)(§), manigerlat) > mand)erlal),
cnpfinben > empfinben, fii^ftu >■ fid)ft bu.
in*
SXXVI ^tebigteit be? ^aifjtti 1522
Über bie Sel^onblung bc§ überlieferten Wateriat§ i[t foIgenbeS ju
bcmerfen.
Sic .^itfe, bie Diöreri ^tad^fdfiriften (unb in geringerem ©robe aud) bie 3 SRegifter
biefcr ^JJad)f(^riftcn) jur tritifdjcn Sid)tung ber fonftigcn Übcilicfcrnng ber ^^rebigten
ßutfjer» gciiui'^rcn, inbem fic un§ faft immer mit üüiÜigcr Sid}tn-f|cit Sag unb Sa^r
jeber '4>rcbigt angeben unb un§ ben Snfjalt fo »eit !ennen letjren, bü| c§ möglich
ift 3u entfd)ciben, ob eine onberlveit überlieferte *prcbigt bamit ibenti[c^ ift ober
ni(^t, — biefe .Oitfe öerfngt bei bcm 3. 1-^22 faft öötlig, meit eben ^KörerS regc(=
mäßige ''Jiac^f{^riften crft Söei'^nadjten 1522 begannen. 9iur faft Bbllig, infofern
ber 9iörerfd)e 'iprebigtenjal)rgang 1523 bie Wbgtic^feit gett)äbi-'t, cidjt iprebigten,
Welche im 3. 1523 gebrucft erfdjienen finb, aU nidjt 1523 gehalten nad),iuloeifen.
g§ finb bie§ unfre DJrn. 9. 10. 31. 32. 35. 42. 63. 64, toeldie alä Dir. 7. 6. 18.
17. 20. 26. 39. 40 be§ ^atirgangä 1523 auf ©runb ber 3Q^raaf)t ber Srurfe
bereits in Sßb. 12 mitgeteilt finb. 91tä »b. 12 gebrmft lonrbc (ISgO/l), iraren
Äörerä 5}a(i)fd)riftcn nod) unbctannt unb bie aüerbing? burd) ®. Sudjtoatb fd)on
beEannten SHegifter AB mit it^ren furzen 9(ngaben über ben 3n^alt tiefen bei ben
genannten $rebigtcn einen fiebern ©d^tu^ nic^t ju.
Sic ß^riüägnngcn, toetc^c für bie i'erfctjung biefer ac^t *Prebigten aul 1523
nad) 1622 im ein^ctncn augfcJ)taggebenb gemefen finb, Ijabc id] bereits in 33b. 11,
©. XLVIff. bürgefüf)rt. ®o§ 3S. 1522 barf für bie aui 1523 öertniefencn ^prebigten
bcfonberS borum mit leiblicher ©ii^crbeit angenommen iuerben, tncit Sut^crfc^c
^Prebigten aue ber 3cit Dor ber äÖartbnrg 1522 3 nur uod) gnn,; anSnaljmSloeife
gebrucft loorben finb («b. 11, ©. XLVIIf.).
@in fteiner 3ü^eifet, ob ba§ 3'a'^r be§ SructeS 1522 aud) baä ber ^-ntftcl^uug
fei, bleibt bei beut Sermo de S. Antonio (9lr. 14) befte^cn, aber ba§ 3. 1521 fann
für il^n in feiner äßeife in Setrac^t fomuien, unb menn man eine nod) frühere
öntftel^ung onneljmen toollte, fo bliebe c§ boct) auffällig, ba§ erft 1522 biefer lat.
Sermo üeröffentlid)t U'urbc. So ift e§ mangclg anbcrer äußerer a3c,5eugung ba§
natürlidifte, tf)m im ^alire bc§ Srudeä eine ©teile cin.iuränmcn. S)ie Sd^ioierigfcit,
ba| für ben ©tg. Quaftmobogeniti 1522 un§ ^loei anbre in 33orna gef)attene
ißrebigten Sii. mit ©ic^er^eit bezeugt finb (^Jlr. 15. 16), bürfen »oir auf ©runb ber
Slulbrüde DJlelanc^tfjonä (composuit L. concionem; in qnoruni gratiam fecit con-
cioneni) burc^ bie 3lnnal;me befeitigcn, ba^ l'. biefe 5prebigt nic^t »oirElid) gefjalten,
fonbern nur »erfaßt Ijahc. Saä 9tä^ere in ber Ginleitung ju 9Jr. 14.
Über Sut^erS Urtjeberfdjaft tonnte auf ©runb beS Snt^alts unb ber
loteinifd)cn ©prad)e, in ber bie '^^rebigt ncröffentlicbt U'orben (ber beutfdje S)rurt
enthält nur eine Überfetjung) nur bei ebenbiefer 5ir. 14 ein ?)meifel auftau{^en.
^oä) mu^ er fc^ttieigcn, ba 5Jieland;tl;on bie Url)eberfcE|oft ßg. beftätigt.
.^iDcifet über ben Sag, an bcm bie einäetnen überlieferten ^prebigten be§
3i. 1522 get)alten feien, finb fo gut ftiie nirgenbS Bor^nben, meift geben bie Srude
{■^n felbft an, unb Wo bieä nic^t ber gall, ift er auS bem befianbettcn (SBangetium
ju erfc^lie^en. ©o auc^ bei 5lr. 10, bgl. unten ©. XLI. 5ßei ber fc^on befprodjenen
Str. 14 ift ouf ©runb be§ Sn'^altS bon ©ecfenborf unb auf ©runb einer 5Jeben=
angäbe in ber Überfd)rift bcs lat. SructeS bon \;ing£e (iHeifegefdjidjte Ic's.) anbre
einleitunß XXXVIl
Datierung bcrfucf)t irorbcn, bic jcbocf) Imr bcr bcftimmtcit Sltigate be§ ©tg§. Duaft=
iiiobogcniti im Svucf jurücfftefjen tnii6. 33ci *)Zv. 25 fonimt bie allerbingä cnt=
fertite '!)}UigIid)teit in 23etiad)t, bo^ bicfe ^.U'ebigt nic^t au ßantatc, tt)ol)in fic bcv
bcljanbelte leyt tocift, fonbevn am ©oiiiitag barauf (Voc. ioc.) ge!^atten fei, bg(.
unten ©. XXXIX. — Sin ^x. 13 ftc(fcn ii'oljt me'^vere ^pvebigten (Äarftettng unb
Cftevfonnabenb?), ögl. ©intcitung baju.
3lli Drt ber ^ßrcbigten beä 3t- 1522 ift nntüv(icl) SBtttenbevg an,5unc!^nien,
too nidjt ein niibever Qusbrücflidj angegeben Uuvb. Sieg ift aber in gvüfjercm
Umfange als in ben fotgenben Saferen bcv ^ali. Sah Xjabcn jlcei Sruppen Don
iRcifepvebigtcn. ^Jir. 15. 16. 23 finb in Söovna, 9lr. 17. 18 in ^lltenburg, Slv. 19-22
in Stcicfau gef)alten. ferner finb 9h'. 50. 51. 54 — 57 in SSeimav, 9Jr. 52. 53
in Grfuit gef)olten.
ä'on einigen tocitercn au^evljatb 2Bitteubevgg im Sf. 1522 gehaltenen
!)3vebigten raiffcn mir nur. Unfict)ev bteibeu bie tion Singte (SReifcgefcf). 2i.
122f. 126f.) unb M^Ut [2^. 9i"cifen 124f.) cvtuöf)nten i^vebigten in Sacf)au
(Sagau) unb 93clgern, bie auf 24. unb 26. '.)(pvi( 1522 gefegt Inevbcn. 9(6ev
üom 24. 9lpvi( Ijobcn lüiv einen 93vief Sä. au§ 2Btttenbei-g. Sicher beglaubigt ift
bagegen, bag l'ntt^er am 5. ^Jlai (^JJontag n. iDliferic. Somini) in Sorg au geprebigt
Ijat, luoT)in er üon Sl^'i^foi "!>"' 3?orna, Uio er Sonunbenb unb Sonntag Oorfjer
geprcbigt tjatte (9ir. 23. 24) unb über ©itcnburg (Oon nio er am 5. 9Jlai an ©patatiu
f(f)rieB, Irenn anber§ feine eigne Datierung 2. feria post lubilate, lote @nber§ 3,
TiX. 519 auf ®runb einer Seridjtigung Spnlatinö annimmt, irrig ift) gefommen
toar. i!on biefer 'iprcbigt V§. loaren bie umliegenben lCrtfd)aften, baruntcr audC)
SSctgern, amtlicfj benadjridjtigt loovben (ügl. 5öurff)arbt in o^djx. f. Äg. 19, 99),
unb ei toäre nid}t unmöglicf), ba^ fidj baraug bie Überlieferung Don einer in
Sßetgern felbft am 9lnfang biefer 9icife get)attenen 5^.U'cbigt 8ä. gebilbet ^ätte.
Cfyxe näfjerc Datierung füf)ren Singfe ©. 138 unb Äöf)ter <B. 131 (mit
Berufung auf Sedenborf eine 'jirebigt an, bie 2. 1522 in S^^'^ft geljalten l^abc.
.e. :i?edfer '^at in ben gtubien n. .ffritifen 1899, ©. 584 f. Stg. dontate = 18. Wai
als lag biefer '^»rebigt ermittelt. Sie mürbe im 9luguftinerf(ofter gef)alten, mo !ü.
fclbftüerftänblid) .Iperberge genommen Ijatfe. 2i5enn Ü3ecfer§ SBermutung zutrifft,
8§. Steife nac^ IQtxh^t t)abe ben Qmd gcljabt, aud) ^ier bie firc^lic^e Seluegung
in ruijigere Salinen ju leiten, fo inirb ber 3"^nft feiner ^prebigt bem ber in
Söittenberg unb anberroärtä ju biefem ■■^loede gef)altencn oermanbt getoefen fein.
Unb bann loäre es >Do"^t nii^t aü^u toaljrfdjcinüd), ba§ bie uns erhaltene ^frebigt
■•Jlr. 25, loctdje bic 2!rude alä „geprcbigt ,511 Söittenberg" bejetc^nen unb bic wir
nacf) bem be^nbclten Jcrt auf Stg. Pantate fe^cn muffen, in ^^r^ft gctjalten fei.
>Hlg fidjer bürfen luir fd)lie6lic^ nad) bem 2?erid)t 'D3letand)tf)ong annehmen,
büfe Ii'ut^er am 22. Cttober in Erfurt bor= unb nachmittags geprcbigt f)at, \väi\=
renb nur eine *prebigt auf un§ gefommeu ift dlx. 53). Sie llJöglidjteit, ba| in
biefem gebrndten lerte beibe 5prebigtcn öcrarbeitet feien, inbem bic 5Iad)mittagg=
prebigt luoljl bas am 93ormittag angefd)lagenc 2()cma fortgefc^t ^aben mirb, fiubet
wenigfteni in bem äußeren Umfange feine Stü|e.
XXXVIII «Ptebigten bei So^te? 1522
2Biv tmngcn in unfcvm 33bc. 10, 3 Sut^erä ^rebigtcn b. S. 1522
naä) allen crljnttcncn Ütcvlicfcningen in bor Meificnfolgc be§ fiirc^nija'^reg. S>ie
infolge fvüljercr irriger Ginrcitjung in Sb. 12 kreitä abgebrutften nneberl^olen toir
notürlid) nid^t, fonbern ücrlocifen nnr auf bie betr. SteHen bc§ 12. SanbeS unb
geben in bcn Einleitungen etiraige Ouidjtrnge. SBir Tjaben in nnferm Sanbe eine
biirdjgeljcnbe ^äljlung eingefüfjrt, in U'elcfjc nud) bie fdjon in 5Bb. 12 entl^altcnen
^rebigtcn üf)ne bcfonbcre ,tenn,ieic^nung eingereitjt finb. Sin ber testen ©patte
ber Überfielt, bie Wir wie fonft am ©djlnffc biefer (Einleitung geben, ift bemcrft,
wo bie Icyte fid) fiubcn. S)ie Einleitungen bnju fielen in 93b. 12 immer
unmittelbar bor ben Inerten, in unicriu !:8anbe finb fie boöon getrennt unb ge^en
fämtlid) ben Jeytcn üoran.
64 erfjnitcne 5prebigten b. 3. 1522 füt)rt bie unten folgcnbe Überfid^t auf,
auBcrbem bie 3 — 5 nu^ertjalb SBittcnbcrgg gehaltenen, nn§ nur me^r ober minber
fidler bezeugten 5prebigten, öon benen eben bie Siebe loar, unb bie eine mit beut
Slnfang ber 9{örerfd;en 9}ad}fc^riften bertoreu gegangene 5prebigt am 3. 3Beit)nac^ti=
tage (die lohaniiis), öon ber inir nur burd) bie 9}cgifter tinfjen. SBir ertjalten alfo
al§ ®efamt,5al}( 68 — 70 erhaltene (ober bezeugte) 5prebigten. 3(u^eibem aber t)at
2. bon Mai bi§ Se^ember 1522 in etwa 23 ©onntognacfimittag§prcbigten bie
1. Epiftet ipst'-'i ausgelegt, ögt. bie nähere Segrünbung biefer ^ettbcftinimung ber
unä nur in Bearbeitung (burdj Eafpar Grucigcr) ert;atteneu 5prebigten in 58b. 14,
©. 2 unfrer ^Jlu^gabe. gjJitgetcirt ift biefe SSearbcitung in 58b. 12, 249 ff. 3öeiter
f)at Sut^er, wie fid) auä einer brieflii^en Ülotij ergibt (58riefwed)fel be§ SeatuS
üifienanuS '^Ig. bon .giartfelber ©.303), jwifc^en Dcuti unb Sätare 1522 „täg=
li^" über bie jel^n ©ebote geprcbigt, unb barauf bielleic^t (nac^ ®. Suc^Watbö
Vermutung, Unfere 9(u§g. 14, ©. 2), wie er 1523 tat, aud) ben ©tauben, ba§
Sßoterunfer unb ba§ 9Iüe 9)laria bctianbelt. — 5letjmen wir p ber oben fcft=
gcfteöten äff)! 68 — 70 biefe SKeiljenprebigten mit etwa 23 unb etwa 6 Iiinju, fo
er'fialten wir 97—99 al§ ©efanitjat)! berer, bon benen wir bnrc^ Überlieferung
ober 3cugni§ Wiffen.
DJtit biefer fdjon ftatttidjen ^aijl ift aber Sutl^erS 5prebigttätig!eit im 3al|re
1522 fieser nic^t erfi^opft. Sie Überlieferung ber ^prebigten ift, ba 9iörer§
9tad)fd6riften fnft gan,5 mangeln, bie Erhaltung in Srurfcn aber boc^ mel^r bom
3ufaII obl^ängig fein mu^te, natürlid) nidjt entfernt fo bollftönbig al§ bei bcn
3ai)rg. 1523 ff. 9üid) finb Wir nid)t Wie j. 33. bei bcm Sal^rg. 1527, beffen 9?ad)-
fd)riften berloren finb, burc^ bie Megifter in ben ©taub gefegt, bie 5^^rebigttätig!eit
SS. bennoc^ jicmlid) bottftonbig ju überfc^en. 3Bir muffen bafjer bie borfjanbcnen
Süden feftftellen unb ju ermitteln berfui^en, ob e§ Süden ber Überlieferung finb
ober ob Sut^er an ben burd) eine ^Prebigt nid;t bertretencn lagen überf;anpt uid)t
geprebigt f)at. Sa§ foll im fotgcnben gcfdje^en.
1) GS fehlen natürlich aiU ©oun= unb O^eiertage bor Snbocabit, ba
8. an biefem ©onntag im 3. 1522 jum erften 9Jlate bie ßanjel beftieg.
2) mangelt eine *Prebigt am ©onntag Cculi = 23. ^Jlärj, unb ebenfo
am ©tg. Sätare = 30. lllärj. Sßir wiffen nichts bon einer 9ieife Sutl^eri in
biefer 3eit, EnberS bringt Briefe aui SBittenberg bom 15. 26. 28. (brei Briefe)
30. (jwei Briefe) ^Jlär^, bamit Wäre eine fürjere Stbwefenljeit bou SÖittenberg um
gmldtunfl XXXIX
Ccult wof)! bcrcinbor, aia fic tinvb baburd) natiirtid) tiii^t crtric|eii. l^on einer
iievf)inbcniii(5 burd) ÄVQnffjeit tann in bicfcr ^f't find) nidjt bie Üfebc fein, enblid)
ift eS innev(id) 9an3 untiinf)vfc^cinlid), ba^ fic^ ^. ol^ne .^tüingcnbeu Wrunb grabe
bomols bcr Äan^el fenige'^altcn ^nkn follte. So t)a6eii wir iMiifen ber Überlieferung
Qnjune^nicn.
3) @i fe()(en bie Dfterprebigten (20. — 22.9(pril), beren i.'. in ben folgenben
3Qf)ven 5 — G gc()Qltcn f)Qt, niinilid) an jcbcm bcr brci Cftcrtagc nieift ?i\vt\. 2)ie
glcidjfall« mangolnbe 'l'r. a. Cftertbb. ift luotjt in Ttv, 13 mit bcr .Uavfvcitagöprebigt
üerfdjnioljen. Rubere gibt einen il^ricf aui 2Bittcnberg üom .^ueiten Cftcrtagc
(21. ytpril) unb einen öom 2-1. ?lpri[. @ö liegt alfo eine S^üde ber Überlieferung üor.
4) (J§ mangeln bie 'lUcbigten an Subilate = 11. 5)lai unb Voc. iocund.
= 25. gjlai. Sidjcr baticrtc 5yvicfc S«. aui äöittcnbcrg gibt (S-nberg tjom 10. 15.
16. 19. 20. 27. mal l'ln «liferic. bom. =^ 4. ffliai l;ntte l'. in 23orna feine
Ic^te 5ßrebigt geljalten (91r. 24), am 5?lontag bonad^ (5. 9}lai) l^atte er in iorgau
geprebigt, mie mir fidler luiffcn (5ir. 24"). 'Jtn (Kantate = 18. Wai prebigte er in
.^erbft, biefe '|>vebigt ift aber faum ibcntifd) mit mifcrcr 5lr. 25, ügl. oben 6. XXXVII
unb Einleitung ju 5lr. 25. 2)anadj ift für Subilate lüoljl ij^erfagcn bcr Über=
lieferung anjuncljmcn, e§ fei benn, ba§ S§. Datierung feineä 33riefc6 aue gilenburg
'feria 2 [losl liiliihite' boct) rid)tig U'ärc (ögl. oben S. XXXVII) unb er ^ubilote in
©ilenburg gciüefcn märe. 5ür Voc. ioc. tonnte allcnfaES banebcn bie 9Jlbglid)teit
in ßrtüägung gcjogcn Serben, bo^ 2., ha er an Üantate felbft burd) feine 'Jlb=
tücfenljeit Pcrljinbert getocfen über bas ©üangelium bicfc§ Sonntagö (3ot). 16, 5ff.)
iu prebigcn, es am folgenben Sonntag Voc. ioc. getan tjabc, beffen eignet 6üan=
gelium (3ot). 1«, 2aff.) ja bcuifetbcn Äapitcl be§ So'^anncS angel)brtc. Slljulid) ift
ü. aucf) fouft jumcilen üerfal)ren.
5) 28ir i^aben feine *prebigten überliefert für 10. Stg. n. %x. = 24. 3luguft;
14. Stg. = 21. Sept.; 15. Stg. = 28. Sept.; 16. Stg. = 5. Ctt.; 17. Stg. =
12. €ft.; 22. Stg. = 16. 51oö. l^on allen biefeu fiüdcn erflärt fid) nur 15. Stg.
n. %x. = 28. Sept. baburd), ba^ 1'. bamol§ in Sciänig mar, mofjin er fic^ am
25. Sept. begeben ^atte (ögt. Zubers 4, 9lr. 578), aber am näd)ften (16.) Sonntag
mar er fd)on micber in SÜittenbcrg, ba er üon bort am 4. DttoBcr an Spalatin
fc^reibt ißnbers 4, 5Jr. 579). S)a| 2. aui) an ben anbern Sonntagen in 2Bitten=
bcrg meilte, ift für 14. Stg. n. %x. bmd) !©ricfe bom 20. 21. 23. böHig gefiebert,
für 17. n. 2r. bnrd) einen Sricf öom 13. Ott. unb für 22. n. 2r. burd) einen
Dom 15. Dloti. mat)rfd)einlid) gemad)t. 9ltlein bei 10. Stg. = 24. 9luguft t)aben
mir feine fo na'^eliegenben 9?riefbaten, nömlicf) nur 20. unb 28. 9luguft. 9lber mir
miffen I)ier cbcnfornenig mic in ben anbern f^äUcn bon Seifen ober fonftigen
Sc^inberungen Vc-. So I)aben mir au^er am 15. Stg. n. 2r. burd}meg Süden ber
Überlieferung.
6) &ani cbenfo merben mir ba# f^e'^len bon ^prebigten on ben bier 3lböent=
fonntagen ju beurteilen ^aben: 30. 9JoD.; 7. Sej.; 14. S)cj.; 21. 5?e3., menn auc^
nur für ben 4. 3lb0. ^mei Jöricfe Ve. Bom 20. Sej. feine l'lnmefen'^eit in fB. Voai)x=
fc^einlic^ mac^eu unb bie Sude in ben ^Briefen 3mnfcf)cn 21.9fob. unb 11. jDcj. bie
53löglic^teit einer ?lbmefen'^eit 2§. offen la^t.
(f§ ergibt fic^ alfo mit f)öd)ftcr Sßal)rfd)einlid)feit, ba^ S. noc^ etma 18 5pre=
bigten an Sonn= ober Jeiertageii getjolten I)at, bou beneu feine Äunbe auf un§
XL «Ptcbigten beä 3Qt)rc§ 1522
gcfommcn ift. SJcdjnen tnir fic ,^u bcn 07 — 99 evl^altenen obev bejeugten ^prebigten
l)in3ii, fo cvt)nlten Irir eine öefaiiitjal)! Bon iingefä'^r 117 'ipvebigtcn, Itield^e ben
füv f^iätcvc Sa^re ermittelten lf)Dct)flen ?,Qt)Ien (.j. 5B. 1523: 137-138) tatfäc^Iid^
bavum miiibcften§ gteidjfomnit, tueil ja Januar, f5^ebruar 1522 gonj ausfielen.
®iefe etma 117 5pvebigten tievteilen fic^ auf ettna 87 ülage, tooin angenommen
ift, ba^ bie etlna 23 ^pvebigten ü6ev 1. 5petvi fänitlic^ am ^fac^mittage bon ©onn=
tagen ge'^altcn finb, an beven iiovmittag Suf^er Bereite geprebigt I)atte. gür fecf)!
2ogc, bie nur juv .giälfte Sonntage finb, ift un§ au^erbem S?or= unb 9tac^mittag§=
^)rebigt I)e,?eugt: ^Ir. 15 u. 16; 17 u. 18; 19 u. 20; 50 u. 51; 53 u. 53»; 56
u. 57. Saju treten noc^ 9lr. 35 u. 36, bie mit (eibtic^er ©id^crf)eit aU 33or= unb
5tat^mittag8prebigt am 2. ©tg. n. 2r. anjufetjen finb. ©ie'^e be§ näheren tceiter
unten.
SBir werben alfo nid)t ju fc'^r fel)lget)en, lüenn ttir anne'^mcn, ba§ 2. bom
5}lär,^ bi§ Se^ember an minbeftenä 30 Sagen jh^cimal geprebigt tjabt. — S)ie unä
in ben 2)rudten überlieferten 5prebigten über bie ©onntag§= unb ^cftebangelicn
laben mir al§ an ben Vormittagen ge'^alten anjufe'^en.
Slu^er an (Sonntagen f)at Suffier an folgcnben f^eiertagen geprebigt: 5Rariä
53cr!üubigung (5h-. 9), ©rünbonnerStag CDIr. 12), Sarfreitag (51r. 13), «p!^ilippu§
unb 3acobu§ (9h. 21), Äreuseg ©rfinbung (9fr. 23), ^pfingfttog (<«r. 28), ^:pfingft--
montag unb =bieu§tag (9lr. 29. 30), 5ronlei{^nam (9Ir. 32), 3o'^anne§tag (9Jr. 34),
$eter=^aul§tag nac^m. (9lr. 36), 3afob§tag (9h-. 40), 9Jlaria CJimmelfafirt (9h. 44),
maxiä ©eburt (9h. 48), Äreujeg erf)o{)ung (9h-. 49), Sag ber 11000 Jungfrauen
(9h. 52), ©. ©eberätag (9h. 53); JUIer^eiligen (9lr. 58); SlHerfeelen (9lr. 59),
aBei:^nacf)t§tag (9h. 62), Step'^anätag i'9h. 63), Jo'^anneStag (9h. 63").
3)ergleicE)en toir bie Feiertage, bie Sutl^er 1523 burcE) 5prebigten auSgejcidjnet
f)at (58b. 11, <B. LI), fo finben Wir
1) bafe 1522 feljlcn; 9knjal)rgtag, 9nariö 3Jeinigung, 9Jlattl)ia§tog, Dfter=
fonnabenb, Dftcrtag, Oftermontag unb =bien§tag, 9i)Jariä ^eimfudjung, 9Jlatt{)äu§=
tag. — S>on biefen liegen bie brei evfteu bor Sut|er§ erfter 'i^irebigt im J. 1522
(3lnbocabit = 9. Wdx^), bie $Pr. am Cfterfonnabenb ift bietleicl)t nur fi^einbar,
Cfterprebigtcn finb fidjcv nicf)t auf un§ gefommen (fielje oben S. XXXIX) unb \vai)v=
fc^cintic^ feljlt 93Jariä |)eimfud}ung au§ bemfelbeu ©runbe. 9)latt|öugtag fiel mit
14. Stg. n. Zx. äufammen, beffen *prebigt nidit erl^alten ift (fie^e oben ©. XXXIX),
2) ba§ 1522 meljr borfjanben finb; ^^»fiiltppug unb Jacobug, .ffreuäeä §r=
finbuug, 5pcter=5pau(5tag, 93lariä ©eburt, Äreu^eg (5r'^ö|ung, 11000 Jungfrauen,
<B. ©ebergtag, 'ültlerl^eiligen, 3tllerfeelen.
9ln ben meiftcn biefer 1523 ni($t bertrctenen Feiertage !^at S. 1522 nur
jufällig geprebigt, nic^t um ber geiertage lüiHen. 2)ie ^ßrebigten an ^ptiilippug
unb Jacobug (9h-. 21), fireu^eg erftnbung (9h. 23) getiiSren in bie 3ßocf)e mä)
Cuafimobogeniti, in ber 2. faft alle Sage geprebigt l^at, ebenfo bie am Sage ber
11000 Jungfrauen (9lr. 52), ©. ©ebergtag (9h. 53) in bie ^prebigtwoi^c beg
18. ©tgg. n. Sr. 9lur in ber Sprebigt an Äreu^eg grfinbung liat 2. boran an=
ge!nüpft, in ber an 11000 Jungfrauen l)at er fid) mit einer furjen 33emertutig
am 9lnfange begnügt, in bcn anbern beiben *|^rebigtcn finben ttiir feinerlei iße^ieliung
auf bie Sagegl;eiligen, wag freilid) bei 9h. 21 aui^ on ber mangett)aften Über=
©inlettung XLI
tieferung liegen !ann. Sei Dir. 53 tüivb <B. ©eber§tag nur im 2itct bet 5prebigt
gciiQuiit. Jcm Prfuvtcr 2;ni(Ier tng nntürlidj ber l^eilige ©eBeru§, bcm bie ne6en
bem Som licgenbc SHxäjc gctueit)t mar, fe^r naiji.
2Seiter crttävt fid) bie S3erürffidl)tigung öon 5peter-^'aut (5h. 36) feTjr cinfad)
baraii?, bo^ biffev 1522 mit bcm 2. ©tg. ti. Ix. jufQmmcnpct. SBic aitcf) fonft
,5iinici(eu I)nt V. offenbar in ber yüirfjmittagäprebigt baä (<-0. hei mit bem Sonntag
jnfammcnfallenbcn geievtagä (Wattig. 16, 13 ff.) be^anbelt. S)ie§ ju tun lag it)m
f)ier üiclleic^t and) nod) bcfonbcrä na'^e, treil er fonft in ben (£onntagnod)mittQg§=
prebigtcn 1522 bie erfte öpiftcl 'j'etri auflegte.
(vö bleiben fomit nur noc^ bie *prebigten an Wariä ©cburt (5lr. 48) unb
bie an 'ülücrTjciligcn nnb Jlllerfeelen (Ülr. 58. 59) aU fold^e jurücf, bie in ben
fpätercn S^i^Ji^fn fi-'i"^ @ntfpred)ung nietir finben. Selben toir aber ben 3n()alt
bicfer brci *prebigtcn an, fo fd^minbct alleä toag ouffäüig fd)eincn fönnte, unb loir
föerben anneljnicn bürfen, ba^ 2. mit biefen brei iprcbigten, in benen er bie i»er-
c'^rung ber TOaria unb ber -fettigen über^upt auf i^r ridjtigcS Ma^ 3uriicE,5ufüf)ven
beftrebt ift, biefen brei ffciertagen gleid)fam ben 9(bfd)ieb gab, mie er mit bem
lyronteic^namefeft im folgenbcn 3a(;re 1523 auÄbrüdlic^ getan ^at (58b. 11, 125).
9[f)nlii^ fagt 2. auä) in ber ginteitung .^u Dir. 59, bie fieser eigentlich 3U Dir. 58
gehört (ügl. («•inteitung ju Dir. 58/59), „ba§ Stller^eiiigenfeft Ijabe in bie ganzen
irelt c^ngertjffen", nierbe überall begangen unb ebenfo morgen aller ©celentag „unb
id) ttjolt, baä fie in aßen lanbcn were auffgef)aben, allelju nmb be§ miprauc^i
Willen ber borljn gefc^id^t" ('407,20-22).
©egenftanb ber Sonn^ unb geiertagSprebigtcn ift ftet§ ba§ 3:ageöeBange=
linni bcj. in ber J^armod^e bie *Paffionigefd)i(^te. ©twaige Slbtceicbungen bation
Knnen h)ir "^ier fauni ermitteln, ino un§ 9Iörer§ fidjcre 9(ngaben fe'^ten unb toir
oft barauf angetoiefcn finb, ben lag einer *prebigt erft aui bem bef)anbe[ten (5ban=
gelium ju erfd)tie§en (mag Dermuttic^ and) bie Urtieber ber S)rude ni(^t feiten getan
t)aben). S)ic DJlöglid)Eeit ber nadjträglidjen Sße'^onblung einc§ ©onntagSebangcliumS
würbe oben S. XXXIX für Dir. 25 angebeutet. — S;ie 33e,5eid)nung ber 2)rucfe für
Dir. 10 oI§ Sonntag nad) DJIittfaften ift boppelbeutig, eä fann baniit folpoljl
ßätare mie pubica gemeint fein (ügl. (^rotefenb, 3citred)nung I 1891, S. 124''),
für pubica cntfc^eibet in unferm ^VoHe ba§ be'^anbette 6ö. ^o^. 8, 46 f. S)emgema^
ift unten bei Dir. 10 auf S. 65 ba§ Sotum in „6. DIpril" ju beriditigen.
3n ben brei Jäücn, Wo un§ fidier 33or= unb DIai^mittag§prebtgt eine§ Sonn^
tagl bcscugt finb, Dir. 15. 16; 50. 51; 56. 57 (ju Sorna unb äßeimar), ^at S.
feiner fpäter fo oft ju beoba^tenben ©eWo'^n'^eit gemftfe bie 33e'^anb(ung ber eban=
gelifd)en 'i^eritope be^ Xageä am Dladjmittag fortgefe^t. — £)a| Dir. 36 bie Dlai^=
mittagiprebigt .ju Dir. 35 fei, in ber Suf^er boi ©b. beS mit 2. ©tg. n. Xr.
jnfammenfatlenbcn 5peter=^au(tageg bc^anbelte, bürfen Wir mit einiger Sid)erf)eit
anne'^mcn. Sonft l^at er in Sßittenberg am Sonntagnadjmittag Wo'^I meift 1. *Petri
auggetegt (bgt. oben XL), baf)er geben oud) bie SIegifter für bie SBei^nat^tetage
nur je eine ^.peritopcnprebigt. — 3n Dir. 13 (fielje 6in(. bajU) fc^lie&lii^ fteden
Wa'^rf(^eintid) jWei Äorfreitagäprcbigten über bie 5paffion.
finftier Ifat im 3. 1522 aud) fefjr oft an SBod^entagen geprcbigt, aber
biefe Sßoc^entaggprebigten finb big auf bie über bie 10 ©ebote (fie^e ©. XXXVIII)
XLII *;^rcbigieit beä Safjxei 15-22
nidjt fortiQufcnbc *JUi§tegiinßcn eim-g Icytcö ober Sonberpvebigten öor fyürftlidjfcitcn,
fonbern öietmc'^r td)tt Wcmcinbcprcbigtcn, gc'^altcn, um btc erregten ©emütcr ,511
tcnif)igoii unb i^vcn teöphitiunnrcii Übcvfcfjlüaiig in gcorbncte nnb rnfiigc 5öaf)ncn
in leiten. (?-g finb ]uiyi nnf llkuitag ln4 Soiutabenb faüeiibe in Söittcnbevg
C'Rx. 2 — 7); fieben am l'iontag (2), 93tittR'ocf) (2), Sonnerätag, f^reitag, Sonn=
obcnb in ^lltenbuvg, ?,nnifau, ^oxna (*)ir. 17 — 23); öiev am ®ien§tag, Sonnevä^
tag, (Freitag, Soniiatu'nb in (Erfurt unb Söeiniav ^ih. 52 — 55) gel)altene *Prebigten.
Jpier f)at fic() \.'ut[)cv nid)t an 5J.'evitüVen eiiicä lioraugeficnben ober folgenben Sonn=
tagS gctniubeii, fonbern fic^ gan^ frei ge^cn laffen, am freieftcn in ben äöittenberger
^^irebigten, mäfirenb er in ben übrigen bocl) oft toenigftenä an eine beftimmte S(^rift=
fteÜe anfnüpfte.
(Sriiuil^nt fei nod^, bafe bie auf örunb Oon '■Jladjfc^rifteu bearbeiteten Sruife
jtoeier feiner 5prebigten be§ 2f- 1522 i!utl)cr fo U'cnig genügten, ba^ er fie felbft
1523 beri!iffentlict)te. (J§ finb bie§ bie '^Uebigten i^om reid;en ^Jlann unb bem
armen ii'aj.irug (Otr. 33) unb SSom unrcd)ten lllammon ^Jlr. 45). iBgt. bie betr.
(Jinlcitungen. S)iefe beiben üerjeic^net ber „(^atatoguö . . . aller 58ücf)cr u. fdjrifften
S. Mart. ilutb. burd) jn au§gclaffcn" (2ßitt., .0. i.'ufft 1533) unter „©ermon",
ibnen boran fte^t ober mit ber Sial^rjal^l jyij aud) „äJon ©anct Siotjanneä bem
Jcuffer", »omit nur unfere 3lx. 34 gemeint fein fann. 'i'gl. @inl. ju 9lr. 34.
Scblie^lic^ ift 3U bemerfen, ba^ ß. ba§, Inos er feiner ©emeinbe in ben
ad^t Sermonen (*Kr. 1 — 8) bargetan, ju ber Sd^rtft „l'on beiber geftalt be§ ©acra=
mentS ]u nemen unb anber nelnerung" »erarbeitete. Dcä^ereg barüber in 33b. 10 2.
£ie in Sßeimar gehaltene 5prebigt 3h. 55 ift förunbtage unb 9.*eranlaffung geworben
ju 2§. im 3. 1523 !)erau§gegebcncr ©djrift „5<on loelttic^cr Cbrigfeit". a3gt.
Unfere SluSg. 11, 229.
i«ouI iHctf^.
Sie Überfid)t über bie erljaltenen unb bezeugten S^rebigten bes 3. 1522, bie
lütr im folgenben geben, ift fo eingericf)tet tuie bie über bie ^alirgänge 1523 ufro.,
bod) finb bieSmat bie forttaufenben Sifffi'n ^er 5prebigten borangeftellt unb an
Stelle ber ^Hngaben be§ Sprebigtenregifters A, bie U)ir für 1522 nic^t l^aben, folgen
in ber jtüeiten ©palte bie Ittel bej. Uberfc^riften ber ^prebigten nad) ben .§anb=
fdjriften ober Sruden. 3n ber britten ftcl)t ber i^ermerf über bie 9(rt ber Über=
lieferung. .t)f. = Ciaubfc^vift, 2;r = 2rucf; [Jjf.] bebeutet, ba^ bie .f)anbfcf)rift
felbft Derloren ift unb mir ibren 3nl)alt nur burc^ einen jüngeren SlbbrucE ober
Ißearbeitung tennen. — 3n ©p. 4 geben üjir ba§ anägered^nete Satum unb, üjenn
biefer nic^t fd)on in ©p. 2 entl^alten ift, barüber ben firdjlid^en ©onn= ober
geiertaggnamen. — 3n ©p. 5 ift ber ©egenftonb ber ^prebigten Perjeidjnet, in
©p. 6 bie ©teile in Unferer 3lu§gabe. 6§ erfd)eint l^ier, ba einige früher bem
3. 1523 irrig jugetniefcne 5prebigten fc^on früher in 58b. 12 gebrudt morben finb,
neben X^ ber 93ejeid)nung bc§ Porliegenben 33anbe§, aud^ XII.
S)ie Perlornen ^Utbigtcn, Don benen toir jinnbe biben (bgl. ©. XXXVU),
finb in [ ] gefcfet unb l)nben bie ^iffcr ber Porberget)enbcn er'^altenen *prebigt mit
Snbej a, b ert)alten.
I
Ü6erfid)t üdev bie '^^vcbigten be§ ^a^re§ 1522.
1
S)omtnica ^nöocaüit
3)r
9.
Wäri
5g
(„SieJpauptftücfc fo einen
g^riften belangen" 2,2)
X3,l
2
9lm 53lontQg iioc^ Snbocaöit
S)r
10.
"
f: c 0
(„3)ieStücf, bie bo mü|=
fen fein" 21, 3)
X3, 13
3
9lm 2>inftng naä) SfnüocQbit
3)r
11.
"
(„Sie bing, bie unnötig
fein, f onbcrn frei) gelaffcn
bon ö5ott" 21, 10)
X3, 21
4
ÜJJtttDod) nad) SuDocoDit
S!r
12.
"
(93on SSitbern unb bon
Speifen)
X^ 30
5
2)onncvftag nad) ^nbocaüit
S)r
13.
,,
^ ^-3
\ (i'om Satrament be§
X3,40
6
5m)tag nad) :3n')0caöit
S)v
14.
if
fSl
j 9lbenbmaf)lS)
X3,48
7
©onnobcnbt bor Üiemitüfcere
®r
15.
"
(33on ber Siebe ber {Jvud)!
be§ Satrament«)
X3,55
8
©ontog Sicminifceve, bon bev I)e^m=
lidjen beic^t
2)r
16.
u
«mttf). 18, 15 (5ßon ber
33eid)te)
X3, 58
9
3ln bcm tag bcr bevtünbung bnfev
lieben graircn
3)r
25.
II
Sut. 1, 26 ff.
Xn,457
(gir. 7)
10
9tm £ontag nac^ niitfaften
S)r
(pubica)
6. aipril
3ot 8, 46
XII,453
(9lr. 6)
11
9(m 5palmtag
Sr
13. „
mm. 21, Iff.
X3,65
12
S)a§ .gianptftücf beä emigcn unb
neuen 2eftament§ geprebigt am
©rünbonnerstag
S)r
17. „
^Itt^. 26, 26-28
Xs,68
13
SPaf[io ober bag leiben 3e{u ßtirifti
3)r
(flat
nad)
18.
frcitag Durm u.
tn.? Ofteiibb.?)
(19.?) aipril
*^affionsgef(I)ii^te beg. mit
6ietf)femane fi^lielenb
mit 'e§ tft boUbrad)t\
X\ 72
ri3». 13"
ißrebigten in ©adiau unb Selgcrn?]
—
[? 24. 26. 9Ipril]
—
—
14
De S. Antonio
S)v
(berfafet für
Quafimobogenitt)
(despirjtualilaetitia,quam
S.Antonius egregie com-
X3,80
27. Slpril
mendavit)
15-24
3e'^n SReifeprebigten gef)alt. i.
33orna, 9t[tenburg, 3toicfau
15
3m ad)ten tag bev Cftern 3U SBorn
im
(Dunfimobogeniti)
30-^. 20, 19 ff.
X3,86
Sr^
27
9{pril borm.
16
9la(^nüttag umb be§ jeigerS ähjelffcn
(in 2?orno)
im
S)r
27
„ nac^m.
30^.20, 21 ff.
X3,94
17
S)en 5!JlDntag nat^ Cnafimobogenitt,
in 9t(tenburg
im
28
„ borm.
mm. 10, Off.
X3,99
18
9Jiontag§ in Stttenburg, nac^ ber
^]Jtittagc§mot)Ijeit
[m
28
„ nad^m.
(93on ben guten Sßerfen)
X3, 101
19
9luf bie DJlittnjoc^e, in S^iicfi"-
ber erfte gevmon
im
30
„ borm.
(33om ©tauben unb guten
SSertcn)
X3, 103
20
9lni gjtittu'oi^e nad) ber g3littag§=
ma^tjeit, in o^i^it^QU
m]
30
„ nad^m.
(5!om (Glauben, ber $?iebe
unb guten SBerfen)
X3, 106
21
3Im Joge *pf)i(ippi unb Qacobi (in
3wicfau)
im
1. ^iai
f5üon bem toa'^ren SBegc
p öott)
X», 109
22
gre^tagi nac§ Qua[iinobogenitt, in
[m
2. „
(Son berfc^iebenen 5)la=
X», 111
. 3tüicfüu
terien)
XLIV
!;3rebiQtcn bcä ^at)xti 1522
23
24
[24»
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
39
40
41
42
43
9Im tng bcS T)cl)ti9en Groii|ic CV'
ftnbung, ju söoni
Sioiniiüca mifencotbia^ boniini (in
S3iu-ua)
Sprcbigt in Sorgau 5?lontflg n.
«mij. 2)oni.]
ipon ber jiinb, ©fvcdjtigtait unnb
uvtQliI |in 3ert)ft?'?|
Slm *Jluffarttag bn§ (Suangetiuni
Tilaxd nni (ctftcn
Sßonn bcv truftiing bc§ tjailigcn
gaift in bcv ücvfolgung
?lm j)ftngftQg ba§ cuangclium Soa.
Siiij-
3in >iiqS mittel oUcin bie feügfetit
jucvlangen fci)
3Im Griditag i" ^'fingft fct)ertagen,
üom i^-ivcbig ampt
3(m tag ber t|ct)Iigenn SEriucItigfa^t
9ltn Sermon ouf boä (Juangeli
So'^anniS bj. ^{ein ftaifi^ ift
bic rccf)t fpcDfi
SSon bem SReljdjen man unb armen
Sofavo
Sin bem tag bes Vittgcn ©ant
3of)annei bes Jdfferg
9luff baäßiDongction ßuce.rüij. 6in
menfd) mad)t ein gro| 3(benteffen
3.*on gelcatt Sant 5petev§
9lm f^erben Sonnentag, a(§3f)efum
überfielen bie fünber nnb })nblt=
cancr
Shiff bai ßtoangclion i.hicc .bj.
(Eel)b barniTjeri^ug
Siaä G-nangelium uom fifdjfang
5petri
9?on fant SocoB bem meerern unb
f)ailigcn jftiotffbotten
33on bcn 5p^rifci)rn Snb wie er |l)
mit fcljm 33rnber berfl^enen foÜ
Sßon bcn [ibcn broten
Slttcnbitc a fotfi§ prop^etiä
44 Sßon ber ^l)mclfnrt tDJorie
45
9tm ndd)ften fontag nac^ 9)larie
^l)me(fart
l^f-l
3. üKai
S)r
Sr
4. „
—
5. „
3)r
(ßantatc)
18. «Dlai
®r
29. „
S)r
(@jaubi)
1. Sunt
£)r
8. „
S)r
(^pfingftmontag)
9. 3uni
s;r
(^pfingftbienätag)
10. 3uni
S)r
15- „
2^r
(fVron(eid^nam)
19. 3uni
S)r
(1. Stg. n. 2r.)
22. 3nni
df.
24. „
S)r
3)r
(2. ©tg. n. Ix.)
29. 3uni
S)r
(5peter unb Spaul)
29. 3uni nac^m.
3)v
(3. ©tg.n.Sr.)
6. Suti
3)r
(4. etg. n. 2r.)
13. 2SuIi
S)r
(5. Stg. n. 2r.)
20. 3uti
3)r
25. „
S)r
(6. ©tg. n. ir.)
27. SuU
2)r
(7. ©tg. n. Ix.)
3. ^(uguft
S)r
(8. ©tg. n. 2r.)
10. 9(uguft
S;r
15. „
S)r
(9. ©tg. n. Ir.)
17. atuguft
(5ßom 'f). treujc)
3o^. 10, 12
3o^. 16, 5ff.
«Dtarf. 16, Uff.
SoI). 15, 26 ff.
30^.14, 23 ff.
^o-i). 3, 16
3ol^. 10, Iff.
30^.3, 1 ff.
3o^. 6, 55ff.
2uf. 16, 19-31
ßut. 1, 57ff.
Suf. 14, 16ff.
5JtttI;. 16, 13ff.
ßuf. 15, 1-10
iCuI. 6, 36 ff.
Suf. 5, Iff.
9lpg. 12, 2
5ntt^. 5, 20
«mar! . 8, 1 f.
9Jltt^.7,15-20
Suf. 10, 38 ff.
Suf. 16, Iff.
X3, 113
X3, 120
X3, 124
X\ 133
X3, 147
Xä, 155
X3, 160
X3, 170
Xn,585
(9lr.l8)
XI1,578
(9Jr.l7)
X3, 176
X3, 201
XII,597
(9lr.20)
X3,208
X3,217
X», 222
X», 228
X», 235
X3, 242
XI1,629
(iRr.26)
X3, 257
X3, 268
X3,273
I
Sinleititng
XLV
46
47
48
49
50-57
50
51
52
53
[53»
54
55
57
58
59
60
93on bcm glci^ner unb offenbaren S)r
funbcr
5Jon bem toubcn unb «tunimcn
5Uon ber geburt 5)larie
SDon bem ^aljttgen 6reü^
ad^t [9] IReifeprebigten in
äßeimav unb (Jrfurt
Sic crft pvcbig 3U 2Bct)mQr get^on
uff bem fd)toä
3)ie anbev prebig ''33Javtini ,^u 2ßcl)=
mar in ber pfar
Sermon |u fant 5Jlid)aet getl}an,
^u (Jrfforbt Dom g(Qu6en unb
incrtfen
Sermon ju ©rpl^orbt nuff Sant
SeuerS tag
^:prebigt in 6rfurt]
3)ie britt prebigt am i^vcittag öff
bem fc^toä getrau
2)ie öierbe prebige uff nadjfofgenben
Sonnabentt uff b. £cf)lD§ gctfjan
2)er fünfft ©ermon uff ben nccl)ften
©untag bor Simonig unb Slube
uff bcm fcf)io§ gcfd)ecn
Sie fed)ft prebigt uff gcnanttcn
Suntag in ber pfarre in bcr
ftatt gct^nn
3tuff§ (5eft aller f|et)ligen üon bcn
acf|t fetigfaiten
2Bl) bie f)cl)tigen ,5U erf)en
Über ba§ ©uangetium 3o^an. 4.
61 1 (»4>rebigt am 23. Sonntag nad)
2rinitati§)
62'r43rcbigt am 1. 2ßcibnad)t5tagei
63 Sin Sont Step^n§ tag
[63* I Die lohannis apostoli]
64 Uff Sontag noc^ bem G^riftag
■i
S)r
S)r
S)r
Sr
*f.
2)r
CM.
•&f.
m.
S)r
l>f.
(Olöter)
Sr
S)r
l>f.
Oiörer)
|)f.
(Mörer)
S)r
S)r
(11. Stg. n. Ir.)
81. aiuguft
(12. Stg. n. 2r.)
7. September
8.
(13. Stg. n. 2r.
flteiijes (Stl)öf)ung)
14. September
(18. Stg. n. 2r.)
19. Dftbr. tjorm.
19. „ nac^m.
(iag ber 11000
Jungfrauen)
21. Cttober
(S. Seocri lag)
22. Cttober
[22. Ctt. nadjm.]
24. Cttober
25.
(19. Stg. n. Zx.)
26. Cftbr. öorm.
20.
naö)m.
1. SioPember
(20. Stg. n. Xr.
9(I(erfceIen)
2. SJoOrmber
(21. Stg. n. 2r.)
9. 9loöember
23. „
25. S/Cjcmber
26.
[27.
28.
gut. 18, 10- 14
gjlart. 7, 31ff.
Mtt§. 1, Iff.
(SJon ben .^eil=
tumen)
«Dltt§. 22, 37
mtt^. 22, 37
931tt^. 25, Iff.
«marf. 16, 15
93ttt^. 3, 2
(ifon ineltlid^er
Cbrigfeit)
«mttt;. 9, 2
müij. 9, 2
«Bltt^. 5,1-12
5Jltt^.22,l-14
30^.4,47-53
9M^. 22, 15 ff.
(Srud)ftüct.a?ef).b.
äßimbet b. ©eburt
2ie!ii u.b. SctfjQlt.
b. SJBctt bQ,5U.)
91P9.6, Iff.
[Euang. I0I1.2I.
Dixitlesus petro
sequere me.]
Suf. 2, 33
X», 293
X3,304
X3,312
X3, 332
X3,341
Xä, 347
X3,352
X», 361
X^371
X-', 379
X», 386
X3,394
X»,400
X3,407
X*,420
X», 428
X3 432
Xil,692
(9tr.39)
X1I,698
(m-.40)
XI.V] lirebigten be§ afnt)vcä 1522
^nnlcituttrtcn 511 bcn cin5clttcu ^rcbigtcn.
1—8. 9. 6ii 16. «Dlärj 1522
%äit Sermon 2>. 9JJ. 2uti}ctS^ fion i^ut gc^jrcbigct ju SBittcnkrg
in bcr t^öftcn.
Sonntag ^nDocntiit I)t§ Sonntng SJcmtnifccrc.
9Im C. Wnv5 1522 Uiav Wavtin 8iitf)cv tion bev aSartburg toiebev in aEßitten=
krg angelangt. 2)ic SlBavtbuvg wax if)m je länger je niel)v auä „feiner !^»atf)mo§",
Wo er fid) feinen 'JUBeiten, in crfter 9feit}e bcr Überfe^ung bei bleuen Scftamcnti,
f)inget)cn bnrfte, ,511 „feiner Sßüften" getuorben, Uio er fern ben 6-rcigniffen in feinem
äBittenberg unb au|er Stanbe, in fie einzugreifen fii^ feit bem Sanuar in ftcigenber
Spannung unb SeforgniS tierjetjrt Tiatte. Scljon am 17. Januar ((Jnberg 3, 9lr. 480
= be äßettc 2, 135) '^atte er Spalatin feinen Cfntfc^lu|, tjeini5ufef)ren, angcüinbigt.
9lid^t etwa toegen ber ^tDitfouer 5prop^eten, biefe rührten i^n nid)t, er fei üBerjeugt,
ba§ man ,duas istas caudas litiomim fumigantium" (Sfcf. 7, 4) läcfierlid) finben
bürfe, mie er aud) öorljer (13. Sau. C^nberö 3, 5Rr. 478 = be SBette 2, 124 ff.) ben öer--
^agten 93ietan(^t()on über biefe ©eifter ju berul^igen gefui^t fiatte. ^Dagegen nötigten
iljn bie 5iad)ric^ten bon bem Unfug, ben feine eignen 3lnl)änger in Sßittenberg
uiad)ten, felbft ju fommen unb ju fe^en, unb er t)örc \a nun alle 2age ©djlimmerei.
C?r Uiolle baT)er binnen fur^em l)eimte^ren unb wenn er nicf)t in SBittenberg ober
onberöWD bleiben fonnc, moHe er fidj auf bie aBanberfc^aft begeben. SaS forbere
bie <Bad-)e. Unb ebenfo fc^rieb er an .^artmut bon Äronberg im gebruar ober
Einfang 'D3lür,5 (be SBette 2, 165 bgl. gnber§ 3, g^r. 494): „Stöe meine feinb fampt
allen teuffein loie nal)e fie mir fommen finb (Oielmal), Ijaben fie mid^ bod) nic^t
troffen, wie ic^ je^ troffen bin toon ben unfern: unb mufe befennen, ba§ mid) ber
rauc^ übel in bie ougcn beiffct unb füllet micfi faft im l^er^cn. .fiie wil iä) (baäjt
ber teuffei) bem Sut^er ba§ ^er^ nel^men unb beu fteiffen geift matt mad^en, ben
griff Wirb er nit berfteen nod; uberwinben." Sag tlingt fo fieg'^aft, ol§ bätte
l'ut^cr fd)on biefcn an§ ^cr^ gel^enben Eingriff be§ Icufelä ^urüdgefdjlagen. Unb
bod) laffen bie SBorte bcr 9kd)fd}rift be§ TOiffibcä (be SBette 2, 169) „93on mir
Ijab ic^ nid)t§ funberlii^ neuer ^eitung benn ba§ id) jrtjt gen 9Bittenberg mid)
gemadjt '^ab, ob ic^ bem teuffei bnrd) 6t|riftu§ gnab funt wibbcr etwag
feigen laffen. SÖie lang ii^ ba bleiben werbe, wei^ iä) nid)t" gar feinen anbern
Sd)lu| ^u, als bo§ ber ©direiber noi^ nidit in 2Bittcnbcrg War unb bie Über=
Winbung be§ IcufelS iljm nod) bcborftanb. Surfte mau bie 9lu^erung „ba| iä)
je^t gen 3ß. mid) gemnd)t l)ab" gan,^ würtlicb ncbmeu, fo mü^te ber 33rief unter=
weg§ gcfd)riebcn fein, bagegcn aber fpvidjt wieber ber Umftanb, ba^ baö 93iiffibe
burc^ .ipanä b. 93erlepfd), beu Sdjlofebauptniann ber SÖartburg, an ^rouberg über=
niittett würbe. £d mu| WdI)( bie genauere Sfatierung babingefteHt bleiben unb
wir bürfen awi btefen Sinterungen bie G^ntfdbloffent)cit unb ben l)ol)cn Wut erteuncn,
mit bem 8. ber ^ntfd)eibung in biefer <Baä)e entgegenging. S)abon f)aben Wir ja
ginreitungeii: "Jir. 1—8. XLVII
frei(i($ auc^ fonft Scugnü iinb Äimbe genug. So luidjft bem 6rmuttgung§briefc
an bcn Äurfürften (be Bette 2, 136 f. tigl. enber§ 3, 5k. 483) üov allem ben 5öricf,
mit bem ;L'utt)cr am .''>. 9JJäv,i üon 53orna au§ bic „SnftniElion" (PnbcvS ;J, '•JJr. 484)
bcautiuovtctc, buvd) bie bcv .fturfüvft ifjii jiim iierbtcitcii auf ber äüavtbuvg f)attc
bcloegcn tpollen, weil er itju fonft nicf)t fd)üöcn tonne. S)icfc war Sutf)er nod)
turj öor ber 3t6reife am 'Jlbenb bc§ 28. lyebruor ^yigefteltt loorbcn. l'(nd)
(bc SBette 2, 137 ff.) fagt er „beä iiiigcfdjidtcn t)anbc('j l;a(ben, ncmlid) ,5» 3üittem=
berg 3U großer fd)mad) bc8 C^-nangclij burd) bie unfern entftanben" fei i()m angft
getuefen, bafe ber Äurfiirft „bcä ein grof} befd)Wcrung trogen tuerbe". ?(ber and)
i^n felbft I;abe borüber ein Jammer erfaßt, fo ba§ er o'^ne bu fefte Überzeugung,
„baä tanter (fuangctium bei) un» ift" an feiner ©ad)c t)er,^agt ttJäre. „S^cnn e§
ift alfo gctjanbett, baä nnr§ luebcr fnr ßiott nod) für ber luett ücrantroorten fonnen,
unb ligt bo^ mir auff bem i^alfc unb jubor bem l^eitigen duangetio. ®a§ tut
mir öon f)er^en mel)e." „3n Sienft" bem i?urfürften fei er ein ^aljx long
„gemieden", nic^t ou§ ^i^gfjfftigtt-''^- »2)0 id) ,^n Söormbä cinfoni, loenn id) I)ctte
getüufet, boä fo »iel tenffct auff mid) ge{)atten fetten aU ^icgcl auf ben bed)ern
finb, toere id) beunoc^ mitten unter fie gefprnngen mit freuben." C"'"'3og ©eorg
fein Seinb aber fei boc^ „nod) meit ungleicf) einem ein.^igen teuffet". 2)a§ ober
„tceil icb je öon mir ttiot, »uenn biefe fad) ^u l'eipljig atfo ftunbe toie ju Söittem-
berg, fo loolte ic^ bodi l)inein reiten, tpen§ gleid) ((i. iJ.5. ®. öer^ei^e mir mein
nerrifc^ reben) neun tag eitel .f""^i|og Ökorgen regnete, unb ein iglidjcr U'cre neun=
fad) nmtenber benn bicfer ift". Sd)tcd)tt)in groß ift 8ntl)evö .^attung gegenüber
ber 5vage be» Sd)uöeä burd) ben .Wnrfürftcn. „^d) fome gen äöittenberg in üicl
einem Rollern fd§n| benn be§ Äurfürften. 3id) 'i)a'b^ and) nidjt im finn, tion
(J. Ä. fi. @. fd)ufe bcgeren, ^a id) f)alt, id) njolle e. ß. 3. ®, me^r fi:bni3en benn
fie mic^ fd)nljen fönte." 2>er .ft'nrfürft ontioortete mit einer „Socf)au 3'i'eitog nod)
Cinerum (7. SJtär,^) batiertcn „Siiftruction" an C^ieron. Schürf ((Snber§ 3, gjr. 486),
tooriu er fit^ mit ber unterbes lüoI)t ,^ur 2atfad)e gcniorbencn ipeimfe'^r 8nt()er§
obfinbet, ober bon i^m bie auöbrürflicf)C (^-vflärnng tierlangt, bo^ fie „o^ne fein
Suloffen befcbc'^en" fei. 9(uc^ nuid)te fid) Vut()cr „au5 ettid)en betoegenben nrfadjen"
entt)atten in ber Sd)Iofefird)c ^n prebigen. Sicfe i^uielleid)t üorbaticrtej „Snftruction"
nui| noc^ om Sloge it)re§ S)atumi nad) SBittenberg gelangt fein, benn fc^on öon
eben bicfem felbcn 2age „f^reitog bor .:^snbocabit" = 7. ^är^ ift oud) ber SBrief
Sutt)erä botiert, in n.ielcf)eni er bem Slnforbern bca Äurfürften entfprad) (be Söette 2,
141 ff. bgl. 6-nberi 3, 5ir. 487). .^ier nennt er brei Urfad)en, anä benen er
„o'^ne njilten unb jutaffen" bc§ .(?urfürften noi^ SBittenberg ,5nrndgefef)rt fei.
6rftcn§ fei er „fd^rifftid) berufen bon ber gemeine tircbcn ju 3ß. mit großem
flel)en unb bitten". ^ Sem l^obe er fiel) nid)t berfogen bürfen, „biemeil niemanb
leugnen ton, ba§ burd) mid) ba§ inefen angefongen ift". S^eitenl „ift .ju 3B.
burd) mein abtoefen mir ber ©aton in meine I)urben gefoHeu unb lote i|t alle melt
fd^reiet (unb ouc^ toor ift), ettic^ ftutf 3ugerid)tet l)at, bie id) mit feiner fd^rift
') S^a§ bieS ganj toörtlid) ,511 nehmen, ergibt fid) am einer äßittenbcrger ßäninierci=
rcd^nung tion 1.52.5, Idd bemcrft ift, bnjs ciii gdüifier Sctrng an Siitf)ct juetft gcjaljU trotbcn,
„bo er uff grforberung bc5 9Jats unb gemeiner ftnt toibctumb geu äöittenfacrgf tommen" ; aud)
bit Uniöetfität '^atte i'^n angerufen (Corp. Ref. 1,.566). giibevä 3, gh. 487, 9lnm. 1.
XLVIII ^trebigtcn bcä 3at)tc« 1522
ftitleit tan, fonbcvit imi^ mit felbftwertiger pcvfon unb lebenbigem munb unb
ovcn ba Ijaubctn". Sorum fyihe fein ©dinffen if)m locitcvcs iH'rjiel^en nidjt geftattet
unb I)abc ev ni(^t allein bc§ Äuvfürften „gnab unb ungnab, fonbevn oud) aller
ti'clt jovn unb uujorn {)intan fc^en" muffen. ®ie SäJittenbevgei- feien feine „Äinber
in (iljvifto": „id) bin fdjnlbig aud) ben tob für fie ,^u leihen." ^ättc er „ber fachen
mit tivicfen mie lii§I)cr t;clfen mügen" ^ unb tt)iivc e§ nid)t nötig geworben, it)n ju
rufen, fo Ijntte er fid) barein finben fönnen, SBittenberg, inenn e§ nic^t onber§ fein
Ibnnte, für immer fern .^u bleiben. S)rttten§ fei er in fd^toeren ©orgen „oor
einer großen empornng in Sieubfd) lanben, bamit Sott beubfd)e nation ftraffen
»üirb". 53tan ertenne mie gute (^ovtfdjrittc ba§ 6^üangelium beim gemeinen 5Jlanu
mai^e, aber „fie nemen§ fleifdjUc^ auff, fel)en, boö e§ lua^r ift unb toollenS bod)
nid^t rcdjt braud)cn". Unb bie, bie fold)c (Empörung ftillen foUten, moUen mit
©etoalt i>ai JiUdjt biimpfen, o^ne .^n fe^en, ba^ fie bamit bie ^ler^en erbittern unb
jum 9lufrubr jiuingcn unb fid) felbft in§ iöcrbcrben bringen. 6r tjabe mit feinen
Sd)riften nur bie geiftlid)e 2:t)rannei fc^n)öd)en inoüen, ba§ fei erreidjt, unb nun fel^e
er, ba^ @ott ei toeiter treiben tooHe. „^ä) ^ab^ neulich erlernet, bo§ nid^t aHein
geiftlid), fonbcrn aud) melttic^ gewallt mu^ bem ©naugelio Ineidien, el gefd)e^e mit
lieb obber leib." „*}hi :^at Sott gefobbert burd) gjedjielcm [(fj. 22, 30], man fotl
ficb gegen il^m fe^en alg ein maur für ba§ öotd: barumb l)ab ic^ andj gcbad)t
mit meinen frunbcn not^ fel)n batjon ju '^aubeln, ob wir @otte§ urtel)t motzten
Wenben obber anf.^ieljen." (Ja gebe nod) anbereS, fcblicfjt Ü., ba§ t^n nod^ nid)t
bebränge, weshalb er aui^ nid)t barauf bringen looHc, e§ fei fd^on aüjubiel, ba|
ba§ Gröangelium notleibe. S)arum l)abe er auf feinen Menfd)en 9tüdfid)t nel^men
!önncn.
®icfe ©rtlnrungen Suf^eri fanbte ^;<in. (£d)urf nad) S^od^ou an ben Äurfürften
(enberS 3, gir. 489). Ser Äurfürft fdiidte !i'utr;er§ Schreiben fi^on unter bem
11. 5Jlär3 jurüdf, in bem beigegebenen Briefe an ©d)urf (6nber§ 3, 9lr. 490)
fprid^t er ben SBunfd) au§, ba§ befonbcrS eine fpbttifdfie 9lnfpiclung auf ben 9leid^l=
tag ^n Siürnberg befeitigt Werbe, audt) „etliche anbere Wort, Weld)e unfer§ ermeffenS
etwa§ ju fc^arf, t)aben wir meffigen unb enbern laffen, wie bu t)iebet au§ ?Jiagiftcr
Spalatin |)anbfd^rift entneljmen Wirft". 33om 12. 5Jlärj ift bie biefcn Sßünfcfien
cntfprcd)enbe neue jyiffiii'S i'e§ 58riefe§ batiert (be 3Q3ette 2, 146ff. ügl. @nber§ 3,
5fr. 491), am 15. War fie in ben .Rauben bei Änrfürften, ber bann gleich am
folgenben Xage .Kopien an feinen 33ruber C^erjog 3of)ann unb ben turfürftlid^en
©efanbten in ^lürnberg, .g)an§ b. !piani^, abfenben lie^. 3ii9tfi^ mit bem um=
geftaltcten 8?riefe l)at wobt Sutfjer burd^ ©c^urf audE) einen Srief an ©palatin
(bat. D. 13. 9Jtärj) gelangen laffen ((Fnbcrg 3, 9ir. 492), benn e§ l^ei|t borin:
Mitto hir litteras ad Principem. 6§ Wor bie§ feit langem (miraris, cur non
dederim ad te litteras) ber erfte Srief, ben er Wieber an Spalatin fdbrteb, ber
le^te er'^altene ift öom 22. Januar ((Jnber§ Dir. 481) 2. Unb bodf) Wie turj ift
') 3n bet Umarbeitung biefcä ©c()ri'ibcii'3 (f. ©. XLVIII unten") f)ei6t e« ftatt beffen nur:
„^ctte icf| bft fndjcn mit fc^tifftcn Ijclffcn miigen", bie ijinlucijung auf friiljete SSricfc ift nlfo
tecggefaUen (be SBettc 2, 148). -) Senn ber, ben 8. am 7. ÜJiätj nad) ber aBitteitfa. i!lu§=
gäbe an Spalatin getid)tet ^abcn foU, ift nur eine crlBeitcrnbe beutf(|e Üfaerfc^ung eines Sticfeä
an §au«mann uom 17. ÜJtätj (ögl. gnberl 3, 9Jr. 488).
einleitung jit 9lt. 1—8 IL
er: na<^ ber Semerfung, ba§ e§ i^m gegen ben ©trief) getue?en, in bcni für bcn
Äurfürften Derfafeten iöriefe ben Äaifcr „3Jlein altergncbigftcr .^err" nennen ju
muffen, uiäfjvcnb boi^ aüe SÖelt toiffc, bQ§ biefer fein gri)6ter (^einb fei, nnb er
ollen falfc^en SUifpu^ ^ffc, folgen über feine gegcntuärtige £'age unb bie itjm
obtiegenbe ^^tufgabe, in bereu Söetuältigung er mitten inne fte^t, nur bie Jlöorte:
Tu fac. ores pro ine et iuves Satanain istum conculcare, qui se erexit Wittem-
bergae adversus euangelion siib nomine euangelii: cum angelo in angelum lucis
verso iam pugnamus. Carlstadio erit difficile sensum cedere, at Christus coget
eum, si non cesserit sponte. Doniini enim sumus vitae et mortis qui credimus
in Dominum vitae et mortis. Alias plura . . . ®ie in ben testen Söorten
gegebene 5ßfvtröftung ift, foöiel ttitr miffen, nie erfüllt tt'orben, e§ modjte bal S.
unnötig fdjcinen, ba ja Spalcitin feine iöriefe an bcn Äurfürften fanntc. Sagegen
^at fiutljcr unmittelbar nad) ber legten feiner aä)t *prcbigten am 17. TOür^ an
mt. .ipaugmann in 3>üicEau (be Sffiette 2, 151 = gnberg 3 ^tr. 495) 3tatfc^täge
erteilt, in bencn fein gan^cä 'Programm entljattcn ift. Über bie Prophetae vestri,
*Jlit. Storif) mit ben Seinen, gc^t and) Ijier 2. leidet t)inttieg, loenn er aui^ if)re
©efä^rtidjteit ancrtennt. S)ann fä^rt er fort:
iUct €d^timme§ '^ot ber Scnffcl in meiner .^lürbe angeftettt nnb 3loar fo,
ba^ e§ fd^toer war, o^ne ?lnfto^ auf beiben Seiten i'^m ju begegnen. 3)u
loffe bur^au» nid)t ju, ba§ ctwa§ burd) 65cmeinbebefd)(u& ober ©ettiatt
in feinen früheren ^uf'^nb ,5urüdgcfü^rt toerbc: allein mit beni äBorte mufe
befämpft unb bcfeitigt icerben ma§ bie Unfern mit ©emalt unb Ungeftüm
ein,iufüf)rcn öerfud)t '^nben. SJa^u trieb fie ber 2enfcl. ^ä) üerrcerfe e§, ba^
bie 53teffcn für Opfer unb gute SBerfe ge'^alten merben, aber id^ mill nid)t
an bie aBibcrmilligen ober Ungläubigen .^anb anlegen ober fie mit
©emalt abbalten. ?Jlit bem SBorte allein oermerfe id): wer glaubt, glaube
unb folge; toer uid)t glaubt, glaube nid£)t unb mijge ge'^en. S)enn jum
©louben unb bem, ttaä pm ©tauben gel)ört, foU nid)t einer gejmungen,
fonbcrn nur mit bem 28ortc gebogen tcevben, ba| er übervjeugt glaubt
(volenter credens) unb au§ eignem eintrieb foninit, 3ld) öerloevfe bie iöilber,
bod) mit bem SBorIc: nid)t bamit man fie uerbrennt, fonbcrn bamit man
fid^ nid)t auf fie öcrtaffe, wie bi§t)er gefd^eljen unb gefc^ie{)t. äJon felbft
werben fie fallen, menn erft baä 33olt unterrichtet ift unb met§, ba| fie
nichts finb öor ßott. ßbenfo oerwcrfe id) bie ßjcfe^e be§ ^papfteS über
58eid)te, Slbenbma^l, @ebet, gaften, bod) nur burc^ä äÖort, um bie ©cwiffen
Don il^nen ju befreien. äBenn biefe loirtlic§ befreit luären, lönnte man bie
Silber bod) gebrauten um ber Sd^ronc^en millen, bie fid^ noä) nic^t üon
il)ncn trennen tonnen. Später aber nicl)t nu't)r, Wenn bie Sd)»Dac^en ftarf
geworben. 3(tt bie§, bamit bie Siebe regiere in biefen äußeren JJBerlen unb
Safeungen.
Sctjt ift mir nicnianb unbequemer als unfere Menge, bie äßort,
©laubcn unb l'icbe t)intangefe^t l^at unb fii$ aßein barauf etma§ ju @ute
tut, ba§ fie d)riftlic^ fei. Unb ,^war bee^alb, weil man öor ben 9lugen ber
Sd)Woc^cn gleifd^, Sicr, Milc^ ju effcn, unter beiber ©eftalt baä Saframent
3u nef)mcn, gaftcn unb ®ebet bei Seite ju laffcn Perftct)t.
Sut^er? SBctte. X, 3 IV
li ^iireMali'ii bc-i 3nl)Vc-3 1522
TOit fDliijcv ?h-t ber 2('f)xt gc'ftc niid) bii l)ovon. 9Jltt bem SBortc
raufe man Qlle§ lutbcvlcgcn, aber bie >^iev^cii mufe man tnic 2Sfl£ob ff ine
ererben (1. 9JlDfe 33, 13 f.) mit 5)i'ücf[id)t auf ba§, tt)a§ fie Hermbgen, be^aiibdn
(ininvanda), fo bofe fic bQ§ SÖovt jiievft frciltiiüig aiifneljmen iinb ju Gräften
gelangt fcl)licfetic^ oHeä tun.
3n bem SBviefe on *)ht. ©erbcl in Stropurg (ö. 18. «mära. be Söette 2, 153f.
= GfnbovS 3, ^h-. 496) fpvict)t Suttjev über bie iljra lioni .ff'atfer bro'^cnbe ©efa'^r
bev ev fid) burd) feinen ©djritt auägcfetjt fjabc, unb (line in b. 3.^v. an bcn Äur=
fürften) fo aui$ l^ier beutet er bie ä^eforgni§ on, e§ tonne otjne Mftige 6cgenttic^r
ni($t nur ba§ ©öangclium mieber auggelbfd)t, fonbern auc^ ganj S:cutfcJ)Ianb öoni
eignen Shite übcrfdjiiH'mntt tiu-rben. Senn e§ gäbe feine 531änncr, bie fidj at§
9)lüucr ftcKen gegen Sott tior ba<s i)olt Sfract. 3n Se,5iel;ung auf fid) fetbft
aber ift er öon I)bd)ftcr 6ntfd)Ioffent)eit. 3laäj nicnfdjiidjem 9Jec§t feien feine
iJetnbe befugt i'^n jeben Shigenblid ju töten. @r ober getröfte fic!^ ß^rtfti, bem
ber Satev alleä 3u ^üfeen gelegt I)at. SBitI P^riftuä meinen Sob, fo gcfc^cl^e e§
in feinem Dtamen, mll er il^n nidjt, ircr luirb mid; töten? — Jlud) an äöen^el
ßind fd)reibt er am 19. gjlävj (be 3Bette 2, 156 = 6nber§ 3, 5lr. 498) nur rtenigeä
über bie Sßittenbcrger S)inge, er nennt ßortftabt unb 3*T5ittin9, liorum autores
monstrorum unb berid)tct, bafe le^terer in fid) gegangen fei.
^luä) I)ier ftel^en i^m bie ©efü'^ren im iBorbcrgrunbe, bie bem 5öeftanbe be§
6öongeIium§ unb Seutfc^lanb brotien. Segen 6nbe biefeä a3ricfe§ Ijeifet e§: Quid
Christus cogitet nescio; hoc autem scio, nie in hac causa non fiiisse tain ani-
moso et superbo spiritu quam sum modo. Äöftlin ^I, 502 gibt biefe Söorte
trieber burc^: „£)a§ aber lueife id), bafe id) in bicfer ©ac^e nie fo mutigen unb
ftotjen @eifte§ gewefen bin ujie ie|t." S)ann finb fie alfo ber 2luebruct einer nad^
früherem loenigftenä uorüberge'^enben ^flQfi "i"' erl)öf)t äurüdgetDonnenen 3uberfic^t.
Unb bafür fpridjt li'ot)l auc^ ber folgenbe ©ebanfe, bafe er, obgteid) jebe ©tunbe
ber 2;obe§gefa'^r otjue menfc^Ud^en ©dju^ in ber 53iitte ber gcinbe au§gefe|t, bod)
nichts jemals in feinem Sebcn gteid^ tief üerad)tet fjabe at§ bie Srotjungen C^er^og
@eorg§ unb feineägleidjen.
3um Sdiluffe ift l^ier nod) an bal ®utac|ten ^u erinnern, ba§ Sutfier unter
bem 18. Mäx^ auf C^rforbern an C^erjog Qotiann f^riebric^ bon Sadjfcn über bai
„©acrament beljber ©eftalt unb mit l^enben jn empfatjcn" (be Sßette 2, 154/5 ögt.
6nber§ 3, 5lr. 497) evftattete. ^xxc iä) mid) nid)i, fo ift biätjer überfe^en Ujorben,
ia^ 2. auerft l^ier unb nid^t erft in bem Sßrief on ^otjonn ^cf§ öom 25. 9]iär3
(be Sßette 2, 159f. = ©nberi 3, 9lr. 500) feine ©djrift „95on bciber(el) geftaü
be§ SocromentS ju ncmen" mit ben SBorten: „3d} ^abe mein fdjreiben t)on
bei^ber geftolt unb mit ^enbcn angreiffen bo'^in geridjt" ufre. uujloeibeutig ot§ eine
ermähnt, bie er ujenigftenS unter ber 5cber, toenn nt($t fc^on üoKenbet l^ot. Unb
^ugleid) fetten tnir ou§ biefen SBorten, bofe bie folgenben ^luSfütjrungen eine furjc
Sintjoltgangobe biefer Si^rift barfteüen follen. .öotte er noc^ am 13. SJlär^
erftört: „bie anbere ftücte loeren nod) ^u bulbcn, ober attjk [l^infic^tlid) be§
Eingreifens beg Sotramenti] ift fein bulben", unb tuenn fie babon nid)t liefen,
fo „ujil ic^ tüot ungetrieben öon eud^ jiefien unb toer mir le^b, bai ic^ je ein
prebig Qlf)ie getl^an tiefte" (unten 46, 16ff.), fo fogt er in biefem (*)utad)ten (»oie
f
einleitung 311 91t. 1—8 LI
in bei- Scfirift tion kibcriei ©eftalt 61! 28, 289f.) bmifiigenb, trcit fclbft Berutjigt
burd^ ben Cfvfolg feiner il^vebigtcn: cS fei ol^ne ^loeifcl üon (Sott freigelaffen mit
ben .fiänben ober womit man miß an,iugreifcn unb man foUe auf teincvlei SÖeife
bavübev etwas geje^üd) feftlegcn. Scr gemeine ^Jlann aber wiffe bas not^ ni(^t
unb barum „fol man ber liebe nad) fid^ ber gemeine gleichen", bisS ba§ fie auä)
erlerne folcbc frcli'^eit unb fie fid) an unfrer ^reiljeit nid)t ärgern tann. 2. erfennt
alfo t)ier bae SKcdjt ber Soien, bo§ Sotrament mit eigner ipanb ^u nehmen an,
— wag er am 13. 5Jlär,5 mit feinem 533orte getan f)atte, wenn un? l^ier nid)t etwa
nur bie Überlieferung im Stid)e lä^t — , unb madji nur bie (Sinwenbung bagegen
geltenb, bie er aud^ ben übrigen *){cuerungcn entgegentjielt, ba| nämlidj Ütüdfic^t
ju nehmen fei auf bie Sd)Wac^en.
9lad)bem wir im 5üorl)erget)cnben bie Sinterungen berfolgt t)oben, mit benen
Sutl^er fctbft feine ^rebigten gegen bie Errungen unb Söirrungen in Söittenberg
begleitete, wollen wir nun bie leiber wenigen anberen 5}}erfonen ju Söorte fomnien
laffen, üon benen 33erid^te über biefe entfcl)eibenben 2age auf uns getommen finb.
Cffenbor f(^on unter bem ©inbrucE ber erften 5)}rebigt Sutl)er§, wenn quc^
etwag fteifleinen, fd)reibt ^ier. ScEjurf am 9. Wärj in bem Begleitbriefe, mit
bem er 2utt)er§ erfte Raffung bcg Sfed^tfertigungebricfeS übcrfd^idte (ßnberä 3,
mx. 489):
„S)ann ic^ ^offe, ber aümec^tig gütig @ott werbe S)octori 5JJartino gnab
unb barmf)er^igtait üerli^en, ba§ üon finen prebigen, burc^ Wirdung be§ I)ailigen
gaiftcö füllte unb berglidjen ergcrnüffen, ungaifttid)faiten unb fcanbala geftopft
unb aug ber menfc^en Tier^en ja jum tail geriffen werben."
SSärmer unb entfd)iebencr tüngt wa§ berfelbe ^ter. ©d)urf im 33egleit=
fd)reibeu ju ßutf)er§ umgeänbetten SSriefe an ben Äurfürften am 15. 5Jlärj (6nber§
Dir. 493), alfo nac^bem t'ut^er bereit! fiebenmal geprebigt f)atte, fagt:
„Unb bitte @. ü. §. &. untertf)eiuglid)en ju wiffen, iia% fic^ gro|e frobe
unb frotiloden unter gelarten unb ungetarten hX) un§ au§ SDoctorig Wartini
3u!unft unb prebigten erf)aben unb erwai^fen, benn er baburct) un§ ormen
üerfurten unb geergerten menfd)en üermittelft gbttlid)er tjulfe wiberumb auf
ben weg ber Worl)ait teg(id)en wifet mit unwiberfec^tlidjen anjeigung unfer§
irrtum§, barinne wir öon ben ingebrungenen prebigein jcmmcrlid)en gefuret;
alfo ba§ augenfc^einli^en unb am tag, ba§ ber gaift @otte§ in i^mc ift unb
burd) il^ne wirdet, unb bin nngejWifelt, bal ans fünberlid)er fd)idung be§
3lllmed)tigcn er auff biefe 3it G*^" Söittemberg tommen. ©abriet l)at anc^
bcfant, ba§ er geirret unb ben fadjen ju biet geton.
„6§ ift oud) 2). gopito ,5Wo nadjt bl) un§ gewefen unb jWeen Sermon
bon Soctor Wortino, in benen er QngCijaiget, Wie groblii^en öon bem I)od)=
wirbigen Sacrament bc§ Slltar§ unb beß föebraud^ung geirrt werben ift,
angehöret unb beä l)5d)Ucf)en erfröwet, alä er bann mir fctb§ fagt.^ Unb
barumb, biewil o^n allen jwifel biefe§ angefangen werde aul @ott tommen
') 9iadt) bem 5Briefe SButetg on Seatui 3{^ennnuS Dom 27. TOärj 1522 tarn Sapito am
12. 9)iär,j nacft 333. Sgl. tncitot unten ©.Uli. 3;ie teibeit Smnone , hie ßapito Ijörte,
toaten alfo bie Oom 13. iinb 14. ÜJtötj (5tr. 5 u. 6), im ctften begann 8utl)er Dom ©aframcnt
betbetlei geftatt (unten 45, 10) ju fjonbetn, im anbeiu bradjte er biefeu ©egenftanb 3U ©nbc.
IV*
LH *t.Wcbiatcn bcä 3af)ve? 1522
unb flcfloffcii, fo Uiivb cr§ aud) \m\ üevtveten uiib alfo fd^irfen, bQ§ er rool
bleibt Diuimbgcftoleu lueber Uom tcuffcl iiocl) fineii antjcngeni, tüo man bc§
in »üavbaftigcv juücrfidjt unb uertvuen in redjter beniut unb forest ©otte
bcfild)t unb fjoiniftcflet . . . ßarlftob ift nic^t rtol jufrieben, aber n »nirb
nid)tl Ijoff idj ju G5ott QU§rid)ten nodj fdjaffen."
Taxan veil)cn toiv bcn iPevid)t, bcn Sfof). Sedier in feinen „Qa'b'bata",
(gjtittcilungcn 3. öatevl. föefd^idjte {)ög. ti. ^ift. SUerein 3U St. ©allen 5 '6, 1866 ff.
S. 152; SonbevauÄgobe, ©t. ©aöen 1902, ©. 81) gibt. SBenngteid^ bie un§
evT)Qltcne iReinfd)vift bcv Sabbnta erft im 3. 1533 begonnen fd)eint, fo ift bod6
jtoeifeUoä bn§ nicifte, ma§ .We|Ier nie 3lugen= ober C^renjeuge bcvirfitet, toie bie
©r^ä'^tung unb boS 3iifa"'n'C"''^'cffen ntit Snt^er im 33ären 3U Senn unb ber
58erid|t, ber un§ ^ier angebt, ttio'^t balb nat^ ben ©reigniffen aufgejeidinet. 9(u§
Äefeleri 33erid)t evfabren mir bie fonft unbetannte intfad)c, ba^ !^ut{)er feine erfte
*^H-ebigt mit einer e-rttärung be§ 6onntag§eüQngelium§ üon ber Serfudiung ß^i^ifti
begann unb bann erft 3U ben bvennenben fragen überging. Unfere Überlieferung
biefer *prebigt bietet baöon nicE)t§ unb man »irb annehmen bitrfen, ba^ 2. aiiä)
am Sonntag 9Jeminifcere, ttio er bie le|te ^rebigt biefer SReil^e t)ielt, ba§ (Jüan-
gelium beljnnbelt l;abe unb bn^ barum, meil er bo§ barauf SJejüglic^e lueglie^, ber
ätebattor ben S^ejt biefer 5prebigt al§ „furzen begriff" be§ Sermonä bejeidinete,
benn tatfäc^lii$ ift er faum für^er al§ bie Jerte ber anbern ^prcbigten unb länger
al§ ber ber 91r. 7.
3)cr ajcridit ^e^Uxi lautet:
2Bie 5J}. Sutber bie unorbenlicbcn abfteltung ber bilber unb ceremonien
jur 3Bitteuberg ftraft.
9lm crftcn fonnentag in ber faften ftunb WartinuS mibernmb uff jü
prebigen, ercleret bol euangelion bo uff bifen tag nac^ altem brud) öcrorbnet
Walltet am inerten, mie C^riftuä ift öerfüd^t toorbenn. S)emnadö lie^ er ben
tejt fallen unb nam für fid) ben gegenmurtigen banbcl, ftrafft bie fo rabt
unb tl^at an follid)er freffenlicber ttjat, in abftellung ber mefj, fturmung ber
bilber unb ceremonien barjü tbun b^ben, öermaint, Ujie njol fl) ber gfd^rifft
tuol belegen unb gelerter ftjcn bann er, be§ glichen bcm biicbftabcn nacb nitt
übel gc^anbtet, bod^ freffenlii^er unb unorbenlid)cr bonn fid) c£)riftenlid§er liebe
gebure, unb nitt on ergcrnu§ be§ necbften, f ölten furnemlid) betradjtet l^an,
bai 5paulu§ fpri^t: alle bing mugcn »uir mol t^iin, aber aEe bing finb nitt
furberlid), man folte gar mitt ernft äüOor gebetten ijan unb bie oberften barjü
genommen f)aben, fo toifte man, bn§ e§ ufe Sott gefd^ec^en mere, unb 3Üöor
bie gtüiffnn mol unberridjten, bamitt fi) in anfedjtung bercntl)alben befton
möd^tcn, unb nitt in follid^en bingen uff unfer, funber uff unfcrä ned^ften
öermugen fed)en, bann od^ @ott alfo burd) Scfaia gefprocben I)att: id^ i)ab
bidf) getrogen unb uffer^ogen mie ain mittler ir finb etc. — So bermaint
6orolftabiu§ entgegen, man foHe on angcfe^en aller öerle^ung bei ned)ften
nad) tut be§ rnort? mitt ber tt)at folgen, uaäj beut fprud^ *pouli: mal gonb
un§ an, bie buffen finb etc. Sllfo ift anfangs ber fpan jtüifd^enb 5)1. i^ut^er
unb 91. ßarolftobt entftanben, aber erft ^ernad) im XXIV jor gar mitt offen=
liefen gegenfd;riften uProi^cn, toie i^ b^'nac^ tieräeid^nen teil. [S)arauf
folgen einige 9lngaben über Äavlftabtö meitere Sdl)icffale.] ■
©inlfihing ju 9!r. 1 — 8 LIll
ßbenfallS unmittelbar unter bcn Sinbvüdeu biefer bentunirbigcn SÜiftenbergcr
«DJärätage gcfcf)rieben ift ber 2Sricf 3Ubert Innrer« (SBitteuberg 27. 3Jlürj 1522) nn
33eatu§ 9{I)enanuö (iH-iefraed)fel bee Seatnä ;)U)enanuä l)§g. ti. ■f^oralpitj u. .^lavtfelber
[1886], e. 303 f.). mh laficn i^n tjier folgen:
Multa mihi doraine ad te scribenda foreiit, qiiae tibi quoniam brevi
epistola coniplecti nequeant, paiicis significabo. Hoc anno 3 Idus lan.
[11. 3an.] exusla sunt signa in lemplo Augustinianoiuni, postridie cur fac-
tum, reddita ratio. Itcni altaria fiinditns subvcrsa funt soloque aeqnata
omnia. Eo quoque die in codeni coenobio utraque species plebi data est,
laicis corpore Christi et calice in manus accipientibus. 13 Kai. Febr. [20. SjQ".]
uxorem duxit Carolostadiiis virgunculain nobilem sed paupeiculam annos
natani iquantum ex facie coniicere licuit) qnindecim. Deinde 4 Idus Febr.
[10. §cbr.] uxorem quoque duxit lodocus lonas, praepositus collegii Wittem-
bergensis nobilem quidem, sed non valde divilem. Hoc idem quo(iue fece-
runt alii, (|uos pubiicas celebrare nuptias bisce nostris vidimus oculis. Pridie
Idus Febr. [12.5ebr.] ilkislrissinius Saxoniae dux F'riderichus pro Ph. Melanch-
tlione, Andrea Carolostadio, Amsdortio et rectore universitatis Wittenib. misit.
Redierunt vero e Lochen, ubi princeps solet agere, 16 Kai. Marcii [14. i^ebr.J.
Pridie Non. Marcii [6. l^lorj] rediit Marlinus Lutherus Wittembergam in
habitu cquestri comilalus aliquot equitibus. Venit auteni compofilurus quic-
quid Garolostadius et Gabriel suis concionibus nimio quam vehementibus
turbaverant, nulla prorsus habita ratione infirmorum , quos Marlinus non
aliter atque Paulus lacte novit alere, donec grandescant. Caeterum concio-
natur cotidie decem praecepla. Vir est quantum ex vultu apparet, benignus,
raansuelus et hilaris. Vox eius suavis et sonora atque etiam ita, ut admirer
suavem eloquentiam hominis. Piissimum est quicquid loquitur, quicquid
docet, quicquid agit, etiamsi ab impiissirais inimicis eius diversum dicatur.
Hunc qui semel audierit, modo si non fuerit saxo [fo] iterum atque iterum
audire cupit, adeo tenaces aculeos infigit animis auditorum. Breviter in eo
viro nihil quod ad absolutissimam christianae religionis pietalem faciat,
desiderari queat; etiam si senicl univcrsi morlales una cum portis inferi
contradixerint. 4 Idus Marcij [12. ^Jlärj] venit Fabricius Capito Wittem-
bergam reconciliaturus se, ut dicebant , Luthero, quem nonnihil offenderat
suis epistolis, ita ut a Martino virulenlam bestiam appellatum dicant. lam
vero convenit inter eos (ut audio) pulchre. Gapitoni quae displicuerant,
placere incipiunt. Audivit Martinum concionantem in parochia Wittembergensi,
in qua nos eum casu conspicati suraus.
jDcii Sreigniffcn felbft fi^on ferner fte^t ein 5ßcrid)t in einem öermutlid^ au§
bem 3. 1525 ftommenben 33ricfe, beffen (Schreiber üictteid^t ^o^ann Slgricota toax.
(5r finbet fid) in bcr fjbfc^r. 33riefiamintung, bic bielteidit »on WattfjäuS 3{a|e=
berger ^ufammengetragen unb öon 9(. SBredjer in ^tjc^r. f. {)ift. Zijtol. 42 (1872)
beröffcntUdjt tourbe. ^kx fte^t auf <B. 405 ba§ golgcnbe:
Rediit amicis morem gerens Lutherus ab exilio summa omnium ex-
pectatione, rebus misere collapsis succursurus. Is post reditum magna voce
testatus est pro contione: neminem posse beiie docere sacra, nisi quem aut
■ deus aut universi populi consensio autoritate quadam et publice consilio ad
LIV ^Prebigtcn bcä 3a^rc§ 1522
hoc munus docendi siirrogassent et delegissent; fiires esse et latrones, qui
sua sponte currerent, docerent, mandarent, praeciperent. Sapere quidem
Wittenbergenses, sed non ad sobrietatem, immo plus quam satis sit; licere
et integrum esse imaginibus sanctorum uti aut non uti, carnibus vesci aut
non vesci, communicare aut non communicare, confiteri et commitlere
secreta sua in aurem cuiusdam sacerdotis aut non committere. Sathanae
monstrum esse haec: vellc urgere ut necessario fiat, et peccare eos, qui
non fecerint.
Sic egit autem banc causam, ut neque eloquentia maiore quisquam
neque gravitate neque contentione agere potuerit, adeo ut semper sui similis
in hac causa se ipsum vicerit!
3iim ©c^tul fte'^e tjier tiDdö bic fiu,je 5}|ittei(ung über §inbrucf unb SBirhing
bcr ad)t Sevnione, bie damerariiii in bcr vita Phil. Melanchthonis ©.51 gibt:
Reversio Lutheri incidit in Nonarum Martii dies a. Chr. MDXXII, quibus
diebus conciones eo habente omnia conquiescebant et audientes cum singu-
larem facultatem explicandi susceplas res tum dicendi vim tum etiam vir-
tutem atque fortitudinem admirabanlur et reverebantur autoritatem. Inter-
rogatus tunc unus ex Marci [Stubner] familiaribus, ecquid Doctorem esse
Lutherum egregium iudicaret? Immo inquit angeli non hominis vocem mihi
audiisse videor.
©i folgt bann bie ©rjälitung bet Unterrebuiig, bie ßutl^er ©tubner unb
ßeÜoriui getDäf)rte, naä) ber bcibe au§ ber ©tabt naä) Äemberg entttjii^en.
SBic ßuf^cr bie beiben Sage nac^ feinem ©intreffen in SSittenberg berbrad^te,
bebor er bie Äanäel jum erften 5J?a(e bcfticg, bation hjiffen tüir nur tcenig. ?llatt]§.
9iQ|ebergcr berichtet (5Jeubecfcr ©. 57), ba^ Suttjer bei 3uftu§ SonoS eintebrtc
unb biefcr crft ben @olbfrf)mieb S^riftian fSörtng), bann 2uta§ iTronac^ '^oten tie§
unb beibe i^n tro^ feiner „ungertontic^en geftalt" an ber 9{ebe erfannten. Unb
am ©onnobenb fanben i^n bie beiben ©c^TOei^er ©tubenten, mit benen er im
SSären ju 3ena ^ufammengetroffen tcar, bei ^ierontjmuS ©d^urff, too auä) Mdanäj'
tfion, 3cina§, 3tm5borf unb onbcre fic^ eingefunben fiatten, Sutbern „erjeHenbe hjai
fi(^ in finem abttjcfcn ju 9Bittenberg ticrioffen ijab". Suf^er begrüßte fie freunblii^,
fteütc fie 5JleIand^t^on bor, unb fie „öerjarten ben fetbigen tag bt) inen", ©o
beriditet ber eine ber beiben, ber fd^on genannte ,ße§Ier in feinen „©abbata"
(5]iitt. b. C>ift. 3}er. ju ©t. ©allen 5/6, ©. 151; 9teuau§gabe 1902, ©. 80).
S)ie ai^t ^Prebigtcn bielt Suf^er in ber ©tabttiri^e. ®a§ bürfte man noc^
bem fc£)on oben ©. 4 ermöf)nten Söunfc^e be§ Äurfürflen annehmen, bod^ ift el
uns in bem eben mitgeteitten Sriefe Surcr§ nud^ noc^ auibrürftid) be3eugt.
aSir '^aben nun noc^ ^irei un§ überlieferte ©tüdfe mitzuteilen, bie in
unmittelbarer SBejietiung fteljen ju ber 9{eit)e ber ad^t 5prebigten. Slai eine, erft
in neufter Qdt an§ Si^t gebracht, trägt biefe SSejie'^ung beutlid^ an ber ©tirn,
bas anbre, längft betannt, ift bü^er meift al§ 33rief angefetien morben, ben Sutf)er
öon ber SBartburg an bie 3Bittenbevger gefdjricben tjaUn foHte. ©cE)on meine
über itfyi ^a.f)xe äurüdfüegenbe nd:^ere 33eEanntf(^oft mit biefem ©c^riftftücE liatte
t
eiiilcitiing ,iu <)h. 1-8 LV
iiiid) \n bcv Übcv3eiiguitg gebvadjt, ba§ bieä ein Ü3vief ubev übcvljaiiVt eine jd)vift=
Ud)c ?(nfvvad)c nirijt fein founc. iSn^tüifc^en finb mä) öffentlid) bon anbever Seite
3toeifd gcnufjcvt tuovbcn.
9Bir Inffni nun bie Reiben Stütfe folbft f)iev folgen unb fcfjicfen il}ncn boran
\vai bon bcv Ubcr(icfevung ]n fagcn ift.
I
©onimcUinnb XiX. VIII, 2 bcv 9{cit§f(^u(bibIiotT)ef ,5" HunrfQU, bcv unter
onbercu 3)vurfen bcv yjctovnintionä.icit aurf) ein ih\ bcv Jluögabe bc§ ihilgntntcytcS
beä SJönicvbvicfes cntijält, bie Vutl)cv füv feine 5ifovlcfung über biefcn 1515 öon
^0^. ©vünenbcvg (jcvfteÜcn lic^. Tnvin finbcn fid) bie I)bfd)v. (Einträge cinc§ .g)överg
bev ^^orlcfung unb Don bcvfrlbcn .finnb ftetjt auf bcm iöovfofeblatte be§ i^aubeä
bie folgenbc t^intvagung, bie bon Menicn, i^citviigc ,v 3icfovmation§gefc^. ^eft I
(1900), S. oO;:Jl juevft mitgeteilt »ouvbc. S)anad) geben loiv bcn iejt.
Propositiones e seriuone M. Luteri rcdeuntis e viuculis 22 . . .
dominica Invocauit.
1. Filij ire dei suraus omiies.
2. Hanc iram sola fide effiigienuis.
3. Qiie si nobis est, dilectione uos vacare est impossibile.
4. E quibus opera charitatis et neeessaria et libera fliuint.
5. Neeessaria nnllo scandali respectu praedicanda contitendaquc
sunt.
6. Licet in factu infirmorum ratio haberi possit.
7. Quam habebiinus maxime in liberis operibus.
8. Hec uiliilomiuus libera esse docenda et confitenda sunt.
9. Fieri autem debeut quum expedit.
10. Preter hec Spes et patieutia Christiauo sunt pernecessaria.
Nihil innouetur quantiimuis bonuui sine snperiorum conscnsu et
])ijs precibus erga deum non praecedentibus. quae si praecesserit deus
fecisse id sperandum est. Alias "eradicabitur oranis plantatio quam non
plantauit pater mens etc.
Sicut solem concomitautur et spleudor et calor, Ita Christianum
fides et charitas. Fides splen[dori, chjaritas calori comparatur. Splen-
dori fides, Alterum caritati correspondet. Splendor non impeditur ....
impediri potest.
zu TjO Fides . . . abrogatin misse priiiate. ;■ zu 10 Esus cariium, C'eremonie r
clucere vxorem et habere . . . ro r 15 über praecesserit steht in Meff)
II
a = .P)bfcf|v. Bos. q. 2b'' bev UniUevfitätSbibtiot'^ef ^n 3ena. 2)ev SBoub rtirb
ütä Codex Stifelii in ben mcväcic^niffen bev jcnaifc£)en .fiaubfi^viftenbänbe beäeict)net.
Umfang: 381 »(. in Quovt bon altcv ^ant h^. a. 3-61. 63. 65-94. 96-198.
200-231. 233-255. 258-332. 334-354. 357 — 365.367 — 384.386-397.
LVI ^IJtebigten bei 3at)te« 1522
t
S)cr 3nt)Qlt hicfcS 33anbe§ bcftet)! tuie bcv ber meiftcn biefer |)bfii)r. qu§
einer |el)v ßvo^cn 5tn,^at)I cinäctiicr Stücfc fieriiigeren unb gcvingften Umfang§.
$Sriefe, 5}:rc"bigten luicgen fjiev bor. 'Dlieift qu§ ber früfieren ^eit Sutfjerg unb
niand)c§ aiiä) Bon anbcren. 3(nbeffen (offen fiel) bocf) ©rup^ien toon gleid^artigen
©tücEen ertcnncn, unb in einer foldjen G5rnppe Don ^ßrebigten pnbet fiif) auf
581. 267» — 271° fcer angebliche Srief SS. an bic SBittcnberger. 3Joran gcl)t bie
Erfurter *prcbigt öon 1522, bie loir in biefem a?anbe aU 'üx. 53 bringen. 5lad|=
folgt bie '^prcbigt Don ben (vngeln (1530) unb (Jin ©ermon 3). ^t. Sutf). öon
biefcn SBorten: Sütire mid) nidjt an (o. 3t.). Sarauf „SSon ^meicrtei menfc^en" ufto.,
biefeg aul Sutl)erfd)em (Eigentum gefertigte «mofaifftüd (Unf. ?Iu§g. ll,462ff.),
bann 3?ricfc.
Unfer Stüd ift öon einer |)anb gefd)ricben unb tion einer anbcren ftarf
bur(${Drrigicrt, nad^weiäbar jum gwecte bei 9lt)brucfö in ber Scnaer 9tu§gobe. —
Sei (Inbere, Sriefm. 3, <B. 291 nid)t eruin^nt.
ß = Codex 19. 15. Aug. 4" ber Cierjogl. Sibtiof^et ju aSolfenbüttel. 2)iefer X
ift in ü. CieincmannS llerj. b. Sßolfenb. C^bfc^r. H Sltt. 4, ©. 269f. unter gir. 3184
öcräcic^net unb befd)rieben. 1
.gierfunft unbetannt. 2)er gefamtc ^nljalt ift öon einer (Sd)rei6er=) |)anb f
be§ 16. S'^tä. gefc^rieben. (58 finb in ber 317 S?r. ftarfen ^bfc^r. obgefe'^en öon ^
ben bcibcn erften Stüden nur 33riefe Sutf)er8 unb anbever entlialten. llnfer ©tücE ^
ftcl^t 581. 93»-100^ — Sßei (5nber§, Sriefto. 3, ©. 291, 9Ir. 3. |
,, = Codex 11. 10. Aug. 2 » ber .&er,iogt. »ibliot^ef ju aCöolfenbüttel. 58efd)r. *
in ö. aeiiiemannS Sßerjcidjniä II 9tbt. 1, ©. 315f. unter 9h-. 2131. 715 581. tion .
tierfd)iebencn Rauben befdjrieben. S)cn bunten 3tn|alt bc^eic^net ber SSermer!:
Acta theol. Saxonica nee noii Thuringica saec. XVI.
Sie 581. 135 — 251 füllt eine Sammlung bon 5ßricfen unb ©utac^ten ßuf^erä,
g^leland^ftionä, 58ugen'^agen§ unb anberer. -tiierin unfer ©tüd 581. 185 b. — 58et
enberä 3, 6. 291, 9lr. 2.
d = 'Codex Chart. Goth.', ben 58ur!f)arbt, Sutf)er§ Sriefro., ©.43 al§
(Srgänjung ju ben Slngaben be 5IBette§ (2, 118) erttinfint. (5r fügt l^iuju, am ©cf)Iuffe
fei benierft: Aibitror liic adhue aliqua desiderari. G§ t)at ficf) biefer Codex Gotha-
nus nid)t auffinben laffen, obgleid) öon feiten ber 58ibliDt'^etöern)altung me{)rfad)
forgfältige 'Dtad)forf(^ungen angcftellt föorben finb. S)a aud) ^tn 2lrcf)iöbire!tor
Dr. 58ur!f]arbt einen Sermerf ber ©ignatur be§ Codex Golh. nid^t metir befi^t, fo
bleibt nur bie 58ermutung übrig, ba§ Goth. bielteic^t ein S)rudt)erfe^en fei für Guelf.
unb baB bie eben at§ }- aufgefül)rte 5IBolfenbüttIer ipbfc^r. gemeint fei, in ber fii^
bie Don 58urt^arbt angegebene ©dilufebemerfung über bie UnöoUftönbtgteit glei(^=
lautenb finbet.
58on ben ©efamtauigaben brachte unfer ©tüd auerft 3ena 2 (1555), 581. 53"
— 55* unter beut ^a1)xe 1522 unb a^ar nad) bcm burc^forrigierten 'tibfc^r. Sejt a.
®en Slbbrud ber Jenaer ftiieber^olte bann 5Iötttcnberg IX (1557), 5BI. 144>'-146''
9leicf)faüe unter ©tüden b. 3. 1522. Sann tneiter (ebenfaüi unter 1522) mtenburg
2,89-90; Seipaig 18,247-250; 5Ißa(i^ 15,2370-2375; ferner be Sßctte
2, 118ff. röietteidit Sej. 1521), (ärtangen 53, ©. 99ff., "TiX. 38 (1521 Sej.),
baau fc^ticfelic^ GnberS 3, 290/1 (gnbe gcbruar 1522), ber juerft bie tjbfc^r. Übcr=
liefctung in ß unb y erh)äf)nt.
einlcitimg ,^u 9h. 1-8 LVII
II
SBibtr bic neutocrung ]n toittcnbetfl angeritzt burc^ b. Gorloftat,
toitjl b. 5)tavtinu§ ^laä) bcm iet)cf)^tag 311 toortitby get)altcn jii feiner
patljmo ttiar.
^\d) tan nitf)t atocgcn bei) cii^ fein, ein t)erflicf)er ift ft^ulbig für
i [lä) felber ju fteröcn unb feinen tob ju le^bcn unb bie groften an=
fe(^tung an feinem abfc^ieb ^yigettiartcn, tuirbt ntjemanb 6et) fic^ jur
l^ölff ober rabt gef^atien fonnen. ^i^l loierb bet) enc^ nit fein, t)f)r n)iber=
untb Bei) mier nicfjt: ioelcfjer benn befteet toiber bic fünbe, f)clle unb
Teufel, ber ift feiig; hjer ha nic^t beftect, ber ift tierbantpt. @§ fan
10 aBer nljcmonb fceftcen, er t\ab bann bie tr&ftlic^en fpriid) toiber bie fünbe
bei) feinem leben lool gelcrnct unb geubet: )0Q>i bie fecl in ber loelt
bo bon ent^jfongen ijat, ba§ bringt fl)e mit "^inloeg unb fonft nichts meer.
Sßiber bcn Teufel unb bic f)cüe fan nl)cmanb befteen, er 'ijab benn
6f)riftum grunblic^ crfcnnet, bng er bcm Üeufel tro|(i(^ loiffc öorju=
15 l)alten on jloeljfel: 2öie GfjriftuS für 3n geftorbcn, bie l)c(Ie unb ben
2eufel ubcrlDunben, unb ba§ eben er fei) ber felbig, bem e§ ,5U gut
gef(^el)cn fei) unb ben (Sott feiig ^nbcn loölle. 60 mü^ er fclig fein,
loenn auc^ alle Seufcl bar toiber toeren: Sßier fel)nb alle fünber geboren
1 — 3 (i hat am Rande nehen dieser Übersc/trift fnichl von der Hand des Schreibers] :
2)icic ©d^ttfft iiat S). SU. betncgt fic^ on iniffcn »nb Willen be§ fl. .f). 5. loibetumB gen SBit ju
icgeicn Und unter der Überschrift: lluc pertinet Ep vir! dei ad lianf que est in Übel: al:
fül. legi-) 1 SBibi c in 20ibir « SDibbet ß SBiebet y -bergt ,«/ -ftat c in ftab a Earotftab ß
fiorlftabt y J D: 5J!: Cutl)er j- -log! ß -tage y rootnb§ c in rtormt^ k 2/3 feinet
(rtüjlen) ?)atl)nio «) feiner rcuftcn (-enn y) ßy 3 wor] warbt 3m 1.520 •£ (1.520 3are ß) ßy
4 alwege « -Weg ß -Wege ;' t)(e)c(f)licöc' « i^lid^cr /3y ■i/5 ift für fic^ fclbft ju ftcrben
fd^ulbtg y 4 60t /J 5 feite' « tobt ;• groflcn ß öjO großen onfe(^tunge y 6 on
c in jn «] jn ßy (otfc^ib) abfc^ieb « geWerttcn ;- WiTb(t) it Wirb ß n^monbt ß
3u(r) « jur ßy 7 Ijutff ß tjulffc ;' tob ß rot^ j' (ge)^atie « ^oben ßy fönen «
w(i)crb « Werb fJ werbe y nit c i?» nid^t « jt)r ßy Wiebcr- ß Wibbcr- y S ben «
ben ßy iefteet c «» befielet « ficftc^t /J befielet y wi ber bie «] Wieber ßy funb ß funbe y
fiel ß iftü y !) leuffel ß teuffet 5' fetjlid^ y bo /'eAft /^y Beftcct c in beftefiet «
bcfteljt ß befielet )' ift (Serbo) oerbompt a 10 ntjmanb ß nicmanbt ;' befteen c in
befielen « befteen ß beftcl)cn y el)r ;' l)abc i^;- bon « bcn ßy tröftli^e t< troftlic^e y
ipxüä) c in ©prücö « fprüc^e ß \pxud) y Wieber ß wiebber y funbe ßy 11 be^] Wol
6e^ ß feine ß wol fehlt ß (gcD?) geubet « geobet /Jj- boä ,i;' feel c in Seet k fel)t ,i
feie y ;ä entfif- c m eni))f- « cnt^if- ß em))f- y l^ott y fie /iy mitt y hinweg]
totcbbcr ^tnwegt y fünft ß nic^t ,3/ meer o in mtifc « me^t /ä m^er y 13 SBiebet ßy
bie fehlt ßy ^etl ^y nljmonbtS ß niewanbt y befteen c i?i befielen « e^r 5obe y
beii « bcn ßy 14 ß^Si n grub- <t griinb- ß erleftct u ctjr ;' bc « bcn ;' »or-
c in für- « für- ;- /.5 otin ß of)nc p' wie c in aßie « Dor /i für y iifn y %t\ ß
16 e^r bcrfetbigc fetj, bcm ;' gutl) y 17 gott ßy fertig ,5 WoUe ßy 18 oud^] glet(i^ /3y
bo{r) K wiebet /ä;' Sßi(c}T « Söit /ä;' fe^nb c in finb « fünber c in ©ünbet «
LVIII $«bigten bei ^dt)tt% 1522
nnb alfo in 'JIbam-3 gctnivt burcf) feinen fall t)crbcr'6ct , ba§ h)tev QU§
unfern ficfftcn nnb loiüen nidjty nnbevft bann fünbigm tonnen, unb 20
gar mc§t§ fvct) tft, at§ paulu§ fpridjt (§pi)c: 2 Omues natui-a fumus filii
irae. 3Kicr (Jfjriftnv f)att nnfer niaiennogen getragen jm leben unb
fterBen: Sßie 6[)riftuü un» gctt)an l)at, fo füllen loier unferm nec^ften
auä) tl^ün. P{)riftu§ fjatt unfcr fdfitnadjfjeljt getrogen, fo foHen toter
unfer-S necfjften fdituadjeit anc^ tragen. CI)riftu3 t)elt un§ ju gut, trenn 25
tnicr über bie fünb falten, ba-S luier gtcl)c^ uBer 6ur|etn, tnarumB tnoEcn
toier auc^ nit unferm ne(^ften etlnas ^n gut {)alten?
9Jkn tjatt bife ucutnerung eljugefurt mit ben -JJlcffen, fcilbern,
facrament angrel)ffcn unb lieberlic^c binger, bar an nii^ta gelegen tft,
ben glauBen unb liebe faren laffen, (glel)(^ al'3 l^ett alle trclt, bie um6 m
!^cr ligt, bifer bing ainen grofjen tierftanb, bo§ boc§ nit tft) unb ge=
moc^t, ba» nil f rummer leut '^inan gerat)|t, tneld^S be^ Teufels rec§t
tnercE ift.
@§ toer tDol ain gut bing, baä man folc^e fachen anfieng, tnenn
tt)icr aüc jugletjc^ glauben fetten nnb ber gan|en gemeljn tnol gefiel, ber 35
maffen ba§ ftc^ nt)emanbt brau ergcrte; ha§ toiert aber nl^mmer me^r
gcfc^el)en, tuir fonnen nit alle alfo geleert fein aU (Jarloftabt: 3)arumb
muffen toter ben fdjtoai^cn nad^gebcn, fonft toierft bu ber ftorif ift, feer
lauffen tmb ber fc^toac^, ber bicr glet)c^er fc^rttt nit folgen !an,
untergon. «
i9 ot§ ß SJbam y fo^it ß föoH y öcrbetfit y h)i(c>r « nix ßy 20 (.t) ftefftcn «
anbetc§ ß anberl / ban c in ben n ben ßy funbigcn ßy 21 Spfte: 2] Sp^e: ß ju
Cf6E(crn ;' Oes a 22 3IBcr] 316ct bo(i^ ;- Ijal(t) « 5at ,■* -»otmugen ß -betmogcn ;'
23 fiat fehlt y foUen ßy ttii(e)r « Iviir ßy imfcrn ß nec^ftcit c in 9iEf|cftcn « 24 t^un ßy
fi^Wac^eit ßy 24125 ©0 bis tragen fe/dt y 24 foHcn ß \vi{e)x « 25 ncc^ften c in
5!e^eften « gutt ;' ttJCii ßy 26 lt)i(e)r a wix ßy (ober) darüber in n h)i(c)t « Wir ßy
6iiT^ftn c /?( Borijcfn « burtjeln ,-(;' WoUcn ß tuolttcn ;' 27 K\{e}x et init ßy nifi^t
ouc§ ß nit c ra nid§t « niii^t ^j' unfern ,^ ncc^ftcn c m ?!cd^ftcn « gut ß gutt y
l)oItten ;' 2S '^at J^ bife c »i biefc k] bie ß neuwerüg cijgcfurt c in ^IcuWerüg e5gc=
füret « -gefütt ß -gcfüret^ ;' bitben y 29 focrament c in ©ocramcnt « liebertic^e binger
c in -lid^c bingen, darüber (anbern) « -Ii(^en bingcn ßy ift fe/i/( ß 30 fal)ren /iy gtcljii^ c i'n
®[el3c§ « l^Et'c y Welt c i'» SBelt « 31 liegt i** bifer c m biefer « ainen c m einen « ein ß
einen y grofcn ;* -ftanbt ßy ba§ c »i S)o§ k nid^t j'] bii^ ß 32 tiicl j-Jj' frommer ßy
leut c in leute n l^inan] '^icBon /3y gerei^ ß gereift y be§ ft' 33 hjergt y 34 wer
c in Inere « toer ß toere y ein /ä;' gut ßy -fienge >' tuen « Wen ft' 35 tt)i(e)r «
Voir /3y gemein c in ©ernenn r< gemeine y ttol^l /3 tnolt y gefiele y 36 n^emanb(t) «
n^emanbtä ßy baron ß crgertte y ttiert c m mirb « toitt ß wirbt 3' ntimer c i'n nftmet «
nimer ß nimmermfier y 37 funncn y nit c m nic^t u ni$t ;8y alte /eA/i ßy gele(e)tt «
flelert /äy (Sartoftab(t) « Cariftab /^ ßarrftobt y Sorüb c ;?i barüB « 3S muffen ;iy
Wi(e)r « wir /iy wi(c}rft « wirbt ber ftardEe fefier y fe^r ß 3'J ber fd§Wac^e gleicher
f(3^rit ^ ber fd^Wac^c ber gleiche fd^ritt y bi(e)r n nit c in nid^t n fa^n /? 40 -gon
c m ge^en « -gefin ß -gcljen y
einleituiig iu llx. 1-8 LIX
@ot f)Qt euc^ bol toort rein gegeben unb bcnen ,}u njittentcrg
gvofe gnnb getf)on: bennod^t ^püxt iä) 6et) eu(^ gar fain liebe; h)ie bil
meer finb bic .jn biilben für euc^, bic bn§ Vuort nl)e gebort tiaben. Jßicr
l)n6cn nod) bil fd)lüefter unb briiber, bic ,5U Icljp^itf, |m lanb ,]u
5Jlel)ffett unb fünft umb{)er ttJonen, bie muffen toicr ani) mit \ü ^immct
t)aben. 3ft ¥^^ ^"l t)er|og @6rg unb bil anber l)icrüber betregt,
auff uniJ jornig, bcnnodjt fiJUen ttiier ftje tragen unb baS befte bon ^nen
hoffen. 6'3 ift möglief), haä fl)c beffer toerben beim loier fcljen.
5Jun ^at man bicfen tjanbel fc^nell purbi purbi angefangen unb
mit feuften l)inel)n getriben, bo'3 gefeKt micr gar nitfjts, ba§ t)i)X'ä toiffet.
Unb lücnny bar 3U tommet, fo mill ^vc§ jn biefem Raubet auc^ nit bei)
cud^ fteen: \}i\t i^ahU on mic^ angefangen, fo feilet, ba^ l)^r§ on mid§
t)inau^ fieren mijgt: 6§ ift nic^t rec^t h)ay l)^r getl)on l)abt, unb tttenn§
noc^ ain mal Garloftabt unb ©abriel gefagt l)etten. 3^r t)abt bil
eHenber gloiffen ^inel)n gefiert, bie haB facrament genommen unb an=
gegriffen f^aben, bilb nibergcriffen , el)er unb ffet)fd^ geeffen: toenn fie in
l)^rem fterben ober ;^n etjncr anfedjtung fölten bem Teufel rec^nung
barumb geben, fo Ini^ten ft)e lein !^arbrcl)tt brumb. S)e§ berberbtni^
41 @ot c in ©Ott « ©Ott ßy ^att y ttiottt y rc^n ßy bcn ßy rtitte- c in SBitte- «
Witten- ,■*;' 42 grojjc ßy ^naic y get^on c in gct^an « gct^an ßy bennod^(t) «
bcnnoi^ ßy f|)ucr y gar /e/ii< y tctjnc ßy liebt c in 8ie6e « Wie c i'js SSBie « »il
c i« Diet i< 43 mccr c in met)t « me^t /S m^ct y finb c ans fünb « bie /eAft ^y
bulten ß fut c m bon? « toort e m SOßort « toortt y ni^e ß nie >' gebort ;3;'
ge^ortt ;' ret(e)t « SBit ßy 44 bit ein biet « fd^loeftc' bnb trüber umgestellt « {(^tueftern
onb Brubern ft' teljtJtii c in Celjp^id « telpfeiflt ß ßei^ifigt y int] bnb im ßy Sonbe >'
45 unb . . . wonen] finbt ß (ein y muffen ßy Wir ,J;' mttt y 46 über 5(c)^t s/e/i(
un « iö (^ ife' }' ^ol scheint gestr. tt Wott ;' Jerjog ß ©eorg ßy btt c mi biet «
btel /?}» anber c in anbere « -uBer /3 ftiruBei- y Beweget y 47 auf ßy jorntgt y
bennod^(t) « bennod^ ßy foUcn ft' lt)i(e)r k wir ^y fie ßy bragen y Bfft(e) « 6eft ß
3n ,? i^ncn ;- 48 muglic^ ßy fie ßy bcft « ben ,•* bon ;' Wir ßy fetjcn scheint
c in finb «] finbt ßy 49 (9!un) || 3!u(n) « bifcn c !?i biefen « fc^nel y (bnb) bnb «]
/eÄ^< ,i;' 50 ;öin(f)')'t " ^arein ;J ^innein ;- -tricBen ßy bo§ c in 2)a§ « gefeit ,■*;'
mir ßy gorgor ßy 35^^ A' »"'ft A' '"^^ Meng « Wen§ ,i;' bo(r) n borju ßy
loiJtct K tomfit ßy Wtl(t) « Wiel /'S Wil ;' i^n ß bifem c in biefem « biefen ß biefem j'
nid^t ,■};' 5> fte^n /< tjfir c in ^%x « 35r /Jy l^aBt ß ^abft j' on ß a^n j' fe^t /i
on mt^ rÄ K 53 tiienoufifuren mo^t ß] ^innau§ furctfj / fieren c in füren « nit y
bal ;J;' 3^1 ßy getfion c «i gct^on « getBon ,"};' Weni « Wen§ ,*(." 5J no$ ßy
ain c j?i ein « ein ,« cim y mo^l ,} mofiü j' ßorloftab(t) « ßortftob i^ Äarlftobt ;'
©o6rie(I ;' ^f'te y ^ 3^1: " 5a6 /J biC c m biet « biet ßy 55 ct(l)cnber « etenber ßy
gwiffen c i'u gewiffen « gewiffcn ßy l^inein /S ^innein ;' gefiert c in gcfutet « gefürt ß
gefurct y bj (5 focromet c in Sacramet « gcnömc fo c aus?) « gcnomme ß genommen y
56 Bitb c in Sitb n Bitbe ;'] 6alb ß niber- « nieber- ß nibber- ;' euer ß fleifc^ ßy
g(e)effen n gcffcn ß gegegen y wen « Wen ßy i^n ,i 5«' 3tcm ß i^rem y in ßy
einer ;'] 3^r6r ,3 fottcn ßy bem 1| (bem) « ben ,■* 57/5S barumb red^nung ß öS wifetcn
bis berbetBtnife fehlt ß ? vgl. Hs wuften y fie ;- % bcg « beg ;■ Derber6en§ y
LX !I}rebigten be§ Satjte? 1522
Iiiftii ein m-f ad) gctoffcn, bny bii fo iinfürftd)tig liinein gctilumpt {)Qft
unb lüilt noc^ bcn rl)um bar toon {)aBcn, al» fel)cft bu c^riften unb bcffer «o
benn ein anber, ba l^oftu locit gcfetlet. S)u Irilt gott ba mit bienen,
ttict)ft iiidit, hai^ bu cBen bcfj 2eiifct§ bovlauffer bift. ©leuBe miev, '^ä)
fcn bcn teufcl Uiol imb l'a[t Irol, 6r Ijatts oüel}u bvumb angefangen,
ba§ er baS angegangen iport fc^cnben toolt. @r !^ot bic^ auff ba» !Ie^n
narrentocrcl geficrct, bav facrament anjngretjffen, el)cr nnb f(et)fc^ ju es
efjen, ba-j bu bic lüel)l befe glauBcnä unb ber liete bergeffeft. Unb fi(^t
mic^ glel)c^ an, als Ijettcn bic if)cnigen fo bife§ fpil angefangen 'i^abm,
t)^m\ xfjüm gcfudjt: Ijat ^n and) ber Seuffel iifjren Ion gegeben.
5hl loöUcn luicr fe^en Hon bcn ftuÄen, bic t)I)r mcin§ a6h)cfen§
gel)anbelt Ijabt. 70
(frftlid) finb bing bie got gu £)alten gc6ottcn l^at, bie muffen gef)alten
fein, unb !ein anbcr§, 6ä f)att auc^ fein menf(^ auff erben hiebcr Bift^off
nod) fiapft fie ju enbern. (ftlic^ bing '()at got frei) gelaffcn al» effen,
trindfcn, toel)ber nenten k. ha tion ©ott nichts getiottcn, aud) nichts ber=
Bütten l)att. Diefe bing muffen aud) frei) bletjben unb tjatt ft)e auc^ !ain ^s
racnf(^ auff erben ober engel jm Ijimmel äu enbern.
^ Öic finb bie bepfte unb fcifii^off jügefaren unb ^abcn au§ btfer
fre^{)et)t ftritf unb fa^ung gcmad)t, Pfaffen unb 5)tün(^ eingefe|t, bencn
.59 ?o] fie ß »nuor- ß Bnuer- y ^itntin ß ^innein 7 9c6tum)3l c in Be<)Iumt)t «
getjlumtit ßy 60 nac^ ßy tu'^m /J r^um y ba(r) « botuon ßy feiftu ;^ d^tiften
c in ß^riften « 6i ben « ben j^;' ba Ats gefeilct fehlt ßy gefeitet (ei c aus ?) n gott
c in Sott « 62 tueljft] Bitb toeift ß bf§ ßy % ©leitbe « ©tcut ß gtcut ;' nii(e)i; n]
nur ß iiuer ;- 6.3 ten c int enne « teitne ßy bcn miterslr. u looll j' baft c iis faft «
faft |Sj' c^t ;' 5ott§ scheint c in ^aU ti ]^ot§ ß oKcin ß aHeine j' barnnti /3y 64 t%x y
-gange « -gangcnc ;*;• tnort c iii SEßott « ft^eben «] barmit (bomitt ;-) fc^cnbcn ßy g^T y
ouf ^y Heine y 65 narren- c j« 9!orren- « SlarrentoeriJE ,J narrenmcrgt ;■ geficret c nj
gefüret «] gefurt ß gefu^rct y facrament c in Sacrament c. ci^cr i^] onbt etjer ;' 66 bie=
>ucit ßy bei ,^;■ gtaiitcä « oergiffet .i ficfjt c (« fi^ct « fif)t ß fielet ;- 67 o^n ßy
j(5)enigcn u Wenigen ßy biefe§ ßy ffiit c in fpiet cc ftJtel /?;' 6.S 3^ren ßy ru'^m /«
r^um ;' -fu^t ßy ^at] fo ^ot ßy 5n c «i 3nen «] ieffc ;' Sljren ß i^r ;' Ion c in
Wim « lo^n /? tfton ;' geben ,■( 6Ö 5iu^n /3 9J^un ;' njollcn ßy toi(e)r « lott /Sy
öon ben ftudfcn] bic ftucf (ftudtc ;') ßy ftucten c in ftüdfen « 3^r ^y «leini oBttiefen§]
in meinem abttefen ßy To fiobt scheint c aus ^aben « "/ finbt y got c m ©ott «
got ,i ju l^altcn fehlt ßy geboten ß muffen ßy gehalten rh tt] ju ^altlen ;' 72 unb] be§
»nb ßy '^ot ß me]ä) c in ÜJiefdj « nicntfc^ / auf ßy zwischen erben und Weber »7c/i< ba loiber
gewatt rh « wieber ,^;' bifc^off c »i »ifi^^off « Sif^off ß »)ifd^oft j- r.? 18a<)ft ,i pabft j'
(fie ju enb ern ?7() « ß^lidje ß etliche j' got c m ®ott « got ß effc « c^en j'
74 trinken] »nb trincEen ßy Weiber ßy n(?)emc « nemen ß] ju nehmen ;' k. fehlt y
banion ß bauon y geboten ß 75 ^at ß bifc c in biefc « Sicfe ft' mugen y Metjbc «
]§at ^ fie ßy fein ,-(;' 76 niefc§ c ;?i ÜJlefii^ « mcntfc§ y auf ft' enget c in Enget «
"'" ^ §if « finbt j' bepfle c m Setjfte « Sepft ß bift^off c i'« bif^ouc « SBifc^off ,3 bifc^offe j'
ju- |j jugcfo^ren y ou§ y bifer c in biefer « 7S frcl)bct)t c in SreHbe^t « frctjfteit ^;' ftridtt ,3
fttide y fafeüg « ntund^en ß momi^e y -gcfc^ ß -gefaxt y benc darüber ^nen n] ben ;J
ginleitung 311 Dir. 1—8 LXI
bic e^e t)cr6otten, fa[tag nuffgebvncf)! iiitb eben bic nd)t f elften unbcv
so gebrudt, bamit fic f)a6en raand) [juubevt taufcnt fcetcn jum teufcl gebraut,
.^tetnit ijabm fl)e eben bcm Scnfet gcbicnct, ja ber teufcl Ijats felber
getfjon, aU paiilu» fpric^t: ©y itierben öerlogne get)fter fommen mit 1. Jim«, 1.
2eufel5 leeren, ben cl)eftanb verbieten unb bie fpet)^, bie got jimieffen
gefc^affen ^att. Senn fain o6erfel)t nocf) fain menfc^ l)at gtoalt, gotte»
»i Juort 311 enbern: äöaö @ot frei) gelaffen fiatt, baS fotl on allen jüfa^
alfo blet)ben. Xarumb lüa§ bapft ober bifc^off t)ierinncn madjen, ift
aüeä nichts : ^n bifen freljcn bingen fol man auff fein ort bringen.
SBenn ber bapft fpred): hu folt am freptag nidjt al)er ober flel)f(^ effen,
t()üftu e», fo t^uft bii fünb bran; toenn flje alfo et)nl)er faren aU auff
9" nötig btng, fo foH man 3nen loiber fteen unb fagen: ^u toiU 3d^§ erft
effen, ba^ bn Iniber Sott Ocrbotten fjaft. 3ttfo foH man t)anblen mit
ben ftorigen unb miber bie t)al^ftarcfen. 5l6er loiber bie f djlDoc^en , bie
bi§ feinen Oerftanb f)aben, bereu man üil finbet, bie ba gern traten,
luenn fl)e rec^t toü^ten, mit benen foll man genuK^ unb feubeiiic^ um6=
95 geen, fl)e ll)cren unb, lüie fanct paul fagt, mit milc^fpct}^ fie neeren, bie i.sov. 3,2
toet)l fl)e noc^ jung jm glauben finb. SÖenu erftlic^ ein finb geboren
Jriert, fo gibt man j[m jum erften bie me>)cl}e fpel)§, bag ift mili^, ^er=
79 ei)e c in 6^e « 6^e ,< faftagc / redete iiy onb' « Tiijf^O onterbvucft ,i;'
80 ^aitn fehlt ß maniä) y 100 000 ;■*] toujent j' festen ,1 jü ,< ixaijt ßy «i •[[ §ie=
mit «] Bnb ^iemit ßy i)aic « fie ßy ben ß fjatt ;' feI6ft ßy S-J getfjon c In
get^an a gctliau ßy ?lt§ y pautu§| 5petru§ ß (letruä y Dettogiic c in »ctlogene «
getjftet c i;i ©ctifter c löme « fomen ;■ s:^ tcf)tcit ,^;' be ,i cl)eftäb c //t ß^e- «
6^e- ^ -ftonbt ;' -bicltcn ;' bie fe^dt y fpct)^ c »i fpeljfe « fpeife ßy got c m @ott «
jtt genieif" /* ä" genifeen ;' 84 f)at |J Xen k ben ,<;' oBriteit ß noä) bis gtoalt]
nac^ gcwatt tjat (Ijatt 3') mad^t ßy me\ä) scheint gestr. « gWaU c m gemalt n gotteä
c m ©ottc? « 9ott§ y 85 got(t) « got ß gott 7 5ß' /^ o« !■* a^n / äu- /^ Sufafet ;•
se alfo fehlt y %axüb ti Sapft ß BaBit j' ober] Snb ;- Sifc^off ß Sifi^of ;- ^iet=
inne « Ijicrin ;■ mad|e r; mac^t .^ *'' 3"1 3"^ i"* 3" }' ''"i^" "^ '" ''■ffen " bicfen ßy
fre^e hinge « auf (</ (eine ort ß feinem oitl) ;- ■''6' Sßenn c nu« ? « tten ßy 6o})ft
c in S9a))ft « 5Bat)ft ,<;' iprcc^c ;' bu c in 5u « -tagt ,-( -ttag ;' nid^t] (ein ;' fehlt ß
e^er ßy 89 tfjuftu ,< tftuftuS ;' tt)uftu ,<;- funb ß funbe / locn c in SBcn « fie ,i;-
ein- ßy fahren ;' auf ,■*;' !"' notig ,< notigt ;- bingt ;' fo c in So « fofjl ,-(
3^nen i*)' wiebei ßy fteen e in ftel)en « ftl)en ß ftel)en ;' 9(uf)n ,< *)it)un ;- luilS ic^ ,:(
91 boflu 3'] bal bu t% ß Wicbet ,i/ gott ßy fo^l ,i fol ;- ^anbetn ßy mitt ;-
92 bem ß ftorigen {^mißratenes ' ?) ti ftorrigeu ,■*/ Sorrigtn len toieber ,*;' über i\a\%-
ftordte steht rigcn und (rigcn?) « ^olftorrigen ;•*;• wieber ß Wibber y 93 bc§ Ä' *e'^=
ftonbt ;- ber y] ben ,-; mö ,■* »it c in biet « finbt f(;' ba§ y gerne 3' tl^öten c in
treten « treten ß ttjettcn 3- 9J Weil « wen ,^3' WÜften ,^;' mit c in ÜJlit « mitt 3-
ben 3' fol ßy 9ö -geen c in -gefien « ge^en ,i;' lehren ßy Wie /eAZ« 3' @ ß S: 3'
3pnutu§ ;S ))aulu§ 3' fagt] fprid^t 3-] fehlt ß -fpet)6 c in -fpeljße k mil(^ fpeifc ji;- neere
c ous? « 95/96 bieWeit ßy 96 iuncE 3' feinbt y ^ Wen « erfttic^ feldt ßy ünbt 3-
ge6oren] äu«n erften gcBoren ^(3- 9T Wiert c in wirb i< wirbt ,-(3' i^m ft' 3Ü erften rh
darüber sie n (bie) darüber bie « 97/9S fiernac^] »nb barnad^ ,^3'
LXII ^ivebigtcn bcä 3nl)tc? 1522
midf) am Ircnig ftcrdEcr nis mii^ unb Brei); btS fo lang e§ fterder loierbt,
fo gibt man jm bann te§ unb bvott jc. 5llfo ift§ aud^ ^ie: bu muft
beinern ned^ften nad^Iaffcn, bi§ fo lang er ouc^ ftarcE unb bier gle^c^ i»»
tüurb. ©anct ^kul rtenn er bei) ben i^uhm toax, richtet er jid) nac§
t)t)ren fittcn, bei) ben $et)ben lebet er nac^ l)I)rem lüefen. ^aftu gnüg
gejogcn unb bift nu ftard toorben, Iciltu brumb bie ji^en abf(^nel)ben,
ba§ bie anbern nitf)t fangen "Eonnen? ©oUen bie müttern aüe linber
t)in loerfen, bie ha nit balb effen fünben, \vo toürbeftu blt)ben fein? Sieber los
gfell , ^aftu gnüg gefogen unb bift gro§ lüorben, fo laf; am onbern aud^
fangen unb gro^ »uerbcn. '^n bifen frel)en fachen gelninne e§ bifen ort,
ba5 bie not erforbert, al« ain franifer ober fc^tcanger fralo, tonnen bie
nit ftfc^ effen, fo effen ft)e fta^fi$, e§ fei) loenn e§ luölle, eä erger fic^
brau lucr ba IciJÜe. ©rlauben ft)e follic^s ju 9{om umb gelt, fo fei) e? no
niier ertaubt jn ber not frei) on gelt unb fol mid; jn mel)ner frel)^e^t
nt)cmanb rid^ten, bie j^ Don (Sott t)ab : alfo jfty auc^ mit tr)el)ber nemen
unb ber glel)d)en. 5lber an effen unb trintfcn jft baö ^l)mmelre^c^ nit
gelegen: fo bu jffcft, biftu nit be^ meer ober beft minber d^riften, alfo
aud) loenn bu eö nit iffeft 3C. Stber fanct paul fagt: 'loenn ain crgerni| ns
sov 8, 13 barou^ entfteen folt, fo luijlt jc§ nl)mmer meer fain flal)fi^ effen' 1. 6or. 8.
98 ain c in ein « ein ßy zwischen at§ und maß ein gestrichenes Wort: ain ß) a
al§l bal ift ^y brel) »nb mu§ )' BiS c in 5Bi§ « Big ß Bigolange y ftetd' « »3i(e>rb(t) «
mirt f wirbt ;- 9!» i^m y bon <( ben ß ban y fe§ y btot ß Btobt y ift ß ^te
oud^ fi;' bu c iH ®u « muft ;J ntufte ;' 100 beine /i ncc^ftc c in 5ic(ä^fte « big ß
lange ;' e^r ;' bi(e)r « bir ft' iOi wu'b c i'/i war't « mirbt ßy @: ,J;' ^aulu§ ;' Wen «
Wen j3y ti)x y rii^tete y e^i y nad^ />/</< |i 705 Syrern ,< i^ten y leBt y e^x y
über ))i)Ttm »efen sieht irex »eije k] i^rer ttei§ (Weije ;-) ,<;' Ten (^) ^aftu « flnug ß
genung y 103 gcfoge n nufte /S n^ue ;- barumb ßy ^x^tv. ß Sitten y abfd^nc^ben
c in atfc^ne^tbcn « iOJ ©oUen ft' müttc'n ff muttet ßy hinter aße ein b oder n «
105 bo /f/ii« /^;- nid^t baltt y tonnen ßy wurbeftu ßy blljben c in blieben Ci) «
106 gcfel ,5;' gnug ß genung y gtoä y la§ j- eine /J einen y 107 gvo§ ;' ^ 3n «]
3u ;Sj' bifen c jh biefcn « biejen ßy bifen e i/i biefen « biefen jS;' ort^ ß ortt j'
iOS not§ y erfotbeit c «i crfobbcrt « erfobett ji erforbert^ ;' ol§ c «i 3t(ä « ain c «i
ein K ober] »nb ß fd^reangere ß] fc^wac^ct [so] y tan bie ß tan fie ;' 109 nit c in
nic^t n nicJit ßy cffe /J toen « tuen /3y motte /-J;- 109J110 c§ A/s motte /e/i^« ßy
110 Sriaubcn c in Grtcubeu a Erteuben ;■ folc^ä ßy 5Rf)om ßy gelb ß gcttt ;' III mi(e)r «]
nur ß nucr >- ertaubt fehlt ßy jur not^ ,*( fvrl) iihenieschr. «] /'e/i// /i;- onc ,1 o^n ;'
getbt ß geltt j' fcf|t |i ftelj^e^t c in grc^^eljt n UJ ntjmanb ,■* niemanbt ;' ©ot(t) tc
got ß gott ;• ^abe ;■ 3Ufo ß ift c§ ß nehmen ;- 113 a^n ;' ift ßy nit c in
nic^t « nic^t ßy IN jffcft] ift (i&cft ;') Bnb Irinfcft (brin- ;') ßy biftu] fo biftu ß nit
c in ni^t n nicf)tl ,:(;■ beg c in bcfete k bcfte ,**;- (meer c in mei^r) darüber beffcr «] mc^r ,-(
mtier ;■ beft fehlt ßy minber c in Weniger «] munber [so] ß minber ;• (J^riften] ein
6f)rift (ßijriftc ;') ßy 115 «efi « loenn ßy eä durch Tintenfleck verdeckt « nit c in
nidjt « nidjt ßy ic. fehlt y Sant ,-* S: j' 5PaHlu§ ßy Wen « Wen i^;- ein ßy
ergernus ß -ni§ y 116 (barauB?) baraug u bovaug ß brauS y -ftcen c !n flehen «
-fttjen ß -ftc^en y ttolt /Jy n^mer « meer c »n me^r k n^mmel^rmer ^i nimmermtier /
l.Eot. 8 fehlt ßy
einlcitiiiig 311 ^x. 1-8 LXIII
S3a§ ift Itol toax: bas iDort foH nl)emanb ttiel)d)en unb geridjtä geen,
90t geb e§ treff bapft ober btfd^off, !e^jcr, !ömg ober fürften. 5Jlev(f
oin glcljt^ntfe. 2)ie fonn '^att ben glan^ unb bie tuertnc ober f)i|: !l)cn
120 glaii^ fan loebcr feljfcr nod) tünig biegen, aljo bau luort foE nl)emanbi
ltiel)(^en, aber bie toerme fan man tool fliegen unb in ben fc^atten geen.
^Ifo tl)üt bie liebe, bie tueljd^t bem nei^ftcn, fo offt e§ not i[t. 2Biber=
umb foll man aud^ nit bringen auff bie anber fet)tten: ber iffet at)er,
ber auä), brnmb muffen fl)c aEe aljer effen. yioäj nit: ioa» folts mic^
125 befc^nieren, bog jd^ ftfi^ effe? meinem nec^ften 3U gut »nölt jc^ boc^ tool
oin gröffera tf)iin, fo e» jm ju gut ferne. 5flfo fan iä) meinen feinben
(h)enn ir beferung ju :^offen ift) unb ben fi^tt)ac|en bife fa^jpen tool ä"
gut tragen unb foE mid^ nit befd^toeren.
117 toat] toat ba§ Woi rtai ji toorbt ,i fo^t ,■* fpt y jitcmanblä ß nientanbt y
über 6nb stellt fonbern «] fonbern ßy geen c in gc^en « ge^en ßy 118 90t c in ©ott «
flot ,i gotte y gebe i^;- treffe ßy f8ap\t ß 6o6ft j' »ii(^off ^ Bijc^of j' fa^fet ß
Jonig ;- i/9 ein gleic^nuä ßy foft c in ©on « fonne ,■( fon y ^ot .J ben] ein y
zu 119 Dm »■ « /30 Wieber ft' tnljfer ß nad^ j' lünig c in IBnig « funig ji tonig ;'
6irgcn ;' fo^t ß fot ;■ nljmonbt? ,■* nicmanbt y 121 geen c in ge^en « geljn ,i ge^en y
122 aU ß iijüt ßy liebe c in Siebe ti »eichet ;- ben 3' nec^ften c in ne^eftcn «
fehlt ß] nei^\ten y oft ;- not^ /*;• 1221123 wicbcrumb ßy 123 fo^t ß fot y nit
c Hl nid^t « nit^t ,J;' feiten ß 124 barumi ßy naS) y nit c /n nid^t « fotte tnid^tl /■<
folltc mid)§ ;' 725 fifd^e ;' meinem (fiel?) neiJ^ften (c in 9tcl)cftenJ ic gut ß gut^ y
luoit |i wottte y mo^l ;' I2ti gröffe'§ « gvoffcrS ßy t^un ,?;' i^m ;• gut ßy
fem /* 127 (nienn ii's ift) »-/i «] /e/i/« /i;' bife c in biefe « JiS gut ßy fo^t ,< fot ;-
nil^t ßy bejc^toete <i « lial unter der letzten Zeile (nicht von der Hand des Schreihers) :
C'oetera interci<lerunt. Darunter links (von der Hand des Schreibers): S3}cl)tter batuon befid^
72 folio 125 tmd rechts (von der Hand des Korrektors): scquät" liter^ Lutlierj ad Frid d
Sax in Chart; complectib Ep: eg^ ad fpalat: Littera N. ß hat: D. Martinus L. ;' hat:
D: M: Luther. Darunter: Arbitror hie odliuc aliqua desiderari.
Süon ben brci ^lanbfdjiiften be§ Srud^ftüdS II berufit filier feine auf einer
ber anbern. SlnberfeitS fönnen fie nii^t alle brei unabfiängig öoneinanber qu§
bevfelben Dueüe gefloffcn fein, ba ßy an etma 40 ©teüen gemeinfam öon a
abweiden. S)arau§ ift für ßy eine gemeinfame Vorlage *y ,^u crfc^tie^en, öon ber
fic^ bann ß an etma 18 unb y an etroa 13 (Stellen fetbftänbig entfernt babeii.
S)tefc ©elbftänbigteitsöu^erungen in ßy befte'^en burc^meg in i^erfe^en ober 2öiII=
türlii^teiten ber Sct)rciber. "Diur fie ß für f 0 ay 69 tann im ^linblid auf ge=
plumpt f)aft, ba§ 'baft reinfaEen laffen' bebeuten fönnte (S.aßb. 7, 1942), al§ eine
nic^t unglüdElic^e J?onje!tur bejeicbnet rtierben. S)a§ 108 ß önb für ober uy unb 86
/ önb für ober ßy auftoeift, evftärt fic^ öielteid^t aus mi^Bcrftanbeiien Stbtürjungen
ber l'orloge. ßy ftnb faft forretturtofe ateinfcbriftcn üon Scbreiberbanb. 2)agegcn
toeift a jablreid^c Äorretturcn auf. ©oweit biefe in Slnberungen ber Sout= unb
©ct)reibform befielen, finb fie fic^er jüngeren Saturn! als bie ©ntftel^ung ber .&anb=
fdjriften fetbft. 2öir laffen fie baf)er junäc^ft au|er Setracfit.
LXIV ^»rcbigten bei ^afjxei 1522
5ür ba§ 58err)ältni§ öon ßy unb a finb juniidjft toidjtig einige 3äIIc, an
benen a — ß — y iebc§ für fid; ftef)t unb ß {y) ber Uvfdjiift am näd)ften geblieben
ju fein, bic Seäavten öon a unb y (/:?) fic^ aus unab^ngig öorgenotnmcner 3tnbe=
vung bc§ in ß (/) ißovliegenbcn ju evtläven fc^einen.
©id)er fo ^u beurteilen finb:
88 S)u folt . . . eljcv ober flel)fc^ effen ß\. . . nic^t cijer . . . « ... fein el^er . . . /
S)ie in bev Uvfd^rift beim prt. prs. (roie oft im 16. 3^., aud^ im Sejte ber
8 Sermone) fetjlcnbe yicgation ift in « unb y in Dcrfd^iebener SBeifc ergänzt toorben.
95 irie S. ';paulu§ ß] toic f. paul fagt a] ©: 5pautu§ fprid^t y
3[n ber Urfd^rift »car bai teidjt ju ergän^enbe Seittoort auSgetaffcn , fo ß
benja'^rt, in a uiib y üerfd)ieben ergänzt, '^aä^ biefcn filteren Ratten mirb man
auc^ einige anberc ä^nlid) beurteilen bürfen:
38/9 fouft wirft bu ber ftard ift fei^r lauffen unb ber fd)Wac^e glcidicr f^ritt
nic^t folgen fal^n, untergeben ß
. . . ber fdiwac^ ber bier gleidjer fc^ritt . . . a .
fonft mirbt ber ftarde fe^r (auffen unb ber fd)n3ad)e, ber gleiche fc^ritt nit . . . . y
®ie Sluberung in y jebenfolls erllürt fid) nur, tnenn man bie unboHtommene
Segart ß als feine i'orlage onnimmt.
93 ben man bil ftnbet ß tn . . . a beren ■ ■ ■ y
ben /? ift tiielteid)t beriefen für bere, bic bei S. nic&t feiten fiegegnenbe ^omt
be§ @en. *^lur. « ^at bafür bie gcmö^nlidje, y bie erweiterte 5orm gefe^.
108/9 ein frander o. fdjwanger fraw, fon bie nit fifd^ effen, fo effe \\t ß . . .
tonnen bie . . . fo effen fie a . . . tan fie . . . fo effen fic y
^ier fönnte bie Urfdjrift fon als ^Ibfür^ung üon tonnen, aber effen oul=
gef^riebcn ge^bt f)aben, ßy nat)men erftereS al§ Sg. fan, ß änberte effen in
effe y ni^t; a crgan3te richtig.
93iel unfid^erer ift Wa§ fic^ fonft öon ßeiarten ßy mit bem Stnfpruc^ auf
größere (f(^tf)eit alä a Qnfüf)ren tie|e. <Bo etwa 49 ba§ (}cf)len bc§ önb, bai
3Weifel(o§ wirfungäOoHer ift; in a ftel)t (bnb) bnb, Wa§ öiel[eid)t auf ein ©d^wanfen
bei Sc^reiberi beutet, ferner 50 gar gar nid)t§ ßy (gar nic^tä a) brandet bei
fii. großer ^Jleigung ju nad)brüdti(^er 2)oppelfe^ung feine S)ittograpl)ie ju fein. 9lacf)=
brüdtic^er werben wir umgeteljrt bei önb fein anberee ßy finben al§ a, Wo
bei fefilt. Slber ei fe^It aud) an ber betr. Stelle ber 8 Sermone (14, 2). Sc^lie^-
lid^ Wirb wenn gleid) ßy 18 Si. Spradigebrauc^ beffer entfpredjcn ali Wen
auc^ a.
Se^r Piel bcbcutenber ift wai « üor ßy öoraui ^at:
1) a bietet brei in ßy feljlenbe ganje Sä^e, benen allen bai gemeinfam ift,
ba§ fie ,5War für ben (ogifd)en 3"ffl"""f"^fli!l entbe'^rlid) finb, aber fo^ufagcn ben
legten Trumpf ouifpielen, bni Xüpfeldjen aufs i fc|en:
61 ba Ijaftu Wcl)t gefe^let \ ., ^ . • t . ,. s <-r ^
inniA = rj^\ .„ s. u,"ff rfteoen m a tm lejte unb fernen /Jr.
109 10 es erger pd) brau wer ba Wolle \ ' ^ * i v f/
S)en ,^weiten ^ufofe finben wir auc^ in ben 8 Sermonen 37, 5 wiebcr.
127 (wen jr beferung ju Ijoffen ift) fte^t in a am SRanbc, fel)lt ßy.
einleitung ju 9fr. 1—8 LXV
2) ©abteile ober ein.jelne SÖörter finb in a über bte 3'^'lt' ober an ben ^Jinnb
gefd^rieben unb an bcftimmte Stellen bei Xejteg gcroiefen (bieS gefc^ict)t baburd),
bQ§ bic bcibeu Sßovte, ,5tt)ifd)en bte ber ©infdjub treten foH, mit ' unb ' ober *
unb ■■, ber Giiifcl)ub felbft mit '■^ ober '' bejeidjuet lücrbcuj. ;)n ^iy finbet fic^
bnbon uid)tä.
46 über nid^t geftridienem ije^t fte()t nu « (t)e^t ßy)
78 beuc barüber ^mn a (ben ß benen y)
111 jn ber not on gelt, barüber ftel;t frei) «
114 be& meer ober beft minbcr. Über bcm nid)t üoKl't. geftr. meer ftef)t
bcffet(l), minber fd;eint in weniger ju änbern berfud;t o
3) iJäüc trie bie unter 2 genannteu, bod) i[t aucb (iy irgenbroie babon
berüf)rt.
52 on mid) rh üov I)inau^ fieren geiuiejeii a, on micb an berfelbcn
©teHc ober im Sejt ßy. Äonnte au§ bem üor^erge^enben on mid) angefangen
ergänzt ttjerben, bie 3Bieber'^oIung ift nad)hrücflid)er.
71 bie bing bic got p £)atten gebotten t)at, bie muffen (barüber: gehalten)
fein «... muffen gel)alten (^u {)alten y) fein ßy
72 '3 a: 6g l^att aud) fein menf($ auff erben (ba roiber gehjatt /■/() meber
bifd)off uoc^ bapft (fie ^u enbern rh ift bann wieber geftr.). 3iii ßy fct)lt bie erfte
9lad)tragung unb ftefjt bic äUjeite im STeitc.
(ä>gl. 84.5: Senn fain obertcl)t nod) fain menfd) '^at gWatt gottcS tuort ju
enbern a, bogegen: ben f. obrifcit nad) a,malt 1)at madjt gotteg m. ju enbern. ßy)
92 l^allftarden, barüber rigen (rigen) a; Ijalftarrigen ßy.
96 7 nien erft(id) ein ünb geboren wievt, fo gibt man jm (,5ü erften rh,
barüber sie) (bie) bie njct)d)c fpetife a wen ein tinb jum erften geboren wirbt, fo
gibt mon tl^m jum erften b. w. fp. ßy
102 nad) t)'f)rem wefcn, barüber und) irer weife «; nad) i^rer Wei^ ßy
117 fot nl)cnianb weid)en önb (barüber: fonbernj geric^tg gct)en « 3lm
Sanbe unb Wof)! auf biefeg übergefdjr. foubern ,yi bejiet)en, ftebt sie, bcm wir
eben 96/7 begegneten unb bag wof)I = siiMntullige ober sublege ju ne'^men ift.
ßy f)aben nur fonbern unb len. i)at eg oud) aufgenommen.
4) @g finben ftd) in a 2ßort=Äorretturen, burd^ bie in « bie ßegart ßy 'f)er=
geftcttt worbcn ift. (Jg finb bie folgenben:
troft (ge)f)aben tonnen« tr. ^aben t. /iy 7. Sßenn man erWügt, ba| S. in
f. 9iiebcrfd^rift beg „Sermong öon ben guten werden" (llnfere 3lugg. fflb. 9, 231, 1,'2):
„Wann wi)r bnfeer t)er^ mügen für fernen aügenn (getröften) tvoften" gefd)vieben unb
in ber beg „Urteilg ber Ifjeotogen Cju 'liorife" f-Bb. 9, 737, 18): „bog man bog
botd nit gcleren !an" (Urbrud: leren f.), fo wirb man eg nid)t für uuWal)rf{^ein=
lid) l)alten bürfen, ba§ an biefer Stelle gel)aben wie feine Slnberung in l)aben
öon S. felbft bei-'vü^re.
lieberlid)e binger forr. in -lic|c hingen (fo /3/) 29. Sie urfpr. i'egart
lö^t fid) Ijalten, eg finb bann neben bie 'DIeuerungen betr. SJleffc, iBilbcr unb
©acrament (tierbunben burc^ unbj anbere gleid)gültige Sachen, baron nii^ig liegt,
geftcEt. binger ift in ber 5rü{),5eit bei 8. öfter 'belegt. Öut. 21,26 t)eiBt e§
2utt)crä SBctte. X, 3 V
LXVI «Prebigtcn bei 3nl)tc? 1522
in allen 'ilu^. bev Sibel bt§ 1545: mavten ber bingev, bie fomen fottcn auff
erben, ifgl. S)ic{j 441».
l^aben . . . ge(c)ffen « geffcn ß gegcffcn J' 56. 9lac£) 5Jtaicv, 3- f- !>•
aBtfovfd^g. 1,299 märe gcffcn Bei 8. am '()(iufigften , m. oIIcrbing§ nid)t grofee
©ammhuig bcr ^ovmen bcftätigt bai nic^t, fdjeint öietmef)r ju jeigen, bafe ß.
geffcn in bcv 5>crbinbung mit tjaBen, gceffen in bev mit toevben beüovjugt.
So U'Qvc I}icv bie .ffovrcttuv aU Don S. Ijervüfircnb mot)! möglicEi.
5) @§ finb fobann aU erl^cbticleve äJerfd^iebenl^eiten be§ Slejtei a öon ßy
no($ bie folgenbcn nnjufüfiren:
:>2 f)inan geral)|t o '^ieöon g. ßy. '^inan g. = 'bQ3U angereiht, bajn
aufgcftac^clt' ift jcbenfallä bev gemätjltcve Slu^brutf, I)at alfo in Äonfuvvenj mit
bem getüöf)nUd)evcn bie gvö^eve 3(ntt)avtfd)Qft auf (5c^tf)cit unb fa^t uovtvcfflic^.
44/5 bie jm lonb ju ^JJhifien unb fonft nmbJ;ev Wonen «] bie jm lanb 5. Wi.
finbt (Jein y) ßy.
09/70 fe^cn l)on beu ftiiden, bie t)^x mein§ alwcfeng gcl^anbelt l^abt a feigen
bie ftudf, bie 3fv in meinem abmefcn Q.l).ßy . fel;en tion b. ft. = 'äufefien t)in=
fi(j^tlt(^ b. St.' bavf n)Df)l aU £§. ©prad^e gema^ bejeic^net werben unb S)ie^
belegt mein§ a. luie and) in meinem a. yiaä) beffcn fvcilidi fpavlic^en eingaben
über bie 93ertüenbung büvfte i^ier mein§ a. mcl^v an feiner Stelle fein.
82 pautu§ a\ ißetruS ßy. @ä ift auf 1. iim. 4 bingetticfen, atfo l^at a
ba§ JRid^tige. Sie 9lbttieid)ung erttävt fxä) babuvc^, ba§ bie Urfdjvift nur ij} f)atte.
3ßa§ bürfen mir nun auä bicfen 2atfad)cn für ba§ 33evt)ä(tni§ ber Stejte a
unb ßy ,iueinanber unb jur Urfc^rift erf^tie|en?
S)ie beiben ©teilen 88. 95, benen 38/9. 93. 108,9 nid)t mit gtcid^er SerteiS--
fraft, aber boc^ untevftü^cnb juv Seite treten, geigen, bafe bie i>Drlage öon ßy (*;/)
tro^ fonftiger tiielfa^er 9tbwei(^ungen Hon bcr Urfd)rift, bod) f)ie unb ba f leine
(ätgentümüd)!eiten berfelben feftgebaltcn, bie a aufgegeben t)at. Sagegen ]§at a
61. 109/110. 127 (oben unter 1.) ganj ameifelloS ed)te Sä^e ber Urfcbrift befta'^rt
unb 127, mo a ben Sa| am 3{anbe '^at, erlaubt Bielleidjt ben Sdjtu^, ba§ fie
alle brei im Criginal am 91anbe ftanben unb bal)er in *y überfelien würben,
©ie fönnen ja il^rem 61§aratter nad) and) fe^r tvo1)l noditväglic^ aufgefegte ©dilager
fein, güv bie unter 3 aufgefül^rten fyäfle büvfte fomit bie Vermutung erlaubt
fein, ba| aucb ^ier Äorretturcn bcr Urfcbrift fidi miebcvfpicgeln, bie « al§ fold)e
bctnal^rte, toötirenb *y fie in ben 2,ert cinfad^ aufno^m. 9ln ben brei unter 2
angefütirten ©teilen Surften bagegen elier jüngere 9inbevung§öevfnc^c üon a tiDr=
liegen, beffen namentlid) öerbä(^tig ift bie berfudjte (Unberung Don minber in
roeniger (114). Sagegen laffcn üon ben unter 5 genannten giillen, 44/5 unb
69,70 bie 5Uöglicl)tett 3U, ba^ in ber Uvfcbvift ber eine 9lu§bru(f in ben anberu
geänbert Wor unb *«/ ben erftgefc^riebenen fcftliielt, mäl^renb a ben @rfa| njö'^lte.
32 unb 82 "^anbelt c§ ficb bagegen fieser um Sefefeblcr tion *//. Sie Äorreftnren
(unter 4) fclilie^lid; , burc^ bie in « bie fieSart Don ßy '^ergcftellt ift, fönnen
au§ ben angefü'^rten ©rünben fe'^r tool^l au§ ber Urfd)rift fjerübcrgenommcn fein.
SaB fiuf^erg Stufaeid^nung öiele .fiorrcfturcn aufmie§, ift buvcE)au§ glanblid^: fie
tourbe ja lüa^vfdjeinli^ in ß^ile unb Unraft Eingeworfen, unb bofe für 2. quod
scripsi scripsi bei feinen ^lieberfc^riften nidjt galt, tcf)ren feine 9(ntograp'^e auf
einleitung ju 9Jt. 1-8 LXVII
jeber Seite, felbft in bem Keinen SSruc^ftücE feiner SBormfer Mebc ftnben fic^
beten nicl)vcre.
S(i)ienc ein JlbfdfirciBev, bcv fo mit einer onS ^fjilotogifc^e gren.^enben Ireue
leine Vorlage aiid) in 3liifjctlicl)fcitcn wicbcrgab, int 16. ^t). unbentbav, fo bliebe
,5nv (Jrflävung bcr ^kdjtragungcn am ;)jQnbe nnb über bcn ^nUn fomie ber brei
ern'Q[)nten Äorreftnven nur bte 5lnnaf)mc, ba^ fid^ in allebem bcr G^influfe einer
äteciten bcnufeten .'pbfcfjr. äußere. Somit toirb rcenig gelDonnen, man mufj bann
ja frogen, wie tonnten ouä bcr einen Urfd)rtft ^roei Übcvticferungcn cntftel)cn, Don
benen bie eine bie '.llnbcrungen 8§. aufnatjn:, bie anbcrc aber ba§ urfprünglic^
©efc^viebcne feft^ielt. festeres ift boc^ n)ot)[ nocf) luenigcr tnafjrfc^einUti) at§ unfere
9lnna()mc einer üicUcicfjt üon ber 5I!erel)rnng gegen ßuttjer eingegebenen Xrcuc auc^
in bcn ^lu^crtic^fciten. 'JDJag er innncrt)in ein feücncr 4)ogct geiucfen fein bicfcr
SlbfdEjreiber, für iinmöglii^ braud)t man tf)n nict)t ju l^atten.
SfJun oBer fd)cint eini gegen bicfe Xreue 3U fprcdjen: bie SSe'^anbtnng, föetdje
er bem äußeren Sprai^gcnjanbc I)at angebei^en laffcn. @^ tonnte fd^einen, al§
gäben ßy in btcfer iöejie^ung bie l'ortage fe^r öicl treuer lieber, ^nbcffen bie
©pra^= unb ©c^reibfoimen, in benen jjy erfc^cinen, finb nit^t bie bei Sut^cr
boni Slnfang be§ 3. 1522, fonbern bie ber mb. ©d)riftfpvad)e in ber .^loeitcn
^älftc be§ IG. 3^g. 2ßa§ atS fidier unlutt)erifd) in a befonberä oufföllt, finb
bie ie in toier (nos), tt)ierb, mier, bier. S)a§ ift ein ©d)veibgcbraud), bcr fii^
aud) in ßy, tjkx aber nur in toieber (rotebber) 7. 10. 13. 18. 91. 92 (aud) mieber
= lue ber 120) finbet. ^2(ber wenn man bie Crt^ograp^ie 8§. in ben bciben
2ßartburgfd)riften betrachtet, bie in feinem 3Iutograpl^ un§ erf)a(tcn finb (33b. 9),
fo loirb man ©c^reibungen luie fteen, gon (gan); Dil, fpil, bifer, nel^eften,
glüiffen, gtoatt, bie a aufroeift, ibm im 3. 1522 tool)! jutrauen büvfen, ^umal
wenn man bcrüdfid)tigt, bafe er bei Tucberfi-f^rift biefc§ @ntlDurfcä ju feiner fonftigen
Sorgfalt für bie (Spracf)form feine DJJu^e ^atte. ©# laffcn fid) aud) einige Sc^rei=
Bungen öon a ot)ne weiteres für £§. 91ieberfd)rift in Slnfprud) ncfimen. (£0 ift
bai "häufige t) unb befonber§ et) im Söortinnern 2. 1522 noc^ burc^auä geläufig,
Wäl)rcnb e§ um bie SJiitte be§ 16. 3"^^. fd)on beraltct ift. Saffclbe gilt üon beut in
ß burc^ftclicnbcn ^t;r, Ij^n ufm. u. üon bie jtjenigen. Surc^ fönig aß tonig
y 118 gegenüber tünig« funig ß tonig y 120 wirb (5dE)Wanfen jwifc^en 0 unb u
für bie Urfd)rift erwiefen, ba§ man S. auc^ bamal§ nod) .^utraucn barf, bgl.
S).3Btb. 5, 1692. Äauni bagegen wirb man ain, fain, flatjfc^ 5.'. nod) im
St. 1522 beilegen wollen, aber bemertt fei bod^, baß a in bem Söorte, in bem ß.
nad) Sranfe S. 198 nie ai l^at, e§ aud| nid)t oufroeift: tel)fcr 118. 120 (bagegen
fat)fer ß, Wo fonft feine ai, eS ift biee bie moberncre ©c£)reibung). — 2luS ber
.'pbfc^r. Bei'übergcrettet tonnte fd)lie^lid) no^ niber 56 fein. Sicfe ffenujeid^nung
be§ n ift bei ß. fc^r beliebt.
9hin muffen wir nod) für,} bie .fi'orrefturcn bcv ©djrcibformcn in « anfc'^en.
Sie Ijnufigften finb Dil, fpil, bifer ufw.>öiel ufw., bagegen in wi er, Wierb,
mier wirb e getilgt. — fteen, fteet >• ftel^en, ftef)et, gon>gcVn; fic^t>
fi^et. — ineer]>melör; ton>- lo^n. ai wirb in ei PerWanbelt. 91id)t feiten
wirb ba§ -e ergänzt: wer ^ Were, anber > anberc, fen > tenne ufW.;
gwiffen >- geWiffen ufw. ©injelne govmen: fieren > füren; gef^on^
-t|an; ban>-ben; fei)nb>finb ufw.
V*
LXVIII *;U-cbi3tfn bcä Sa^vcä 1522
Tnxä) bii'fe Jlnbcvunflcii mirb fc[)v T)iiufig bic in ßy öovtiegcnbc (yovm '^er=
gcfti-nt, nljne ba|j man bc§[)alb äVnnljnna bicfcr oboi üfvUiQnbtcr iibjdjv. annel)men
müfete. Si5iehncl)r ttinrbc ja offontnnbig btcfe Srnrc^boffcrung in a öorgcnommcn,
um bic Sd)vcibung in CHnftang ,^1 bringen mit bev fcnft in bcr 3lenat'v '^(ueg.
üblid^cn, für bie a aU S)rn[fmanuifript binicn foHtc.
"Jiefen 3lu§fiit)rnngcn gcmüfj tjnbm nnr in nnfcrni 9lbbrucE ba§ unforrigicrte
u lüiebergcgcbcn, bic eben bcfvrodjcnen Äorrctturcn unten t)er^^eid)net. 3)eSglcic^en
aUe 9tbtDcid)ungen bcr Sejte fJy tion bcm untorrigiertcn «, foweit fie nid)t in i,
ei für l), cl); u f. ü; tt, ff, U für t, f, I, fomie in fj für ff, f bcftc'f)cn.
S)ie 9lnfid)t, bafe toir e§ mit einem Särud^ftücE ju tun '^oben, ift fd^on in
a unb y bnrd) bie Sermertc Coetera intercidernnt unb Arbitror hie adliiic ali-
qua desiiierari ,^um Stnsbrud gebradjt; in ber Jenaer 9(u§g. unb bonad) in 2ßitt.
bcfagt eine JHanbbcui., bafe „bicfe Sdivifft nidjt ganj ju betommcn gcmcft", ba§ 33or=
l^onbene Ijabc man aufgenommen, bamit biefe „üon S. ''M. felb§ geftellete Sdjrifft"
nid)t t)erIorfn getje. ©eit 2)e Söctte ift e§ ats 33ruc^ftücf be,5eic^net morben.
ßy geben in ber Ü6crfd}rift ha§ ganj falfc^c 3- 1520, « gar tein§, bie Jenaer
2lu§g. t)at 1521 eingefügt. ;3iii5effen bejietjt fid) biefe 3a'^re§angabe ma'^rfc^einlic^
gor nic^t auf bie (futftet)ung be§ borliegenben Sd)riftftüde§, fonbern toirb al§
3citbeftimmung bc§ SotjeS „toeil 2). TOartinuä gcf)alten in feiner Wuften marbt"
onjufeljen fein. — a finbct fid) in einer meift '^»rebigten cntljaltcnben C^fc^r. unb
jTOifc^en "Prebigten, öieUeid)t bürfte man barau§ auf bie Stuffaffung a(ä fotd^e
fd)Iie§cn, tecnn nid)t bie Uberfd)rift möre. ßy fte'^en in reinen Srief^bfd)r. unb
al» Srief ift el tno'^l aud) in Jenaer 9luig. betrad)tet, ba „fc^rifft" in bercn
Sprad)gebraud) '3ufd)rift' bebentet („S^rief" in 83b. 2 nur 4mot bon Sd^rciben an
unb öon fyürften, öfter „3lroft=, Senbbrief").
S)ie genauere Datierung ift einigermaßen abhängig boöon, ob man ba§ ^iM
all 93ricf auffaßt ober nic^t. aSie anbers aber tann man e§ auffaffen? ®. 93offcrt,
ber in ben „©tnbien u. Ärititcn" 1897 ©. 363/4 baranf p fprcdjen fommt,
crfennt an, baß bie naijen 33e3iet)ungen nnferee ©c^riftftüd'eS ju bcm unä erhaltenen
2ejte ber Sßittenberger iprcbigtcn aU ©rüube gegen bie Slnffaffung als 93ricf nidjt
leidjt ju ne'^mcn finb, aber er mac^t feinesmcgS aUe§ geltcnb, was gettcnb gemad)t
merben tann, unb lräf)(t außcrbem bie cin.^ctncn 2atfad)en auä) unter bcm @efid)t§-
puntte auö, ob fie gegen feine Uicrmutung fprec^en, bafj ber 93ricf nic^t forco'^l
an bie Söittcnbergcr ©cmeinbe at§ öictme'^r an bie ^Reformer felbft gerichtet fei
unb bic SIntioort auf einen 4''ilffi-"uf berfetben ober genauer QroiHingS barftellc.
Söenn man Ooin ißricfe abfcf)e, bleiben nad) 93Dffert .junäi^ft nur ^toei 5Jtög=
lidjteitcn : 1) e§ ift eine geplante 5lugfd)rift, bic etioo an bic Sird)türcn an-
gefd;(agen tnerben follte. Cber 2) e§ bilbet eine furjc 3"fanimcnfaffung bcr
i|.'rebigten burc^ Sutl^er. ©rftere I)ätt 33. für unwatjrfc^einlic^ , toeü i'. bo^ toof)!
nid)t fein ^^ulücr Oor.^citig berfd)offen Ijaben mürbe, mcnn er bic brennenben fragen
mit bcr bon it)m fo Ijodjgcfdjn^ten firaft beg münbtidjcn äöorte^ ^u bet)anbeln
gebadjtc. Segen Ic^tcre 9J!ögtic^feit mad)t er i>a§ Überflüffigc einer fotc^en 3"=
fanimcnfoffung geltenb, nadjbem bie 5prebigtcn felbft mic ber 33lil3 cingefdjtagen
I)atten. Sa^u tommen nod; ©rmägunnen über cinjclnc iStetlen. Jpier alfo bentt
aSoffert nur an eine 3"fiiiii"e"faffiinö hnxd) 2. felbft, bie, mie er mcitcrf)in nod)
eintciliing 511 ')h. 1—8 LXIX
temcvtt, „nucf) bic Crbiiimg bcr 5pvebif(tcii incf)i- ctiitjnttcii unb aii5fii()i(ic^cr fein
Irürbe".
„SBcr olfo bicfc 5.'ermiitung ('bof? baS gdjviftftüdf i'iitCjcrä l'ditUiovt auf einen
|)itferuf ^^'i^infl^ fcij "irt)t bUluT,t, fnnn m. (S\ barin nur eine fur^e bvitte Stejen^
fion bcr 8 5prebigten 2§., aber nic{)t bcffcn eigne ?(uf,5eid^nung \d}en." ®amtt
fc^tießt 93offert feine ß^ri3rterung biefcr m'nge. (?§ blieben boc^ nod) .jUiei Wöq=
(ici)feiten, nänitici^ 1) bo^ lüir ben 9(nfang einer anbercn *Jlad)fd)rift ber 8 Sermone
öor nn§ l^oben, bie in f)5f)erem @rabe aU ber in ben gteidjjeitigen Sructen über=
lieferte Jeyt (etn?a in bcr 9(rt unb 2.1'cife be§ *J(urifaberfd)en) eine *^(u§= unb
^Bearbeitung iinirc. Hub 2) ba^ mir in beut 58rud)ftiicE ben 9lnfang einer 9(uf=
3eid)nung Suttjerä für feine 'iprebigten Ijabi'u, alfo cineä (?-ntmurfe§. Sie (e^ere
3(nfid)t I)ot ncuerbingi 6. italuerau in feiner Schrift „Sut^er§ iKüdfebr üon ber
Söartburg" (1902) ©.67 9lmu. 56 angebeutet unb barauf auc^ fiijftlin M, 778,
9(nm. 1 ,5U ©. 404 fjingeunefen. SBirftic^ täpjt fid) für bie 'Jluffaffnng o(ä Cfnthjurf
Sut^er§ ßntfdjeibenbeä geltcnb machen unb id) roilt berfud;en, bie§ im folgenben
ttar ,5U legen.
S)afür, ba§ mir feinen 93ricf ücr un§ ^abcn, laffcn fid} ftiliftifc^e örünbc
gcUenb uiadjcn. S'cr gan,H' 2on ift ber beä ^Kebncr^, bcä Sprebigerf^. Man bc»
ad^te ,v 83. ben febl^aftcn aBed)fel ber 3lnrebe, geniöl)ulid) [)eiBt c§ „3f)r", banebeit
aber aud) „bu": bcs Dcrbcrbni§ bift bit ein urfad) gcmcfcn 58;9 u. i. 3o(g., unb
fogar 'Sieber gefeit, l^aft bu ufm.' 105,6. S)aä finbet fid) and) fonft in Sut^erg
^Prebtgtcn bgt, 3. S. iii ad)t ©erni., unten 1,10 f. g(eid) barauf aber eüroer
lieb 2,3.
Sc^merer fällt gegen ben 33 rief tn§ ©cmid^t: 'iWu moHen mir fe^en üoit
ben finden bic i^r nicineä abmefen? gc^anbett l)abt 69/70, fo fpric^t nur ber
2lnmefenbc Don beui, maä in bie ßi^'t feiner ?(bmcfenl;eit fällt. Unb entfdjeibenb
ift ber Sd)tufifat3 (126 ff.): ^^llfo tan ic^ mel)nen fctuben . . , unb ben fc^mad^en
bife foppen mot ^u gut tragen. 2)a 2. auf ber SBartburg unb big ^u feinem
gintritt in SÖittenberg bie i?appe nidjt trug, tonnte er fo nur fagen ober fc^reiben,
nadjbem er fie angelegt, unb fd)reiben allenfalls aud), menn er fid) Imr'^er lebhaft in
bie fünftige Situation be§ auf ber Sauget üor feiner ©emeinbe ftetjenbcn 5^.Uebigcr§
]^ineinbnd)te, mie ba§ bei ber ^tieberfd)rift eineg ßon3eptä ja molil benfbar ift.
Sor allem ift „biefe fappen" bemeifenb, fo fann nur ein 9iebner fprec^en mit
ber .-tianb ^inmeifenb auf baS fiteib, baö er trägt, ber iJ3rieffd)reiber I;ätte „bic"
ober „meine f." gefagt. Unb p allem biefen tommt als Ic^tcr SErumpf nod§ S§.
eigne 3lu§fage (11, 1): „jr Ijetten niid) fünben mit fd)riefften errel)($en. ©e^tmal
ic^ nit bag gcringft ftürf ber gefd)idt."
2!arf bemna(^ bcr 33rief a(ä abgetan gelten, fo fragt eä fic^ nun: 9lac^ =
fdjrift ober Gutmurf?
SBenn ''Jtad)f d)r if t, fo natürlid) feine unmittelbare, fonberu eine bie
Sä|e runbcube unb tlnffcnbe fiüden fültenbe ?lu§arbeitung einer ''Jiad)fd)rift. Sag
crmeift ja |d)on bcr gan^ beutfi^e Sejt, ou§ beut bie lateinifc^e ißibelftelle
Omnes natm-a sumus filii irae eiufam ^crborftid)t. Sergteic^en mir nun ©ats
für @a| unfer ©tüd mit ben entfprccl)cnbeu ?(bfdinitten ber ^ßrcbigten felbft, fo
er'^alten mir ben ©inbrurf, ba^ eä ^mar nberad bon Slnttängen in ©ebonfen unb
9(-u§brudlformen „geiftert", aber foft nirgenbä fid) ämeifellofc Übereinftimmungen
LXX $rebtflten bcä 3a^tc§ 1522
tiDit 6kbaiiten iinb {Vonn be? 9(ii§brucE§ fiiiben. f\-crner bie gemcinfamen ®e=
baufcn bieten beibc Sejtc tiid)t buvdjlrcg in bev nninttc^cn f?'-o(ge, unb jtoifc^en
i!^nen finbcn \iä) auf Beiben Seiten, fomot)! in ben ^prebigten al§ aüä) in unferm
2ej-te tjicte ©ebanten unb ©ä^c, bie nid^t gemeinfam finb. 3(tte biefe Um=
ftänbe crfc^ftieren bie Slnnotimc, bcv S^rucftcrt bcr evftcn Sermone bevu'^e auf bcn=
felben gefpvodjencn SSovtcn Sut[)ev§ »nie unfer 2ejt II. ^ä) '^a6e fc^on re^t oft
©elegenl^cit gcf)abt, Bearbeitungen öon '^rebigten mit ben 9iod)fd)tiften berfelben
ju bcrgleidjen, ober ic^ erinnere mid) teineS 5al(e§, in bem ba§ gegenfeitige 93cr=
^ältniä fo gcUiefen toäve tpie l^ier. S)ie Entfernung bcr SSearbeitung üon ber
"Jtadjfdjrift mar entmebev fo mcit, bo^ Dt)ne ein au5brüd(id)c§ 3E"9"iä bie glei($e
Duelle für beibe 2crte fc^rterlid) ju evhjeifen gemefen märe ober pe mar fo na'^e,
ba^ neben ni^t ©emeinfaniem bod; aud) biet mörtticb Übereinftimmenbe» fid^ fanb
unb ,^mar meift an ben entfpred)enben, uid)t an üerfc^iebenen Stellen. 3int t)Dr=
tiegenben g^aöe ober ift botjon foum bie 3{ebe: Oiclme^r ift ber GiefomteinbrucE eben
ber, ba| beibe§ öon berfetben *45crfon auegegangen ift unb in berfclben Situation
mur,5ctt, ba§ ober biefe 5perflinlid)feit mit bem if)r üorfc^mebenben Sdia|e t)on
©ebonfen unb 9lu§bru(föformeu bcibcmol frei gefc^oltet bot. S)iefe§ SJer'^ältniS
äu erttiireu gibt eä aber feine onberc 9JtögIid)feit olä öntmurf unb mirf(i(^
gel^ottene 5pvebigt. Unb hienn gegen bie 3lnnaf)me, 8. l^obe fid^ bie ©ebanfen
für feine 5prebigten oufgejei^net ober menigften§ oufjujeic^nen begonnen, ein=
gemenbet mürbe, ^prebigtfonjepte pttcn nid)t ju feinen @ftfot)nt)citen gel^ört, fo
borf boc^ boron erinnert mcrbcn, bo^ nn§ oud) ein Stüd feine§ beutf(^en
SonjepteS ber ?Rebe erbauen ift, bie er in 9Bcirm§ bor bem 9feid)ätag ju I^ottcn
beabfid)tigte (Unfere 9(u§gabe 7, 815). Sllfo in 9Iu§nal)meIogen, mo c% fid) um
ba§ (Sionje l^onbelte, tat 2. berartigeS, aud) Anfang Wärj 1522 ftanb er fe'fjr
fd)mierigen Siiugen gegenüber, bie i^n nii^t btofe öerbroffen, fonbern ibm nod) feiner
eigenen 91u§fage fo na1)e au§ .gjerj gingen, wie ni($t§ jubor. Somit entfädt jebe
llnmo^rfdjeinüc^tcit biefer 9lnna'^me. 3"S^f'ä) fl""^ ä^ist jenc^ fidjer ec^te fion3ept=
brudjftüd, bafe 8. in foldjem Jolle nic^t bto^ einige furje Siermcrfc, fonbern aug=
geftoltete Sö|e ju Rapier brad)te, mie foId)e eben oud) unfer Srncf)ftüd foft burdö=
tteg oufmcift. (Jine StuSnabme ift Bicncid)t 101/2 (ficbe in ber fotgenben Überficbt).
^ä) gebe nun im fotgenben eine ©egenüberfteüung ber in unferm Sruc^ftüd
unb im Serie ber 8 Sermone fid) mel)r ober minber beutlid) entfpred)enben
Stellen, georbnet nocb ber fjolge im Srud^ftücE. S?en aöortlout gegeben ober eine
3lngabe über ben ^ntjolt gemod)t fjobe ic^ nur on einigen Stellen größerer Über=
einftimmung ober oud) Ijerbortretenber 2'erfd)iebcn'^eiten. ?luf unbebingte 93otl=
ftänbigteit tonn bie ?ifte sibor nid)t 9lnfprud) niod)en, ober fic jeigt bod) ba§, Wa§
id^ oben juv ß^ratteriftit beä Sßerpltniffeä gefogt l^obe: 1. S)o| bie Überein=
ftimmungen foft nie böllig finb; 2. ba| bie Übercinftimmungen an gonj ber=
fd)iebencn Stellen ber 2erte erfd)einon unb oud) nidjt immer gonj im gleicben
Sinne bermenbet finb; 3. bfl§ ba§ iyrud)ftüd einige« enthält, ba§ in ben 8 Sev»
monen leine (5ntfpred)ung l)ot. Safe bie 3lu§arbeitung einer Stoc^fc^rift ber
^IJrebigten in biefer SBeife mit ©cbonten, Sä|en, Sa|tetlen unb 9tuebrüden foHte
gemirtfc^oftet Ijoben, ()alte id) für gon^ unbenfbar. 9ltleg roirb bogegen begreiftid^,
menn mir in bem 18rud)ftüd einen bon 8utl)cr bor ben *prebigten niebergefc^riebenen
6ntrourf fe^en, ber too^rfc^eintid^ unooHenbet blieb.
©iiileitung 311 '•Rx. 1—8
LXXI
SSrud^ftücE II
4—7 :
7/8 ^ä) Itiitb bei) ciid) nit fein ijljt roibet' =
iimb bei] niiet nidjt
8,9
9/11
18/21
21/22 aU $autuÄ fpiid^t epf)e. 2 Omnes =
natura sumus filii irae
22/3 bgl
37-40 :
41
42 bennoc^t fpürc icf) beg eiic^ gat taiii liebe :
43-46 :
53/4 bgl.
54-58
66—68 (Unb ftd)t micf) gteid) qii, aU fetten :
bic jfjenigcu fo bijcs fpit angefniigeii fjabcii)
69/70 pgl.
71-73
73-76
82—84
(1. lim. 4, 1. 3.)
87-91
91/2
92—95
95—101
101/2
102-104
101/2 ©anct '^aul Ircmt er bei ben Suben
iDQr, tid^tet er fic^ iiacf) Ijljven fitfen, tri)
ben f)et)ben (ebet et iiocf) l)f)tcm lucjeii.
(^iet ift ciittoebev öon beni 9U)id)rcibct
ein 51} bet llrjc^riit falf(^ nU 5;>Qiilu8 ftj
SPetruä genommen ober tnir ^aben einen
flüdfitigen SBermert, in bem ©. tpaul im
©inne 6on 'l'auluä 9}erf)nlten' unb er =
5ßcttu§ ju nef)mcn tnäre. ÜJJan müßte bann
ctioa l)intct *4>a"l einen: fc^en.)
102—104; 105—107 fiaftu gnug gejogen =
unb bift nn ftnrtt hjorben, hiiltu brnmb bie
8 iSennone (Sejt ber gin^elbrude)
1,7-10; 22,6—8
2, 1 id) hJürbe benn nit bei) b i r jein nod)
bu bet| mir
2^1-3 1^2,10-23,3
2! 3-8
2, 6. 8 Sita ift ber \pxüd) ©. ^^Souli jun gplje--
fetn 2. . . . 'reit feinb all finber be^ jornä'.
2,10-12
8,2-5
3,1; 4,3
4, 1 unb fpür in fernem bie liebe
56, 4 bic liebe ... bie fpür \d) nodj nit
unbct euc^ altjie ju aBittenbctg
7,6-8
22,8-10
11,10-12,1
10,6 — 10 ben j'^enigen fo ba» fpit an=
gefangen; 13,2 fo fil)et micfi baS |pil an
10,15 — 11,3 6benfatl§ Übetgang jn bem,
rooB in 80. Slbtoejen^eit ge|ii|el)en, aber gonj
anberi aU im Srudjftüd II
11, 4/5 bef. 14, 1/2
21,9-12
23,5-9
(Siefelbe ©teile, aber in anberm 3110"""™=
Ijang unb bem ÜBortlaut bon Si. Überfe^ung
näf)er)
37,9-15
38, 9/10
38,6—9
6,6—7,2 (f)ier angctnüpft on 5.3)1 1,31)
unb 12,7 — 9
39,7-13
7,34
39,7—13 h)irb naä} ®at. 2,llff. berid^tet,
»Die 5?etru§ burd) f. ©if|h)eineflcifd)effcn bei
bm .giciben u. burcf) f. gegenteilige^ SJets
()a(ten bei ben 3nben bie .fieibenditiften in
' bie Sf einung btac^te, fie müßten fiel) beä
©c^tocinefleifdieä entt)alten. ®ann 39, 13 ff.
hjirb be§ ipoului 9(uftreten bagegen et3Ö{)lt.
%nä) ijkx ein 23erfet)cn: jübifc^ 40,3
A *B für ^aibnifc^ a.
7,3,4 Siebet btübcr l)Qftu genug gcfogcn,
f^netjb jo nit alfo bülb ben butten [oberb.
LXXII *;U-ebigtcit bcs 3ahtE? 1522
jiticii nbfdöncnbeii , ba« bie nitbcrn lüdjt f. b. Bon 8. gebt, sitjcn], fonber [o& beiii
faugon tonnen . . . Sieber gfcll f)Qftu gnüg bviiber aurf) fangen, toie bn gcfogen Ijoft.
gefogen nnb bift gvofj loorben, fo lol ein
anbern auä) fangen nnb grofi Uierben.
104 5 ©olten bie inüttcrn olle finher t)in ",2 3 Sollen alte mütter jre tinbct hieg
tnerffen, bie ba nit halb effen tnnben, ino tnerffen, too «eten totir blieben?
tDÜtbeft bn bltiben fein?
108 — 111) als ain tvantfer ober fdjWongcre 37,4 5 3"'" «ften, loenn bn e? nit empetn
froh), tonnen bie nit fifd) effen, fo effen fije fünft on betn fdjaben ober bu bift ttandf,
flaifd), es fei) toenn c» toölle, eS erget fid) fo magftn inol effen loa? bic^ geluft, (Srget
bran Wer ba Wolle. fid) batab (batan *«'i toet bo IDÖÜe
110-113 bgl. 37,9-38, 1
117,8 (Stanj = loort) bgl. 7,12/13 (ÖStanj = glaube)
117—121 ((iJleidiniä bon ©lanj unb SCßätme : 7, 9—1-2 (balfelbc (Sleic^nii)
bct Sonne)
122 (aBätme = Siebe) : 8, 1/2 (3ßärme = Siebe)
122-121; bgl. 24, 14'15
(„SBiberumb" Jif^e unb gier effen) („ober" = 'obet nmgefefitf. !Ptieftete^e)
126-128 : 24,6-8
Sßoit cinjelnen SluSbrüden, bie in 8 ©ermonen unb in unferm Srudjftütf
begegnen, fü^vc ii^ noc^ an:
bnrbi pntbt 48 = 46,8
fein "^at btcQt 58 : 28, 15 (in anbevcm ^ufQwmen^onge)
„gfeE" in bet Slnrebe 106 : 44, 2
nod^ nit (= 'feineätoegl') 124 = 24,11. 12. 14. 15.
3uin (S($(uffe fei fjier noc^ barouf l^ingelüiefen, ia'^ jtoifc^en ben fceiben
S8rui$)"tü(fcn I unb 11 eine gemiffe 93evttianbtfd)aft nicf)t ju öerfenncn ift. Sie ie=
ftel)t barin, ba§ 1) &cibe nid)t über ben (Sebanfentrei§ bet erften 3 *prebigten in 1, ber
crften 4 in II ^inauStommen; 2) tieibe biefe ©ebanten ni^t genau in ber ^olge
borfü^rcn, reie fie in ben -Prebigtcn fic^ pnben. f^m I f)at biei fd^on (Steinen
gezeigt, für II ^aben mir eben ben 3?eroei§ erbrad)t. 3) I bringt ba§ @Ieid)ni§
bon ber Sonne (Slan^ unb Söärme jule^t, II beinaf)e jule^t. Qh unä etroo auc^
in I Sßermcrfc 8ut§er§ erliatten finb'?
^ic UkrUcferung ber adjt ©ermonc.
9tu^go6cu:
a) 6onberbru(fe be§ „SermonS bon ben S9ilbniffen" (1522).
,SIin fermo li burc^ Warti. ßutf). i| gcciefia. jü Sßitten. &epie \\ biget
bon ben «ilbtnuf- |, fen. 3m 3iar. || W. S). .V.^ij. || SBitenberg |i"
5)lit Xiteteinfaffung. 4 Slätter in Quart, le|te Seite leer. 9tm Snbe
ein 3'fi^ftüd.
331.2», 3.1: g3eben fra^nbe/ toit l)aben nun gef)6it S;te 1| S:rncf öon
3J!elct)ior iRammingct in flugstnirg. Sotljanben in ber finaatefc^en Slg., Sern,
Bresben, Hamburg St., flönigÄberg II., Söeimnr, äüittenbetg S., äßotm»,
3wi(^ St.
(Sintcitung ju "Rr. 1—8 LXXIII
h 2itel uflD. wie bei a, nur 3- 2 „Sluvc^". 3m Innern anberer Sq^.
a?I, 2», 3. 1: S3cbft ftaiiib/ loit f)al'c nun gcfiöit bic ftiidfc !| Itutf »on
•■l'ifldjiot JHanimuigcr in 31iif(«buvg. ä}otI)niibfn in bct finaafcfdjf" ®(f!-, *Minftet:
bam, ©ifcimd), graiitfiirt aVi. St., ©reifironlb, ^oibclbctg, 'Diündjcii |)St. (3) 11. U.,
^iürnbcrg ©t., Stuttgart, iOJeimnt.
c „9lin fermö ' biirc^ SRqv. Vut^. jj Gcdcfia. ,511 SBittcn. @cp!c= ]j bigct »on
bcn '-Bilbtnu6= , fen. 3m SSar. j| ^}Jt. ®. frij. ,| löitenberg '{' Wit
2ite(einfaffung. 4 Blätter in iDuavt, le^tc ©ette leer.
Ixutt DDii l'c'ntttje^ llfnlet in Gtfutt. SBotf)anbfn in bet lfnnnfcfd)on Slg.,
■Jltnftabt, SBambfrg, ä^fttin, Srcobcn, tetUmgcn, ©otija, ^''ittc 11., .ßopen--
bagcn jf., 9/(iiiid)eii .g>©t- (2) 11. 11., 9Jütnbng &TI. , Sßcimat, äBittenbctg S.,
ärcitfau.
d „6in Sejmon || ^urc^ Waxli. ÜmH). ecclc= Ij fia. jü SBittem. ©epiebiget
öonn bcn Sifbtnüffen. 3m ^ax 1522 |j" SJaruntev ein 3'i'i^l"'üct-
4 SBIättcr in Duavt, le^te Seite leer. 9Im Gnbe ein ^iei^Rü'^-
3eile I bf? iitclä mit bem ©d)nörfel botütet unb bQl)intEr iff in ben SBlocf
geid)nitten. Strajjbntget Tturf. S3otl)anbcn in bct .ftnaatcfdjcn ®Ig., HngSbutg,
S?ofc[ U. (2), G5öttingcn, 5Jiünc^en .f)St., ®d)flffl)nn[en St., Sttafebmg 11.,
3ütii^ St. u. fiantoiiib.
e „®in fcrmö. [| ®- 9)J- 2. "' (Jcclefio: tju [' SBittenberg [fo] gepjcbt= |! get, bö
ben Silbnuf li fen. 3m 3ar j 1522. i|" ^it liteleinfaffung. 4 33lnttet
in Cuart. 3lm 6nbe: „©ot ^b 80b. jj ^ jj"
(?ä gibt Qn(| (?!., too 3- 4 „Wittenberg gfptcbi--" ftef)t. 9Jürnbctgcr JrucE
SBott)anben in 9lniftctbam, Bresben, .^amburg (fe[)tt bei b. Sommer), 3)Jüni^en
$St. 11. U.
/■ „9(in Sermon burdfj " TOartinum Sutl^er. ^cclcfia- [! jii 3Bitenberg. 65e=
pjcbiget Söon ben S^ilbtnuffen im 3Qr. M, D, XXII, jj Söittcnberg. ||"
5lht Siteleinfaffung. 4 Blätter in Quart, te^te Seite leer.
2rucf Bon ^dx% 9Jiib(cr in Stngeburg. SBortjonben in StugSburg, 5lütn=
betg &'m.
g „Uon ben bitbern ' ber f)el)Iigen jj 9Jtn fermon burd^ Wax. | Cut^. (Jcctefia.
aSitten. ' 6ep!ebiget öon ben Silbnuffcn. '; 3m 3or. 5)1. 2). XXH- ||
•C * ^ !," 2)?it Siteleinfoffung. Sitelrüdfeite leer. 4 Slätter in
Quart, le^te Seite leer.
3:rucf ton (?gibiu§ gellenfürft in iToburg. Söor^anben in ber ßnaatefc^en
©Ig., ?lug5burg, .^omburg (fef)lt bei ü. Sommer), 5Wünrf|en §St.
Söeüer 2185: „Sttm Sermon ®. 5)lartini £utfier§. Sötttemberg 1522. 4.
.gianbett öon ben Silbniffen. 3" 3?erlin." 3rttümli(^. '3Ja($
bem 2ite( ju urteilen ift lüo^t 5lr. 34 ber 1522er ^^rebigten A ober B
gemeint.
b) S)tu(fe ber „%6)i ©erntone" jufainmeu.
A „9Ic:§t Sermon. S. 9Jl. jj fiut^erä öonn jm gepjebiget jü jj SSittemberg in
ber haften. ,j S)arjnn für^ltc^ 6egricf= || fen, üo ben meffen. bilb !j nüffen,
LXXIV ^prebigten be? 3af)re§ 1522
6et)ber(el) ge |j ftatt be§ ©Qcra || mcnt§, öon || ben |pel)fen || ünb I)e^ ||
inlid)e |j be^= || d)t. || k. ||" «Dht Sitclciiifaffiiiig. Sitetvücffeite bebrucEt.
16 SBtattcr in Quart.
2)tiitf öon 3o^ann Sdjöffet in ÜJlntnj. Söot^anbcn in ©icfeen, 2)lünd|en .§©t.
B „9lc[)t €er= || inon .2). 531. Suf^er? bon || jm gepjebtget jü Sßittcmberg in
bev II faftcn, Siarinn !uv|tid} begtt)f= || fen, bö ben ÜJicffen, 33l)tb= ||
nuffcn, tintjbcvlnt) ge= ]! ftatt beS SacvQ= |j mentä, üon j| bc fpc^fen || ün
t)aim II Iid)en || t)cid)t || .k. \\ Sßittcmberg. || 1 . 5 . 23. ||" ^Jlit ^itel-
dnfaffung. 16 93tätter in Quart, Ic^te ©eite leer.
£rucf Hon |)cintid) Steiner in augsbnvg. SSotljanben in ber finaofefc()cn ©lg.,
sPerlin, CHfnrt ^Jiattinsft.. ^ranffuvt aj'Sl St. [2), ©otli^, §aüe U., Hamburg,
.gieibclfaevg, ftöniggbetg 11. (2), 5D?üncf)ert |)St. (2) u. 11., 9tüinbetg St. u. ®OT.,
äSeimnv, SBeinigetobe, Sßittcnberg 8.
C „9td^t ©er= || mon. S)- ({g. Suf^erä bö || im gepzebigct 3Ü äßittemberg inn
ber II faften, Sarinn !ur|lti$ bcgrtjffen, || bon ben Steffen, Silbtnuffen, ||
bat)beilot) geftalt be§ ©a= || crantentS, bon benn || fpet)fen bnb '^aim jj
liefen bcl)(i)t || -.v [fo] || SBittemberg- jj 1 • 5 • 23- ||" 3}lit 2iteleinfaffung.
16 Slättcr in Quart, le^te ©eite leer.
S;ruc! l)on 3ötg 9tablet in Slugdburg. S3orf)anben in öiot^a, .fiaHe U.,
2)tünrf)en $St. (2), aSeimar.
I) „3Id^t @er= || mon. %■ (jg. 8ut^er§ bö || im gepiebigt ju äBittemberg inn
ber II faften, S)orinn tur|li(^ bcgrljffen, || bon ben SDJeffen, Silbtnuffen, ||
baljberlat) geftalt be§ Sa= || cramenntä, bon benn [j fpcl^fen bnb l^aim jj
liefen bcl^dit. jj .jc- || SBittemberg- [j 1 • 5 ■ 23- ||" 9JHt Siteleinfaffung.
16 SStätter in Quart, le^te ©eite teer.
3;rudE bon 3örg 9tablet in WugSburg. Sottianben in ber ifnoafei^en ©fg.,
Stmftetbam, iöeilin, ^eibelberg, iDtünd^en §©t.
E „9I(i|t ©er= || mon. %. 5Jl- SutberS bon || jm gepiebiget jü totttemberg in
ber II baften, Siarinn tur^licb begriff || fen, bon ben Steffen, a3ilb= ||
nuffcn, baljb'Iai) geftalt || be§ ©acramet§, bon || ben fpe^^en bnnb ||
^alimlicbenn || bet)cf)t. |l .!C. || 3öittember9- [fo]. j| 1. 5. 28. 1|" «ülit
Siteleinfaffung. Sitelrüdfeite bcbrucEt. 16 Slätter in Quart, le^te
©eite teer.
SJvutf bon .g)einric§ Steiner in Hngäburg. 33ovI)nnbfn in ber J?naatefc§en
Stg., ?(rnftnbt, Bamberg, «erlin, Sreslon 11, ©reiben, (Jifennd), CiaUe 11,
Seipjig 11., Sonbon, Dhirnberg ®m., Slöiltenberg ü.
F „3tc^t ©er= jj mongä [fo] S). 5Jlar. ßut. bon || jm gcpjebiget jn SBittemberg in
ber II faften, barttt tiirpid) begriffen || bon [fo] ben 9JJcffen bilbnuf= || fen,
baiber geftalt be§ || ©a:rament§, bon [! ben fpcl)fen, bn || l^aimti(f)en ||
beidjt. 1' aßittcmberg. !| 1523. Ü" TOt Siteleinfaffung. SitelrüdEfeite
bebrucft. Ifi iBlätter in Quart, le^te ©eite leer.
Srucf öon ^einric^ ©tciner in 3lng^bnrg. iüorljonben in ber .Rnaafe(d)en
Slg., Slmftctbam , Serlin, Bresben, .öalle SBnifen^., fiopentjogen Ä., Sonbon,
3J!ünd)en $©t., ©ttagburg U.
einleitung ju 7!r, 1—8 LXXV
X u. 27. Sie 8 Sermone f^nb aufgenommen in bie „Sf^^fn nü^lid^er
germoneä" (ogt. ©. XVIIl), 931. 3Uj''-6 iij» unb in bie „XXVII
«Prebigten" (bgl. ©. XVn).
5leubru(f.
3)r. 53lQrtin Sutl^erä a($t ^rebigten toiber bie ©d^irarmgeifter. Serltn 1832.
8". (33orrebe unter,^: Dr. 5Rat)erT)off.)
3n ben beutfd^cn SPänben bcv SBittenbcrgev Wie ber Jenaer Sluägobe
finb bie 8 Sermone gon,? unt)erüdElirf)tigt geblieben. Wogegen f)at Witt in Tom.
lat. VII (1557), 273»— 270" eine lateinifc^e Überfe^ung ber erften 4 Sermone
gebrad)t. ®q| einer unfrer ^in^elbnide ibr pgrunbe liegt, ift ätoeifeUoS, nad^
12, 10 retrocedere facitis unb 37, 10, too ncrrifc^en tobten ni($t überfe^t ift,
fbnntc e§ E ober F getocfen fein. S!ie testen 3 Sermone würben »ro'^t toeg^
gelaffen, meil fie bQ§ Saframcnt bc^^anbelten unb ficf) in ifjrem 3in^fi(t mit ber
Srfirift '9)on beibcr ©cftalt' bedten. 91I§ III — VI finb unfrc 4 in eine längere
Stetige einzelner '^^rebigtcn o'^ne ein 3cicl)fn i'f)!^^'^ Bufammeisetlörigfeit eingefügt.
S)ie Jage, an benen fte gel^alten, finb nic^t angegeben, bei 9ir. 1 unb 2 ftebt
MD XXI, bei 9lr. 3 unb 4 MD XXII, U'eldfieu "Sa^rea^afilen bei *3h-. 2 unb 4
nod) post reditum ex Patlimo beigefügt ift. ©rötere Unfi(^erl)eit ift taum
benfbar.
5Jlit bem fVcl)Ien ber 8 Scrnione in Witt Ich begrünbete 3lurifaber bie ^n=
öffentliiiiung bc^ beutfc^en lertce im 5i§tebifct)en Sb. I (1564), 83^ — 97"'. dr
fc^icfte eine gcfiJjic^tlic^e (5^inleitung tioran, in ber er ba§ ijon ßarlftabt unb ben
Seinen in SBittenberg ongerirfjtete „ftiiifte toefcn" fc^itbert, baS ßutl^er öeronla^te
bon ber SCßartburg fjcim.^utc'^ren. Sien Sdjlufe mac^t eine Sn'^atteangabe ber
^rebigten in Wenigen Seilen. 3n ber 5Ranbbemerfung ift gefagt, ba^ Jtnar Witt
unb Lm an ben ^prebigten öorübergegangen feien, aber fie wären „fonft gebructt
gcfunben morben" unb 2)J. 9lnton Ctttio ^abe fie „onber gefc^ictt". (f§ ift nun
ami) ganj offentunbig, ba^ 9lurifaber bem gebruiften Sert folgt, aber ilin feiner
betannten Söeife gemä§ überall öcrbrcitert unb bie gcbrungene .Mrje jenel 2erte§
üerWäffert. Ta^ er mit fetner 93orlage ni^t fo WiHtürlid^ fdjnltet Wie mit 5prebigt=
nad^fcfjriften, t)at Wol^l Weniger in 9{efpett bor ber gebrucften Überlieferung all
barin feinen ©runb, ba^ l^ier feine Vorlage fcbon bcutfd^ geformt, ei für i^n alfo
ba§ bequemfte War, i^ren SBortlaut müglic^ft bci.jube^alten unb feinen eignen Äol^t
5Wifcl)en bie einjetnen Sä|c ,iu pflanzen. (S'i foll aber aucf) nic^t berfc^wicgen
Werben, bofe er l)in unb wieber 33crfeben be§ alten Jertel me'^r ober minber glücf=
Uä) beridjtigt, aud) bie Spradje ibre§ oberbeutfd^en ^Mntel($en» entfteibct unb fte
Öuf^erfc^er ,5ugeric^tet l^at (inbem er 3. 53. f. butten: ji^en; f. I^afner: topf er;
f. Icljm: tl^on fe|te). 9tnberfeit§ aber fcfiwäd^t er träftigcn Sutf)erf($en 9lu§bru(f
ab unb befeitigt 5perfönlicf)e« (,5. 33. 18,16 = 35) unb Wo§ il^m bogmotifd) bebcntlid^
f(i)einen mocljte, wie etwa bie äluBerung, ba§ bie 9]laus aud) ein (Jtirift fein tonnte,
wenn ba§ blo§e gmpfangen be§ Saframentä mit bem 5}lunbe ben ßl^riften mad)te
(48, 13 = 28). Sfflie wenig i'^m bie ®ebrungenl)eit unb ber f($nelle Schritt biefer
Sieben Sut^erS al§ 3U ibrem SBefen gel)5rig aufgegangen ift, .^eigt au^ ber Umftanb,
baB er bie furjen Sd^riftanfütirungen ß§. {„iä) wil eüd^ nit mit öil fprüct)en über
l.XXVI «Ptcbigtcit be? 3af)tc3 1522
fcftütten" 2, 7/8) buvc^ uinftnnbtid) boöftiinbigf ^iiak unb jttiar im Sffiotttaut ber
[pötcren Siitl^erbitiel erfe^t.
©rwäfjnt fei iiocf», ba§ Sliirifatcr ficf)cv auä) bie „XXVII 5prebigten" |ür feinen
Sejt bennijte. etellen hjte 2,4; 4, 3; 11, 20; 13,18 laffen haxüiex feinen 3njeifet.
Wogegen barf ouc^ ein 931et)r be§ Slnvifaberfi^cn 2ej;tc§, hjie bie 3, 26/7 ftd^
finbcnbe 3lnfpielung anf bie Stauer ber 9(bttiefenl)eit £§. öon SBittenbcrg ober ba§
6, 16ff. fteljenbe @Ieid)ni§ wm fragen be§ ©i^rticrteg, bie beibe gav feine (Jnt=
fpred^ung int alten Sejt !^aben — uni ntc^t irre machen in ber Slnno^nie, bo^
9htrifabev auäj f)icr nur non bcm Seinen ga6. ©§ tieften fii$ ba,5u 3tnatogien
au§ aubeven feiner ^Bearbeitungen unfdjmcr beibringen. Unb üor aßcni mürbe er
eine ^bfc^r. Cuefle neben ber gebrucftcn nic^t unern.)Qf)nt gelaffen ^oben. — S)cr Sejt
3IurifQbcr§ blieb für foft 2 Sa'^r^unberte bie einzige CueEe ber 33efanntfc^aft mit
biefen ^^^rcbigten 2%.: Slltenburg 2,99—115; Seip.^ig 18,249—270 brachten nur
i^n. (5rft 2BqI^ f)Qt ben 2ert ber (Jinjetbrucfc mieber (jeröorgejogen, er teilte i^n in
i8b. 20, 62-100 mit unb jtrar l^intcr bcm 2lurifaber§, ber 20, 1-61 ftct)t. ^n ber
gleid^n golge brodjte fic bann erlangen 28, 203 — 251 (Slurifaber); 252 — 285,
obgleid^ l^ier 5 ßin.^elbrudfe aufgejii'^lt finb unb erft l^inter il)nen (mie ber S^it nac^
biüigl (Jielcben I genannt ift. Unb bis in bie neufte 3eit ift aucij in ber toiffen^
fd)aftlid)en Literatur 9(urifaberS Seyt entmeber beborjugt ober bod) menigflenS bem
ber alten S^rude gIeid)gcQd^tct tocrben. 2ie UntercinanberfteHnng ber beiben Xejte
in unferer 9luSgabe mirb ba§ (Jrtennen il^re§ 93erf)ältniffc§ ju einanber erlciditern
unb fo einer rid^tigeren Beurteilung ben Söcg bahnen.
5'lä'^cr muffen mir unä nun nodj mit ber alten Überlieferung ber
8 Sermone befc^äftigen. ©ie befielt in 7 ginjelbrudcn ber 5}Jitttt)oi^prebigt
(fämtlid) 1522) unb in 6 gin^elbrnden ber famttii^en ^prebigten, tton bcnen einer
(Ä) feine, bie anbern bie 3ia^re§,5Ql)l 1523 tragen, ^hifterbem finben fie fic^ in
ben „X Scrmoncä" unb ben „XXVIl ^prebig". ^n feinem ber ©in^elbrude ift ber
Sruder genannt, ebenforocnig in A', bagegcn nennt fid) 3of). Schott in Strasburg
aU Urljcber ber 27. ^aä:) bem Urteil be§ 33ibliogrQpl)en flammen bie SDrude
ber 5}}ittmDd)prebigt an§ 9hig§burg (3), (Jrfurt, ©trapurg, 5lürnberg, ,<?oturg.
3;ie ©cfamtbrurfe fnmttid) au§ 9lug§6urg big auf A (^fflainj). ^lugeburg gcliijren
alfo ni($t Weniger all 8 ber jufammen 13 2!rude an.
T)aä 2^ejtöer!^ältni§ inner'^alb ber ©ruppe *a (S)rude ber 9)littiD0($=
prebigt) fteüt fic^ folgcnbermaften:
2;ie beiben Siammingcrfc^en Srude n b unterfdieibeu fid) crl)eblid^er nur im
9tnfangc befonber§ burc^ jlDei Sd)limmbeffcrungen: 30, 13 öerftanb b „bie ftüd
bie ba muffen fein" irrig aU foldie bie ber $apft geboten i)ab(, unb fügte
„nac^ beg bopftS gebot" ^inju. 32, 1 ^at S. gefagt, lier^og ^riebrid) unb
ber 33ifcf)of bon i^ialle Würben nic^t fo tiiet 5öilber in bie Äirc^en geftiftet ^abcn,
trenn fic überzeugt gewefen, baft bic§ bor ©ott nii^t§ gelte. S)a§ berfd&ärft b, in=
bcm e§ ben Scbinguugsfa^ in „loenn el gott gefellig wer" umwanbelte. S)iefe
beiben Sonberle§arten teilt ber gtetcf)fall§ 9lugsburger ÜDrud /", nur bie erftere 3tnbe=
rung teilt ber Jlürnbcrger e unb jroar l^at er bie SlBorte nid^t im Jerte, fonbern
einicitung ju 9h. 1—8 LXXVII
Qm Manbe nacfiträglid^ äugefm^t. 2)avQU§ ift 3u fd)lic§en, bafe e, bQ§ fonft a 3uv
Sotloge f}Qttc, aui h nadjtväglic^ bicfc Icfjctnbavc 3?eifcrung firf; aneignete; ani)
erzeugen 32, 1 mirb auf aignen ^ f. ge aiget a berut)cn. e ^eigt aud^ fonft
t)iel fclbftänbige i.'lbmeid)ungcn (ögl. 31, 8 unb bcfonberg bie toot)l ba§ SHic^tige
treffcnbe ^onjcttur 33, 7).
c (Srfurt) ift gleicl;fan^ au§ a gefloffcn, jn bem c§ an bev eben befprod)encn
SteHe 30, 13. 32, 1 gegen h ftiinmt.
d (Stro^urg) njerben rtiv auc^ aug « l^evleiten büvfcn, el teilt mit ah
l^ainbifd) (f. f)aibnifrf)) 40,3, ftimnit 30,13. 32,1 ju « gegen h unb 39,1
ift d JU feinem tvibcn offenbai nur buvd) ben Svudfcljler treten ah f\. trel)ben
öeranla^t morben.
cf finb fc^on bcfpvoc^en, g ift mcnig fetbftänbig, tleinere 3(bmeic^ungen Oon
*a teilt e§ gemij!}nlid) mit <■ ögl. 32, 1. 8. 9; 34,4. 8; 38,1. 2, befonbevä
40, 3 (3). S;a6 bcr (Sifurtcv 2rucE c Queue be§ Äoburger g getoefen, l^at ja auc^
QU fic^ eine gcraiffe ä5?af)rfd)einlid)feit.
@s beru'^en atfo hcd auf a, e auf a (unb h), f auf h, g auf c.
S)ie ©efamtbrude ber 8 Sermone ftammen mit 9tu§naf)mc bon A
(Sd^öffer in 3)lainj) aul ben Stugsburger S;rudcrroer!ftätten (Steiner§ (BEF) unb
9Jab(crs (CD). 2öie brttid) fo ftcf)t nud) tcrtlid) A fclbftänbig ben anbcrn gegcn=
über (*7)') S'inerl^alb *B nun ift ofjne weitere^ ttar, ba§ I) nur ein taum
geänberter DJeubrud 9kbler§ öou feinem C ift. ßbenfo fidier ftammt C au§
Steiners B. BCD finb fd)on burd) bic faft üöHig gleidje S)rudeinrid)tnng mit=
cinanber eng üerbunben unb nur bcr llmftaiib, bafj 3. 33. 331. 6 2'' ]) in bicfer
Se^iefiung bon ber ©emeinfamteit BC abmeiert, gibt bie 5)löglid)feit, B alä ben
jtoeiten S)rud 9Jabler§ ju erfennen. — 3m Sejrte t)abcn CB mit B genieinfam
^rurfbcrfcf)cn toie 50,5 unb folc^e tleine, aber djaratteriftifd^e ßigen^eiten mie
main (meus) unb bir f. ber unb fie trennen fic^ bon B nur burd) einige 9tb=
loeic^ungcn wie lafe f- laft; geren f. gern ufw. unter bencn abgoter f, ah =
göttere^ 29,3 noc^ bie bebeutenbfte ift.
G^benfo tiar ift, ba§ auf Steincr§ B aud) fein ^weiter Srud E beru'^t.
Sarauf teeift aui^ f)ier Übereinftimmung bcr Srudeinric^tung, aber fie ift bod)
nid^t fo njeitgc'^enb wie bei CD : B. Stfinlic^ öer'^ält e§ fid) mit beut 2cjte:
im ganjcn gibt E ben bon B toiebcr (ögl. 3. 33. 50, 5), rocii^t aber wefentlidfi
öfter unb erheblicher bon B ab alä CD. Sie Slbmeid^ungen befteben bormiegenb
in 3(u§Iaffungen, feiten in 2Bortänberungen, nur 2 mal in SBortjufügungen.
6ine beftimmte 3lbfid)t tritt bobci infofern jutagc, alö bic fräftigcn 3(usbrüde
nerrifc^, torid^t, toll, 9lntid)rift, bie 8. au einigen Stellen bom *^*apft unb
papiftifd)en @inrict)tungen gcbraudjt, getilgt ober gemitbert tourben (10, 4; 24, 5;
37, 10; 41, 5. 16; 42, 4; 50, 8. 10). «Rur 41, 15 finb folli^e nerrifc^e gefe^
ftetien geblieben.
2ßo fonft nod^ ein Söort auSgelaffcu ift (9 gäHe) , liegt offenbar ein 33er=
fcf)en bor: fo 12, 11, wo mir unb 13,2 reo in auigelaffen finb, beibe unentbe^r»
lic^, an ben aubern Stellen ftört bie 9lu5laffung nidt|t gerabe ben Sinn. Sie
beiben SBort^ufügungen finben fid^ 4, 15, wo bie in (A) B {CD) (wof)! r= §bfcE)r.)
LXXVIII iPrcbigten be§ ^aijxti 1522
fefitenben Seitttibrtev übt iinb fan ergänzt finb, unb 39, 1, Ido ein ber eingefcEfobcn
ift unb fo bie fdjeinbar fet)(enbe (benn barna^ (*aA)B{CI)) ftel;t für ber nadj)
3Infnüpfung an bcn üor^ergctjonben 3a^ gewonnen toirb. <Sc^en btefe beiben
"iinhcvungen wie §r,5cugni[ic gntcr Überlegung nu§, fo fann bagegen öon ben
Sinberungen, bie £ gegen i>' anflucift, bie§ faunt gcfagt irerben : bejeugcnb f. be=
,^nl,)genb, ftcen f. befteen, tnactenbc f. niandenbe, fteet f. ftete, toere abtl^on
f. tti. ob^uf^on, '^aben angrct)ffcn f. tj. angrtjffen. 6in ©runb, bie QncHe biefer
3inberungen in E in einer neben B bcnul3ten Quelle .^u fudjcn, liegt nid)t öor; bie
ßrgän^ung 4, 15 ift eine glücElicf)e Äonjettur, unb ba^ 50, 6 E burct) Sluslaffung
be§ in B{CB) fte{)enben ja in Übereinftimniung mit A fam, ift in feiner 3?er=
ein^etnng fid)er ein 3i'fnö- E ift atfo eine neue ?luftage öou B.
ÜJev bvilte "SrucE SteinerS F enbtiif) teilt mit E otte bie üorgefü^rten ?lb=
lueidjungen üon B unb in mancf)eu gätlen 3. S5. 10,4; 12,11 finb bicfe S(b=
n^eidjungcn ouf EF befdjrüntt. E ift atfo fii^er SSortage für F getoefcn, aber
öieHeid)t nid)t bie einzige. S)er 9febattor Uon F ift fet)r ünberungSluftig. TOit
feinen tceiteren 3inberungen öon E ftel)t F in etlro 40 ^öücn ber Übereinftimmung
aller übrigen Sej-te allen gegenüber, ©ie beftetjcn in ?(u§(affungen, einigen
inenigen 3^'fii9i"igen, Slnberungcn ber Sa^t ober bc§ ©efd^tec^teä ober ber S8ilbung§=
tneife ber Sßijrter. 3(m ert)eb[id)ften finb nod) 31, 7; 52, 4 beibe§ ämeifeltofe
Sc^limmbefferungen. — Sin ireiteren gäüen fte{)t F ^njor aud^ aßein, aber bie
übrigen 2ejte finb nidbt ein^eßig. 9tud^ "^ier füfirt eine genaue ^Prüfung ber
einäetnen ©teilen ju bent Ergebnis, ba§ F bem fRebattor mit met)r ober weniger
;}Jed)t anftb^ig erfcfjeinenbe ©teilen geäubcrt t)abe, unb ba§ 3ufammentreffen mit
einem anbcrn ©injelbrude (e§ fommt nur A in SSetradjt) fid^ au§ ber SSeffcrungl^
bebürftigfeit ber Stellen, Wie fie in E borlagen, ober burcib ^v^^aVi erttären lä^t.
9lirgenb§ ergibt fic^ bie 9lotwenbigteit, eine anbre Quelle al§ E anjunetimen:
22,5 ba§ bequem gewiffen gerabtcn Werbe FA: . . . Werben B—EX27.
52.4 ^eberman FA: ainem l)eberman B—EX einem ^eben 27.
54.5 fei) gangen FA: liabe g. B-EX27.
58,2 fie Ijetten fic^ gel)atten FA: f. \ fl) ge^. B-EX27.
64, 2 abfolution, al§ fprec^ got felber FA: . . . fpre^ fic§ got. . . B-EX27.
SJlan fie'^t: 22, 5 Ijanbclt e§ fi^ um eine ganj na^eliegenbe leichte SSefferung,
bie freilidi ba§ redete !aum getroffen '^at, e§ War Wo!^l !an ju ergnnjen. — 3"
52,4 bgt. 5, 6 wo /' ein jeberman in ainem l)eben unb ,^u 58,2 ögl. 59, 9
Wo F '^ttii ,5ugegongen in were 3. üerwanbclt ^at, obne ba§ A if)m jur
©eite ftünbe. ©d)lie§li^ 58, 2 unb 64, 2 fiat F wie A ''^lnfto§ genommen an
ber Sermengung öon fic^ unb fl), 58,2 ift ricbtig fid) eingefetit, 64,2 bagegen
Wäre fid) nid^t ju bcfeitigen, fonbern in fl) ju berwanbeln geWefen. S)a§ ftc^ F
unb yl in biefen bciben gälten in gleicher Sßeife gc'^olfen "^aben, bleibt tictleid^t
ba§ einzige aufföllige bei biefen Berührungen.
@i ift nunme'^r bo§ 5}erl)ältni§ ber brei nic^t au§ onbern ableitbaren
ßinjelbrude a A B i\x einauber unb ju il^ren Vorlagen ju ermitteln.
9lirgenbg finbet fii^ eine ©pur baüon, ba§ einer biefer brei SrucEe einen ber
anbern beeinflußt t)abe. 2)agegen ift f(ar crfid)tlid), baß fie alle auf eine unb
einteituiig 311 '•Jit. 1—8 LXXIX
bicfelbe 9lad)jd^rift ber iprebigten awrücfgcfien', ha% aber feiner unmittelbar auf
biefer fctbft beruTjt, fonbern alle auf einer ^-^luSorbcitung, bie einige fac^lidje Über=
fcf)riftcn I)ineinbrüc()te, ganj unabfjängig tion bcv Slbteilung ber einzelnen *|ircbigten.^
©ie njar tüobl befonber§ barauf geridjtet, bie (figentümtic^feiten ber 9tad)fd)rift: ben
©ebraud) lateinifc^er SBörtcr, bie 3(bfürpngen nnb bie Stuätafjnngcn (eidjt er=
gdnjbar jdjeinenber SBörter, allcrbing§ nid)t reftloe ju befeitigcn.-' i*on biejer crften
') SOirb fidler etloieien biivd) 39, 1, luo jlucifflto? bntnni^ . . . {dm (f. ber naä) . . . t.)
nic^t nur All, bie c? ciiifacf) bclDal)rtcii, foiibctn and) k tiuvgi-Iegen t/at, ba-% barnai^ burcf) Sinbenmg
bc^ Ba^ti rettete. — 39,8 ein böfcii üctftanbt iinb iconii A ... tnaun B üerftaitbt.
Sßoü evn. Iq3 Urfprüiiglirtje ift: Berftanbt iBniin; « ttaf)m lünnn ats fionj. imb fügte bo:
fjinter er ein, AB ober öielnicljt bie jweite i^earbeitiing etfannte tuann ali ©ubft. unb feljte
unb büBor, B benii^te auijerbcin bie Sdjrcibimg, um baroiiä bie ec£)t Qiigoburgifdje ^ocin
tooun ju madjcn. Sägen üerfdjiebene ^inc^frijriften jiigrunbe, fo gingen bie lejte »iel Weitet
ou§einanber, olä eä in ber Sat ber gfntl ift.
^) 5;iefc Überfcbriften ftef)en in allen Jtncten an benfelben Stellen: 26,3; 36,9; 45,9.
") ein SHcft bes ©ebrauc^ö Uli aSorter ift in « bie Übcrid)rift De cibis 36, 9. — 33, G
finben nix in a met)ben, :'.3, 15 nermeijben an Stelle »on tablen AB. SBcibe? pafet in
ben 3ufa'nment)Qng, ober ed ift fd)led)terbings fein ©rnnb etfinbbot, ber bei ber jiDeiten S3e--
orbeitung büttc öeranlaffen fönnen, ein in ber crften »orgefunbcne» tucr)me5bcn in tablen ju
öerlcanbcln. (So liegt bie 3lnnal)me nä^er, bafe bier in ber Sorlage bon a vire ober (nad)
JRörerfc^er Mbtürjungäfteifc) vit ftanb nnb biefe^ öon n = vitare, bon ber Vorlage AB aber
olä vituperare aufgefaßt miirbe. — 30,6 ift gefagt, man ^ötte ben leufel fd)tDar3 madjen
tnollcn, aber ber ßtif)le oergeffcn. Statt ber toten AFi bot a ber reb. 2nrf man ba jur
ßrflärung bicfcr gewiß icbr anffälligcn SJorianfe nidjt an bie 3JJbglid)feit benfen, bajj bie
SlbÜirjung einer fjorm Bon carbo al* verbo (obb- ü. oblivisci) genommen tourbe? — 34,4;
37.11 bot in ber ctftcn ^Bearbeitung offenbar et cetera gcftanben, bo? Würbe in ber Srncf:
borlage für o mit unb alfo fort toiebctgegeben, bem Se^er mufe aber biejer 9luäbrud nid)t
geläufig getoefeu fein, ben er felite einmal u. a. ijaxi, einmal u. a. gfarn. 3n AB fte^t
unb fo Wei)tter. — Ofefte unb Spuren oon 9lb für jungen in a. ©id)cr ift eine foldje
feinb 33, 7 </, Wofür ^BfeQn tl)anbt. 2ie ?lbtürjung /"(? ober feinrf ift in a gonj finntoä
qIo ein SBort angejeben Werben, Wä^renb AB bie 3lbfürjung erfannte, aber bod) Wo{)l Weniger
richtig aufgelöft bat als ei bann ber 5Jürnbcrger S^rncf e mit fein bing getan. — Ia§ jm
ein Slpoftolifdie lection a . . . alte lection 40,2 AB. §ier bat bie erfte Bearbeitung
offenbar eine *^lbtürjung Bon apo.stolus -icus gehabt, bie ein 1 entbielt ober in blo§em a beftanb,
a löfte fie rid)tig unb bem 3"fb8- gemäfe auf, bie Vorlage Bon AB griff febl. — 9lu(^ 39,5
Wirb Wobl nur % al~ Slbfürjung Bon lituS geftanben l)oben, a uabm es ridjtig fo, AB nU
tfjun. — aiulgelaffen werben in ben 9Jad)fd)riiten befonberä oft bie ^ilfe-jettwörter, oufeer:
bem Werben 58cbingung, ©runb ufw. entbalteubc ©ä^e ober SSelatiBjä^e mit einem onä bem
^ufammenbangc leid)t .ju crgäujenben Snbalt, oft nur burd^ bie betreffcnbe flonjnnttion bej.
bai DJelatxB gefolgt Bon }c nngebeutet. lie SJörerftben 9!ad)fcbriften bieten bafür jaljlrcii^e
33ei|piele. Sem 3?earbeiter ift ba natürlid) für ben aßortlaut ber ©rgänjung freie? fjetb für
fein SBelieben gelaffcn unb Wo jWei crgäiijen, unobbüngig Boneinanber, werben fie ei meift
nid)t in gleid)er SBeife tun. ?luf biefe aBeifc fiub Wobl bie fotgenben gälte jn erflären: ba?
crucifi); bai id^ ba fidf)c a . . . bai ba ftcet AB 31,8 Wobt = crucifixus qui ibi jc. —
Wer Wolte ein ... bilbe in bie tirdjen geben a ... in ber t. fe^en AB Wot)l = qui
vellet imagiuem in eect. Jc. — 32,1 bat AB bai auigelaffene baben ergänzt, a nid^t. —
32.12 batte bie anbete mög[id)c 9luffoffung bei gulben (gultcn) ber SBorlage (oli Prtc.
Prt.) in a bie 3ufügung Bon btt'fn jiir 3folge. — 3.5,8 wirb bie Böüige Setfdljiebenbcit
bei über bie ©eltung ber JBilbet ©ejogten gewife audj in Bcifcbiebenei ^tuflbfuug einei k. fae=
LXXX ^Ptebigten bei afnf)re§ 1522
©tiifc bev iBcarticttimg gitit uii§ a ein 58ilb, baä ntc^t ju fpät im 3. 1522 er=
fd)ienen fein taiiii, ba i^m nod) im fclben ^afirc nod) eine 2. 9(ufl. unb fünf an
ucrfd)icbcncn Orten er)d)iencne *3!ac^bvucfc folgen tonnten. Sefefefiler finb in a
l^äufig, Qucl) ein ganjev ©nij ift ausgetaffen; banefcen ift ahn einigemal a glü{I=
li(f)er in bev Sefung gcuiefen aU AB unb l^at un§ einen in AB tierlotnen <Ba^
gerettet. 1 S)a§ gpvad)genianb tion n ift fel^v ftavt anggbnvgifd) gefärbt.
S)icfc erfte @eftalt ber ^Bearbeitung ift bann einer loeiteren ©lättung unter=
jogen li'orben, bie bie (5igentümlid)tcitcn ber 9Jad)fd)rift weiter, aber auc^ nocE)
nic^t böüig befeitigte.^ 3"Sl^'^ tüurben einige mb. Söörter buri^ oberbeutfdjc
erfe^t-' unb {amen üieUeid)t einige obcrbeutfdje Saut= unb ©(^reibformen ^in=
grüntet fein. — 3"), 12 fel)ttc offenbat in SBorlage ba? Prtc-prs., a fe^te iniige, AB fünb. —
40, 1 Wirb bie l'ovlngc Don « imgcfäl)t fo gctjtibt tjaben Wie in a ftet)t, in bicfcm ©a^e hJot noc^
aU Slbtiirjimg l'ou iindjtcil gemeint. 9!immt man baä au, fo ift alle^ tu Orbnung mib ber
3luobriict iit a treffeiibet oI» in AB. §ier ift nnd) aU Slbfütjung rid)tig ettonnt, ober ber
Sa^ umgcftalfet. — Slud) am ©djtuffc ber *|5tebigt ^at a baä in |)bfii)t. be§ 16. 3t)§. an
foldier ©teile foft immer fte{)enbe k. au» ber §bfd)r. bch)ül)rt.
') 2cfefel)ler oon a liegen me'^r ober minber ftc^er Bor in benrfen f. leuden 31,3;
t)eud)len f. braud^en 32,5; fdjlucligftu f. ätoingftu 40,3; ögl. bie in 3Inm. 3 bcfprodjenen
gälte 34,4; 37,11. — Slitägelaffcn ift 38,4/5 a ein ganjer ®q^, an beffcn ©teile c? ober ein
!c. t)at. .^ict hjirb bie 9InimI)me, baf; bie erfte SBeorbeitung jc. Ijatte unb fpäter bie jrteite aud
6igneni ben ©a^ b'njnfügfe, nid)l ©tid) Ijalten: jener ©a^ trügt ju fef)r bal ©eproge ber 6d|t=
T)eit. ©0 hjitb man annet)men bütfen, bafe bie erfte Bearbeitung jc. Ijattc, baneben ober ber
betr. ©a^ etma am Manbe nnd)getragen rtar. J'er .gjerfteller beg Studmonuftripti für a nakm
IC. auf unb überjnl) bie 3iad)trnguug , bie bann erft in AB ju il)rcm ÜJedjte tarn. — Einige
glürftidjere ßefuugcu al^ fie AB bieten, finb auo a fc^ou in 3lum. 3 erloätjut. @a fei baju
nodi 40,3 gejcHt unb ber ^iutoeiä auf ben 35,1,2 in AB aufgefallenen ©at), ben a
beWoljrt f)ai.
^) ©inige tateinifdje SBibeljitate finben fidj (U)ie aud) fonft in beutfdöcu 5Ptebigtbruden)
in AB (5,8; 10,8/9; 44,6; 60,15), benen nur an ärtei ©teilen bie beutjdjc Überfe^ung bei=
gefügt ift. greilii^ befteljt bie ÜJloglidjfeit, bafe S. juUicilen — bamal>3 nod) hjenigftens —
©d)riftn>orte erft uad) ber äiulgata anführte, aber in biefeii iXeben h)irb er e>j faum umfaffenber
getan fjoben. sBci einigen jonfi »orI)anbencn lateinifdjeu Ülusbrücfeu toie iuo öerbi, cj;ecu=
tionem 15,10; confcicntien 20,14; propiciatorium 28, 2; minifteri, (5jecutioni§
(neben ben beutfd)en SBurten) 30,4; orbinotion 41,1 mitb fid) hicnigften^ bei confcientien
bie Unlnat)rfcf)einlid)teit behaupten laffen, ba^ £. ba? gute i()m geläufige beutfd)e 2Bort nidjt
gebraud^t t)flben foHte. — ©puren ber in äUJciter Bearbeitung nod) tjerbücbeuen Sbfür.^ungen
unb 3(u»Iaffungen tjaben toir 51,5, wo in» Ijertj ^ üjobl ein t)aubict)riftlid)eg in f ^cr^ niieber;
gibt toofür ü rid)fig in fein bietet, äluälajfuug üou mag, fol, tan tjabcn mir 4,14; 45,12;
59,2 tu AB; 22, b ^at nur B fie betual)rt, A t)at burd) SBanblung bc^ abl). 3nf. hjerbeu in
loerbc abgeljolfen. 4,14 ift fogar au§et bem iprt. präj. oud) ein Bollluort auägeloffen unb
erft EF fjühm bie 2üde burd) übet aufgefüllt. 3lud) 24,3 toirb ift unb 60,6 td^ in ber
Söorlage gefeblt ^abeu unb erft Bon B bej. A ergänzt fein. ®ngcgen finb in ber jttieitcn S3e=
arbeituug h)ol)l feine folrfjen ganje ©ä^e anbeuteuben jc. mcl)r Bortjonbcn gelncfen, bie in A unb
B Berfdiieben bötten BerBoUftänbigt loerben tonnen. SBenigften? finben fidj feine 9lbn)eid|nngen
ber Icjtc A unb B, bie barau* ett(ärt merbeu tonnten.
^) Sidjer nidjt Bon 2utl)er gebraudjt finb bie AB fteljenbeu äl'örter ben butten 7,4;
h)ie ber ^offner ben let)menl5,5. ©tottben butten bat 8. fieser bie ji^en gcfogt, h)ie
ba» 33rud)ftüd II, 3- 103 auc^ in ber 2ot an ber cutfprcdjeubcn ©teile bietet. Uiib nu bet
eintcitiiiig 311 '■Jh. 1-8 I.XXXI
ein.' (VÜv bie ^J{ittuiod)pvcbigt unirbc « nicijt teiüi^t, ionbcvu auf jene erftc ?(]:§=
arbeitung .iurüifgcgviffcn.- t^inc ^tiebcvfcfjvift bicfev .itpeitcu in'avtcitiing bicnte
bann aB liovlage füv A, ba§ in 5JJnin,i gcbvuctt bic urfpvünglidjc nib. €pvad)=
form Qurf) leidjtev fcfttjaltcn tonnte al§ ß, bag 5U 9(iig§bnvg entftnnbcn in Vont=
«nb Sdjvcibfovincn fid) ganj bem Genius loci fügte.' S)a§ Süeibottcn üon .1 unb
B jur gcmcinfanien Uiovtoge rteic^t an ',a()lveid)cn ein,ii'tnen StcKen üoneinanbev
ab, im ollgcnieincn bavf man jagen, ba| A tonfetUatiöev ift als J>, infotgcbcifen bem
Ihfpvünglidjcn nä'^ev bleibt, unb fo auc^, too ei einen get;lcv beiDaf)vt, e^ev bie Ävitit
auf ben redjten SBeg leitet atl />, baä bie Unebcnbeit buvd) .^Jonieftnr befeitigt t;nt.
yiatüv(id) fann nion biefes öevfd)icbcne iievtjalten ebenfogut ober Uietleidjt bcijer
fc^on in bie unmittelbaren Vorlagen, bie ^Jiieberidjriften bev ^roeiten 33earbeitnng
«erlegen, braui-ljt e§ nidjt als evft in ber Svnrfevei etnia tioni .Worvettor geübt
an^nfe^en.
Qiibetn fann 2. nur h)ic bcv töpffcc bcii tf)on gejagt Ijotien. Sgl. bic t)cvjcf)icbcncn SibcU
ftetlen, on bencn biefe üßotte Bottoinmcn unb llnfere 3liiSg. 12, 226, 12/3. ,f)ier '^at in bem
„©cnbbtief nn bie 6f)tiftcii ,5U ^liig-jburg" and) grobe ber 91ug>3burgcv S'rurf D l)üfncr f. töpffev
gcjc^t, ben tt)on nber mir in ttjan Uevreanbelt. ^Iiiriiabet ^at nn allen bvci Stelleti bie iiiitl)ci-=
ttjorte cingejc^t. — Sd^liefelid) ift 52,8 i' unb 5i,7 ^IB bibmcnb neben jitternb otjue 3l»e'iel
(Stfati für l'ut^cra beben, grabe äittcru unb beben tierbiubet S. l)oufig. £ietj 301» gibt
f. bibmcu üier Setege, aber brei baüon flehen in ben nic^t bon 8. heforgten 3lu-3gaben ber
fiiri^eupoftille (l.")27), ber üicrte ift = 54,2.5, b. 1). bie älueite ber beibeu Stellen in 3lurifnber§
SBcarbeitung. Siefcr |d)rieb aber bebment f. bibment, el fdjhjebte iljm alfo TOo'^l bebenb
Bor. 52,27 ^at 91urifaber bas SBort ou-3geloffen. 2)a6 e§ in A an biefcr ©teile aud) fetjlt,
ift t>ieUeid)t nur Sntnll, ober foUte bem ÜJiainjer Ernder bibmcu anftb|jig gehiefen jciu? —
§ierau reibt fid): nm Sonnabenbt ober Sampftag 55,1/2, nur bafe Ijier baä urfprünglidjc
nid)t getilgt ift. Ob 45,15 beim geben ober ftelten AB ebenfo aufjufaifcu ift?
') ®a§ tonnte man ,5. iV fc^lie^en quI üereinjetten ai (fain 27,12), ferner au-i tl)on
38,1; genügt- obtbonunge 20,10; 49,11, tontic^ 57,8 AB, ttiöbrenb A fonft ei, tbün
unb überbaupt ü bat. 11 felbft Würbe notürliib auij ju ben 9lbtucid)uugeu Bon ber nib. ®prad)c
geboren. SSäbreub f( uod) icb fpri^ 34,8; icb b'lff 35,2 jeigt, bat ^l Isie B id) fpredje,
belffe, bagegcn ftebt id) fibe 4,3 audj uod) in .4 (febc B). (Sine bnribgcf übrtc SBerober;
beutfdjung ift alfo für bie älocile 33earbcituug fid)er uod) uid)t aujuuebmeu.
-) £ü9 Icbrt ein Süd auf bic jablreitbeu lluterjd)icbe beä Jejte» ber ÜJlittlDOcbprebigt
in a unb AB.
') 3für B taun auf bie toeitcrbin folgeubeu fprad)lid)eu ißorbemertuugen jn ben 8 Scr:
monen Bertoiefen loerbeu. Jür A, beffeu fflerbnlteu bort Borauvgefc|t unb ntd)t mit befprod)en
ift, möge einige* b'er 5pla^ finbcu, au^ bem ficb bie luc)cntlid)c 33cluobrung ber mb. Saut=
unb ©prad)formen ergibt: trägeft Infet ftoft A : tragcft lafet floft B; mad)te (Ronl) A :
ma(bteß; glauben baüpt^:glau ben bnupti);nacbuölgerh)iberiäd)er^:-uo(ger
-fadier B; — biefcr blieben gef(j^ rieben getrieben Biel .4 : bifer ufw. B; ftcbet A :
fteet B; mübe A : mii B; meber X : mer 2J; — freüub geüft A : frotnb oft; gal)ft 5,4;
berümen büd)cr yl : bcri)emmen, biccbcr B; ipricbt (ir) luift 3h)ifd&cu A : fprüdjt
nfm. B; fielen (abe), jufijct A : fülcu, jufül B. — rto .4 : Wn B, fonbcr fonft A-,
funbcr fünft i?; h)eld)er X : iD6ld)er iJ; toot 1 en X : rootlen 7?; fiub -4 : fcinb -B;
bülff A : bilffe B; er loeife A : er hiaift B; bodofen A : bad)o ffen B ujio.; Wibber .4:
tniber £9,2. — fürbelt, für allen J. : Borbclt, Bor a. B. — ^ma 6d)tuffe uod) einige
mb.. formen, bie auc^ B betnabrt bat: tiftigifte AB fpi^egifte A :efte B 38,4; fd)eb =
lid)ften A =lt(^iften B 34, 1; zufallen AB .33, 1.
ieutber§ SßcrJe. X, 3 VI
LXXXIT ^Prcbigloii bcS 3al)re? 1522
3)iefe 9litffteIIuiigctt biivd) bog gcfniutf 93latcria( ,yi icgviinbcn, luiitbc Hicl
^u liicit füljven, e§ mu^tc ^icv genügen, einige bev jcUieitg in 33etvod)t toninienbcn
|)Qnptbelüei§ftcüen in 9lntnevfnngen on,5nfü^ven. 3m übrigen ift auf bie ScSavten
,in Uertneifcn iinb anf bie Slnmevtungen am ©cljluffe be§ 33anbci.
Sias iScvtjältnig, in bem bie Seyte ber 8 ©evmonc in bcn Sommhingcn A'
unb 27 \\\ ben ©injelbvnrfen ftetien, ift nidjt einfacE) unb leidjt burcf))icf)tig. 3)a^
bev (5in,^elbrnrf /'' für A' aB Öirnnblage gebient l^at, fd^cint fiefjer, Qt'cr c§ finben
ficf) in A and) bentlidje iPe^ieliungen ju .1 ober bieüei^t ,5ur t)anbfc^riftlic^en
iBorlage. Cl^ne einge'^enbe Untcrfud)nng unb tvrlüögung ber einzelnen iJätle, bie
Ijier ^n weit fütjren tinirbe, laffcn fic^ biefe Singe nidjt ivgenbwie abfcfltie^enb
erörtern. SJaffctbe gitt Uon ben 27 iprebigten, bie ben Don A gebotenen iert
iebenfaHS benn^t lE)aben.
©emn^ bem Cfrgcbni§ biefer fritifc^en (Srtoägungen Tjaben unv in unferer
9(u§gabe ben 2cj't ber alten Srucfc na^ A gegeben, ba§ im gan.jen bem £riginat
ber 91ieberfd)rift om näd)ften geblieben ift aud) l^infic^tlic^ ber (£pra^= unb Sd)reib=
formen. Söo bie anbercn gleidjfallS an§ f)bfd)r. S^orlage geftoffcncn Jeyte B unb
(für bie 5Jlittmod)prebigt) a bie Wbglidjfeit boten, ein binter ben überlieferten
SeSortcn licgenbe§ Scbte jn evfennen, ober bics felbft barboten, ift bation (Sebraud)
gemai^t, fomeit baburd) ein offenbarer fyel^ler befeitigt lourbe, nidjt bagegen tno
bie 5^e§art tion A nur formell unjulcinglic^ ift, »oeil foldje formellen UnöoIltommcn=
t)eitcn meift au§ ber jugrunbe licgenben 91ad)fc^rift beioabrt fein nierben. ®iefe
aber bnrd) bie .ffonjettur eine§ 9lbfc^reiber§ ober be5 Sruderg p nerbecfen l)oben
tpir tein iRcc^t.
Unter bem lejt geben loir bie £e§artcn bon B unb bei ber illittn.iod)=
prebigt tion a fotoie bie ber anbern 9{u§gaben unb ber beibcn Sammlungen A
unb 27. Über bie fbrac^lidjen 9lbmeicbungen ber ©in^elbrncfe nnterridjtet bie f)ier=
unter folgenbe Überfid^t, bie Dr. 91. @ö^e ,5ufanimengeftcllt bat- Sie Sammlungen
X unb 27 bat berfelbe oben S. XXX. XXVII ljinftd)tlidj iljrer fpradjlicfjen (4-igen=
tümlid)feiten cbaratterifiert.
9ll§ ,5nieiten Seyt geben mir barunter ben Don 9lurifaber tieroffeutlid^ten (ügt.
oben S. LXXV), beffen 9lbbrucf D. Äoffmane übcrmadjt :^at.
dinleitiiiig 311 Ta. 1—8 LXXXIII
Ü6cr bie fpvacf)[icf;cn ^(biücidjuiigoii bcv ©iiiWen *Il imb *(( uon A ift
,yiianimciifnffcnb bol 5T-oIflciibe 311 fagcii:
I. 2)n» &cbid bcä Um(aiit§ ift fcitencv cvtucitevt a(§ eingefdjväntt.
1. Umlaut bc5 a be,5eid;nen CDEF in er^iiel) (cu-ljneV; 7?) 54,9, EF
in gfteüftt Qi, 12, Em gefegt 55, 13, J^ in tdfdjen 28, 14, getodfdjen 41, 9,
(eügiicn (4). Unitaiit be§ 0 bejcidjncn in tuöUcn unb feinen bovinen cdef2,
ah 3, BCDE 8, F 17ma(, in fallen unb feinen govmcn BE 2, CD 3,
F 17ma(, ferner 7iC'7)£i^ in fopffen 10,4, F in ge^rn 7,7. Umlaut bc§
n {)e,]eid}ncn in über B 2, D S, CD 12, F 13 mal, ferner /i in mügen 25, 2,
(JDF in gefünbert 49, 3, CD in fdiü| 52, 10. Umlaut be§ uo be,^cii^uen in
üben unb feinen Slbleitungen BE 3, CD 5, F 7 mal, ferner B in gemi'it 17, 1,
riiffeu 17, 8, rürt 18, 1, BCDE in muffen 24, 13.
2. Umlaut bei a befeitigen in lafet B 2, CDEF 3 mal, BCDEFd in
gcfa^ Imal, BCDEF in tragcft 24,8, genagelt 44,5, getrato 60,10,
mad}tc 64, 6, BCDE in toiberfai^er 27,2, BGDEcl in gefaxt 37, 18, CDEF
in Ijafnev 15,5, F in fdjlofft (2), erfantnufe 11,4, laffeft 45,2. Umlaut
be§ 0 befeitigen in follcn *a 1, F 2, BCDE imal, in tuollen Fahcdfl,
E 2, e 3mat, in troften D 1, BC 2, EF 3mal, *B in nad)folger 4,9,
ftoft (2), fompt 16, 10, Dfterlid^e 50,9, ^ortte 62, 7, /iCD-E" in tiogcl 28, 2,
BCD in t^rid^tcn 41, 16, B in corpcr (2), C in bo§ 10, 1, D in geortert
7,11, e in bolctern 33,10. <j lä|t Umlaut bei 0 ftetä unbejeid;net. — Umtaut
bei u befeitigen in ftud unb feinen formen ahccf3, BCDF 14, E 16 mal,
in uu^iltd)) F\, BCDE 2mal, in vucf unb feinen Sufammeufe^ungen drfl,
CD 3, B 6, Fl, £9mal, in bcn 9l6(eitungen bon \d)ulh BCDE 3, F 4mal,
in gulben EF 1, BCD 2mal, in tourbien) e 1, abcd 5, f 6, *B 26mal,
in jubifd^ c e f \, £2ntat, ferner B in für 1, 3, nur (2), *B *a in juben (5),
*Bah in tru^ (bru^ h) 36,2, *B in bebundenn 9,2, gcluft 38,5,
junger (2), BCDE m a,\xUi\\ 32,12, BE in fd;u^ (2), fd^utten 60,13, BF
inliulffi 12,2, F in tunbe 46,14, ertunben 62, 3, ce in furberlid) 38, 12,
e in tunben 32,4, berfc^utten 33, 14, ^ulflic^ 34,12, muglid) 35, 10. .r/ lä|t
Umlaut bei u ftcti nnbe,5eid)net. Umlaut bei uo befeitigen B e jtueinial in
miiffcn, B in (berifüc^t \2\, füffcn 8, 12, gemüt 17, 1. <j lä^t Umlaut bei
HO ftcti unbejeti^net.
II. 3u'n SSotaliimui ift loeiter ^u bemerten:
1. c ftatt d fe|cn CD fteti (oerein.jelt bleibt bäl, gfär, tarne, 23dpfte),
[iE*a in lüenen) (2), ncdjften ili, BE \v. ongefer20,l, geftcet 41,13, 7*' in
ned;ften (2), tlict (3), EF in I}ettet 46, 7, *« in t^et 39, 2; n ftatt e feljen
in mdd^tig B 1, EF 2 mal, in tf)dt(ei BE 2, F 4mol, in ndc^ften B 1,
F 3mal, in lodre B 2, E 4, F 30mal, ferner B in abgeftdlt 30,17, E in
ndrifd^e 41,15, EF in fcf)d|e 52,3, berrdter 54,6, i^ in tdglicf) (2),
brdd^te 12,5, ongefdr 14,3, gdbfcni (3i, mdnner 29,4, gebddjt 31,11,
fdfen (2), fditg 60, 17.
VI*
LXXXIV 5prcbiglcn bc? 3al)reä 1522
2. 0 > a in ba (1) c (2) ahdefg (10) B flli F (12) CD (16) 7s,
Wa (4) BCD (6) £ (8) F, ja (1) *a (5) E (12) CD (13j JP, an (1) cg (3j e.
a> 0 in bo (1) c/" (16) i^, getl^on (1) *a (8) J5C2) (14) £■ (22) F, (öer)[ton
(2) F (4) BCDE, gon (1) F (3) BE (4) CZ), CD in Tjon 17, 9, one 29, 13,
J' in ir t)onb (2).
3. aü bcr Sovlage geben BCBEFahc mit ou toiebev, otteS ei mit oi,
bocE) (offen j5J? bercinjcU allein, c ein, _B au($ einmal, freiljcit, el)nfeltigen,
eljnc. BCI) l)abcn anc^ main (mens) 31,8. deg fd)eiben oi unb ei nicf)t,
bcljalten aber einjelnc oi in o.\)t\,äeg, bermoin, at)gen e(/, mai)nt, öevmoin,
cvjol)gt, flat)f(^, al)nen (j. SüteS i unb ie finb in BCDEF*a rii^tig gefc^ieben
bi§ auf vcge(mä|ige§ ft), t)mmer, ui^mmcv in aEen Studen, üeveiujelteS 311
üil 18,4 in E, Üben 13,16 in F, gcfd)riefft 36,7, bicfee (1), miebev
(4) in c, fpiel in d, tüi), bl), 1)1), ^monbtS, liB in c.
4. 3lltei uo geben *Bd mit ü mieber, bod^ finb fic^ ^oblerö ü unb it,
ba§ für oltes iie ftet)t, fe^r ö'^nlid) unb barum in CI)f oft üevttjed)feü. 6elten
Ijaben B (i in mu§, genüg, gut, gcrüffen, BEF u in jum, i? in juv, J^'in
protlitifi-^em ju (jutl^üm, je 30nial l)abeu BCDE o in tl^ou. cg l^aben u für
alte§ uo, c boucbeu feltener ü, c bot ue, bnufig^v u. 0 > u (ö > ü) in mügcn
5,8 *i;, fürchten 55,5, abgefünbert 59, 2 £Ci)F, funber(liti)) (1) «&(•/■;/
{3)E (6) BCD {8)d, fünft {l)Be (2)ahcdfg {3) E {4) F (7) CD, tummeii
{1) BCD (2)Ede, fun (1) F (2) CD, genummcn 36,6DfZe, 9Intmurt
43, 10 CD, gehjunnen (2) EF, nunnen (4) E, funen 33,8 d.
5. SRunbung be§ $oM§ fütiren ein in wor 19,6 B, Xahlä) unb feinen
formen i3) B (W) E , boffer 24,3, moren 32, 13 F; jr teuft (1) BCDF
(2)E, fprüc^ft 9,9 B, gebürt 41,12*5, teürft 29, 8 CD, »ürt (3) it',
bügen 7, 10 *B, fül(en) (1) EF (2) BCD, feüubien) (5) C (6) D, beaeügcnbe
2, 6 E. 9{unbung bcfeitigen in entrtec^ft 47, 13 CD, atüifd^cn (2) *B; teellent
57,8 5, selten 55,10 E; toljfte (1) B {2} EF, qxinhen 23, 1 BCDE,
bilffe iV) BCD (2) EF, tüircfen (1) E (4) F, errtirgt 24, 8 EF, fprid^en
2,8, fpir 4,1, berfc^itten (2) F; fieren il) BCD (2) E, berljemen 30,4
BCDE, briebcrdid)) (2) E (4) B, t)eben (2) BCD (5) E, biedjer 57, 14 B,
tb^el7, 1, fiegen29, 15, betricbtfenMS^ gll^enber 56, 2 F, fratnb(e)
(5) BCD (6) E, go^ft 5,4 BCDE.
6. Unbetonte^ e fügen äu *a 19 bi§ 25, B 91, C 92, D 93, E 89,
F 97ma\, befeitigen *a 36, B 78, C 91, D 92, i; 100, F 318mal. ent=
fcf)eibenb finb babei ttjefentlid) bie 33cbürfniffe bcr 3ei(enfüflung, 3. Sß. fe^en e 3U
in gctaub(en) CD 2, BE 3, F5mal, in genug F 2, BCD 3, i;4mal, *B in
beüben 7,3, balbe (1), BCDE in ale {2), BCDF in frogete di, CD in
bilbcrcn 30,17, F in jnen (2\, Ijerrcu (3), fürnemcft 31,5, in ber 35erbal=
eiibung -et BCDE 9, F 34mol, ahcdf in ergeften 33,15, ahcdfg in
mcnfd)e (2j, alcdef in aljer (2), «/>f7/' in '^ertie 34,3. Unbetontes e
befeitigen in gnüg BCD 6, El, F9mai, in gfogt BCDF 1, i? 2 mal, in
gf)o(fen CD 1 , B 2mal; in eter Fl, F 2, BCD 3 mal, in gotä BCDE
2mol, in tearn 5CF Imat; in gern CDF4, BE 5, F8mal, in on BCDF
einmal, in allain *a 1, BCDE 7, F lOmol, in -ung CD 1, B2, E 6,
Einleitung ,511 9ir. 1-8 LXXXV
F 23 mal, in got (S^atibi ahcdfg 4, c 5, F 9 mal, feviiei- F in guialt (5),
allaett (2), ^ci-^ (8), ob (4), bitb (13), balb (2), beid^t (7), got (2)atiti) (9),
all (10), *rt in ftelftn 34, 8.
III. Äonfonanti§mu§. l'enis führen ein *B in -6ar (2), tjatt 47,3,
CI)EF in ©ambgtag 55,2, /y in «dfiftc 20,9, i?CZ) in beid;tcn 59,5,
EF in bringen 7,2, F in cmbcrn 37, 3, öieiben 4, 18, leugnen 27, 10,
ferner in t)aubt (1) dg (3) F (8) B, gelobte (Ij jS'J^ (2) BCD, leljblic^ (1)
('i)7i' (2j B (3j F, blut (1) EF (2) r'i), toeljber (3j d, bru^ 36, 2 f. ^ortig
füljren ein *B in ptat 23, 3, gepot 25, 5, tecEüd^ 51, 11, BCEF in pan 60,9,
BC in tritten 3,5, BE'inapplaä 18,13, ^racfit 36,3, prot 48,14, B in
praudEicn 38, 14, EFe in preisen (1), F in geprantten 47, 5, geluvte (4),
tilden 29,8, *a in putter (2), ferner in pringen (2j E (6) 5(7(7) 1>,
tringen (3) i? (4) CI)E (9j i'', plüt (1) BE [2) F, öerprennen (2) E (3) F.
IV. Sßortformen. nii^t§> nid^S (1) ef (2) aZ/, ni($t > nit (2) cer/
(4) adf (5) 6 (6) CD (7) 5 (8) E (81) i^, nit > ni(^t (1) aZ;/' (2) d (9) g
(10) e (11) c (28) F (88) J? (93) BCD, benn > bann (1) BCD*a (2) i; (8) F,
bann > benn (1) CDE (2) Baceg (3) i^t?/" (8) F, »enn > »ann (3) /''
(8) e (10) ahcdfg, toann > toenn (1) ahcdfg (9) F, ftnb > feinb (1)
e/"»/ (3) B (8) D (9) C (14) £ (15) F, feinb > finb (1) BF (2) E (9) rf,
fe5t> feinb (3) i^, fein > feinb (2) *« (14) F, feinbt > fenb (7) BCD,
finb > fein (1) D, finbt > feinbt (1) abc, fein > finb (1) d, feinbt
> fein (1) d (3) e, -ni^ > -nu| (2) *a (6) £ (7) CD (9) BF, -nu^ > -nife
(1) CDE, öff > auff (2) alcefg (7) c? (15) E (16) 5CZ»F, üfe > au§
(l) *5, auB > ö§ (5) rf, bor > für (6) F, für > bor (1) F, öer- > bor-
(1) CD (2) ß, bor- > ber- (2) E, nü > nun (1) BCDcdcfg (2) Eab
(7) F, nun > nu (6) F (7) 5C2)£', -ideit > -igfait (5) B, fant > fanct
(1) E (2) BCD, fanct > fant (1) E.
3ufammenfc^reibung tijfen auf *B in mal;uft bu (2), bift bu
28,8, teilt bu 29,6, jtoingft bu 40,3, ^oreft bu 44,2, folteft bu
60,1, BCD in toolteft bu 26,12, BCDE in fpridift bu 27,5, Em
njo^ft bu§, F in Waljft bu e§ 10,4, fanft bu e§ 22,2, »erben eä
33,12, ©tclleft bu 34,8, berbammeft bu 36,1, auff ba§ 3,8, bon beut
3, 8, in bem 6, 1, ju ber 36, 7, toir c§ 43, 8; ferner in magft bu (1) BCDE
(2) F, t)aft bu (1) E (3) F.
LXXXVI '^Ui'bi.itcii be-j Sntjvcä 1-V22
0. 25. aJifttä 1522
*|*rcöiflt nm Xagc bcr i^crfihibifluiin iiiifcr licücii ^rniicii.
Sic in Unfcrev 'JlnSfl. l'.i, 457 — 462 aU ^Iv. 7 Qbijcbviufle '^U'cbigt ift iiid)t
QU müxiä ilk-rfünbigung i52o, fünbnii 1522 gcljatteii, ügt. «b. 11, S. XLVIff.
iinb ü6en £. XXXVi.
Sic *4-^rebigt fteljt aiid} in ben „ConciLiiiculae quafdam' 33t. 8'' bi* 12''
(ögt. oben ©. XX), wovquS tniv bie iL'eäavten {)ier nadjtvogcn.
457, 1 luftig] multte aincenitatis 4 quam fractis uiribus ratio sit, et tota labascat,
ciiius coutubernij Hdes impatiens est
458, ä lticl)b] niatrem 21 uiliil ceiti et sensorijs objectum captat 20 t()üft bic
ougeit ju f'eJdt 32 luibetftvctjttcnbe] plus quam ex diametro opposita 34 Alter aries quo
uirginis pectus coiicutitur
459, 1 axmen] liuniili, et iiulla re iuxta munduiu uoblli 4 ö Sumnio mihi simile
videtur 14 mümtiiil cogiiata 24 bie gvojfe bet gütter fehlt 32 al§ beä gelt?] sicut de
pecunia prouerbio dicitur
4G0, 1 feülj deos tuos uon colimus, et statuam aureaui, quam erexisti luoüeit bin je.
fehlt 2 fjürftcn] mundi tyranuos 8 in ualle umbriE mortis 16 Illud uobis magno
iucitabulo esse debet, ut niliil dubitantes, eo fidamus 20 fürftünbt] praestaret 24 ®ot=
I)att] Theosthenes, Germanice Gotthart got ftatdl Deo iortis, ex las, id est prseualuit,
roboratus est, et bn, Dens, cumposita iioce 35 omuibus epistolarum suarum exordijs illa
infulcit
461, 7 Malacb. 3. i5//Ö Maria latine guttam maris siguificat coniposita uoce ex
""3 stilla, gutta, et D"' mare 21122 Paulus 9. in Komanis fsoj 2t} niulicrem pruletariam
30 .1. Samuelis 1. 32 Slibe Ijiftoriom fehlt 36137 ut diem leriatum agam, indicat, aut
in prsecedaneis l'erijs h cibo abstineam
462, 6 oertteümen] desponsio 9 non enim ad promiscuae niultitudinis captum facit,
quae per legem in conscientia peccaturum suorum sensujn iionduni babet 20 Saä bis
mittog fehlt
10. 0. Slplit 1522
*4.*rcbigt om Sojtntag ttod) ^Jfitfaftcii.
(©onntag pubica) |
Sic in Unfern- 3(uäg. 12,453-457 qI§ 5k. 6 aOgcbrutftc '^.Ucbigt ift nidjt
1523, fonbein 1522 gcl)Qlten, bgl. Sb. 11, ©. XLVlf. unb oben e. XXXVI.
Sie iogeäangabe 'Sonntag naä) 5Jtitfaften' in beni einzigen ( 5lüvnbergev)
Srucfe bicfer 'ipi^fb'gt ff"'" Q" fid) foffiol^t ben Sonntag JCätarc als Qni"b Sonntag
pubica meinen, ba Mitfaften foiool^t bie äßodje jloifc^en Ccnili nnb i'ätavc al5
aud) ben Stg. Sätave fclbft bcjcid^nen fann. 3n Cft(mitteljbcntfd)(anb f(^eint nadj
ben Selcgen bei Srotefenb, 3eit«d;nung I (1891), S. 124''f. yjJitfaftcn = Sätarc,
Stg. n. Diitf. = Siubica, üerbreitet, unb ba baS be^anbelte gUangeliiim ^o^. 8, 46 ff.
bog beS StgS. pubica ift, fo l^obcn toir biefen an^unefimen.
teiiilcitiiiifl ,511 3it. 'J. lu. 11. 12 I,.\XXV1I
11. lo. "Jlpvil 152-J
ScrmoH nm ^4>almtn().
.1 „I). 5JIqv. l'ut. II Scvinun am ^^^aliiitag || ^'in'^aüenbt ütrn bov (üfunfit ||
Pf}!ifti. 2ßie iiiaii (f^)iftiim '[ cv!cnnc fot. 'Jdic^ aiillcg- |img traö
bcV3 (^n)Qii=,jgdiiim ftl; k. || Sßittcnbevg || 5JJ. 3). .^aäj. ij" mit liteU
einfoffiuig. 4 33löttev in Quart, le^te ©eite (cev.
Snicf «on fieiiirid) ©teiner in Wiigsinivg. ilurljanbcii in ber ftnanfcfrfjcii Slg.,
3h-nftabt, iBaW 11, 2rejbcit, L^ifcuad) (Ccftcrfjelb 148), (frlongcu (.ficilnnb 104),
föotf)o, iQaüt U., flbnig.5bcvg H., Scip^ig St., 3Jiihtd)cn §©t. (2), ÜKündjen 11.,
'Jhirnbtrg tot., Sd)afft)nufcn gt., Si'eimiu, ^ü'^W) ©'■
TFwi/- SJei: ©ermoii finbet ft(^ in „3Bic man rerf)t äJnnb öerftenbtlid) aiu
mcnfc^en ^um {5'f)viftcn glauben tauffen foll" 231. 23 ij" bis 23iiii''
lögl. oben 6. XX unb XXlllj.
'Hon ben @efanitau§gaben bringen ben ©erinon SÖatd; 23b. XII £p. 2450—
2457 (in einer fprarf)(ic^ = fürniel(cn Umformung be§ Urbruitei); Gvlangen ' 18,
©. 257-261 (nad) 2L*a(d}i, -16, S. 304-;f08 (nad) bem UrbrucE A).
aSir geben ben 2ert nad) bem ßinjclbruif unb berieid;nen bie 5lbtoeic^ungen
besS Ieite§ üon Wnir, foWcit fie nic^t oben ©. XXXV in ber fprac^üdien Äarattc»
riftif ton Wnir ^ufammcugcfafit finb.
12. 17. «pril 1522
^aö .ftnu^tflürf bcji neuen Jeftnment^
uou bem Safromeut Oeiber Weftalt.
(©tünbonnev-jlag)
Slusgoben.
.1 „®aä l^aupti'tuct bes (5lul)genn || bnnb netoen teftnmentg, bon ,; bem bod)=
tül)rbigcnn Sacrament bel)ber ll gefloit, flel)fc^ ünb blut (ff))ifii, ,5eid)en j|
ünb 3cufag, bie er ünä l)nn ben felben jj getfjüu I)at. ©epiebigt nm
grünen || 2)ojn|tag ju SÖittemberg bnrd^ jj 2). ffliortinum Vnt()cr. iJ [■'goii-
fd^nitt] II" 4 SBIättcr in Quart, (c|te ©eite leer.
2)vud Uon 5)(. 'JJfalev in evfurt. Sort)anbcn in ^(rnftnbt (2), a<trlin,
©öltingen, ftönigsbevg, ,Sittaii-
B SEitel wie A, boc^ 3- 4 bn; jctidjen; .3- 5 V"; o- 7 wittemberg.
S-turfcr loic A. yieu« ©0^. a3Dtl)anben in SBrc^lou U. unb ©trafebnrg.
C Xitel toie in B, bod^ 3. 1 gtoigenn; 3.4 giei)fd); 58Iut; 3e^)c^t'";
3. 5 t)nn; 3- 6 ©e^jjcbiget.
Srudfet ftie AB. 5Jcuet ©0^. lliovljanben in .^eibclbcrg unb äiJittcnbetg ii.
1) „jDa§ "^auptftucE bc§ l| (äioigcn bub ucmcn Icftamentä, || toon bem f|od)=
loirbigen ©acrament || bal;ber geftatt, flei)fd) Unb || blut 6()!ifti, 3el)c^eu
öfi II jüfag, bie er bn§ l)nn || ben felben get^an || l^at. jü 2Bittem= || bcrg
burd) II S. 3Jlortinum Sutl^er. || [^otafi^nitt] {{■ gJUt Siteteinfaffung.
..\.\X\'I1I ItStcbiflteii bcs 3al)tC'5 15'2'2
4 lülnttei- in Ciiavt, lo^tes iMolt Itcv. 3(m (iiibc: „ci ÖJcbaidt jii
^ivirtalü biird} :3«g ®aftcl. "
äJovIjaiiOcii in bct Ihioateirtjeii Slg. , a3tc?lQU ©t. (4101)« 178), Stürben,
CV)utl)a, 9iüvnbcvQ ©t,, 3toi(fnit.
E „1 S!a§ '^aiiptftudj [fo] H bcS c!ül)gen ünnb || tietnen tcftaiiicte, Vion bcm
l)Dd)=l!uiii-bi9Cii Sacvameiit beibcv 9e=|;ftoU, flcifd) ön blüt iiifiiiü, ||
,^cii^en ünb jufng, bie er |j l)n§ ijn ben fclbcu 9e=;ff)Qn t)üt. ©cpjebigt ||
nm grcinc S)o!U--||ftag ju aa}itt=|[tcmbevg \\ burc^ |[ S. 5)Ioi-timtm Sutf)ev. ||"
^yjit Siteicinfnffung. 4 5?tnttn- in Quart, le^te Seite leer.
(J« gibt ßj., in beiicn S-l i^t^ Sitcla ridjtig (jauptftucf ftcl)t. 2tucf üoii
S. Iriitebul in ©tfurt. liov^anbcii in SSteälou ©t. (§eV)ev 177), §QUe 11., ßiel 11-,
aßittcnbcrg S. (2).
i'' „S;aä l^aupttftucE || bcä elöigcn unb nelucn tcfta=||ment6, Don bem l}Dd)=
ipivbigR ©Qcrnmet || boibcv gcftatt flaifd) ünb blütt (ivifti jj ,^aid)eii
ünb AÜinS, feie er tinS in jl ben jetbcn gcttion '^at. öeHVjebigt, Don
.S. ^JJl. Su;tl)cr. ^ü SSl)tteberg ] am ©rünen bonililtag. ^m jor. ||
1 5 22 II" 4 Blätter in Quart, (e^te (Seite teer.
2:tuct Don «Di. Mamnüngcr in ^(ngäbnvg. ffiotfjanben in llHind^en §©t. (2),
2)Hind)cn U.
G „DAS HAVPT^IIftucE bee eungcn önb ncüjiwen teftaments, Don bem Ijod)-
luirbigen 'I Socrament beljbev gcftalt giel)fc^ Dn l blüt C^finfti, ,'^ei)($en
unnb Suffig !! feie ei^ ön§ in ben felbc get^ä l^at. '■ ©cpjebigt üonn
®. 9]^ar-!|tini. £utf|er ^ü 9Bittcberg || am ©amen boniftag 1! jm 3or.
1 5 22. il [.'potjfd^nitt] j," 4 93(ätter in Quart, lc|tc Seite leer.
©ttnputgcr 5:rncE. Sorijnnben in 5Sn|c( fiirdjfnbibl., ßoimnt ©t., 53iiind)cn U.,
©tnttgart.
II „DAS HAVPT=||ftud be§ ejöigen tjnb ncü= ;U'En tcftaments, Don bem Ijod)
icirbigen |! ©acrament betjber geftalt 5>lcl)fd) ün || blnt ßtjjifti, 3cV)d)en
rnnb 3"fa9 ' i^ie er tmä in ben felben getf)an '^at. ©cpjebigt X>o
S. 9Jlar il tini Sntl)er ^ii 9Bitteberg ;; am ©runen bo!n[tag j| 3"i jai'.
931. S. II fjtj. II [C)oläfd^nittJ |i" 4 Slättcr in Quart, lc^te§ 931att leer.
2)on bemjelben Srnder toic O. a^orljanbcn in bcr ftnaiiti'fd)cn ©lg., grci=
buvg U., ©ttafebntg, Smid) ©t. unb nad) aScKci 2160 in Vlugsburg unb ©d)aff=
l)aufen 3JJin.=SibI.
I „2)aS öuptflud [fo] be§ ejbigcn " önb nejücn teftamcntS öon li bem .^oc^^
joivbigcn Sa=;cramet bel)ber geftalt B-'el)fc& ön bliit (Jfjjifti, i; 3e')d}en
tmb 3ufn8 ^ie er ön§ in ben felben || get^^on l^at. Sepiebigt tion
S). 5)lar=j|tini. Sutl^er ju SJÜittembcrg 'j am ©rimen bomftag jm i| 3ar
.931.2). XXij. Il [^oljfc^nittl ," 4 Slätter in Quart, tc^teö «latt leer.
Slürnbetgcr Srurf. SJot^anbcn in bcr finoatefc^en ©lg.
K „Taä ijauptftnd be§ cjöigen |] tinnb neiUcn tcftament« «on ;i bcni A>d)=
juirbigcn Sacra |lment bei)ber geftalt ß-lcifd) ünnb bh'it iHyA\ii ^ei=jd)en
ünb 8iifao, bie ev ön§ jn ben felben ge=|ltt)on f)at ©epicbigt uon
S;. 93iarti= II ni Sutf)er ]n SBittemberg om || ©rünc Sloncrftag, 3'"
(fiiiloitiiiig iii ^Jir. V> LXXXIX
JQV li 9Ji. S)..^.^ii. :! [4iol,itd)nitt| i|" 4 t^äün in Cuavt, U'ljtcs
«latt leev.
3itn Sii'icvii jcigfii bic üx. ''Jtbli>cid)iiiic>'ii, ,5.*. iM. *ilii'', 3- -^ l"- "• l)nl-'tii
bic einen cingecjit, bie anbctn tidjtig eiiigefelil.
iUüii bcmietbcii Tiriicfct toic /. iliot()atibrn iii ber ifitnntefcljeii Slg. iinb in
aiUttenberg V.
A" „S)Qä .^laiiVtftiicf be5 eioigcu Uu ij iirtucn teftnnientö Uon bcm jj .&üd)=
Uiivbiflcnn fncramcnt ' :i3ni)bcr gcftatt H'^aiid) üii b(üt Cf()!ifti, ^aljdjc jj
inib äiifag, bie er ünä in ben fclbe getfio l)at- || GJeVicbigt üon
S)- ^JJtQvti- Siitf)ei: 311 2öit=l!berg [fo] am ©rünbotirftog Sdn 3av < ||
3JlS)a;Xij. jj [C»ül5fd;nitt| jj" 4 »lütter in Cuart, le|te ©eite teer.
^iugsfautger Etutf. aSot^onben in bcr Änaafcjdjen ®lg., Ififenad) (Ccftev=
l)elb 142), SBcimar.
7> litct toie in L\ tod) 3. 07 aBit-lJtcberg. 3m Snnern brei gering»
fügige 9l6itici:£)ungen, fonft genau berfclbe <Ba^ \vk in //.
iBotl)Qnben in ÜJiündjen .§St.
M „2)oö ejöig önb nejö Xcfta [j ment, üon bem '^od)||mirbigen ©acvament t)ei)l|
ber geftalt, geprebigct jj burc^ Soctor || »krtin || Sutf)er. Wi^^^'^W
15 2 5. I!" 4 »lütter in Cuart, le^te Seite teer.
Svnd bon 3. ^hig in aBittenberg. a3orl)anben in 93ertin.
N „<[ Sat :^ouet|"tucl3e [fo] ,1 beö etin)gen önbe ntjgen tcfta=j|mcnte5, ban bem
l^Dd^U)er=;;bigen Sacramcte bcl^ber geftalt ![ fleefdi tinbe bloct dljnfti, tc=j|
fcn bn tofage, be t)e ün§ |j l)nn ben fulfften gebaen || ^efft. ©epiebigct to ||
Sßittcmberd^ li bord) ij S). 5Jlartinn Sut^er. i|" Wit litcleinfaffnng.
4 »lütter in Cuart, le^te Seite leer. 9lm ßnbe: „«t ©ebmcfet i)n
ber toueli)ten ©tat ßrffurt, i)nn ber ij "^^ermentcr ©affeen, tont gar=
iDebatc. 2«. S). XX iij. jj"
Irud Don S. Irntebul in Cftfuit. SJor^anbcn in bcr ßnanfefd)en ©lg.
»on ben ©efamtauägaben bringen ben ©ermon SÖal(^ 10, 2658-2663, ber
ÜeiVjiger ©upplementbanb ©. 23 unb ertongen ^ 22 ©. 38—43. S)ie 5prebigt fte'^t
Ijier unter ben „£atec^ctifd)en beutfc^en ©c^riften"; »b. 22 i[t in 2. 5lufl. nid)t
crfcl)icnen unb unter bie ^prebigten b. 3. 1522, bie in »b. - 16 bereinigt ttmrben,
ift unfere ^^rebigt nid^t aufgenommen morbcn.
5ür bie »cftimniung bc§ Urbrudä ift au§ bem Sn'^olt nid)tä ju ermitteln,
bod) tonimt folgenbeS in »ctrac^t: 1. Sie »erfc^ieben'^eit ber Xitel, rtonad; bie
Srude in jmei ©rutipcn acrfaHcn: ÄBCE nnb F bi§ L. Sie Srurfe IJ3IN
fdieiben bei bcr ^rage nad) bem Urbrud Wegen if)rer getürmten litel an§, J) aubem
luegcn einer grö|ercn, nur in i^m bortommcnben Viide (69, 27 f.) unb 3IN wegen,
ber Datierung 1525 nnb 1523, N aud) Wegen bcr nieberb. ©prad)e. 2. 2)cr
Umftanb, bafe Ä — E feine Slngabe ber 3a^re§3af)l entljalten, wä^renb F—L bie
^a'^l 1522 Qufraeifen, bürfte bafür fpred)en, ba§ ber Urbrnd in ber ©ruppe ^ff.
ju fnc^en ift, bie fic^ auc^ Wegen bei Srudorte§ (<-rfurt mel)r empfiehlt ül§ etwa
bie (»iriippe 7<'ff. 3. ^n Unterer fommen nid)t in »etrad)t II unb L wegen ßüden
unb Sufü^en ober änberungen be§ 2ejtcg, bgl. 68,28; 69, 14f.; 70, 19f. 22. 26;
XG *|U-cbifltcii bc-3 3n()vc-3 1522
71, 2. 3. 5f. — 4. g§ fanii niid) für 1 iiiib A' bie 5prtoiität nidjt in ?(nfpnidf)
cicnommcn tucvben: biefc niis gleic^ev 'lU-effc ftamiiicuben Snictc [teilen ju L gcgeii^
über nßfu Qiibevn Xnidteii; «gl. bic glcid^e gorm be§ IitcU;ol3|(fiiiitt§, bic %. iiiib
gt^ an cntfprcd)ciiben Stellen, fevncv 68, 32; 70, 4. 14. — 5. 6ngev ücvUiaiibt
finb cnblid) in btefcv ©vuppc F unb G, bie im ^nnevn faft glcidjen ©a^ unb
bie nvQtnfd)e ^x'^tx 1522 anf bcni 2itcl aufmeifen. G mu§ nun iregcn feiueö
.tioljfdjnittcS jroifdjcn F unb /iff. ftef)en unb tonn tcciter wegen bev unter
3 unb 4 crttjö'^nten 33efonbevf)eiten nid)t üon einem ber Snicfe HIKL aH}ängcn.
{). lihtljin fämen ou§ ber jUn-itcn ber oben nufgeftcKten Gruppen nur nod) F ober
(t al§ ctnmiger Uvbrucf in 93etrad)t. aCßa^rfc^einlic^cr ift, bafe ber £trQ|burger
S)riicf G QU§ bcm 3(ug>3burger F geftoffen ift. Soju ftimnit F niefirnialä allein
•(UV öivuppe 1, obiL'oI}! bie betr. Stellen (70, 7ff. 71,3» an \\6) tvenig besagen.
7. "Jfimmt man aber baS oben unter 2 ©efagte tjin^u, fo ift bie Vlbljängigfeit be§
3)rurfes i^ mit feinem befolge non einem S)vu(fe ber ©ruppe ^ff. tt)ol)rfc^einli(^er
al§ bas Umgeteijrte. 8. 3(n biefer ©vuppc Inffen fid) B unb C alö neue 9htflagen
Pon ^ ermeifen: fic beffern ^. 93. bie S)ruiJfet)(ev 69,12 unb 71,9; B f)at ferner
burdjge'^enbe funbev unb Piet, (' allein mit bcm i'^m folgenben M 69,22
gefd)aben. Schwieriger ift bie 6ntfd)eibung ^mifdjen bem Walerfdjen Srude A
unb bem 2rutebulfd)en K; bic Stelle 69, 19 bemeift ^Lic£)ften§, ba§ F<^E unb
nid^t <^A; aber ber (^-etiler leren 71, 9 finbet fic§ nid)t in E unb bie ©teile 70, 11
crflärt fid) üiclleid)t am beften fo, ba^ man feil .4 (i?) > falt ^> fal i^ff.
anfe|t. ß^nblid) bürfte für bie ^Priorität be§ 5DloIerfd)en S)rude§ noc^ fprec^cn,
bafe ber iein,ygei 2i5ittcnbergcr 2)rud M \\6) nid^t an ben Jrutebulg, fonbern an
bai gleichfalls 53loler angefiövige (' anfd|lo|. 9. J) l^ängt Pon J, i/öou-Fobcr
G ab, bielleid)t benu^te c§ beibe i>orlagcn, /> mu^ toegcn ber unter 3 unb 4
berüf)rten ^4-^untte jünger fein al§ IK, K mieber jünger alä I (Ugl. bcn iitel);
N bürfte au§ C ftammen tuegen 70, 11 (fcel gegen fei)let im folg.).
aSir geben ben lert nac^ A unb Per,5ei(^ncn barunter bie lHbmeid}ungen ber
übrigen 3)rude, fotneit fic nid)t in ber folgenben 3"fa'i'mcnftcIIung erfdjbpft finb:
9}o!ale: Ser Umlaut beg a fcp E in parlic^; ii'Gi/ fc^reibcn gefaxt (1),
T^bagegen gefaxt, fc£)äntlid^, järtid^. — ü l^aben Xii^Gi/A'L in ^üx, DFGIKL
in fünnen, DKL in fürd)ten, KL in fc^ü^, DFGH unb 3. 2. KL in
fünbiei, I) in fünbcrlid) (li, I)F in bürffen, DFL in müg, K in fünft,
GH in nü^lid), F—FAn tünbcn, //(^immeri /(2j in iDÜrb(en); u E in !iinnen,
bluffen, EEG in fürchten, ttiürb, EIK in müg, G in ftüd, A' in nu^=
lic^. S)en Umlaut Pon altem uo bejeidinet Z* mit ü in üben, mit ü DEG—Lj
in muffen, rnren, EG — L in üben, U'äl)renb F in biefen fällen ü 'i^ai. —
Ser Umlaut be§ 0 unb 6 tnirb beaeidjnet üon D—L in götlid), fopff, n)6ll(en),
modjt; (9ejf)6ren, trbftdid^i, nötte, groffer, eil6|, Pon D — j1/ in l^ofier,
E-H in (Perjmögen, DE in tonnen, K unb 3. 2. E in f6ll(en), folt, K
in foldid}.
aSei^fet öon i>e: loebcr CDF—M; üon u>d: mog GH, fonbcr^
\id)IKL, ford)ten (för-i CM{H); Pon 0 > n: funberi^FGZ/ilf (immer) C (2)
ifün-) D i\), funnen BBl (tun-) FGIKL, (üenmügcn DIKL. — föcrunbeteu
U>üfal ^ai D in mürbig, F in würdet, ungcrunbctcn F in Wellen. — ?Ilten
^otal l^obcn E in fin (esse), H in pn-; FHJK ,^uweilen, G immer in P§, F
(S-iiili'itiiiifl )ii 5(r. 1-2 XCI
3iiWdk'ii, 67/ imiiu'v in bff. 7v fd}vci6t nciilue, Fdll iicütiu-. I) (jat ciiiiii(i(
8al), .f'fll)bcii, afliimljlicf} ober treten hie ai fonft evft in Fl ein iinb finb in L
burcl)Ciefii()vt. — J^alfd}eg i l^nt D in priftcr (2i, // (1) G r2i in briff;
altcö i bemaf)reu J)-L in gefd)migcn; bife burcl)gcljenb^ crft F — /.; bogegeu
fiif)vt B ftvenger qIö A biefcr bnrcf) unb frfjreibt immer üicl, einmal gefdjriefft.
— 51Ücä HO erfrfjeint nlä n in blut, tljnn in DFdll, in gut in J), fnd)t I)F,
in äu- in J) ^einuml ,in, luas fonft L iiub in barljn F Ijati; als u: btüt in
ii7Z, tl^ün, gut, fnc^t in 7?/.; bagegen 33tut bü auf einmal in CM, in Ä"
neben btutt (2) unb bti'it tl). — itotalbo^jpetung: meer (2) in GIKL
il) in H, baS umgcte()vt einmal gegen A nicr frfjveibt. — S)cf)nung§-I) tjoben
BCM in mef)r (2i, £ in i)^m, l)^n; bagegen l;ncn 7->, jnen F — L; ^efuö
frl)reiben FIL (l) GHK (2). — ilonfonantenboppelung finbet fii$ in /''Gi/
unb I (1) bei nemmen, in K (2) bei beftettigung; umgete^rt fd)rciben F—I
beftctigfcit, G — ßl tenicn, HL geraten.
fionfonantcn. F—L f)a6cn fteen, geen, ee, IK baneben aud) ften,
gen, wo fic^ in A ftelien ufw. finbet, 31 "^at nur ftelien ufro. — SBed^fct
üon Üenis unb Sortis: D/^abiften di, E—IL3I Sapft, EG—L geborn,
7' plüt. — BF—L fdjreibcn ober, wiber, i? mibber 'loeber' (2).
Grtl^ogra^i^ifdje C^injel^eiten: B l;ot burd^gel^cnbg in für bie 5Prä=
püfition, aber t)n, Ijm, ^l)nen im "l'ronomen. Sonft loirb t) ftatt i pufiger in
BCE, aud) 31; F unb L 'ijahm uod} menige fold)cv i), in G—K ücrfd)ioinben
fie. F—L fd^reiben giengie), 31 immer gl;ng; I fing (1). — Sn et; unb ei
f($tt!an!en AB, fcin(b) aber ift in B gelcotinlidjer. — eü l^abcn DFG IL in
teiiffel, F—I in eüd^, FGH in neüwe, F—IIj in leüte, greülid^. B 1)ai
gremlic^. 7?ili CT) {2) E-K3I (immer) glaubeini. — gf ftatt d fdjreiben
BFGIUI in feligftic^, ftatt g FFGIKL in Vegftid); umgefe^rt f)at L
fetidait. — jcu ift in C regelmäßiger all 'm A. — G fc^reibt immer, /> ein=
mal ©mangelium.
3>orfilben: FGH \^xt\i>m emperen, /Ä'Z cnpercn, i^— /> empfal^en,
FGH aud) empfa()ung. — Stuifalt unbetonter 93ofale in S5or=, ^\\f>= unb
*Diittelfilben finbet fici^ in D bei ©ect, bifputiern, F bei gfd)id)t, gfd;rifft,
if bei glaub, toirdt, Jf bei fedt, getl^, cnpern, 7y bei cr^i^t, in F—L bei
fterd, FGIKL bei 3toel)ffeln, H ,3tuel)flen. IKL fdireiben brauff (1);
GHIL toelc^g. Sa§ Umgefel)rtc finbet fid) gegen A in F—L bei fünbe,
FGIKL bei baugelic^ (1), G—L hii faget, (ge)prebtget (2), beftetiget,
G — J/ bei (geil^eitiget (immer); 7/J/l^aben fotdjeg, njotte, L trofte, I)offe=
nung, mad;eten, M fterdc iScitlforti.
glesiouiformen: feinb, aui^ too in ^ finb, fte'^t in FIEL, bai Um-
gefeierte in G unb ,5.2:. 7iil/. — gegeben ftc'^t immer in IKL, geprebigt in 31;
umgetel;rt I)at D einmal gegen A geben.
aöortformen: ben nad) einem Äoniparatiü fd)reibt 7> bnrd)iL'eg; ftatt bau
'oiiiiii' unb '(luam' t)at L äumeiten beii, für 'eniin' aber G — L einmal bau gegen
A, einmal = A, be§gl. einmal = A für '((uam"; ftatt loann finbet fidj.föenn (2)
in Cr—L. — wa ftct)t in EFIL; und) ftntt uod) in I); bomit 'iif in IK,
e\)n mol in ^. — barmit Ijaben immer G—L. — nur (2) 77. — nidjt ftatt
uit DG (1) IL (2) K{Z); ba§ Umgete^rte 77> (1).
Xt'll *;>vcbigtcii bc-i Satjrcä 1522
13. 18. (u. 19.?)9lptil l.'-)22
'ißrcbtgt mit Äarfrcitng (uiib Cftcrfüiinabciib?).
!?« *4?nn"io ober ta^ Vcibcu itnfcrö .f»crrcu ^cfu (flirifti.
Unter hiefcm litct ift uns in ber gleic[),5cttigen Samntlung ]'(i (ög(. oben
<B. XX. XXIII) 331. 91 ij" tii§ Stj'' eine ipaffionepvcbigt überliefert, bie burd) i^ren
cttimÄ größeren Umfang ingt. ,5. 33. 'ih. 11 u. 12 1 unb burc^ itjren bie gnnjc *4-*affionS=
gefd)id)te nmfnffcnbcn Si'ljnlt bie 5l!crnintnng naljelegt, ba^ borin 58or= unb '^^ad)'
mittagäprebigt be§ Karfreitag?, öteUeidjt aud) no(^ bie Cfterfonnabenbprebigten
licrarbi'itet feien. S. ^at 3. 3?. ben „ivalt *45etri" i78, Iff.) 1.523 am Cfterfbb. öorm.
beVnbcIt, ögt. 3?b. 11, ©.5, $?egarten au5 BC. ?luc^ ift ber Sd^tuB bicfes
StüdeS (80, 5 ff.) offenbar .^ugteid) ber 3?efd)lu^ ber ganzen *4>affion§betrad)tung, ber
eben bod) ^ertömmlid^ erft am Sbb. ftatttjatte. S)a bie ^.^.'rebtgtcn am Äarfreitag
unb Cfterfbb. 1523 un§ üerloren gegangen finb, fo tonnte man auf ben „^aÜ
^.H'tri" ^in unfern „^Jaffio" nad) 1523 Ocrfeijen, menii nid)t feine 9lnfnaf)me in
bie XIV, bie nur ^45rebigten bon 1522 enthalten unb biefe ^a^r^a^t auc^ {)ier
belferen, bagegen fpröd^e. 5p.
9tu|er in I'a finbet fid^ „ber 5paffio" aud) in ben Sammlungen A7Funb 27
unb jiüar fteljt er in XIV^ 3?l. Ciij"-9{iiij»; in A7F'' 331. Mij''- ©iiij^
in 27"^ unb 27" 331. yjiij^'— yi•biii^ Qb XIV au§ Pa fdjöpften ober beibe auä
iH'rlorner Quelle, bleibt ^iveifclfiaft, bg(. unten bie Einleitung ju *prebigt 46.
3.*on ben ©efamtauägaben bieten bie *4>vebigt jucrft ber .s^-iaHifdic (£upple=
mcutbb. S. 413-417; bann ficipäig 12, 473-477; 3öald) 12, 1770-1783;
Wangen ^ 17, 72-82; 2 16, 309-320.
Söir geben ben Seit nad) Pa unb öer^eidjuen bie 9lbltieid)ungen, bie XI V^^'
27^'^"= jeigen; ber ^Bereinfac^ung niegen fe^en Itir für AI F"**: bIoBc§ « 6 unb für
„V"'"': c d 1:. *u bej5eid)net bie Übereinftimmung alter biefcr 5 S)rucEe, *c bie
Übercinftimmung üon 27"^".
14. (27. 9lpnl 1522)
Serino de Saiicto Antonio
(Oetfa§t für ©onntng Ciiafimobogeititi).
,yutl)cr Ijabe — fo befagt eine Sorbemertung im tateinifdjen Srude — am
©tg. Cuafimobogeniti beut ^ex^o% Jriebrici^ unb D. 3icl)fenbac^, ^prä^eptor in
Vid)tenberg, ,iuliebe biefe *4>rebigt über ben l)eil. 9lntoniu3 getjalten, weil an jenem
läge bae ^eft ber Äirdjmei^e bort ftattfanb (unten 81, 2ff.). 3m beutfc^en S)ru(Ie
ift biefe 33em. auf ben litel gefetjt. S^a^ fintier an Cuafimobogeniti bie I^Jrebigt
nid)t felbft gel^alten ^abcn tann, ergibt fidj au§ Dir. 15 unb 16, bie gan,5 fi(^er an
eben biefem Sonntage in 3?ovna geljaltcn irurbcn. Scdenborf, Comm. de Lutli. II,
Index 3: 1522 Supplenda 9tr. 16 (unb banad) äBald)) legte 1üüI)1 bee^alb unfrc
^Prebigt auf ben iag be§ l)eil. 9lntoniul (17. Sanuarj, waö im 3. 1522 unmbgtidö
ift, iDäI)renb Singfe, iHeifcgcfd). S. 134 f. fic im 9lnfd)(ufi an bie Chmä^nung ber
Äird)roeif)e in i'idjtenberg ije^t l'ic^tenburg b. '.^U'ettin a. b. (*lbe, Ar. lorgam auf
8. September legte, on bem ju feiner ^eit in 2. Äird^mei^e gefeiert mürbe.
eiiileitiiiig f,u *Jh-. i:i 14 XCIII
aSii" niuf)cii ba'^iiiflt'ftcüt fein Inffcii, oh bie .fiivcI)U)ei()e im IG. 3t). nii
nnbcvem Inflc [hittfaiib luib \o mit Stg. OiuifimobPöi'uiti .iiifniiimfiifallni foiuitc.
Unb tt)iv föiineu bei bieicm Ictjtevtn Stgc, bcv fo beftimiiit geiuiiiiit luivb, irotjl
[teilen bleiben unter bev Stnnaljnie, ba^ \.'. bic ^^^'i'^i'iGt "icf)t luivtlid) gcfjniten,
fonbevn nuf SBunfcf) be§ .ffurfüvftcn unb D. !)!eijjcnbuirf)S (nid)t -bac^ luic bie Svnife
tjQben), bei' aud) fi'on^^lcv bev llniücrfität SÖittenbercj li'QV, nur für biefen 5tg.
Uerfa^t I)abe. S^iefe Stnnal^nie luirb geftiitjt buvdj eine fpäte yin^erung ''JJJeland)=
tfjoni, bic fid^ev auf unfere 5pvebigt ^u be,]iet)en ift: D. Marlinus ante annos fere
(|iia(iraginta composuit concionem laleni comnuinem illis, qui l'uerunt in
proxirno nionasterio bei Bretten [b. i. ^Prettin]. Ibi eranl Antonilae, in quorum
graliani fccil D. Martinus roncionem (C. Ref. 25, Sp. 781 1. Unb um gar feinen
Zweifel ju Inffeu, unrb burdj bie 9(u§brüdte nostra piofessio, offitio nostm
i81, 22. 23) ber Sermon in ben 5Hunb eines 91ntoniter§ getegt. futtjcr tann
Uor 9(ntonitern biefe 5prebigt nid)t felbft gehalten l^aben.
3ft er über überTjaupt ber Ur()cbcr^ Saran tnnn man nod) "Fietandjtbon-S
,'^eugniÄ nidjt ,^lreifc(n. 2)ic bei Vutf)er ja ungeuiöl^nlidje (at. i£prad;e ber 'ISrebigt —
bafi ber bcntfd)e lert Überfc^nng, ift ganj offenbar — erftart fid) genügenb anc-
ber iH'ftimuiung.
3)ürfen mir i^n mit ben Srudcu in§ S- 1522 fetjen? Leiber ift ^BJcIanc^tl^onl
;V'ugni§ felbft nid)t nnljer bnticrbar unb fein ante annos fere quadraginta nimmt
jebe 51töglid)feit einer 9?crcd)nung. I'lbcr 1521 ift boäi aud) fo gut mie auä=
gefd)(offen unb loollten loir nod) toeiter jurüdget)en, fo müBte e§ boi^ ipieber auf=
fällig erfc^einen, ba§ bie "^^rebigt erft 1522 gebrncft unirbe. ©o bleiben mir mit
5ng unb Stecht bei Quafimobogeniti 1522.
S)ai falfc^c 9{el)fenbacö be§ lat. S;rucfe§ fpric^t übrigens nidjt bofür, ba^ bie
53eri3ffentlid)ung Don 9Jeiffcnbufct) felbft ausging. — S;ie iprebigt be^anbelt bie
Hon 'JlntoniuS empfol^lene spiiitnali.s laetitia; ein Ütorluort gibt einen %bxi^ ber
(^ntftet)nng bes Wondjämefene mit Sc^lufeanmenbung auf bie Jlntoniter. *4-*.
5lu§ga6en.
yl^ „Sermo be fancto *2(ntl)onio ^eremita jj S)omini ®octori§ 5flartini
Sutf)e="ri. in quo oinia fanctorum erem=|jvla. que ötiliom funt fa= ||
cilime bcp!el)enbe§. |1 *l* || ?(nno Sni W. X. XXII. |j aöittenberge. |j
[.poläfc^nitt] Jl" 2itelrücEfeite bebrucft. 4 Stättcr in Guart, le^te
Seite teer.
^er .g)o[jfd)iutt ^eigt ©. 9(ntciiiiii>-- mit £cf|luciit imb ßilocfe unb bev Übev=
id)tift: „®nut ünt()oiii bit gol für uit^." 9]ptl)(inbeii in bcv ftnanfefdjen Slg.,
Tvcsben, ©ifenad) (Ccfterljelb 107 1, (öiefeeii U , Jp'U"''ur9 (u. Somniev 201), 3ena,
Seipjig 11. (miboUft.), OTüiidjen ^Bt (2», *JHiviiberg St., äöeimav, aSini, ;^«irfciu.
A^' Itiie Ä^, nur 331. 51 ij'' Seile 27 „nuHi" ftatt „mlti".
5i!ovt)nnbeii in *)Jiuiid)eii U , ,3ütid) ®t.
J? „9Iiu ©ermo am I| Sontag Duafimobogent=|]ti, nedjft "^at ber gan^ 6riften=
lid^ 3). II yjJ. S. S)er §uangelifc^en marH^ait ain ert)eber 5Ü gefallen. ||
^er|og fjribrid^en ünb || 2). 9ieid)6ribad)§ '4-ije-|lcepto)§ jü Sied)tnberg !|
bife Sermon gettjon, öon. S. 9(ntt)onien, bon |i bc§ felbntage ba felbft
XCIY «prcbigtcit bcS 3a()te?. 1522
fivrf)tt)el)T)in >uq§. j| 3m 3av .Hl. ®. XX\i. ü [.^oWnitt] l|" 93lit litcf--
cinfajfuug. G Sßlättcv in Ciuivt, tiijtc Seite Icev.
9liif bem .fioljfdjuitt S. 3(iitoiüii>3 mit St^locin uiib öitocfe. Sriicf lioii
9Jiclr()iov Siniiiiiiiiiqer in 5lm]Äi)uv(i. iiSovljnnbcn in bcr ilnaafejdjcn Slfl., iBafcl,
ihtiian ®t. (.'pcijer 131), .^inüc 11., ajimidjc» CiSt. (2), a)!ünc()cn 11.,' Clmiiti,
(Strnfjburfl, SBütjbnvg 11., 3iitid) ®l.
93on ben ßiefomtouSga'bcn fiiiiigt ben latciuifcfjcii iej't un|ev§ ©evmonS
3;eua lat. H, r)65''-567''; gvlniigen Op. v. arg. 0,449 — 458. Scutfd) ftel)t er
bei 3Mc^ 12,2466-2481.
Söiv ge'öen ben lateinifd^cn 2ert iiad) A mit 3hiflöjuiig bev 3U)tuv,)iingeii
uiib Y^er'6cffen^lg offcntunbigev S)vuiffet)(er.
15 — 24. 27. Stptit bil 4. TOni 1522
9{etfc))rct)igtcu in 25orun, "JUtcuIturg imb S^irfnu.
.ftntte JutTjcv nod) am 28. 33iavj tu bem S^viefc an Sot). iCnng e§ aligetet;nt,
fclBft und) (hfuvt ,511 fommen, iDcil c§ uiivedjt |ei, öiott ju üciiudjcn uiib bic
®efQ()t ol^ne gjot nuf^jiiiuc^eit ibe 3Bette 2, 175 = ©nberg 3, 9h-. 504), fo bat ev
bod) fd)on am 12. l'lpvit SBetijet Sind, er möge feinen beabfidjttgten 93cfucl^ tjov
•Dftcvn juv 2at ttjerben laffen: Nam posl Pascha egrediar visitaturiis vilia et
oppida, sie promisi, ita ut vis me invenias post quiiidenam post Pascha,
(be äßette 2, 181/2 = gnberS 3, 9lr. 509).
3lm 25. 9(pvit ji^teibt Ü. noä) öon Sßittenbeig an ben ©rafen Subtoig
3U etoltievg (be SBctte 2, 188, «gl. gnbers 3, 5{r. 517), am 26. 9(pvil lüivb ev
abgevcift fein, benn am 27. §{pvil (Sonntag Quafimobogeniti) prebigte ev juieimat
in SSovna (9tv. 15. 16). S)a bie ^toette ^vebigt nad) Stngabe be§ Svurfe§ fc^on
um 12 IV^v ftattfanb, fo »oivb 8. am Dkd^mittag nac^ Jlltenbnvg iceitev geveift
fein, .^icv pvebigte ev ^lliontag ben 28. 9lpvit bovinittag§ unb „nadj bev 93Jittage§=
maljljeit" (9ir. 17. IS). 9(m fetben Jage luivb ev bann nod) nad) ^iwidau gelangt
fein, tDO er bei bem „Stabtöogt" .^ievDnt)mu5 Wütptjovbt, bem ev fein 93uc^
„93on bev ^rei^eit eine§ &"l^viftcnmenfcE|en" jugefdjvicben I)atte, .g)cvbevge na'^m.
3)ien§tag ben 29. 9(pvil pvebigtc Ijicv 2. jtoeimat in bev 93Javtenfivcbe (Dir. 19. 20).
llnb meil biefe bie Sc^avcn ntdjt faffen tonnte, bie l'ut^ev ju {)öven 3ufammen=
geftrömt ttjavcn, pvebigte ev am 5}}ittluoc^ bem 1. 9}iai nai^ Sedenbovffä (I, S. 251) 9{n=
gäbe ex curia, alfo auf bem l'lavttl.ita^ Dom lliattjaufelievuutev (Dtv. 21) nub Sonnevi=
tag ben 2. mai in arce, b. i. Sd^lojj Cftevftcin (91v. 22j. yim 9l6enb be§ 2. Mai
üevanftaltete bev 3Jat 8. 3U G-(}ven eine Jeftlidjteit auf bem 9{at^anfe (6l)pvian
Diü^lidje Uvfunben II, 263 f.). iion 3>oidau manbte fic^ 8. lüiebcvum nad) S^orna,
)D0 ev Sonnabenb unb Sonntag 93lifev. bom. (3. unb 4. 5Jiüi) pvebigte (9iv. 23. 24).
Vlm 5. 5Jki fc^vcibt ev Don (5-iIenbuvg an Spalatin (be 2öette 2, 189 = C^nbevi 3,
*)lv. 519) unb am fclben Sage, loafjvfi^eiulict) nad;mittag§, pvebigte ev, njie bevid)tet
n)ivb, in Sovgaii (Tiv. 24 ^ ügl. oben S. XXX Vff). Späteftenl am 8. «DJai, bielleid^t
fd)on am 6. fboc^ ift bie Satievung bee betv. 9?viefe§ üon C^nbevi 3, Tix. 522 mit
Äet^t angejtoeifeU hjovbeii) »oav iC'ut^ev tuiebev in Sßitteubevg.
ajgt. nocö lob. ©djmibt Chronica Cygnea I, ©. 385. Single, S8 Oicijcgfid). ©. 128 ff.;
^ilbcbtonb, ©infiiljrnng b. 9{ef. in Sttiirfau (1817), ®. :'>7; .§evjog, Gfjronif Von 3loirfni'
(184.5) II, ®. 197; fibftltn^ I, 9(nin. ' ju 6.519.
®inleitiitig \n 'Jiv. 14. IT) -24 XCV
ihn biefcii iKcifeVvcbtgtiMi ift un§ bic lorgaucv i'Jlv. 24-') gav nic()t erlfinUcu.
Sic iUivigni, nOgcfcIjeii Don bcv legten in inunn (^JJr. 24), tnavcn ciitl^altcii „in
einem ^Jlaiuifcvipt üon 1522" uiib fiiib „Don beiii .!p. M. aöolfg. .öeinv. Wiauii
mit üiclcm J^lci^ qu§ bcv (ateiuitc()cu Svvad)c in bic bcntfdjc übevfc^ct" öon
aSntd) in 23b. XII, (Sp. 2:^38-2373 mitgeteilt werben. Siicfer fjat alfo bie luic
genuil)nlit^ Wefcnttid^ (ateinifcf) nndjgcfrfjvicbcnfn 5pvebigtcn tnbef)en nid)t nur nbcx=
fftjt, fonbcvn and) ftort bearbeitet, luic eine Ü!crgleid)nng be^i IcitcS bcr anc^ in
gleid)3eitigen S)vn(fen cntfjaltcnen iprebigten leljvt.
SJic üicr i^ornaer ^prebigtcn nämtid; ("^r. 15. 16. 23. 24) finb ,y:erft üon
''Jiitülanä SBibemar in eilenburg gcbrudt werben, Df)ne 3aljre§angabc, aber bcr
33orna benadjbartc Srudort fprid^t Wot)l bafür, boß e§ nid)t lange nad}bem fie
gef)alten, gefd)el}cn ift, aU fie nnd) fojufagen ein „lofalpatriotifd)c§ unb attnellei
3intcreffe" Rotten. SöibemarS 9lnftroggcber war übrigen^ äöolfg. ©törfel in 'c'eip.jig
lügt. 91. ®ö^e, 5)ie l^odjb. 3)rudcr bcr «efovmationäjeit (1905), Ta. 25).
Somit fjoben wir bie '^'rebigten fix. 15. 16. 23 in jWei Überüefernngen,
^Jr. 17 — 22 nnr in nrfpviinglid) Ijanbfd^rif (lieber, ?{v. 24 nur in gcbrnrftev Übcr=
liefernng. Sß.
S)rude bcv biev S3ornacv Sprebigtcit.
A ,,ifier fd)one ©erniou \\ burd) ben Wirbigen T;er!n 2)octo!em ! 5]Javtiniim
Sut^er, ^^n 9?o!n ge=;, pjcbigt 3lllen frbmcn (5'^nft=[ glaubigen menfdjcn
nn^pii^ ünb fclig jn-Hwiffen j; ©cbnidt ju @t|tenburg! burd) ;! yiico=
launt SBibemar. ||" 9JJit Siteleinfaffnng. 12 Slättev in Quavt, le^tcg
5ÖIatt leer.
U)orl)niiben in 3(tnftnbt, Jöambcrg (2), Sgcrlin, Svejlnu ®t. (.Jicljev 133),
Sveäben (2), ©ötHiigcii, ®otf)a, Seipäig ©t., 9Jiiind)en 11., 5]3rag 11., Söfiinav.
B „2)jel) fc^one Sermon || buvd) ben Jüivbigc '^evn || 3)octorem 5Rürtinum
£u=|itf)er, ju 5Bo!n gcpjebigt || 9ltlen frümen 6§!ift|j glaubigen men=ll
fd^en nnt^Iidi j| önb feiig ju wiffen. !i ^ + ^ ^ ." 531it Sliteleinfaffung.
Sitelrurffcitc bebrudt. 12 Sölätter in Quart.
Sriicf Uon btmfclbfii. äiDvt)niibcn in bcr .Rnaafefci^en ©Ig., ^Te-Sben, ^aüe U.,
Cinlle äOaijcnI)., fiönigsbcvg 11., Ccit.i,yg 11., aSittenberg S. (2).
(! „Sirel) fc^onc Sermon j| burcf) ben wirbtgen Iierien j] Soctojem 5)lartinum
Sut-Ilf^er, ,5Ü ®0!n [fo] gepjcbigt || QÜen frotnen 6'^!iftj[glaubign
menfdin !| nu^lid) Pnb fa-|llig ,p"iwiffen. || *^.* \\ 3m jar .MDXXlill |1
5Pfat. li-iiij. Sn t^iift ftillen ba§ bniincn || bcv morfaufung jrer WeHcn
Pub anffrnr ' bcr luilctcr. ||" 9]{it liteleinfaffuiig. Sitelrüdfcitc be=
brurft. 12 JBlötter in Quart, Ic^te Seite leer.
Srucf Uoii ?0!. Dianiiniiigcv in 3Iugäfaiitg. 5ßovt)Qnbi'ii in bcr fliiantefdOeu ©lg.,
nuf ber JBefte gobuvg, in Sliün^cn ^©t. (2), ajiüncf)cn 11, 2BcitnQt, SEßien.
/>" ,.|_Sj!cl.) fd)on Serniö gep;ebigt ju iöojn burd) 2ioc=!Jto! Wortinum
l'ut^er. Me from|,nien fifinftgläubigcn menjifi^en nü|tic^ Pub || frud)t=
Ux 3Ü II h?iffen. || m. S). rnüj. ||" 14 Sßlättev in Quavt, le^tei ©latt
XOVI !Ptcbigten be§ 3at)tc.5 1522
leer. 9lm ©itbf: „Wctiurft ,y"t Stvnpiivg, bind) 3oT)oniicm j| (Srf)niaii,
jm 53Jcl)e. 9(mio .'•JÖi. ®. 3C.V iiij. f
ä!ovi)niibcii in bfr ftiiQaftfcl)tii Slg., ©ieficii U., SBeinmr, äßii'ii.
/>'' uiic D", nuv in bcv fvfti'it litcl^^citc „TjcIj" ftott
S)K'l)".
'-iiorljaiibfii in bcv finnQtefd)cn Slg., SBanibevg, SrcÄbcn, 5Jüvnl)crg St.,
aBintfvt()nv, äLMitcnbctg l'.
S)ic jiu'vft Cf. oben) bei Säalä) 12, 2338—2373 fid) finbeubcu leite bcv
^lUebigteu 3h. 15-2;'. finb uncberljolt bei fSialä) (9lcue 3lu§g.) 12 (1883), 1830
— 1857.
SSon bell Hiev in gteidj.^eitigeu Svucfcn iibevlieferten JBornaer ^^kebigten ^abtn
bie brei Sonntagspvebigtcn (9}v. 15. IG. 24) in |cl)v umgearbeiteter föeftalt 9liifnal^me
in ben ©ominertcil (1. iinb 2. Sonntag nac^ Cftcrn), bie ^prebigt Ta. 23 in ben
iJefttcU (fircuäeS t^rfinbung) bcr SJirdjcnVoftiüc 9(ufnal)me gefunbcn. 2)ie @efamt=
ausgaben babcn fie nur al§ 93eftanbtei(c ber Äivc^enpoftille in biefer Unigeftattnng
gebrad)t, erft (Jnber'3 tfat in (Srlangcn - 16, 320-3:;7 9h-. 15.10.24 nad) beni
S)vu(I n mitgeteilt, ^JJr. 2:'. aber in - 15,358-360 ?lbfü| in 5orm Oon Gegarten
ju bem 2ert ber fiird)enpoftiI(e unb ben !Keft Oottftönbig auf ©. 364 — 367. 2)a^
bie $rebigten 9}r. 15. 16. 23 unb eben|o bie IHItenburger unb ä'uicfauer *^!rebigten
uod) in einer anberen Überlieferung burd) SBald) erhalten feien, ift (^nberä cbenfo
entgangen, n.nc anbcrfeit§ bem iHebaftor ber Dccuauögabe Don Sßütd) tvo^ bcr in
bcr Einleitung betonten 58enidft(^tiguug bcr (Jrlanger 9lu^gabc bie gebrudtc Über--
licfcrung bcr 93ornaer *4-*vebigtcn unbefannt geblieben ift. SDie disiecta menihra
crfd)ciuen alfo junt crftcn '"JJtalc in unferer ^luSgabc Uereinigt. — Scv ,ß'irc^cn=
^joftittentevt Oon 9h". 15. 16, bie ,5U einer *^>rehigt öerfdjmoljen finb, ftc^t (Srlaugen
•Ml, 335-350; bon 9h-. 23 Erlangen MS, 359-364; Bon 9h. 24 dx-langen
2 12, 17-27. 5^.
Cb A ober B, bie beibe aui bcrfetben Cffi^in flammen, ber IhbrucE fei,
lä^t fii^ au§ ben Se§arten nic^t fidler entfd)etbcn. S)ie hpenigen ©teilen, an benen
A (Oom rein Vautlidjcn unb Drtfiograptjifc^en abgefefjcn) gegen B allein ftetjt (96, 9.
97,6. 98,18. 114,12. 116,3. 121,25.31), crfcbcincn in /; ftiliftifdi geglätteter,
ba§ fpric^t für jlccitc 3tuftnge. S^aju fommt, ba§ A bod) wo\)\ balb nad^ ben
^.prebigten crfc^icncn fein toirb (fie^e Bor. ©.), loäbrcnb ber Umftanb, bafe bie 9{ac^=
brude oon B bie 3at)re§jal)t 1524 tragen, auci^ B fclbft wol^l bicfcm '^a1)xz nal^e
riidt. Sic 33cränberung be§ 2itel§ „Üicr Sermon" in „Srel) Sermon" crftärt
fid) barau§, bag bie 33Dr= unb bie 9iacbmittag§prcbigt Bon Quafimobogeniti
(9h. 15 unb 16) a(§ eine gerechnet Jnurben. ^iu enger ,'^ufammcnl)ang üon AB
lüirb burd) bie Stellen 120, 5 unb 123, 10 crloiefcn, bod) ift bie '?lnna[)tne einer
gcmeinfamcn, Bcrlorenen 5)ortagc möglid). — S)cr 9lng5hurger 2)rud C fd^eint a\xl
B ,^u ftammcn: Bgl. 114,4.12. 119,2. 120,19 unb befonber§ bie ®rudfel)ler
87,5 unb 87,12. 3)o§ bem Srnd C nid^t ber StraBburger Srud ]> Bortag,
beloeifeu au^er ber 5ßcrfi-t)icbcnt)eit beS litelä Biete £iiden in JJ, j. S. 91, 2. 93, 13.
94,4. 98,24. 116, 7f. 121,8. 122, lOf. 123, 30f. 9ln jablrcid^en Steffen
ftimmen ferner ABC U^xo. BC gegen D ^ufammen: 96, 7. 10. 97, 2. 10. 98, 20.
(Sinleitung ju 9h. 15—24 XCVII
113,5. 114, 15. 115,4f. 9. 11. 116, 14f. 18. 117,3. 118,9. 18ff. 120,1.21.26.
121, 3.21. 23f. 122,11.13. 123, 23 f. 3l6er faft ebenfottienig ift C aU 9}or=
tage für T) bcnfbar, 7ninbcftcii§ iiic^t al§ alleinige: bie Ubeveinftimmungen finb
burd) bell obcrbeiitfc^en Spiac^gebvüud) ju evftäven, toä^venb bie Untevfdjiebe im
SBorttaut übenoiegen, i. 35. 88, 24. 89, 8. 91, 12. 19. 92, 10 (wo D = AB).
113,1. 114,19. 119,8 {D = AB). 120,25 (beggt.). 121,14.29. 123,10.27
{D = AB). 3(uf feinen i^aVi tonn D nur C benu^t f)aben, toie bie größere
Sude in C 123, 33 unb md) ber altein in C befinblic^e Sufatj 124, 14 bartun.
S)o,iu !ommen mcl^rfai^e Sujä^e. i'ie -D QÖ"" aufraeift: 93,20. 94,2. 95,12.
117,7.10. 118,7. 120,22. (So bürfen lüir tuo'^l annet)men, ba§ D gteidö C
fetbftänbig auf ß berufit, ben Seit aber fef)r frei be^anbelt Ijat.
SÖir folgen A unb geben unter bem Jejt bie 9lbweid)ungcn ber 2)rude BCD,
fotocit fie nic^t in folgenber Überfidjt äufammengefafet finb.
S)cn in A mit e bejeidjneten Umtout be§ a fc^reibt C a in f^ätte (j. %.
aüä) = tot), id) fd)dm, tdmlin, önbert^dnig, fdlig, ftätS. ndc^fte, iämer=
lic^; d Imat auc^ in ftdt (= fte{)t); CD in Cfficidt (Wur.), Z» in mdrterer,
fc^dtd, gndbig, fdrlic^. — S)en in A fe^lenben Umtaut be§ u :^aben *B in
gn'inbttid), giirft, nii|(e) (in C i. 2. nid)ti, tiiffen ((' roic öor^er), BD in
junger (a. anbern £). in A unb nii^t in D), »ürbe (Äonj.), giitben, B in juben,
CD in für (wo iJ bereinaett ue fc^reibt i, erfütten, üBel, fünb unb 9lfateitungen,
D in über- (neben über C). Unigefef)rt fel^lt in A öor^anbene UmtautSbe^eidinung
in B in tunnen, in (' in wurb- (Äonj.i, nu^tid) (oft), in CD in 3uben. —
S)en Umtout bc§ uo l^aben *B in briiber, ruffunge, muffen, CD in füB(e),
üben, -ung, fü^, füren {B ue), D in füten, miift; C aumeiten im 3nbic.
müfe. — ^n A fctitenben Umtaut be§ o fd)reiben CD in Wolff (,5uttjeiten B),
toblt, *B in getjort, D in fürd)ten (juro. BC) unb iMfc^öff; er fet)tt ^in=
gegen in öffentlich D. — Stttei u ift gegen o (A) er^otten in *B bei fumbftu,
in CD bfi fum, -en (j. %. aud) nur in BD ober D), in D bei tumpt (neben
fompt), Vt C(D) bei frum, fun (fün D), in C bei frumen, anntwurt,
nunne, in'P bei funber; umgetautet in C bei frümfait {D -u-), fürd)ten
(mcift), mügcn, in CD bei fünig, in *B bei fiinnen (C tünben). Umgefc^rt
l^at 5 gegen ACD o in 93lön(ijd). — 5ür wiber (noc^) tritt CD Weber ein. —
■^ütffc ^U > l^ilffe C, t)itff neben ^ütff 7), ungerunbeten Sotat :^at D in
wirdt, C in retjmen. S)g# Umgefet)rte ift ber f^alt in C bei Wotdi, otttern,
erwolung, gewotbe, breü-, würft, würt (fo aud) in D). - S)a§ alte i ^at D
in bieten pllen eingefe^t: glid) (neben gleid)), angrljffen, f(^l)n, tierjwijfeln,
min (aber fein), f^n (Snf.j, fl), ftt)ffigen, jnrel)ffen (!), fljren, gewicht, be=
f($ril)t, bie Wil, bliben, frt), ll)ben (neben tet)bcn); fonft ift ber 2)ip'^tf)ong
burdigcfülirt; für frigt yl f|at C friegt. — ä^ntid) berfiält e§ fidi mit altem ü:
ü§ neben au§, öff neben auff, tif,erlid| neben eü^-, t)u§ neben '^auB,
truU'cn (oft); attc§ iu ift erf)atten in frünb. 3)er neue 5)ipl|t:^ong eu wirb in
C unb befonberä D eü gefd)riebcn. — 9ttte§ ei erfd)eint in C meift al§ ai,
at), baneben oft ei. S)er S)ipf)tt)ong u finbet fii^ in CD bei fuc^en, üerflücfift,
müfe, büä), rüi'gien, genüg, bemüt, mütter; jü (in 7) aud) nur ,5U); tl)ün
(B immer, C pwciten tf)un). — 2)er alte Sip^t^ong ift gegen A tiergeftellt in
fpiegel C(D). — 3llte» uw, ouw, iuw (wofür a\o, m A) erfc^eint qI§ ante:
Sut^erg SBerte. X, 3 VII
XCVIII ftvcMgtcii bf§ 3nl)vcä 1522
gebnutüt, gctrautücn C (3. %.) I); fiijauiueten (neben an?), -frautoen,
fteütoen T); eüWcr CD. — 3?c3eid6nung be§ langen e: gelten, [teilen, [teilet
^4>gecn, fteen, [teet (C auc^ einmal ftät), CD, geji^e'fien ^ > gef c^een ß.
— I) '^at ce ftatt e in I)eev, fcclc, teer (doctrina), cewig, meev, (tin)eev;
erfteelt, errocclung.
anbeten AC > -betten BD; -trettet yl > -treter *B u. uinge!e'^rt;
gebot A > gebott B u. iimget. ; boten AB ]> botten CD; öater A >■
öatter BC u. umge!. > Oatter ftet^ D. D fc^reibt immer ober, njiber (äu=
toeiten auc^ BC); ellenb. — ©ramm. SUed^fel : geliben ^> gelitten CD.
g^ortiS finbet \\ä) gegen A in BC bei patoen; in B bei pud^en; um=
geteljrt Seni§: eibern, bodjter, gebot (ain$ in D); in D (C 3. S.) bei
ü n b e r.
9(bfaII nnb 3lu§fall eineS unbetonten e in 6nb= be^lo. a3or= unb 5Jlittel=
fitben ift überouä t)äufig in D: er[t, fiJ§, "^enb, toei§, lang, '•JJonn, jü
nic^t, gefc| (öeveinjelt nuc^ in C), ^jlat, frib, '^clt, 'i)a.'h , leer, SSifc^off,
orbcnung, jum tob, alt, hjott, irer, re(f)t, jin^, '^ort, trag, 3U gütt,
■^eütig, '^erf($enb, hjüttenb, fagenb, fc^lang, toirb (dignitas), erfüt,
loerff, geplerr, frofd^, gemetjn, tirc^, ^ett, '^eüt, eer, l^el)b, feet, tenn;
— fafft, jappeln, c^n§, mein§, fein§, fein§, gefeit, gebenebel^t, ge=
rei^t, regiern; — gtoatt, gfe|, l^unbtS, gcjemptt; in C: fenb, id^
mardt, mein (mea), gro^; ehjr, orbnung, glaubft, üermalebe^t, bt)entt,
Oerfert, fc^aiuten, arm§, gfellet, anbre; in B: toiberfte'^n, gebt, gtt)ei|t;
in BC: toeli^S; in CD: ^err, lieb, '^itff, troft, allein, mein, fein,
werd, bo^, — ncpgung, glaub, gut (Plur.), front, gieng, l^irt, tt»eltlid^,
öcrujirff, bitb, geb; in BD: toor^eln; in *B: geprebigt, fagt. — (Segen
A ftetit -c in B: alteine, fte'^et; in *B: fif)iifet; in BC: gemeine, gefe^e,
welches (auc^ in BD); in C: joven, feine, eloerent, prebiget, lebet, er
faget, gepatuet, gctreu^iget, |ttiel)fflen; in CD: narren, gotei, liebet;
in D: orbenung, ejcommunicicren, genab, anberen, geboren, Votli^t,
engelen, lernet. - 5DHntd}, 9Jlüni^ ABCy SKunc^ D.
S)ie SBorfitbe tior- {A) erft^eint in CD ftetS al§ ticr-.
A fd^rcibt öfter bj für ba§ (5pron. u. ><?oni.), etUJj (1).
Sn A toerben bie unbetonten SCßörtdjen eg, bu angelel^nt, *B bagegen '^aX ba
ei; CD: müft bu, I)al.)ligeft (l^eitigft) bu, folt bu, toaS bu; C: »ürft
bu, fumpft bu; D: finbeft bu e§, wiirdt e§, hjirt e§, erfüllet e§,
wann e§, mü§ el, t|itfft e§, geet e§, tragen e§, glaubft bu e§, »oir e§.
aSortbilbungSfilben: entpfel^et > em- B (1); -eit > -^atjt (-ot)t) C;
■igteit^> -icfeit BC fjuroeiten); geifttid^eit D.
Söortformen: ni($t in ^4 > nit *£ (me'^rfad^), umgefe'^rt nit yl > nic^t
C teilioeife u. D, nichts ^> nid^g £ (oft); C (juweilen) ; nu fd^reibt B meift,
C 3um Seil; für ftatt tior tiaben CD faft immer, finb ftatt feinb öfters.
B fct)reibt i|t, l)^t, C l^e^, ^c^t, D ie^, t)e^t; B j|tidö, ie|-, C ^eb-,
t)et-, et-, D ^e^-, je^-, t)eg-, et-, ober > aber (meift) B. — bo tt)o>
battia (meift) C. — an (äne) > on C; D (meift). BD fd^reiben ftet§ abgot,
abgottcre^ ftatt abtg-. Statt genu(njg(fam) fielet in CD regelmäßig g(e)=
Einleitung ju 9tr. 15 — 24. 25 IC
nüg(fam). 3ür gefe^ '^at C meift gcja^. Statt t:^an (^ßart. *^rät.), ttjun
(3. i^crf. u. 3inf.) fte'^t in C t^on(n), für ben Sinf. ouc^ chügemal tl^un. —
Statt tccnn l^at D Wann, ftatt fo (tarn, ut, sie) alfo.
25. 18. TOai 1522
@ermon Don 6ünb, @ere(!^tigfeit unb Urteil.
(Sonntag (Kantate)
Sein ßin^etbrudE biefer SPrcbigt, bie nacfi itjrem 2ejte am Sonntog ßantote
gcf)altcn fein mu§, trägt bie 2ial)rjat|l 1522, fie ge'^ört tro^bem in biefeä 3iaf)r,
»Deil fie in bie Sammlung ber „iBier^e'^n ^^vebigten" aufgenommen ift. Slm
Sonntag dantate 1523 prebigte 5L'utt)er gleii^faül über 3ot). 16, 5-14 (Unf.
StuSg. 12, 540 — 552), aud) bamali griff er an^ bem ©üangelium 5). 8 — 11 f)erau§
unb bisponierte ben Scjt gan^ wie in unferm Sermon. [3in ben Stubien unb
ilritifcn 1899, S. 584f. ^at §. SSeder aU lag ber 1522 in ^erfeft gef)a(tenen
^Prebigt ben Stg. ßautate ermittelt. 3Benn biefe Datierung fieser, fo mü^te bie
l^icr gebrucft Borliegenbe ^prcbigt in 3erbft getjatten fein, wogegen ba§ „geprebigt ju
Sßittenberg" im 2.itel ber 3)rucfe nic^t ausfcf)Iaggcbenb eingewenbct werben tonnte.
S3g(. noij oben in ber ßinteitung S. XXXVll. «p.]
2lu§gofien.
A „9lin Sermon bon ber || fünb, (Serec^tigfait Pnnb bi="ta^I. 2fot|aüi§. am.
16. II ©epjebigct hmd) \\ 3). m. ä. 3Ü |1 aSittenbcrg. jj ^ |i" Sarunter
ein SBtattftücE. «ölit iiteteinfaffung. 4 Slätter in Quart, le|te
Seite teer.
©tue! Don 3Jiel(^ior SJamminger in ?lug?burg. Söot^onbcn in bet finaatefd^cn
©Ig., aiugäburg, Scfte ßoburg, ©bttingen, ijQQe U., Sinnäbtucf, 3Künd)cn §©t. (2),
OKündjen U., 92ütnbetg St., Sdjaifljnufcn St., iffieimat, äBien, 3üri(^ ®t.
B"^ „Sin fermo. || üonn ber funb jj ©ererd^tigheit [fo] || ünb örtait ge= || prebtget
huxd) II S). SK. S. II ju löittenberg || 3o^an: Sm 16. ||" 3Jlit Sitel=
einfaffung. 4 ißlätter in Quart, te^te Seite leer.
ÜJürnbetger '^xud. Sorijonbcn in ?lfcf)Qffenburg , 9lugsbutg, Sjefte Soburg,
5Diegben, itbnigibcrg U., ajiüncften U., SJoftod, äBeimor, SBittenberg 2.
B^ wie B\ nur 33t. 9(3'' 3ei(e 1 „ftritten" ftatt „ftreiten".
S3oi:f)anben in OJiündjen §St.
2?" Wie B^, nur 58t. 314^ 3eite 2 „wenn" ftatt „atenn".
3}ott)Qnben in bet Änaafcldjen ©lg., SBerlin, ^aUe U., 5türnberg @t.
C „@^n Sermon II öon ber fünbt, gerec^-Htiglait bü brtail, ge=||p3ebigt burc^
Xojlctoj gjlartinü |1 8uttf)er. ]| 3Sol)anni§ .rbj. |1 SBittemberg. ||" 5Jlit
2iteleinfaffung. 4 Slätter in Duort, le^te Seite leer.
S;rucf bon 3o6ft ®utfnerf)t in Shirnberg. Söottjonben in ber finaafefdien
©[g., erlangen (.g)eilanb 105), ®otf)a, fünfter, TOünc^en §St., 3J!ün^en U.,
Stütnbevg ©t., ©aljburg, SBicn.
VII*
C !Prebigtcn bc§ 3n1)ve? 1522
I) „(Sljnn ©ermon || üon bcr fiinb, ge=||ved)tigfeit bnb j] bvtet)!, gepjejjbigt
burdö li Soctor jj aiinrtimim jj Sutl^er. jl SBittemberg. ||" SOJit 2itel=
einfafjuiig. 4 33Iättev in CuQvt, Ic^te Seite leev.
£nt(f Don 3ü()nnn ©rüncnbetg in SBittcnkrg. 33otf)Qnben in ber .ffnaofefc^en
©Ig., Seno, gajfcl.
E „®tn ©ermö || bon bcr fünb: ©erec^Htigleit bnb bitet)l. ^o'^anniä |1 am
.rbj. ©epjebiget \\ buvct) |i S. m Sut. ju 1| SöittemSevg. [j 501. S).X3eiii.||"
93Jit Sitefeinfaffung. 4 SBIcittcr in Cuart, le|te Seite leer.
Sie erftc Sitcljeile mit bcn ®d)nöttcln bnrübet ift in §ol3 gcfc^nitten. ©tra6=
buvget 2)tutf. Sortjanben in Safel, ©ioficn, ©tuttgart, ÜBintetttjur, äßicn.
F „ein Sermou [fo] 9(uff i| ben fotitag 6atQ||te gepu'bigt bmc^ || ® W Sutl^ej ||
3U SBittembcrg Ij" 5Kit litcteinfofiung. Xitelvitctfeite bcbvudEt. 4 Slättev
in Duart, le^te Seite (ecv. ?lm (fnbe: „^ ©biucft |u Sieflalb S)urd^
gaftJQV Sibifcf). jj"
5Bort)Qnben in Breslau ©t. (^eljct 187), S)ielben (boc^ 3.2 be§ %\itU „6älo=",
3- 5 2Bitcmbcvg), äßeimor.
XIV. XXVII. V. Sie «ßrebigt ftet)t in ben fceiben 9lu§gaben ber „Sier=
3c^n 5pvebig" »(. 5 1» t>i§ 4^ unb ^2^ 6i§ © 1», in ben brei 3lui--
gaben ber „Siebenunbätoonaig *prebig" ffit. g4'' big f)3'^, in ben
„5ünf f(^oner Sermon" 581. 0 2" bt§ 0 4".
3n ben ©efamtauSgaben ftel^t ber Sermon einleben, 1 f8l. 103''- 105»,
aUtenbiirg 2,133-135, Seipjig 12,489-491, SÖalä) 12 Sj). 1826— 1833,
erlongen i 17, 114-119, 2 16, 338-344.
SDie Sprcbigt liegt in .^Wei ftar! nuSeinonbergc'^enben ^fafjungru bor. S)tc
erfte gaffung ift überliefert in ben ßinäclbruiien ABCDE. 3)abon ift D SBitten^
berger £)rucE, fonn aber 124, 19 gefd^rifft, 131, 15 I;altet nur au§ ober=
beutfdjen äJorlogen l)aben. 131, 15 fiattet '^at B mit ABC gemein, in 5lürn=
Berg gilt £)ett (bei Sadt)^ 3. 5ß. im Steint auf au^erloclt, ^ufelt, ftelt), fo
ba^ BC bie i^oxm au§ bcm 8lug§burger S)rucE A übernommen l^aben loerben.
9tuc^ bie S^elianblung ber ei unb ai fpridjt bafur, ba^ A SBortage bon B ift,
nidjt umgetel^rt. A fd)cibet oltcS ei unb i al§ ai unb ei bi§ auf fünf ei in
fein, geredjtigteit, einer, allein. B fc&eibet meift nic^t, Ijat jeboc^ 21 ai
in gerecl)tig!ait, oberfait, barm^er^ig!ot)t, miberteertigfaiten, brtail,
jaiget, a Ilain, unb jmar ftetä on Stellen, mo auc^ A ai l^at. BCD %abm
126,3 bnb fo, 126,9 red^tfertigung, 131, 7 mit gegen A gemein, CD ent=
fernen fid) mit 124, 15 9luff ba§ ©ronngelion 3ot)anni§ .jbj., 124,20 mir
l}ie bret) toeiter bon A al§ B , D fte'^t tcegen 124, 19 ben anbern, 125, 5
fei; fei ig nidjt ,5lbifd)en B unb C, E ftimmt burd)nu§ gegen BCD ju A, beffen
ißorlage c§ megen be§ (Jrfd)einung§ja^re§ 152.3 nidjt fein fann. S)emnoc^ ift A
Vorlage bon B unb E, B bon C, C bon D.
Sie jloeite gaffung ift überliefert in bem ©in^elbrud F unb ben Samm=
lungen X7F, XXVII, V. A7T' ^aben mit 126, 21 l;at, 132,33 lebe, 133,9
bin, 12 ftcl)en Serberbniffe, au§ benen F feinen ridjtigen Sejt nidjt entne'^men
tonnte. T" folgen mit 131, 17 ber bing XIV gegen F, XXVII finb neue
?lu§9abo bon XIV. Semnad) ift für bie ^meite gaffung F jugrunbe ju legen.
6iii(cititiig iii *)!r. 25 CI
Sa jcbe (Vaffuiig ielbllniibig Stücfc cntl^ätt, an bcvcii (Ycfjt^eit jii juicifcdt
jeber 05nmb fc^lt, ift trcbcr bic cvfte oii§ bcr jiueiten, nod) bie jiücite aus bcr
elften gcfloffcn. Pbonfonicnifj a,c()i'n bic beibcn anf .jniei Betfd)iebcne iJfadjfc^viftcn
öon S?utl)cv§ 'ipvebigt ,5uvücf, bcnn bann fonntcn fic in 9(norbnung nnb ?hi6fül)rung
hei ©toffä nidjt bnvd^meg au8einanbergeT)cn. Ä hiirb auf einer o'^ne Sut^evS
5Jlitioir!ung entftanbcnen Tiad)frf)vift bcvuticn, irie iKamniingerä ^^.U-ebigtanÄgabcn
meift, bafür fpvcd)en bie ftarfe ilH'vfür.jung beö brüten Jeit^, bie Unebenljeiten beä
Stils unb bie oberbeutfd)en (Elemente im SBortfdja^. F füfirt einige Siet)tingi=
gebanfen Suttjer? näf)cr au§, bie Sjibcljitatc finb .^a'^treidjer, länger unb 3. Z.
lateinifd), bie 2ertan§legung get)t niel)r in'3 einjclne, ber Sßortfdiafe bietet nid)t§,
toa§ bei Sutfjer unniöglid) linire. S)ie SBenbnng on bic gu^örer 124, 17 ba§ jr
altag '^oren fcl^U f)ier. Somit tonnte biellcidjt F eine bon t'utf;er für ben
■Druef bearbeitete fyaffung barbieten. Sod^ nüi§te biefe "^anbfdjrifttidi an ben
Srurfer öon F, O'afpar t'ibifd) in 2?re§(au getongt fein, beim ber „5atalogu5 aller
3?üd|er unb fdjrifften S. i^lart. i.'ut()." 1528/33 nennt nnfre 5pi-'cbigt nid^t unter
ben bon Sutfier fetbft !icrau§gegebcnen ©ennonen.
2Bir geben ben 2ert oben nncf) A, unten nad) F unb berjeicfinen ba^u bie
Scharten ber übrigen 3tu§gaben, fomcit nid)t bie folgenbe überfidjt barüber beridjtet.
Umlaut, ä wirb befeitigt öon IJCl) in erdtert, berüert, öon B in
bbeltl^ater, bon CD in übettf)ctter, bon i? in übettljcter. Umtaut be^eidinet
i? in fn'imtcljt 127, 1, CDF in eufeertic^, nü^, toürben, CD in le^t (2),
bort, berfünet, berein^elt in folticö, foldjer, J? in ftüdlin, äcügnüg. Um-
laut befeitigen BCDE in oBertait, BCD in bber, bberleng, öberiger,
berfdjludet, ^infurt, i?,in motlen unb feinen formen, 3ugct)ort (2), toten,
ÜJlund), lurrf, erfüllt (2), g^urft, BD auc^ in funb, funbt, funbe(n),
funblic^, für, furnemlic^.
iüofaliämuS. 1. Statt tua in Ä ^aben BCD ftetä, F fiebenmat mo,
B auä) nod^ ftatt nac^. Sßon ben 19 ba in ^4 änbert B aä)t, CD eing in bo.
2. ü njirb in BCD ju u, eü .yi eu, auägcnommen fued)t 127, 15, guetten
128,7, gut 131,15 in B. E fü^rt ü ein in fün (2), hum (8), jür (2),
nun (7), nur (1).
3. Über ai unb ei in AB f. 0. C f($eibet ou^er in ein, el)n, einem,
einen, crfd)ct)nen, get)ft, l^et)lig, brel)t, brtc^t (neben brtail). DE
fc^eiben nic^t.
4. 0 ftatt u l^at B je einmal in fromb, frommen, jufommen, um=
gefe'^rt funber 125, 16. CD '^oben u in frumm, tunimen, genummen,
funber, E je einmal in tnmmen unb funipt, brcimal in genummen, fec^§=
mot in funber.
5. Unbetonteg e iefeitigt B in tocit rocifn, CD in gnug, g(eid)e, me(d)§,
/) in funb, gnug, £ in glauben (5), bngtauben, glet)(^c, 6reüfe§, fünb (4),
gefe^, jn, mein fünb, ba§ fet)n, id) glaub, fel)n gtoub. e führen BCD
ein in ftraffet, tobe§, fünbe, funbe, mac^e, feine toerd, CD in berfünet,
tbcre, l^ette, B in getaub, getauben, bngetaub.
6. Unbetontei i befeitigt yy einmal in fold), Z» in TOunt^, fö(cf)er, i' in
ford^(i). CD führen i ein in follid), jollid), follic^er, ^ülünid).
CII «prfbigten bcj Saf)«« 1522
.fi'onf on anti§mii§. t) fü'^vt B ein in ^ef)e{t) (4), e'^r, e'^er (bonos),
D öfter im ^-J^ionomen: et)i^, 'jl)'"^, l)l)ncii, X)t)X, t)'i)X^. — fjorti^ ^at B in
gepott 130,11, i?CD in öntter (tinter) 132,4. bb l)at Z» in tDibberumb,
toibberfaren.
formen. 9iun ftatt nu l^aten 5CZ) äWeimol, finbt ftott feinb i? neun=
mal. CB fd)rciben baran ftntt bran, E fie ftatt ft) (12), tiff ftatt auff (7).
5CD |d)reiben aufamnien foltu, muftu (2), '^aftu, CB trennen timb bc§,
ju bem (2).
26.
Sermon am Sluffa^rtötagc. 29. 3Kai 1522
SiuSgoben.
A* „Slin ©ermon am Stuffarttag {] hal guangetium 5Jlarci am || letften.
21I§ bie Q^Iff !| 3Ü tifc^ foffen. jc |i ©epicbiget burd) 3). m. 2. \\ 3Bittem=
berg. ||" 5Jtit Xiteteinfafjung. Sitehüdfcite bebrutft. 8 SLätter in
Cuart, Ie|tc ©eite leer.
SSIatt 7 ift fäljc^tid) mit „Stiii" bcjeic^net. ^laäj bet Xiteletttfüfjung (b.S:ommEt
SBotb. 123) 2)rudE Hon ajJeld^iot SRamminger in Slugdbutg. 5öotf)Qnbcn in
fSitimax.
A^ tote J.', bod^ am 6nbe be§ Xtteli ein -gioläfc^nitt.
33ott)anben in äßitlenberg S.
J." ttjie A^, bo(f| ftatt 3eitf 4 bei Titels : „junger jü tifc^ || faffen. jc ||
[Ijolafc^nitt] ii"
a3otf)anben in bcr ßnaafcfd^cn ©Ig., SSerlin, ®effau, Siteäben, ©otf)a, floffet,
3)!ünd)en §®t., StrafebiiTg, aBernigerobe, S^iicfau. — ®er f)oIäfc^nitt in A^ unb
A'^ ftcllt ben nuferfte{)enbcn Gl)riftuä bar.
B» „?lin. Sermon. |! 5)larci ultimo tion ber |] STuffert ßfirifti gepjebiget.
33. 2). 5Jt II 2. 3. SB. |)at in jm begriffen, bie }i Söar'^ait ju pjebigen
31. MD. XXII. [ [C>ol3fct)nitt] ||" Wit Siteleinfaffung. Xitelrürffeite
bcbrucft. 8 Stätter in Guart, te^te Seite leer.
Jitelljoljicfjintt inie auf A^ unb A<^, banad) S^rucf bon 5JlcId)itir Slamminget
in Slug^butg. SBotbani'en in bct flnantefc^en ©lg , Berlin (2), ÜJJünc^en U.,
Olmii^, Söeimot, Sßittenbetg S., 3üri'I) ©'•
£•> Wie B^, nur ^eite 3 be§ Xitel§ „Sluffart".
a3otI)anben in Sctlin, Sifenoi^ (Oefter^elb 144), ^nlle U., Hamburg,
ÜJlüncfjen §St., Strasburg, Söeimar, SCOien.
XIV. XXVII. Ser Sermon ftelit in ben beiben 3tu§gaben ber „Söier^e'^n
$rebig" SSI. S) 1" bii 5 1" unb S) 1^ bi« 5 2^ in ben brei 2luigaben
ber „©iebenunb^wanäig iprebig" 331. iS* big 13^.
Cq 3tn ben „Conciunculae quaedam" ftefit ber Sermon SSt. 69'' bis 78*.
®ie ^prebigt tourbe in bie Äird)enpoftiHe aufgenommen.
3n ben ©efamtauigaben tnurbe bie ^^rcbigt abgebrudt: (Siäteben, 6rgän=
jungibanb 1, 831. 133^—137''; Slttenburg 8, SSI. gOS»-— 911"; alä 5öeftanbteit
eintettuiig ,)u 9!r. 25. 26 CHI
bcr Äirrficnpoftine: Scip^ig 13, 643— 649; Sößdcf) 11 Sp. 1278 — 1297; erlangen
' 12, 169 — 184; 2 12, 184-202 i).
SBcber ftammt Te^ci B bon A, noc^ A bon i^, benii bcibe l^aben an bieten
©teilen baS ;}fic^tigc, Wo c§ au§ bem anbern Icvte ni(i)t .ju eiitnel)men imb burd)
Äonjcttur nici^t ju ftnbcn war, hod) ift bic Übereinftiinmung ^irifdjcn bcibcn ju
gro6, al^ ba^ fic auf ^hjei berfcf)iebcne *)iQd)fd^riftcn ber ^ßrcbigt ,^UTÜtfgefü[)vt werben
bürften. l'iete )Cefeft'l^lcr hreifen barauf, büfe bcibe auf fdjriftlidjer ibrlage berul^en.
B ift jünger als A , hjcit in itjm bie fd)riftfprad}lid)en formen biet mel)r bor=
l^errfd^en (f. u. bie ^uiammcnftetlung), boi^ ift B nic^t unter ^ugrunbclegung bon
A unb 58eijicf)ung einer jtbeiten 3tad)fd)rift enlftanben, weit c§ bann wefenttic^
Sefferungen unb (Jrgänjungcn ju A bieten müBte. 3lber Jejt A ift beffcr at§ B, bic
9tbttieid^ungen ,^tDifd)cn beibcn finb auf Vefefetjter unb Slbrücfen be§ 9tuge§ bon einem
Söorte auf ein ät)nti(f) auefctjeubes äurüd^ufütjrcn. 9l(fo t)at Mamminger, nad^bem A
bergriffcn toar, nad) ber 9Jad)fd)rift, bic bicfcm jugrunbc getcgen t)attc, ben jDrud B
beranftattet. — XIV fotgen A, XXVU fotgen XIV, Cq XXVII. 2Bir geben
unter SJlitteitung ber ii'esarten bon B unb ber Sanuntungen bcn Scjt nac^ A.
Sabon ab,5utt)cii$cn war nötig in ben nid)t gan^ fcttenen gälten, tto A eine offcn=
bare SerberbniS f)at. ©o ift bas 9tugc be§ S)ruder§ A 136, 22/24 bon »aS auf
2Ba§ abgeriidt, 138, 25 bcn jr auf jre, 142, 13 14 bon tauf auf tauffe, 143, 11
bon ber ijtx auf ber i^err, 144, 6 bon unb auf bnnb, feine Slugeburgcr 9Jlunb=
ort berteitet if)n, 137, 21 unb 144, 10 bie umgetet)rtcn ©direibungen traten unb
tocrben ein^ufe^en, 138, 10 nii|bcrftct)t A ben ©enctib bljfe. ^kx überall füf)rt
B auf bie rid)tige ©pur. Über bic ©prad)e bon B ift jufanimenfaffenb fotgenbeä
3" lasen:
1. e ftatt d ftet)t in fetig (2), beltt 134, 12, gefeett, gefeit 135, 19. 21,
nent 142, 20, nemll)d), 33etcr, umgefetirt einmal fdlig.
2. Umlaut f)aben erfentnu^, l^ött, '^elt, gefe|, werlidi, toott 141,27,
Umlaut fel|tt in genant, (bnjglaubig, erlaubt, getoufft, wolt 146,25.
3. 0 ftatt u fielet in fonber(id), fonber^ait, fromm (2).
4. ©erunbeten 33otal ]§aben l^eütig, förbt, berl^örtet, {)oIt, toolten (5),
I)6lle (2), ftDtle(n), bofte (2), rofc^, ftrümcn, nngcrunbeten (ber)ttiirft (3),
toirdcn, gemett.
5. Unbetontci e ttiirb gegen A ebenfo oft eingeführt ots befeitigt, im ganzen
in 9lnnäl|eruug an bie ©d^riftfpra^e, j. 58. mit c: beft^rc^bt, glaube, liebe,
atn^ainen, alö^altcS, euren, one, jre fd)utb, oin geringe fac^, bod)
aud^ getet)d), joren, joren^, o^ne e: barinncn ^ barinn, bringt, er!§6rt,
fc^tmat, bod) aud) gfdjminbe, groefen, gfagt, jnen>in, bie ettiig gerec^=
tigfait; genab >> gnabe, jre fünb >■ jr fünbe, gelaubt > glaubett.
6. 5Iöortformen : nit> nid^t (50), bann > benn (33), wann >tt)enn (7),
Wenn '^ Wann (6), bamit, baburd) neben bar mljtte, barburd^, barneben,
für > bor (2), aber bor > für 138,22, fDtlid)§, fotIicf)e neben foId^§,
') Sic beiben in bct Erlanget Slusgobe- 12, 184 jWeifclnb iingcfüf)tteii Stucfc eiill)a(tfn
bie ^immelfa^ttsptebigt öon 1523 iUn|. Slusg. XII, 5.1)3 ff.) unb foflcn bei fpätcren gtnjeU
nac^trögen betücffidjttgt iDcrben.
CIV «prebigtfii bei 3of)rEl 1522
fol(i)e, tncldjer, tueldjen, niemnnbt§ ^ niniiant (3), fton > ftcen (2),
gon ^ gecn (1), fünnen ]> !ünben (3), tooä > toax (5). S)te ©nbungen -ent
in ber 1. 3. ^erf. *piuv. unb -en in ber 2. 5ptur. werben iefeitigt in ttjerbcn (2),
Ijaben, muffen, fcljn, faren, fdjütten; fe^ct, fec^t, !^abet, geet, pre=
b^get, :^6ret, jv feinb > fel)t, fet)ent (Srnp.) > fecf)t. 5ßart. ^xad.:
geglaubt ]> glaubt, gelaubt (5), glambt >■ geglaubt 135,10, gegeben
> geben 145, 2.
7. 3iifnnini''nSffct)i-'i'^ben tüitb jüm, jür (2), fürfe, jm (2), getrennt toir
e§ 133, 22, üon bem 137, 18.
27.
Sermon üon ber Sröftung be^ ^eiligen ®ctftc§ in ber i'crfotgnng.
(Somilag (SjQubi) 1.3unil522
2)a§ bebanbelte ßtiangclium 3o'^. 16, Iff. fü!^rt auf Sonntag ©jaubi, ben
F XIV 27 anä) angeben.
iluSgaben. ;1
A „9lin Sermon öön ber tröftung || be§ fiailigen gaift in ber öerfol=]|gung,
über bai Suangelion |! 6um öenerit paraclituS- i ^o^ti. jb- j] 2). 9Kar-
S.'utt)cr. I! 9lnno. S-9Jl-3eXij- |j [C)ol,5f<i)nitt.] |j" Sitelrütffeite bebrudft.
4 «Blätter in Quart.
D^nc Stntlfigimtuteii. 2cr Sitelfjolsfc^iiitt fteEt ßljtiftuo am flteuj bat.
'Sxuä Bon Sötg 9iablet in 'äliigäbutg. 58otf)anbcn in b« finantefc^cn ©lg.,
OTünd)eii 11., Stuttgart, Sßeimav.
/)» „(Sl)n Sermon Hon iier troftung be§ ^el)(igengeift ijn ber Bcrfolijgung.
bber ba§ @uan= igelion 6um öene=; rit paraclituS. ' 3[obci" Jö: ;i S). 9Jlar.
2ut:§cr: lj9lnno S)53lfrij- ij" Sitelrürffeite bebrudft. 4 ^eiätter in Quart.
£ru(f boii äBolfgong Stürmer in (Jtfutt. a3or()niiben in Mrnftnbt, 3lfd)affen!
bürg, a3cr(in, 5;re§ben, ÖJöttiiigcn, .giatle 11, Olmü^, äßeimnr, SBittenberg fi.
B^ rtie JB^ nur geile 8 be§ 2itel§: „3lnno «ölSiiir"
Sßor^anbeii in 33crlin.
C „@in Sermon Uon ber troftung jj bc§ '^e^ligen geifteS Xjn ber ber [j folgung,
ober ba§ @uan||gelion Sum öene||rit i)arac(etu§. '■ 3ol)an jb: Ij 2). 9JIqv.
Sutber; ■ Slnno m S) n Ü ■ || S il" Sitelrüdfeite bebrurft. 4 SBlätter
in Quart.
Srucf Don aßoifgang Stürmer in ßrfitrt. Sorljanbcn in 9?crlin (i), ßrfurt
ÜJkrtinftift, |>atte II., Sei^jig H-, i)iagbeburg, SBeimar, SBittenberg S., Sttitfo"-
D „gin Sermon bon || ber troftung be§ b^ijliscnse'ft^ ^" II berfolgung. bber
ba§ (Suangelion '! 2Bann ber be^lis^ QE'ft ^cr trofter ': tompt. ^oban. rb. ||
T. 5]kr. l'utb „ 9(nno 9Jl 2)- Oij. . [.s>läfc^nitt] n" iitelrüdfeite be--
brucEt. 4 33tötter in Quart, le^te Seite leer.
3eile 1 bcä liteK ifl aua .^olj geidjnitteit. Scr Xitel^oljfc^nitt fteKt eine
laube mit 9timbul über äöolfen bar. 3)rucf uon Ajeinricft Steiner in 3tug9=
biirg. 35orl)anben in ber Änaatejdjen Slg., 3lfct)affenlnirg, SPafet, l'efte Coburg,
Stcäben, ©üenad) tOefterf)clb 139 1, .fiambiirg lö. Sommer 311), ftönigäfaerg U.,
aiiünc^en §St., 5türnbetg St., SBetmar, SBien, S^''^^ ®'-
(Sintcitung ju 9lr. 26. 27 CV
E „S^n Sermon am || fontage noi^ ber || l^^melfnrt 6f)2ifti. i| ©eprebiget
burii) '! S) gJJ Sutf)er || 3u aSittembcrg. ||" W\i litelcinfaffung. 6 Stättev
in Ciiart, Ic^te ©eite (ccv. 3tm (Jnbe: „öebmcft ^u Szeftatt». burc^ ||
6afpav Sit)bifd). 3im iav \\ tau^ent fiinfff)unbc!t || ön b2ciunämcn|ig. |j
©Ott fc^ (ob II" darunter üicr fteinc 23lattftüdfe.
Sl'otl)niibcn in bct ßnnnfefdjen ©lg., iStcsInu ®t. i.fietjet 182), Sormfttibt,
flönig^berg U., Ü)iüncf)en U., aUeimar, Süßolfcnüüttct.
F „9nn fcrmB. ' 5(m Sontag, nad) | bcr auffort bei '^enen ^cfu || baj
Pnangelium [fo] 3iot)a. ; am .lü. aSan ba tom| en mirt bev tvofter j|
ben id) |enbcn i| toivb. 2c! || ©epjcbiget 33uvcf) .2). W. 2. || SBittenberg. ||"
«mit Sitctcinfafjung. Sitetvüctfcite bebnidt. 4 33tätter in Quart.
■•Jind) bct 2iti'[einfai|iing (». Scmnict iSoxh. 1.52) S"nicf »on Ü3letd)ior SKniii:
miiiget in ?litgjbutg. l!orf)anbcn in ber j?iiaafffc^cn ©Ig., Srcälau ©t. (§el)et 181),
2;reäbcn (2l, ^cillc U., ÜJiiincfjen 11, SBien, 3n)icfan.
G „gt)nn (Sermon || Uon b' trbftung be§ l^eljlige getj=jjftc§, in b' berfoI=||
gung, über ba§ ^uangelion. 1| 3of|anni§ am lö. SQSenn aber jj ber
trofter tomen totjrb, || Unteren \6) cuct) fen^Pben Werbt bom || öatter. ||
«martiniiS fintier jj 9lnno «mS)3eX93. [j" 5ilit 2tteleinfafiung. 2;itcl=
rüdfcite bebrudt. 4 SSIätter in Cuart.
Svucf »on 3ol)nnn ©rünenbctg in aSittcnbctg. 58ot()Qnben in 2BoIfen=
faüttct (2).
Wmr. XIV. 27. S)er Sermon ftef)t in ber Sammlung „9Bie man re^t
nnb berftänblid) einen 3Jlenyd)en jum 6t)rtftenglaubcn taufen foll"
331.312" big 58 P; in ber erften SUiSgabc ber „5Bieraef)n «Prebig"
S3L 31 2» bii 33 l^ in ber ameiten 3Iuägabe biefer Sammlung SSt. 31 2»
bii 33 2»; in ben brei 3luögaben ber „Siebenunbänjan^ig ^rebig"
58(. jtiij'' bi§ jtüij''.
Cq. S)er Sermon fte^t in ben ,Conciunculae quaedam M. Lutheri" 331. 78 *>
big 83^
S)ie SPrebigt tourbc in bie JJird^enpoftiQe aufgenommen.
3n ben ©efamtauägaben fte'^t ber Sermon: ©ieteben, ©rgänäungSbb. 1
»1.130"- 132''; gtltenburgS, 903"- 905"; at§ 33eftonbteiI b.Äirc^enp.: Seip^ig 13,
674-677; SBal^ 11, Sp. 1344-1357; grlangen 112,222-281; M2, 238-250.
S)ie Ermittlung bei 3lb'^ängig!eit§0crt)ättniffe§ ber überlieferten Se^te mac^t
Sditoterigteiten, namentti(^ fet)tt ei an einer ibriage für XIV unb 27, bie meift
3U F ftimmen, aber beffen Süden, ,5.33. 148,2/3, 149,12 rid)tig ergänzen unb
jtoar im ©inftang mit bem 33re§Iauer 5^rud E. aSßeiter müfete ber 3(ugiburger
S)rud F bem a3reilauer E, biefer bem 3tug5burger .4 folgen. S[Ba^rfd)ein(i(^er
ift bie 3tnnal)me, bie gemeinfd)aftlid)e Vorlage üon EFXIV, etma ein 9türnberger
S)rud X, fei toerloren. C ift ameite Stuftagc, ]) treuer Slbbrud üon B, G 3tbbruc£
tion C, Wmr 3lbbrud üon B, 27 neue Sluigabe Bon XIV, Cq folgen 27.
X bietet elf 33ibel,5itate, bie bei AB lateini(d) erfd)einen, in beutfd)er Sprad^e,
ijat breimal gefd)rifft, jmeimal empfinben für fd^rifft, fülen in AB unb
crfe^t 148,23 fd)mac^ait, 153,15 f($leuft, 154,5 fditoulft burd) fdimad),
be-fc^leuft, gefd^mulft. 3in atten 5punften finb AB urfprüngti($er. S)ie 3(b=
CVI ^tcbigten beB 3at)tcg 1522
tfcic^migfn jioijdjen A iinb B finb gering, mit 153, 10 !ünten, 153, 25 3tüa^er=
laX) ijat Ä bQ§ atidjtige, ba8 qu§ B nic^t ju entne'^men \mx. ©inen aBittenbcx-ger
Uvbriid bev ^h'ebigt tjai eg offenbar nidjt gegeben, ba ©rünenberg 1525 mit
feinem l'lbbvucE G auf eine ©rfurtev i'ovlage 3uvüctgreifen mu^te. A ift fc^on
fel^r berbevfct unb ftavf obevbeutfc^ gefcirtt.
SBir geben ben ieyt nac^ A unb tiev,5eic^nen bte Slbltjetc^ungen bev übrigen
5)ru(ie, folueit nidf)t bie fotgenbe Übevfidjt baöon 9}ei^enfc[)aft gibt.
Umlaut. 1. d ftatt e toirb bon J" eingefüfjrt in fd^mdlic£)ften, f(J)ä(i)er,
fdc^t, ]§äI6, feinbtfdlige.
2. Umlaut führen BCG ein in t)cuptfti)aldE, 6? in iä) gleube (2), D in
!§6nUcf)iftcn, luolle, DG in trofttid), E in gepen^erfeget, genent,
gefc^enctt, gleiiben, tjeubtftfiotil, Ijönliciften, ftöp, ftücE (5ptur.), njürget,
bnbevbrüdt, Würb (^onj.), fünbe, F in genent, gefc^endt, tobtet, tooll,
entpörung, ftö^t, fünben, FG in mutig, G in g(eub(en) (3), böfe'^eit
154, 12, gülben.
3. 2)ie Se^eid^nuug be§ Umtautä unterbleibt in BC ftet§ bei o unb u,
in D bei "^orn, entporung (2), funbe, jüfunfftigen, in EG bei groffer,
mollen (2), l^^nfurt, furften, in E bei get)ort (2), f)oren (2), funb, 3U=
funfftigen, muffen (5), in F bei befantnuS, Ia|t, falbt, bla^t (3. Sg.
^praef.), öerac^tig, ^infurt, in G bei tobten, getobt, trofter, blobe,
blobicfeit, l^oc^fte, fulen (2), fürt, |urnen, ange|unbt, f^u|en, ruft,
3;urct(en) (3), gerudjt, muffen.
33ofQti§mu§. 1. 0 ftatt a i)at BC je'^nmal in bo, bo l^^n, bo l^e^m,
borumb, bo öon, a ftatt o BCG einmal in ane, D fteHt a fünfmal I)er in
barumb, D fd^reibt ba, loa, ane, floinat, aber bo 'f)in, bo l^at)m, bo'^er,
bo öon. ^n E mivb alte§ 5 ju o au|er in an, barumb, barin, batan,
barnad), fc^mac^, loar(f)eit), iar, t)a, in Ftoirb a öor 5lafal ju o. G fü^rt
in bo fiebenmal o, einmal a, in Wo breimol u ein.
2. ü ber SSorlage ttitb in BCG 5U u (bodi mut 150, 11 G), ü ju o in
monci) (2), fonnen (2), tonbe (3), fönten, borffen, mögen, |ornen. D ^at
fonbe(n), jornen, bod) borffen, mögen, o ftatt u t)aben BCG in from,
frommideljt (fromfeit G), fon (6), fontf)en (fönten 6?), fonft. > D ift
bie S8ejeid)nung ber u-Sautc bermirrt: ü ftel)t biSmcilen ttiie bei A in 3ii(r),
müB, gut, gnug, wirb fifter entfernt in jur, mufe, gut, 3Ü, mufe, gnüg,
tl^ü, miittig, müfi, tl}on, eingeführt in münd^, ruft (parnt), gerüd)t, muffen,
TÜrt, nü; ü mirb befeitigt in fd;lugen, eingeführt in f)nl); 0 ftatt u ftel)t in
fon (6), u ftatt o in würget. 3n iJbejeid^net ü au|er bicrmol in fün altc§ ü,
üe; 0 erfdieint ftatt u in tompt (2), fonber (2), fonben, ftatt ü in borffen.
i^ füf)rt 0 ftatt u ein in fromfait, fonber (2), l^infompt, befeitigt 0 in fürest,
frümfait, tunipt. G entfernt ü in borffen, tonnen, tonbe (2), tonbten,
fonnen, fonbe, mögen.
3. ai unb ei wirb üou BCEG nid)t gefd^ieben, F t)at fiebjel^n falfcEie ei
in allein, gmein, met)nen, meinung, flein, tietjlanb, gefc^eiben, gcift,
warl)eit, jtoa^erlet), me^d)ften, '^et)§t.
4. ie wirb befeitigt bon BCEG in bto^itt, f)ing, ginge bon BCE in
bt), (bor)btinft, priftertl)umb, i^unt, libe, bon DEG in gefc^riben, bon
einlettiing ju 9lr. 27. 28 CVII
I) in t)ing, i^iinb (2). ie ftott i fü'^ren ein BCDEG in liegen, fie (39),
BC in gefdjricbcn, 7) in f)icltc, ü,' in fpiel (2). F fc^eibct i unb ie vicfjtig,
einjige 9(uinal)me jl). Unbetonte« i fü^vt G ein in gottiä (2).
5. Unbetontes e bcfeitigcn BC in anfe'^n (2), ge}et)n, farn, C auc^ in
id) gteub. UC fügen e ju in tjelle, werbe, tobe§, aUeine, fonc, gotc,
I)D(^fte, tobe?. 7) beseitigt c in ovn, gotS, farn, boS ganfe öotd, fiif)vt
e§ ein in fel)eft, tobc§, toetdjeS, 1:)eUt, föerbe, erbe, aUaine, Sone
(S)at. ©g.), i)'od)^it, ber l^ailige gaift. Son i?F roirb e cbenfo oft bcfeitigt
qI§ eingefü'^rt, j. 5ß. ber lebcnbige glaub > ber lebcnbig glaube, mein
fünbe ]> meine funb E, got§ ere > gote§ cer, l^odjft liebe > l^odifte
lieb F. G bcfeitigt c in orn, farn, prebig, olle fein tugent, allein 155,8,
fül^rt eä ein in gefd;ret), ^ttiet)en, feioer, tobes, werbe, erbe, funbe,
alteine 154, 16, föne, bie gan^e weit, ber '^el)lige geift, bie l)D(^fte liebe.
Äonfonantiämug. Seniä tritt in 7)'(7 ein in 93nbft, tiorl)albet, gehji«,
B l)at VeniS auä) in niu§, JSCG Sortil in tiertorben, tiortcrbcn, BC in ef,
\oaf. baf, befi, nid)tf u. 5. C befcitigt einige ^ in gemi§, nidjte, alfo,
füf)rt f ein in ge^eugnif». DC fü'^rt ffortiä ein in folte, D in önbertrudt,
E in fegen, bertovben, folbe >■ folt, pein (os), F in tiertl)ettiget,
bnbcrtrudt, folt, öerpanncn, ßent§ fülirt D ein in bret)^, bre^fcn,
geban^erfegt, ^aubtfdialrf, tnnben, E in '^enbtfdbald, tünben, F in
tünben, ba^jffer, (r in genanb (2), wirb, feib (2j.
f) toirb bon BC entfernt in gcfc^een, bon I) in gefc^en, eingeführt öon
BC in fte'^n, fte'^e(t), g^en, bon DEF in 3o'f)anne§, bon E in (be)ftel)cn,
au6gel)en, ge'^e(t), it)m (4), räumet, bon EG in el^r (5), ge^en(6), ftet)en (9),
anfef)en.
Stel)enbe formen: 7j.'C l^aben ftatt ober, wo, fol: aber (2), abbcr (3),
Wn (6), fal (1), BCG ftatt ob: ah (3), nbber unb ah erfc^einen je einmal
ouc^ in E. Sie Sßorfilbe ber- önbern BCG faft ftet§ in bor-, breimal bleibt
bor- in D flehen. 5)ie 6^nbung -ni§ Wirb in T) elfmal, in F ftet§, in G brei=
mal ju -nu«. 9luff wirb in BC jWeimal, in E einmal ju bff, in E biermol
3U off. gür feinb l^aben BCG jweimol f^nt (finb), D breimal finb, für
!ünnen 7) einmal lünben. 'iliäjt wirb bei DFG je einmal, bei F ftet§ ju
nit, umgelebrt bei E nit breimal ^u ni^t, nichts bei 7'' zweimal ^u nii^g.
91u wirb bei E einmal, bei F ftetS ju nun, umgclelirt fü^rt E breimal nu ein.
5ür bonn !§at E ftete, F fiebenmal benn, für wann E jWeimal Wenn, 7^ t)at
3 wann neben 10 wenn. 6nblic^ gelten bie Sonnen bennod^t in DE, ban=
nocbt in F, felbä in EF, für in E, für in 7*', barbon, barbe^, bar=
burd^ in EF.
28.
Sermon am ^ßftngfttag. 8. 3unt 1522
S)iefer ©ermon ift in ben ßinaelbrudeu o^ne Eingabe beS SSa'^reS überliefert,
boc^ gel^ört er ini Sa'^r 1522, ba für ben ^fingfttag 1523 eine anberc ^prebigt
(Unf. 3lu§g. iöb. 11, lllff. = 12, 566ff.) burd) 9t5rer unb batiertc SDrude über=
CVTII ^tebigten bei 3a^tc? 1522
liefert ift. 9liid) fcMic^t fid) her ©crmon bcv .(Mmmclfofirtgprcbigt bon 1522 gut
Ott, ba ev im uicfentlid)cii einen bort (in biefem iBbe. 139, 5 ff.) auägefpvocCjenen
©ebanfcn au^fütirt.
A „9lin geimon jj ?lm pfingftag. b^^ euäügelium. SSoa. iL-iiij. Wer mic^ ||
licbtt, bor »pirtt mcl)ne Ij lüojt l^alten. jj c ®ep2ebigt ®urc^ S)Dctoi ||
Warttin l^utf)er. jj aSittcmbcrg. jj" DJlit Sitetcinfoffung. litelrücffeitc
bebrucft. 4 SBlnttcr in Quart, le^te Seite leer.
S'tiicf Hon 9J!t'ld)iov iünrnmingev in Slugitnirg. SDDtI)nnbcii in bet flnaatefc^en
©lg., atrnftnbt, Sevlin, Sejiau, Srcäben, eiicnac^ (Ocftcttjctb 145), gtlongen
(^eilanb 106), 5l(iinrf)en §®t., 93iiind)eii II., Dioftocf, SDSeimar, äöien.
B „6i)n ©ermon 9lm \\ pfingftag. bn§ eunngejjlium. ^oan. jiiij. Säen mtd^
liebt, ü ber Wirt mct)ne mortt t)a(tenn. |! ©eprebigt S)urct) Soctoi jj
gjtartiii ßut^er. jj SBittcmberg. |i" 9JJit ^iteleinfaffung. XitelrücEfeite
bebrudt. 4 Slätter in Quort, Ie^te§ Statt leer.
SBegen bet Slitdcinfaffung (b. kommet SBovb. 134) ®tutf bon SJBolfgnng
Stürmet in ffrfutt. Söor^onben in 9hnftabl, Scrlin, Steinen ©t., äBcimat.
XIV. 27. S)er Sermon ftei^t in ben beiben StuSgaben ber „9.Ueräct)n 5prebig"
Sl. 33 2» bi§ 33 4'' unb 33 2» bi§ 61», in ben brei 9luägaben ber
„(£iebenunb3lDan,^ig ^prebig" 331. jtöij'' bi§ P.
Cq 3n ben ,Concliinculae quaedam M. Lulheii" ftefjt ber ©ermon f8l. 84»
big 87^
S)te 5ßrebigt Würbe in bie Ätri^enpoftille aufgenommen.
3tn ben @efamtau§goben ftcf)t ber ©ermon: 6i§leben, ßrgänäungSbb. 1,
St. ISV-ISB"; Slltenburg 8, 911''-912>'; aU gSeftanbteit ber Äirc^enpoftiHe
ßeipjig 13,688-694; Wal<^ 11, ©p. 1390-1405; erlongen, Seutfd^e ©(f)riften
112,256-266; 2 12,282-294.
S)ie beiben ©injelbrucle finb fiii) fet)r ä'^nlic^. B ^eigt mc'tirfac^ oberbeutf^e
Saute unb formen (namentlich oi in fainer, ftai)f(i), p in gepot, bie formen
'galtet ftatt l)ölt, ertantnuä neben ertentnug, biemütig ftatt bemütig), bie
fict) ungezwungen crtlären, Wenn B Slbbrud üon A ift. 9luc^ bie (^etiler 156, 23
c^nem, 158,1 tierfc^encEt, 159,29 tiolentü in B erllören fii^ letzter au§
aine, öerfencEt, üolantig in A aU umgelelirt. A ift S3ortoge bon XIV, XIV"
bon 27, 27 bon Cq.
SBir geben ben Sejt nac^ A unb berjeicEinen bie Seäarten bon B unb bie
ber Sammlungen.
Über ba§ fprac^lic^e 33erl)ö(tni§ bon B ^vl A gibt bie folgenbe Überficf)t
9te(i)enfc^aft : Umlaut be§ u be^eid^net 7? niif)t in erfullung, erfülle, fulen (3),
munnid^, funbc, funb (3), funbt (potestis), gutften, für, wurdt, furd^t,
furchten; u ftatt ü ^at B in berfucf)t, tl|un (5), eu ftatt eil in leut, freunt=
lii^, teuf fei (3), euc^ (7); A ^ai einige u ftatt ü, B einige ü ftatt ü. B be=
feitigt ai aufjer in fainer 142, 6, flaijfd^ 143, 8. Unbetontes e befeitigt B in
folln 143,4, fül^rt el bagegen ein in SBorte, gefongen (2), gefd^idlit, gefa^,
angefid)t, bngenaben. ffj Wirb in au^, mü^ bereinfacf)t, ^ im Slnlout gern
eingeführt, ©tatt erlantnu^ l)at B breimol bie gorm erlentnui.
einleitung jii 9h. 28. 29 CIX
29.
*4?rcbigt am ^^fiiigftmoutag. 9. 3uni 1522
2;ie i^rebigt gefibrt in§ Sa'^r 1522, ha ber ätteftc S)tucE biefe aSa^reSjol^C
trägt unb fic in bie Sommlung ber „Sierjetjn Sprcbigten" aufgenommen ift.
^luigaljen.
A „ein fermö. |! 3U joitteniberg |[ gepjcbiget bon i| 2). 5Jl. 8. jj Sfn Jbaä mittet 1|
allein: bie fetig=||tei)t 3ueri5gen !| fei). 1|" 9Jlit liteteinfaffung. 6 IMätter
in Quart, le^te ©cite teer. 9lm gnbc: Z.
5Jürnberger StiicE. Söor^anben in bot fiuaafcfc^en SIg., SBamberg, Setlin,
S^teSbcti, .£)qUc U,, ^cip.iig U-, ÜJJündjcn .^®t., 9Jiünd)Bn U., Üiütnbcrg St., ^Prog,
Stoftocf, aßien, aBittcnberg ß.
B „3tin. (Sermon. [} 9(m ^pfingftmontog || ba§ Suangetium. 3oan. iij. jj 3ltfo
{)at got bie toclt tieb f get)ot)t. jc. |1 ©el^sebigct S)ur(^ S)octoi |[ 5Jlartin
8ut{)er. il Sßittemberg. !" 93Jit Jiteleinfaffung. G Slätter in Duart,
te^te ©eite teer.
Snicf öon 9J!eIcf)ior Otnmmingcr in ^higoburg. 3!otf)anbcn in ber ffnaotefc^en
©Ig., Bamberg, »crlin, Scfiau, Stcsben, .^aUc lt., Seipjig U., Sliüncften |)©t. (2),
3J!ünd)cn U., Strafeburg (unöDttft.), aßien, SBittenberg, 3tDic(ou.
C- „9lin Scrmö |i 9lm f*pingftmontag [fo] l| bng (Jroangelium 3oan. iij 3ttfo j|
.^ot got bie Welt tieb getjabt. jc. |i ©epjebigct luxä) S)octoi ji 9Ulartin
Sut]§er. II Söittenberg [" ü«it Siteicinfaffung. 6 Stötter in Quort,
le^te Seite leer.
3eile 1 ift in ^lolj gefctjnitten. '•Rad) bor Siteleinfaffung (ö. S^ommer 33otb. 120)
5;rucf üon 3örg Dtablet in Sliig^biirg. SBorIjnnbcn in SBetttn, SBefte ßoburg,
erlangen (.^eilanb 107), 33tünc^en ipSt., iD!ünd)en U., ©dt)afff)aufen St.
C tüie C\ nur Seile 2 bei ZitiU: „5p fingftmontag", Seite 3: „bai".
a]lorf)Qnben in ber finaatcfti)en ©lg., (Srlangen (§eitanb 108), 5Künc^en $©t.,
SBeimar.
D „9tin Sermon jü || SBittenberg gepje-||biget bon H S. SIR- 2- \\ 3fn «3a§ mittel
allnin, bie €elig!at)t jiier^jlangen fe^. j; >♦! ||" 9Hit Siteteinfaffung.
6 aSIättcr in Cnart, le^te Seite teer.
3~ru(i üon eimpred)t Dtiiff in ^lugsburg. S3orf)anben in ber flnnatefc^en ©Ig.,
58aiel, SScrlin, SBreSIau 11., licfte Coburg, ©felingen Sßfarrbibl., OTündjen §©t.,
©c^aff^aufen St., ©trofebiirg (uiiBoQft), Sßeimnr.
jP „et)n ©ermon || au Jlßittcmberg gep!e=||biget burd§ Soctoj || aJlartinü
£ut|er. !! ^n rtog mittet aünin bie |i fetigtait au erlangen fe^. I'" Wit
Siteteinfaffung. 6 ffitättcr in Qnort, te^teä Statt leer.
9}qc^ ber Sitcteinfnffitng (B. Sommer Sorb. 139) Srucf üon Sobft ®utfned)t
in 9türnberg. 5BorI)anbcn in SSerlin, Sefte Coburg, ÜJürnberg ©t., Strafeburg.
F „et)nn Sermonn acu i| SBittemberg gepjebiget huxä) || Soctoj 5!Jlartinü
Sutl^er. II 3n ml mittel allein bie fctigfe^t l| au erlangen fe^. |i" Sllit
2iteleinfaffung. Sitelrücffeitc bcbrucEt. 4 g?tätter in Quart.
yiaä) ber liteleiniaffung (0. Tommcr S'orb. 1.%B) Srucf üon Wattt)t^ 3)talet
in ©tfutt. a}orl)anben in Seilin, SJefte goburg, ©reiben, .§alle U.
ex '+Uebi9ten bei 3n^rc3 1522
G „(Jt)n Sermon, t)n toag mittel aGein 1| bie jetigteit ju erlangen fei). ®c^ ||
pjebiget burcl) 2odoi \ SDkrtinü 2utt)er 1 ju || SBittemberg. 1 m S) -üttii |1"
Wit Siteleinfoffung. SitctrücEfeite bebrucft. 4 ä3lätter in Quart.
2;iiicf ijon. üublDtg Jtutebul in Chfutt. Sottjonben in Setlin, .^alle U.,
9)lünftcr, aSicn.
XIV. 27. S)er Sermon ftel)t in ber crftcn 'äluSgabe ber „Sicrae'^n 5prebig"
931. 334'' btä 2)1% in ber jmeitcn 9lu§gabe biefer Sammlung St. 61»
bis 2)1^ in ben brei Sluigaben ber „Siebenunbaroanjig *Pvebig" 93t. l*"
bis lti^
C(j. 3n ben „Conciunculae quaedam M. Lutheii" ftet|t ber Sermon 5BI. 96»
bis 101\
S)ie ^prebigt reurbe in bie ^ffird^enpoftiltc aufgenommen.
iSemgemäfe bringen fie bie ®efamtau§gabcn: Seip^ig 13, 716—719; SBatcb 11,
Sp. 1462-1473; (ärlaugen ' 12,312-321; ^ 12,338-349.
95on ben ©inäctbruden ftcl)cn fid^ A unb D fet)r nal^e. 9Jlit 162, 27 toü;
165, 22 ftraufen; 167, 16 reinen '^at A baS 3{ict)tige, baS aul D nicf)t au ent=
nehmen war, alfo ift .4 5ßortage öon D. 2en Sejten BCXIV27 Cq feblt bie
aroeifelloe ed^te Stelle 167, 7/10. ßntftanben ift bie iüäe hmäj Stbrürfen bon bem
erften fo mu| man oiif ba§ ameite. Son ben tioUftänbigeren Sejten entfernen fic^
EFG burc^meg, D mit 167, 15/16 ainem ort rceiter al§ ^ \}on BCXir27.
BC entfernen fic^ mit 162,11 ^ob; 164,1 bir ain; 165,21 ^opffenfedElen
weiter Don A ai^ XIV, C entfernt fic^ mit 160, 23 nid^t nit meiter üon XIV
als B. XIV folgen bemnarf) A, B entnimmt bie ^prebigt auS XlVa, C auS B,
27 finb neue SluSgabe öon XIV, Cq Überfc^ung üon 27. — EFG ftimmen mit
165, 22 ftrauffen ju A gegen BGB XIV 27, A ftel)t mit 164, 8 gfaie .24. unb
164, 15 obemclt bem urfprünglid^cn (Sfaie .42. unb abemalt nä^er alS EF
mit ßfaie .jjiiij. unb obbemelt, G mit 6fa. jjiiij. unb obgemelt. SKit
162, 13 gcfdjirft entfernen fid) FG »citer üon A als E, mit 160, 21 er alletin
G toeiter öon E als F. S>emnacE) ift E "Hbhxud bon A, F t)on E, G öon F.
A ift, fofern nic^t ein älterer Srucf tierlovcn gegangen ift, bie ültefte 9luSgabe ber
5prebigt unb unferm Sejte ausi^unbe gelegt. Sie Slbreeii^ungen ber ©inaelbrucfe
unb Sammlungen finb angemerft, fomeit ni^t bie folgenbe ^ufammt'nfteüung
baöon 9Jec^enfdE)aft gibt.
Spradjlic^ bieten bie fieben Ginaelbrude ber tprebigt ein fet)r bunteS 93ilb,
a. 33. liat A boS aSort Wönä) 162,3 in ber gorm 9Jlund&, 166,18 als
5)tuni^. B ^Qt beibemale müncb, C münljcf) unb niündE), D ''JHünä),
E münid), F münd}, G mundi. 5ür f d)epffft bu ^4 166, 14 bietet B fc^öpffeft
bu, C fd^öpffeftu, D fc^epffeft bu, E fdiopffft bu, F fc^öpffftu, G
fc^cpffftu, für mögen in ylG 167,2 babcn BZ) mügen, Cmigen, i'mügen,
F mögen, für t)crtct)bigen in AD 167,25 i)at B ücrt^dbingcn, C tier=
tl)ebingen, i' üertet)bingen, /'' üerteibingen, G Pertebigen. ^ufamnisn"
faffenb läfet fid) folgenbeS fagcn: |
Umtaut. 1. a toirb Pon BC eingefü^^rt in fdlig, ndmlid^, fdlbtS ';
(detst), Idv, öon B anä) in mdd|ttt)g, bdtte, »on 7) in nini^tig, öorndm.
f
einleitimg 311 ^iv. 29 CXI
2. Umianibe^üäjnm BCD in fopff, für (4), brümmevn, gn'inben (2),
fünb(e), fünb, über, BC oud) in ft6rrig(en), götlidjen, befd^ü^t, ]x)t]U,
f^eren, I) oucf) in bovffcn, gerüig, fiarcn, lürcfcn, übet, EF in topff,
götlidjen, f6r(^t(en), bnunntern, miinid), befdE)n|t, iibcl, fü^, F auä) in
für, fünbe, SnrdEen, grunben, tünnen, füren, F auä) in fordeten.
3. Umlaut (offen /iC nnbcaeidjnet in faUct, Ijatt, to^t (2), fc^onbllid),
Ioftü;d}, troftlijd), 7) in I oft (2), frumfait, tud;en, 7? in erfantnu§, F in
njollcn unb feinen gormcn, groffer, ge{)ort, funb(e), funbt, muffen,
fd)u^en, fürt, bud)er. G bejeidinct Umlaut beö 0 unb u nidjt.
33ota(i^mu§. 1. 9Ute§ ei unb i fd)eiben BCDE bi§ auf tiereinäette
ein, jctgt, geift, üermel)nen, fein, ^el)Ianb(2), '^ei|t in BC , allein,
get)ft, met)nen in B, einen, einer in C, allein, rainigfeit in D, ein unb
feine formen, e^nig, fielilig, get)ft, levjnen, reift, bertel)bingen, flet)fc^,
au^ bret)ten in E. F lö^t am @nbe aUain (2), !^al)bnifcb, öcrmainen,
al)gener, öermeffen'^ait fielen, G befeitigt alle ai.
2. i unb ie fc^cibcn bie ^Jad^brude richtig bi§ auf f^ BCDEF, l)ben,
biefem F, l)|unt G. güv examinieren l^aben T^i'^ejamtniren, G eraminirn.
3. 9llteS uo töirb tion BD mit ü, bon EEG mit u bejeic^net. Sßcreinjelt
fielet in I) jum, tf)un, mu^, in E breimal nur.
4. Diunbung erfd^eint bei i?C in ttiürb 167,1, (gc)n)ürdt, tiernjürfft,
ßntrunbung in wellen, b^cd)er, fljeff^, frainb (2). C entrunbet brimmeren,
fratnbtlid^cften, n)6ne>n3ell, wirdt, runbet toollen, foHer. Z) runbet
errcollen.
5. 3n fommcn, fromm, fonne, fon, fonbcr, fonft ^errfd^en bei 5CG
bie ^oi'nien mit 0, fonft bic mit u, boc^ finbct (jicr unb in for^t, fordeten,
mögen, fbnnen bunter SÖed)fel jmifdfjen 0, 0, u, ü, ü ftatt.
6. Unbetontes e toirb oon BCEFG öfter eingefüfirt al§ befeitigt. Sabei
ift lein anberei ^ßrin.jib ertcnnbar, al§ ba§ S^ormen öon A mie lieb§, ttjeli^S,
einig§, liebftl, @ngl, üer^agts, 9tpoft( befeitigt mcrbcn. 9(uffällig berroenbct
C unbetontes e in ben ©ubftontiüen melte, tobte, ford)te, ba§ liec^te, in
mü|e id^, miiffete, hjirtte (3. Sing. Spräf.), barumbe (3).
ÄonfonantiSmuS. gortiS führen BC ein in bnbertruden, E in
plut, FG in 33apft, 8eni§ BCDEFG in baioen, bauwe, bleibt, ban, DEFG
in gcliilbet, lieblic()e, D in ünbergecn.
G fül)rt t) ein in t)l^m, t)^x, t)'^n, l)'^nen, gelien, iife, FG befeitigen "^
in Sfoanneg.
b tjcrboppelt G in tuibber (3), toibberumb.
SBortformen. 1. 9ln feften formen l^errfd^en in BCDEG ha, on, in
F bo, an, in BCD toa, in BCEF bann, nit, nun. A "^0123 nid)t neben
25 nit. G änbert einmal nun in nu, BC biennal, EF atoeimal bor in für,
G einmal bor in für, (r atoeimal auff in bff. jBC änbern toenn >■ wann (9),
nidE)t§, nid^^ > nic^§ (3), gecn > gon (6), fteen > fton (4), ftet > ftat.
2. SDie 1. 3. ^lur. be§ »erbum ©ubft. lautet in BCEFG ftetS, in D
breimal feinb. 3n 7JC enbct bie 2. pur. ^nH^. auf -ent: bendent, fd^auwent,
l^elffent, ^rent, fülent, ebenfo bie 3. 5phir. : '^abent, madjent, fagent, ber=
bienent, let)bent, t^unnb, in B and) laffent; *^art. ^rät. gegeben ftatt geben.
CXII ' ';>tebigten bc? 3a^rc« 1522
3. BCEFG fd^reitien jufammcn tanftu, tt)uftu, roiltu, muftu, EFG^
aiiä) tumtiftu, G auä) juiii (2), ev§. C tvcnnt einmal müft bu, öievmat au
hem, D crgreiffeft bu, bift bu, müft bu, fompft bu, EFG 3U bem, ju
bcr, feit c§, G auä) öerbcvbt e§.
30. 10. atunt 1522
*ßrei>tgt am ^fingftbicnötag.
5tu§9at)cn.
A „ein fevmö. || 9tm 6rid)tQ9 || in '^fingft fe^evtogcn gcpve=jlbiget, S)urd^
S). W. S. II 3u aBittcmbevg, öom || 5prebig ompt, önb || öit anbeten
d)ri=l|fteli(i)en (even || beridjtenb. || Gui non intrat per l)oftium ]| in
ouile für cft et tatvo. || Sotjnn: 10. || * || 1.5. 22. ||" Wd 2itet=
cinfaffuug. Sitetrüdjeite bebrudtt. 4 SSlätter in Quart. 9Jm Snbe:
„giniS ßoncioniS. \\ X \\"
^iütnbcrger Sltucf. a3ot^anbeii in ber ßnaafeidjctt ®(g., jDrclbcn, TOünftet,
aßctmat, Sfflien, SSßittcnberg S.
Illa. h. c. S)ic ^Ißrebigt ftct)t in ber ©ommtung „Srei fc^öner ©ermon"
331. al»- bii a4^
S)ie *Pvebigt tnurbe in bie Äirc^enpoftiüe aufgenommen mit einem Sufa^ am
Sc^üiffe. 2)lit bicfem fte'^t fic bemgemö^ auc^ in ben @efamtau§gaben öon Sutl^er§
SBerfen: ßeip^ig 13, 730-733; äßalrf) 11, Sp. 1506-1517; (Jrlangen ' 12,
345-354; ^ 12, 373-385.
3n ber ßinteitung ift gejeigt, ba| /// nid^t au§ A, fonbern au§ einem je^t
berlorencn Srudfc frf)öpfen. 3m allgemeinen bieten III ben glätteren, A ben
urfprünglic^eren 2ejt. äßir legen ben ßinjelbrucl jugrunbe unb öer^eic^nen bic
3lbttieic^ungen bon III a. h. c.
31. 15. 3um 1522
Sermon am Soge ber fjetltgeu iSretfoIttgfett.
Sie in Unferer 3lu§g. 12, 585 — 591 abgcbrucEte *prebigt ift nic&t am 2:rini=
tatiifonntag 1523, fonbern 1522 gel^otten, bgl. SSb. 11, ©. XLVI unb oben
©. XXXVI.
Sine Übcrfe^ung baüou fielet in ben „Gonciunculae quaedam' 331. 105* —
210^ bie l'eSarten barauä tragen toir "^icr naä).
585, 7 sed scripturarum oraculis eos stabiliamus
586, 5 üt§l maxime 6 »erfium] sermo Wort] sermo 14 fecisti eum paululo
inferiorem angelis 16 beut fic^] utitiir IT tnoiftetlic^] faberrime
587, 7 lonnnis 16 10 super oinnia quae ereata sunt 13 sensim et paiilatim
iiicipit 15JI6 Ita pulcbre in diuiiiitatis adyta me penetro, et deum cognoscere disco
■J6 cd bis \^aitn fehlt 32 ^ev(ri)iiiig] iiirtus
588, 4 k scriptura noii latum uiigiiein discedentes T — 11 fehlt 16 loarcn] cense-
bantur 26 nichts] uitiosum 31 Porrt) Nicodemus ille exemplum natura; est, qui opera
dei capere nescit .35/.36 eum adhuc ueteri bomine indutum fuisse 38 dominus ei
severiuscule respondet
(Sinleitung ju 92t. 29 - 33 CXIIl
580.3 cljtet ficuc^Icrct)] fronte politiis nil nisi inerain liypocrisiin prae se fert 6 Aufer
mihi istiis iierlioriim tunnini phaleras 7 Das sine nieiite sonuin, iiec iuxta uerba tua fides
etiam in te furmata est 75/iß Iia ratio in spiritum impingit, et ad aliud decidit 77/ 7S ut
errore hominem liberet 23 fpccultcttj cogitat 26 Credi quidem poßit, si de musco aquis
innaacente, aut de bullis aquaticis loqueretur 32 Abnega rationem
ÖKO, 11 uiuere, sed quuin ad expcrientiain uentum est, ibi denium laborandum 76 Clj]
Quid hoc rei? 18 Nun Uei, sed cacodaemonis ingeiiium iste proniißdr habet 23 et
Deuni cui credit iuducit 25 llanc uero catastruphen futuraui, Abrahaniu iiunquani in
nienteni uenisset ZO Hie qul ueterera hominem nonduni exuit, toiquet sese 33 unb
gcfpc^fet (ehlt
5!»1,2 flucht fehlt 4 bappe] palpito nianibus t> Uicn] corpore 70/77 Non ut
summani tantum partcm cnnuellas 22 leibet aEc§] leuiter fert
32.
6ermon ouf unfcrä .^erni ^ronleit^namiStog. 19. 3uni 1522
3)ie in Unfercr Stulg. 12,578 — 584 abgebrudte ^Prebtgt ift niii)t am gron=
IeicE)nQm«tag 1523, fonbevn 1522 ge^Üen, ög(. 93b. 11, S. XLVI unb oben
©. XXXVI.
6ine Übevfe^ung babon ftcf)t in ben „Conciunculae quaedam' 58t. lOl*» — 104''.
S)ie ßeäarten borouä tragen n)iT t|ier naä).
580. 4 ober] aut potius
581.3 jonber bis fein fehlt 7 in toto Papistico orbe 25 et fucnm ei induxerunt
3;') mainung] scopus 36 bann '«> gegrünbt fehlt 37 Nolo ego huius die! litaniam abrogare
ö8'2, 14 bEtteügt] testntur 25 gratis, per redemptionera 26 gnabcnt^ron] recon-
ciliatorem 37 üBerleit] imperitat
583.4 sed ad manducationem quae in corde fit 37 unnb au^tegung feldt 33 fum =
jnoTum bi6 ©uangelium fehlt
584,2 niic bet fpiu(j^ fagt fehlt 9 er^ntten nodf) fehlt 12 bann bis efjcn fehlt
33 (I. II).
Getmon öon bcm rcid^en Wann unb bcm armen l'aäoruö.
(1. Sonntag n. Irin.) 22. ^nni 1522
Cfine ßutf)er§ äßiffen toax bie folgenbe 5prebigt fcf)on im Sfafire 1522 tiiermat
gebrudEt tüorben. SBie S. fiel) 1523 auc^ am ©d)(ujfe ber 91u§(cgung öou 1. ßor. 7
(Unfere 9lu§g. 12, 142, 8 ff.) bagcgcn üertra^rt Ijattc, ba§ man if)m jurec^ne, tüa§
„!)inter" if)m aulcrl^alb SBittenbergg au^gel^e, fo gab er im felben ^a'^re biefe '^rcbigt
felbft f)erau§ mit einer 33orrebe an bie 93ud)brudEer, in ber er fid) betlagt, bafe
man „baä ftjort ©ottiä feo nnöleijffig unb ungcfcf)icft au§ lefft gef)en" (unten 176,6).
3n ber Jat mangelt ber erflen Raffung (1) bie flare Sispüfition ber .^ttieitcn, ber
SparalleliÄmuS be§ cvften unb ,^n)eiten Seilei tnirb buri^ ,^at)(rei(f)e llmftcllungcn
burdjbrocfjen, ber an ben S{$(u§ be§ erften 2ei(§ gcbörige ©ebantc „tt)ie ber SJeic^e
finb alle Ungläubigen" fte^t erft im ameiten Seile, luic^tige 3lu§fü^rungcn fetilen,
namcntlid) bie 5)eutung be§ @leicf|nif]e§ im brittcn Seile, bai ,?iüeite iBeifpiel am
enbe wirb auigelaffen, ber 9Zanie @regor§ baraue für ben 33ifd^of be§ erften 33ei=
ftiicli entnommen unb biefe§ ungefdjictt erjälitt. S)ie Formulierung beS ©ebeti für
Sut^crä aBerte. X, 3 VIII
CXIV ^rcbigtcii bc3 3at)ve§ 1522
bie loten 195, 1/3 cntfpvic^t iüd)t fiiitt)cv§ IHbfirfjt, bcv ?tu§brucf ift oft unfaubcr
(177,8. 189,4. 195,9,10), bic Soniien genb ftatt gönnt 179,3, berbient ftatt
öerf^un 179,9, {)cvv ftatt tjcr 180,14, gcma(|t ftntt gemo(^t 185,7, fünb
ftntt finb 189,8 mußten ivvcictten. ®a§ atleä unvb Siif^evS Untnillcn erregt
Ijaben. S3ei bcv .^icrnuSgabe ber neuen tVnffui'Ö üergijjt er nomentticf) ©. 198, 17/19
bie Äanjel, fo bafj niet)vfQcf) bie crfte Raffung bie SBorte feiner ^^rebigt treuer
ipiebcrgeben bürfte. 2öir teilen bcibe Raffungen untereinanber bollftänbig mit. 9Benn
iL'ntljcr, ol§ er am gleidjen Sonntag be§ 3al;rc§ 1523 über benfelben Xejt prcbigte,
unferer '^»rcbigt mit ben Sßortcn „unb ift auc^ gcbnictt ti'orben" (33b. Xll ©. 592)
gebentt, fo bcrocift ba§, ba^ 9(u§gabe A ber jnjeiten Raffung bor bem 7. 2Euni
1523 crfc^ienen ift.
I.
SUon ber o'^nc ßuf^erS Sßillen erfdjienenen 3Iu§gabe liegen folgcnbe 6in3e{=
brudfe bor:
Ä" „3Un. ©ermon. || (Secunbü 8ucam am .16. |j 'oö bem tierbampten rel)c^e
man, 33n || be§ feiige armen Sojaro .^tir^liii} |] gcpjebiget, S). S). War.
Su. 3u|! aßitten. 3fnno .M DXXII. 1 [C)ol3f($nitt] ]|" Wit 2tteleinfaffung.
G aSlatter in Quart, le^te Seite leer. 9lm @nbe ein C'o'äfiiinitt-
3luf SBlütt 3 fe^tt bie Signatur. ®er JtteIf)o(.ifc£)nitt fieHt ben vTid)cn üJJonn
im ,g)ötteiirnd)cn nnb Sajarn? in 9lbvnl)Qni§ ©il)ofje bor, bcv am ©c^Iufe Düc^acl^
fiompf mit bcni Sradjeii. Srucf bon 9Jlc(ct|ior Dtamminget in 3Uig?bnrg. Jüor:
l)anben in 9JUind;cn U., Sßcimor.
vi" tt)ie A\ nur 3eile 5 be§ 2itel§ „1?. S." ftatt „S). S)."
SSot^anbcn in ber finaafefd)en ©tg., Bamberg, ©ifenac^ (Oeftetl)eIb 146),
2)Jünd)en 11., Dtürnbcrg ©l.
A" wie A'^, nur 9310112" ^eile 13 „gandium" ftatt „gaudinm", Slott 3
bie Signatur „a iij" eingefe^t.
SBot^anbcrt in ber flnaafefc^en ©Ig., Scrün, Sarmftabt, ^reäbcn, '•Tflünä)m
§©t. (2), äßetmat, SKien, Sßittenbetg S.
B „9ltn • Sermon fe||cunbum Sucam am .jtij. || öon bem üerbamptenn reii^e
SDJan, jj 3}nb bc§ feligenn armen Sajaro || Äur^lid) gepjebigett, 9}- 1|
S). War- Sutt). 3u j| SBitten. j| ^ \\ 9lnuo M. S. XXn. ||" 9Jlit 2itet=
etnfaffung. 6 33lätter in Cuart, le|te Seite leer.
®rudE bon 31egibiuä geücnfiirft in ßobutg. S3ort)aiiben in 3(rnftabt, ßönig^=
betg U., '\Blmä)m ^©t., Sßeimar.
C „<5l)nn Sl^riftlii^en jl Sermon geprebiget ju ttiitten=|[Burg om Srftcn fon=
tag nact) jj pfingften öon bem iReic^cn jj mau bnb fiajaro. 9lud) || öon
ben 3rget|cnbenn i| gei)ften tntie fic^ eljnn ]] jcElicfjer djriftglaujj biger
menfi^e !e--ilgen be tiorttiarn |l tonb §uten || Sali || 5). 9Jl. Sut^er jj Slnno
M. 5D. m- II" 5J^it 2iteleinfaffung. Sitetrücffeite liebrucEt. 4 SSlötter
in Quart.
Sirud öou .^anl finQ)3pe in grfurt. 33orI)anben in Sreglau U., 3}efte
Coburg, SBeimav.
(Sinleitung ju 9tt. 33 CXV
D „gljnScnncn. ©ccunbum ij Sucam, am 16. Sonn bem öerbampten jj rc^d^en
mon, ünb bem gecligen avmc Sojaro, tür^;:ttd) gepjebigct, S)uvd^
£octci!cni DJlartiniim [ l*utf)cv, 311 3Q3ittcmbcrg. Slnno S)omini ] Saufcnt,
5iinffl)uiibcvt, ünnb im , ^-lüer ünb ,}tm'l)ii^igiftcii, 3ar. i [.pol^fdinttt] ||"
iitelrücffettc bcbrucft. 6 ^Blattet in Ouait, le^te ©eite leer.
Scr iitelljoljfcfjnitt ftcfll ben reit^tn JJlnim in gtammen, Sajorul in Slbvo^am»
©djcfee bor. Jriid foii ^ötg Ö5aftc[ in ^inicfnu. il!ot()Qribcn in Sknftnbt, %\\%i:
bürg, 33reÄlan U.
3n bell ©ammtungcn üoii Sutf}cv§ SBerten fielet biefe Raffung be§ Sevmong (I)
nur evlonger ^JUiägobe 2. 5lufl. m. XVI 6. 344-354.
^^ ift bie UrnuSgobc, aii§ bcven ^anb)c^viftlid)er i'ortagc fidj bie Sefeffljler
butben für tobten 178,4 iinb meret für more§ 184,1 erttären. BC teilen
bie Sefnngen 178,6 gefuc^t, 178,9 tinnen (tonnen), 179,2/3 bie fiücfe, 179,3
gunb (guntt)). C entfernt fid) j. 3?. 177,4. 6. 7 nnb burc^roeg weiter Don A
oXi B, fann alfo nii^t befjcn ^üorlage fein, e§ fann ober au^ nic^t Bon B ftaminen,
ba e§ 179,10. 180,5.8. 185,12. 194,2 u. ö. gegen B in A ftimmt. Stifo
■^aben BC eine öertorne genicinfonie l^orlagc, bie nomentticC) bie ßücEe 179, 23
fdion Qufmieä. D ift wegen „burd) Soctorem" unb bcä .^lotjfdjnittä auf bem litel
Slbbrucf üon A'^. 2ßir geben ben lert nac^ ^4 unb öer,5eii^nen bie ßcäartcn Don
BCD. ©pracfilic^ meidjcn bie 2)ructe ber erften Raffung in folgenben ^^^unften
Oon A ab:
Umlaut. B erfe^t d 6 ü 11 burd) c 0 (bod) Älöfter 194,4) u unb ü
(boc^ fuegt 189, 11), läfet ben Umlaut unbe.^eidjnet bei jamerlid), über, burff=
tigen, c§ tunbe, brubern. C »crmenbet 0 in tont, mögen, önmögtii^,
tr6ftlid)e, frombe, tonig, not^cn, fc^on, gcfvomet, blo^^eit, böfe, er=
lö&et, ftone, u in genügen, gemüt, muffen, für, füten, önmüglic^ unb
in nü(n), nur, müt, rüe. S;ie 2l)pcn q b ü ü fef)len. C fü^rt Umlaut ein
in left, gleuben, gleubig, gtcubloff,icn. D üerroenbet ä in crtäntnü§
180,2, fd)ä^ 180,10, jämevlid) 184,1, öerädjtig 189,1, üätter 191,1,
fü^rt Umlaut ein in tröftlid), perfönlid), töftlid), ret)d)t{)ümer, mürbe,
begcnglnüfe, be^cii^nct il^n nid)t in öberig, üben.
U.!o tali§mu§. 1. C wanbelt ä ju 0 in mo, bo, bornai^, bo'rbor,
t)ot, auffgebloBen, CD fteßen Oerein^elt a l)er in getrau, nad^.
2. BCT> f^eiben m'^b. i unb ei nid)t, boc^ läfet B ai ber 5öorlage 21 mal
(befonberi in nin, fral)ntlid), ^aljlig, gatift), C einmal in moifter flehen.
3. C fc^eibet i nid)t üon ic; bieffc, liegen, biet, aber bljnen, bt),
fltiffen, ging, betrigen, \\%, liffen, i^unber, tjbcrman, nt)manbt,
^manbtg. 7) fd)cibet richtig bi§ auf nt)nbcrt 179,1, erfd)inen 197,10.
4. n ü entfernt C in moud^e, tonnen, tonten, fonft (bocf) funber),
fou, tont, ünmüglic^, mögen, tönige, I) in fonft, fonberlic^, ©on,
fromm, Äonige.
5. SJnnbung bcfcitigen i(D in ^elt, gefielt, Z? ferner in te^ffelg 197,2,
D in finb (sunt) 189,8. D runbet gonb, ^ülff, freüntlic^.
6. Unbetontes e toirb öon B bcfeitigt in Cn 178,2, gnugfam 179,7,
öfter jugefe^t: getuefen, genaw, gef(^rcer, üorgeftorbnen, gcrenn, anberen,
VIII*
ex VI *4.5rfbi3tcit bc? 3a{)tc§ 1522
bienet. C entfernt e j. 93. in gnug, bfc^tueren, gotS, üorac^t, begnabt,
fernem > fe^in, l)f)r äugen, önfev '^ern, öfter fc^t C e ein: ber wetjffe
man fagct, ctjne fordjt, Tjettc, lücrc, oin>el)nen, alte^ne. D fügt e p
in ge|d;>DoIlen, geloaltig, gcfdjUier, gemcljn, fit}ct, fel)et, fielet, wcren,
ain>e^nen, t)ette, rin'^e, toeljffe fcl)be gcloäb, öfter toirb e bcfeitigt : gnüg=
fam, btel^tien, tnft, bienftn, fotd)ö, Kappeln, niödjt, fünb, on, ber Witt,
bie t;unb «. f. f.
^onfonanti§muS. 1. ^ortiä t)at B in pauetenn, C in fegen, Qn=
geijcid)t, mad)ftu, gottofeen, toeBen, D in trit (3. sing.), önterfc^eljb.
!>3eni5 Ijabcn BB in mefen, ertofet, loft, B auc^ in e^fen, C in negften,
get)ftligen, toeigmaffer.
2. B IjQt \o ftatt b in fdjeWig 188, 1, offenbar 187,12. 188,5.
3. C öerrtjenbet öietfnd) f): jf)r, el;r, fel)t, fet)et, g^en, ftf)en, et^waS,
■fietTje, nott;, nötigen, üntt)erfd)ct)t, ttjoten, gebot^en, lebettjen, nt)emen,
bing^en, get;Qngbcn, nit)er. B fügt fj ein in \\)x, \^m, ge'^en, fte^^et,
xto^t, i'ijuä), rel^dif^umb, frandfietit.
(Stet)enbe j^ormen: nn, barumb i?, für>Uor, tier > bor, >tiert(e)t,
futd), -ni6, öff, getoeft, brouff, bran, brinnc(n) C. ABB beöorjugcn bie
formen nit, benn, wenn, bodj :^at ^19, .518, BU nid)t, AQ, B9, Bl
bann, AS, B 10, B 5 wann. C f)at ftet§ Wenn, nur 6 nit unb 8 bann.
BGB fiabcn itid^tä ftatt nidiS in A. f^ür sunt, sumiis fc^t A je^nmat
feinb, ficbcnmat fein unb 189,8 fünb. B fotgt itjm bi^ auf 180,4 finbt,
182, 2 feinbt. C t|ot 14 feint, 4 fint unb 195, S fei)n, B 5 fet)nb, 5 finb
unb 8 fel)n.
IL
Söeit metir 9luf(agen t)at bie ^rebigt in ber bon fiuttier überarbeiteten Raffung
erlebt.
A^ „6l)n Sermon |l auff ba§ Suan^Hgclion bon bcm 1| ;)fet)c^en man |] önb
armen iöafaro. || Suce am jöj. j| Wart. Sut^er || Uuittcmberg. [[" 5)lit
Siteteinfaffung. Sitetrüctfeite bebrudt. 10 astötter in Quart, le^te
©eite teer. 9tm @nbe: „(Sebrudt ju SBittemberg ®urd§ ülidEel || @d)ir-
len^ l)m iar .9Jl. S). 3CJt iij- jj"
Slott 3 ift fäljd£)lti^ „%\\" fignicrt. SSor'^anben in bet Änantefcfien ©Ig.,
ailtenbutg grtcbr.--®5mn., SBcrlin (2), Seffnii, eifcnad) (Ceftctfjctb 155\ gtfiirt
ÜKottiiift., (Sot()a, .^inllc II. (miüoUft.), .fjnmburg (B. Sommer 331 f^), Saljburg,
SlDirfau. — 3" einem Seil bet Süiflage ift Statt 3 richtig figniett, fo in
9lfd§Qffenbiitg, Scipjig St., Stvafebuvg, 3wirfi" '2)-
SIBeiter gibt e^ gj. mit ber ridjtigen ©ignatitt „niii", St. 912=1 g 15 ^^ax[«
ftatt „artt", 913^33 „Saiatfi für" ftatt „8q farü fii", a31i'23 „bcntt" ftott
„benu", ä3 3b22 „®ottir' ftatt „föoetii", fo in »tcMau U., Eanjig St., @teifä=
toatb, ll!iind)cn U.
A^ Wie bie ungebeffertcn 6j. bon A^, neuer bo^ fet)r a'^ntic^er ©a|. 3- 6
be§ 2;itet§ „jbi.", 3.2 be§ ^mpreffumi „.5Jl. 3). -eiiij.", St. 3 ift
„9t i u" [fo] figniert.
a]ot{)anbfn in 6eC(e, |)amburg (ti. Sommer 331), fibnig?berg U., aSJeimar,
SOBütäbutg 11. — ©inige <&x. bon ^1'' beffetn 58t. SB l*» 23 „benu" in „benn",
SS 3b 22 „(Sioetiä" in „©ottiä", fo in »ambevg, ßeipjig U.
Cfinlfitimg ,;ii "ih. 33 CXVII
(5tn Ii'^lcr Icil bcr 91iif(ncV' bidct 'il :> 'iS „2a]atn für" finlt „l'n fnvu fii",
fo iii bcr .Unniifcjdjcn Slfl.. syanibfrg, S^rcslou lt., Svesbcii (2', föteifäluiilb,
ÜJHitifter, *Jiiirtibcrg St. (bod) ibl. 3 ift „% iij" fignicrt).
li „(?l}n Sermon auff "\ bog (Suangclion || boii beut 9{ci)d)=jjeii man ünb
nvmen 2a]axo jj Suce nm ybi. 11 '"BJart. Sut^cr. || aBittcmt)crg.|| W-S-Oiij- |l"
2itflvncfjeite dcbvncft. IG ünnttcv in CftaD, (cljtcä iPIatt teer.
Ixnd üoti 3o()Qnii föriiiiciibcvg in ffljitlciibtrg. liotfjanbcn in *)Jlünif)cit IL,
SBoininr, aBittcnberg S., a>t)lfcnbüttcl.
C „(Sin Sermon !l auff ba§ Guangelion |! toon bem rcl)d)fn man i[ bnb armen
gafaro, l| Snce am .röi. || Wartinuä i'uf^cr. |, Suittcmfierg. ij" 5Jlit
2itereinfaffung. Xitctrüifieite bebrudt. 12 33(ätter in Quart, le^teS
»latt leer. ?rm (fnbc: „.\>ntt gebnicft TldäjW} Softer ber 3iunge ||
tju SBittemberg taufent fnnff(;un=!lbcrt ünb bu'l) önb tjment^i^jlgiftem
3ar. II"
a3orT)ttnbcu in bet flnanfcfcfjcn ©Ig., Scriin, Sreslau St. (§el)et 139),
»rcälou U. (Jitclbintt fc()lt), Srcäben, Königsberg IL, SübccE, ajiündjcit ftSt.,
^Jtütnbcrg mi, Wnmax.
D „@t)n Sermon auff bai 6-uange(i=||on Don bem JReijdjen man tinb armen
Safaro. || Suce om jbi. jj OTart. Cutter || [,!5ol3(d)nittJ ;; SSuittemberg. ||"
jTitetrüdfeite bebrudt. 10 ißtättcr in Quart, le^te Seite leer.
Ter 3:itclf)oljfd)ititt ftcllt ben rcidjen aJlarm in bcr §öUe unb Sajaru? in
ülbtabnma Scfiofic bat. Xtiid uon 'JJIatttjfj l'iaiet in (Stfmt. SBorljaitben in
bcr Xfnanfefd^en ©lg., Strnftnbt, 9t|ct)affciibiirg, SBambetg, SBrestnu St. (§et)ct L')«),
Bresben, .flaue IL, Königsberg St., äßittenbetg 8.
^» „Slin Sermon auff ba§ |! (Juangelion, boun bem || reljd^en man oft Qr=||
men Safaro. Ij Suce. rbf. ;: ^ jj 5Jtart. Sut:§er. || M. D. Xm. [fo] jj"
mt liteleinfaffung. litetrüdfeite bebrudt. 10 Slötter in Quart, (e^teS
Statt leer.
9ind) ber litelcinfnffnng i'u. S;uninict !J<urb. 116) S^tucf üon Sitüan Ctmat
in 9lngsburg. i8otf)anbcn in bcr ftnaafcjc^cn S(g., 3JiaiI)ingcn, 5Dtiind;en §@t. [2],
3Jtünc^en IL, ©ttofebutg, 3''ri(i) St.
E^ h)te E^, nur Seite 1 be§ titele „auf".
aSorfjonbcn in bcr Knnafcfdjcn S(g., 58et(in, 2JJünc^en §©t. (2), Dtniü^
SC-ien, Zittau.
F „@l)n Sermon auff i ba§ ^uangelion bon bem |; 9iet)(^en man bnnb ||
armen Sa3aro. i Suce am rbj. j] 5JJart. Sutljer. Ij" 53]it 2iteteinfaffung.
litelrüdfeite bebrudt. lo' Sblotter in Quart, (e^teä Statt teer.
SrndE bon ©imprcdjt Oiuff in ?(ngoburg. Sßor^anbcn in ber ßnaafefdjcn
©(g., SScrlin, Srcäbcn, ^nnlbrurf, Ü«iind)cn U., Söeiniar, aBittcnbetg 2.,3üticf) St.
6^ „6l)n Sermon j' auff ba§ ßuanjj getion bon bem jj rel^djen man j| bnb
armen Sa^jaro. jj Suce am .rbj. ^JJlart. Suttjer. i, toittenberg. jj" 9Jlit
Sitcteinfaffung. Xitelrüdfeite bebrudt. 10 58Iätter in Quart, te^te
Seite teer. 9lm tfnbe: „Safitec bei) 9(bam ^petri. jj 9J1. 5D. ji-iij. jj"
Statt 8 ift mit „SB iiij", SBtatt 9 nid)t fignicrt. a3ort)ouben in ber flnonfefd)cn
©tg., SBafct (3), Berlin, &ott)a, .^ambutg iB. Sommer 332), Seipjig, 9Uünd)cn .^St.,
3Jiiind)cn U., Strnfjbntg, SÖJittcnbctg Ü., ^üxiä) St., ^üric^ U-
CXVIII ^prcbigtcn be§ gafjre? 1522
H „et)ii ©ermon bff ba§ || Suangction bon bem 9?ct)d^en || mon bnb bem
Qvntcn £030= II VC. Suce om .j.-»}. || ^ jj ^Jlottimiä Sut^er. |[ Sßittem»
berg. |j" 9JUt Sitck-infafiimg. Sitelrücffeitc bebvucEt. 10 SStatter in
Quart, le^te ©eite leer.
S?Iatt 9 uiifignicvt. Sovljanben in S^te*bcn, Stiittgavt.
/ „Sin ©cvmon üff ba§ || guangelion öon bem || 9ict)djen man ünb || avme
Safavo. I! Suce. ytoj. 1| «mavtiimä tuUjer. !| jSittembevgf. 1| m. 'S). XXllI. ||"
9JHt Slttelcinfaffung. litehüdfeite bebrudt. 10 SÖIätter in Quart,
Ic^te ©citc leer.
SBIfltt 7 ift nic£|t figtiicrt. S^ritrf bon 3of)ann ©d)öffct in 3J?ainj. 33pt^nnbcn
in bcr ßnnofefcfjcn ®Ig., SPerlin.
K „@t)n Sermon bp || bat Suangelion ban be 3'{ri=|lfen möne bfi arme ßa||
faro 8uce am .jbj. || Tl. 2ut£)er. jj 3im jare .m. b. yjiii. |i" Wit 2itet=
cinfaffung. 2ttc(rürffeite bebrudt. 10 93lätter in Quart, le^te Seite teer.
SPIatt 9 ift nicl)t figiiiett. 3}nid£ üon ßiibhiig Irutebul in ©tfutt. äSortjonben
in bei- finaafcfd)i'n ®(g., Hamburg (0. kommet 332a).
L „@^n Ser-i|mon auff ba§ ©uangepion bon bem 9Je^i$en || man bnb
armen || Safaro 8uce || am 16. || S)oct. 5Jlart. ü?ut^er. jj äBittemberg. ||
1524. I" gjtit litfleinfaffung. 3j:itclrüctfeite bebrurft. 16 Ölätter in
Oftab, le^te Seite leer. 9tm 6nbe bier Stattftürfe.
Itud üon Sodann ©rüncnbetg in Sßittenberg. Sorljanben in §aUe 3JlQticnbibl.
31 „@^n Sermon || bp bat ©uangetium |[ ban beme rl)ten monjjne bnbc armen
ßafa=I|ro Suce an beme jbj. jj Wartinui Sutl^er. || SCBittembertf). ||" 5}lit
Jiteleinfaffung. 16 Stättcr in Oftab, Ie|te Seite leer. 3lm 6nbc:
„©ebrücfet %\)o aBittem=::ber(i) bord) C>an§ SSart^ || 5)1. SD.jjb. |j"
35orJ)flnben in fiiel U.
27. 3tn ben brei Sluägaben ber „Siebenunb^manjig 5prebtg" ftefit unfer
Sermon, jebocl of)ne £utf)er§ 93orrebe, Sl. (biij* tii§ Ijbj».
Sa. S)ie Sammlung „Sermones aliquot sane quam pii' cnf^ätt eine Über=
fe^ung ber ^prebigt, gleid^faHS o'^ne bie 5Borrebe, auf 33(. S'^bii 14'.
3n ber ^weiten bon ßutf)er felbft l^errül^rcnben gaffung fnnb ber Sermon
9(ufnal^me in bie fiir(^enpoftiIIe. SBir finben i()n in ben ®efamtou§gaben ber 3Berte
ßut^eri Seipäig »anb XIV S. 36-42; SBald) 11, Sp. 1616-1635; ©rlongen
»13,1 — 16; 21,3, 1_19.
5Die S)rucfe bon Scjt II meieren, moljt infotgc bou £utl)cr§ lllatjnung, fe^r föenig
öoneinouber ab. Sie erfte 'Jluggabe ber neuen gofjung "ui^ \\ad) ben 2öortcn ber 55or=
rebe (unten 176, 2 ff.) in aBittcnberg gebrndt fein. Sßir '^aben aber bier SBittenberger
S)ru(fe, bon benen L, bcr bie 3inf)re§3a{)l 1524 trägt, otä llrbruct nidt)t in ^rnge fommt.
-B ift mit feinen burc^ atbrücten bes Stugeä entftanbenen Vücfen 183, 27 unb 196,27
nid)t urfprüngtid^, mit 180,22 alle fel^n, 181,13 fle^ber fielet B ^n A gegen
C, mit 188,18 tf)euren, 194,19 alfeo ,5U A^ gegen yl». A^ fürat in Sanct
5petru§ .2. *pet; 2. bie uniftänbtid)e 2lnfüt;rung§tt)eife bon A", umgetef)rt ttjäre
gintettuiin 5" "^(t-SS CXIX
bie Oinberung fdilcer öcrftnnblid). C, bn§ mit 104, 10 fjo ,^u A" gfgni ,!'■ ftel)t,
glättet 192, 22 Bi^ an bcn iinigftcii tag; audj baß bie l'lnffc bcr Dladjbnicte J,
iiid^t C folgt, ,5eigt, ba^ ^1 am frii'^cften licvbveitct li'Qr. (Jnblicl) bietet. Wo <Bd)ixUn^
unb ü?ottev in jenen ^aJivcn nebcncinanber eine Sdjrift SfntfierS erfcljeinen laffen,
and) fonft Sd)iilcnlj ben urfpvünglidjercn leyt i'f. Unf. 9(ugg. 11, 232. 423. 12, 40),
JQ, cv brucft in jener ^cit bivcft ali l'ut^er^ Beauftragter. L teilt 183, 27 unb
196, 27 bie Surfen üon B. 3)er ©ebanfe, Sutfjer fclbft tonne bie Slnberungen öon
A^ gegen A" öernnta^t l^abcn, ift ob.yilreifen, benn tcit§ finb bie ^tbtoeidjungen
gan,5 unbebeutenb (f)cr|en ftatt f)er^e, ünb ftatt üu, ba ftatt 2a), teilg loiber=
fprc<f)cn fic fidj: t) ftiirb eingefüf)rt in gleljd), xd\)x, befeitigt in fein, feiner;
II > ü in büd), gi'itt, nü^, .jn, n>n in ju; jtueimat mirb obber ,5U ober,
einmal umgetcbrt; 14 mal mirb t öerbD^ipcIt, 12 mal tt Uercinfac^t.
DEFK ^aben 185,27 fold) ein mit A gegen HC, 194,19 noc^ feo
tel^bc mit A" gegen ^4''. Unter fid) geigen bie bier Srucfe feine 3?ertoanbtfc§aft.
M ift nic^t eine neue ?(usgabe bon K, 185, 20 ^pfalmo jO. meift auf pg. 1. 15.
in Ä^?t jurüct, B ift mcgcn 179,20 fd)dp üeber nid)t 2.!orlage bon 31.
1 teilt bie i'ürfen üon BL nid)t, ba^ es mit 185, 27 onb folid}en gefallen
ju biefen ftimmt, ift 3i'faU- 192,22 on jüngften ^at / mit A gegen BC,
194, 12 5J!etruS am jmcDtten 5pet. am ,?roe^tten mit J" gegen A^ gemein.
GH teilen mit 27 bie 5JIaffc ber fieearten, in 27 fe^tt Sut^ere 5i>ormort an bie
S)ruder, bal GH bieten. GH ftimmen in 192, 22 an iüngften .^u A gegen BC,
in 194, 12 ij. 5pet. («Petri) ij., 194, 19 alfo leljbe ,5U J'' gegen .4^ // ent=
fernt fid) mit 176,5 taugt, 8 gefc^rifft, 179,22 Stber Weiter a(§ G bon ^^
ftel^t alfo nidjt ^wifc^en beiben. 2;ie Übereinftimmung bon 27 mit C in 185, 27
ein fold^ icirb S\x\aü. fein, umfome:^r alä 27 a\x6.) 188, 18 fol^ et)n felbftänbig
in ein folid^er umftellen. !?emna(^ ift A^' neue 9[uflage bon A"-, L bon B,
BG3I flammen au§ A'', H unb 27 au§ G, Sa finb Überfe^ung bon 27, CDEFT
finb 2lbbrude, A" Überfe^ung bon A"".
Söir geben ben Sejt nac^ A unb ber^eidjncn bie 9lbtDei($ungen ber anbern
S)ru(fe, fottieit fie nidit ,5U ber folgcnben Überfid)t ^ufammengcfafjt finb.
Umlaut. 1. Umlaut bcs a fe|lt in B bei gtninbigen (2), in CEF
bei glatobig, glauben, au^erbem in E bei erfantnu§, la^t, Ijaupt, in F
bei '^aubt, au^erlic^e, in GH bei er!antni§(-niB ), loB* (G 'ijat aud) lält),
glaubig (C? auc^ gleubig), in /i bei glauben unb feinen formen, t)aubtbüc^,
in / bei erfantnu^. BL füf)ren Umlaut einmal in glerobigen ein, L and)
einmal in glemben. Sie Itjpe ä mirb bereinjelt gcbraud)t: öätter, mären,
lär E, bötter, tdgtic^ GHI, tä^, täuffen G, lä^t, jörli^en, Idr H,
f)ixtti I.
2. Umlaut beg o be.^cicfinet B in foftlid), eroffent, willtör, C in
fofilid^, troftli^, pcrfonlid), blofe, EH in brofamlin, F in gottlid^er,
fc^ön, bloße, GH in gönnet, ]d)bn, itollen, bolder, g6ttli($er, IL in
foftlid), göttlicher, eroffent, milför, / in tröftlid), perfonlic^, bröfeam-
lin, ü öl der, L in fd)Dn, blöfc. Siie SBe^cic^nung bcö Umlnutä fe'^lt in BC
bei bermoc^te (i^onj.), in B bei groften, in (' bei troftet, notten, ge'^ort,
in E bei torcc^t, in L bei troftlid), mod)t, er'^oret. E bejeidjnet altei ou
mit 6u, I mit aü, GHI bejeidinen alte§ Bu mit eü.
cxx
Vtfbigten be§ Sa'^reä 1522
3. Umlaut besi u bc^cidjnen CEI in iiii^ (boc^ füljven EI aud) gelegentlich
nu^ ein), au^crbem E in fünben, fünbten, BF in füt, ttiüft, iüngftcn,
fiuften, fünbigen, B in fnrcn, bi'indt, F in fünb(e), üben, GH in übet,
über, fünb, fünbigen, !ünb(en), bevfünbigt, iüngften, für, gefüret, müft
C^Sart.), // a\xä) in nü^, I iit gcbrüdt, müft, tünben, für, fünb, L in
bnntft, fünbigen, nn|, fürften, iüngften, fünbt(en), n?üft, für (2). Sie
'-Be^eidjnung be§ Umlaut? feljlt in B bei bcburffen, fcf)mucft, muffen, bei C
in muffen, fpurt, l^utffe, trugen (Äonj.), gutte (Subft.), futet, »urbe,
tljur, gefuffet, anruren, burfftige, für, rtuften (Äonj.), mugen, mugtii^,
mundjen, bud^lin, fugtid^, bei E in tnurbe, gefufet, fd^muilt, bei F in
frud)te, trugen, bcburffen, burfftige, nü|(e), bei G in nu|, bei H in
fi^mucfet, nn|et, bei L in rourbe 187,28, fc^mudt, für (1).
Slofaliämui. 1. 3llteg 5 ftellt JR' in tco fjcr, befeitigt e§ in tl^on, fomen.
F \ü1)xi 0 in bo, / in noc^ (3) ein. H '^at o in tl^on, bfft^on O^^iort.), a
in bo.
2. (? fteHt alten 5JlonoVi'^t'E)ong '^er in glid^, bie nil}te, bie tt)il, fitemal,
boruff, mifetrunjeft. H f)at 3)ipt)t^ong au^er in ^n, l)n3iel^en, t)nf)er, öff,
bruff. E f(^cibet alteS i unb ei qB ei unb ai.
3. B befeitigt ü ftet§ in ^u, 14mat in gutt, fünfmal in gut unb it)ren
iformen, je jttieimal in gnug, tlüg(e), je einmal in genüg, tluge, trug, h\\6),
mütt, glüt. CL geben ü ber ^ßorlage mit u mieber, ebenfo B ou|er in gut,
glüt, müt^, gnüg, trüg, tlüg. EGH be^eidinen alte§ ü mit ü, uo mit ü,
üe mit ü, iu mit eü, H ^at ü in nun, nur. 3" F gilt ü für oltel uo au^er
in fud^t, t^un, jü, müft§, tl|üt, gütten, flüge, müt. 7 läfet alte§ 6u unb
iu al§ eü aufammenfaHen unb l)at falfd)e§ ü in nun, brün, fprüd^, tJÜrpur
neben purpur.
4. ie befeitigen £C'i in bifem (3), Bin gebinet. Über, nimant, i? in
bit, fpil, btibcn, gefd)riben, li|t, F \\\ gefd)riben. Gif in bife, bil(l),
»iberfpil, blieben, gefd)riben, lifet, G in fi), einäi:^en, fliflin, / in
Sil, binftS, el}n^il|en. eingeführt toirb ie bon B in t)emanbt 193,22, öon
L einmol, bon D mebvfac^ in bieder unb feinen f^ormen, bon DL in h)iebber=
fpicl, bon E in l)e^, tje^unb, l)eberman, l^ierauf, bon F in ^eberman,
fiel)ct, bon G in ^emer, niemer, ^eberman, t)emant, ie^unb, tje^t, ^ter,
bon H in biSputiern, bon / in tiemer, t)eberman, tje^unbt, t)ciiQnfet-
l^ierauff, frieb, bieder, f|ien, erfd^ienen, Sßigielien, fd)riefft, fticfften,
fticfftungcn. E fd^eibet olteä i unb ie rid^tig außer in fl), immer.
5. Unbctonteg i ^aben ABB 44 mal in @otti§ (®otig), ne^ifter,
net)iften, ubir, it)eni§, gröfift, reolltift, berfuc^ift, mißtvaroift. CL fe^en
fiebenmal nebften, nebfter ein, laffen aber jrocimal net)iften, i^'/Zv l)aben ober,
I awi) ttoltteft, mißtratoeft unb einmal gotg, EGH meiben i ftet§. ©tatt
?) fd^reibt C ftet§ S-
6. u ü füf)ren EGH ein in fun {H fün), fünft, fünig, fünigin,
fünigtlic^e, E in antniurt(en), nunnen, günnet, GH in fummen, H m
funberli(^, funber, aufegenummcn.
7. 5Jlit JRunbung erfd^einen in E Ujoren, wollen unb feine formen,
einlcitiing jii 9(t. 33 CXXI
toüfete (SSnb. ipriit.), in 11 erfdjrödfticf), crfnntuü^, li'i'tjdjcn (bicfeä aud) in 7),
Dt;ne Dhinbnng in KU f)ilff(f).
8. Unbetontes e tüiib oft entfernt, 3. 58. gnott), gtoi^Iid), gfunbl)ait,
gfpcnft, farn, gefnvt, menfd^, fünig (5p(ur.), geb (Het), bcft, fein gnab,
mein l^anb, bog ganij gefelj, gut tag F., ge'^n, fte'^n, eT;bvnd), fron,
getert F, gnüg, ertoelt, bafelbS, lieb (@ubft ), ^ett, fel)n gnab, bns erft
tel)l, grob tnotten, ein bo^ Iel)ben GH, gefürt, getjört, ticrbient, ber
xt\)6) man, bie '^nnb //, gnam an^cljgt, fold^ gebandten, greülicfi üer=
fertc fünb, \)a'h, glaub, nülj /. (Jingefe^t trirb c Uiefentlid) .jnr 3cilenfütlung:
gelel)d)en, gencbig, getaubt F, Ijcrren, ttjcuer, genebig, S)eutero. /-',
gclaubigcn, gepi'iffet, Gümer, f)cimlid)e bing GH, fernes, fdjmucfet,
jn > jnen, fet)eft, cüffcrlidje bing //, genabe, genug, tier|njetjffelung,
bunifet, 't)ette, folte, berre, üngernc, feljne, rüge, ct)n gemeine man,
feineä tifdjcs 1, bifer re^dje man, b^i^^'en, b'^^n'^'c^c binge //, bon E
au(^ gern im ©enetiö öon ^Ibjettiöen unb 4-^ronomen: gütteä, feijneS, fotc^eä,
ttielc^eä.
ßon f onantigmue. 1. f^oiti^ H-'irb eingefübrt öon i? in l^aupt, trotten,
Don /' in tvemen 182, 12, pridjt, pin, patb, ge^jett, bon GH in getrungen,
ßenig bon 7> bereinjelt in gebet, gebot, bon EGH in geburt, gebot, ber=
botten, gebeten, bnbcr, bon F and) in gebüßt, bon H in gcbüffet, gebett,
boltern, gebirge, bapir.
2. Sin C tritt an Stette bon B f3 im Sniaut, fg im ?(u§laut, f im Slnlaut
unb fonft oft: bife, glambtofen, rtefen, lefen, fpet)fe, bofcn, ret)fe, blöfe,
ftiefUn, muö, grog, Ia§, ^ic^, bi§, ff mivb bereinfad)t in faftet, bafelb§,
gle^ft, cuferlid), gepüft, muft, mifte, geroift, ffj in bngettjiä, ftraffe.
F fü^rt ^ im 9lu§Iaut ein, ,j. 35. flet)B, ©trauB, befeitigt e§ im 9tn= unb
;3nlaut bei fo, alfo, fonberlid), fonbern, geroefen, enferlicb, bifer,
fbet)fen, böfe. GHI befcitigcn ^ in fo, atfo, gettefen, GH in fonbertid),
gotlofen-, böfen, reife, blofe (©ubft.), brofamtin. L meibet § ganj, ff oft.
3. bb tüirb bon B ättjeimat, bon C etfmal eingeführt in ob ber, bon B
unb C je einmal entfernt in tniber, bon E »irb e§ [tet§, bon GH au^er in
tabbeln befeitigt. 3" 7) ift bt fef)r beliebt, namentlid) nac^ J?onfonant:
fragbt, gewatbt, gefanbt, morbt u. 0. L füt)rt bb in reibber unb biermal
in obber ein, bereinfad^t bb in tabeln, bt in merb 180, 16.
4. t) ttjirb entfernt bon C in ia, an^uncmen, auneme, bon DI in ^n,
t)rem, bon GH au^erbem in mer, merer, ere, eeren {H eren), anneme, ia,
tener, befolten [H befoteni, geen, eebrnc^, tuee, bon F(rH in im, ir,
jre, jrem, l^e. F befeitigt faft iebee beljucnbe unb ftlbentrennenbe '^. ^uS^füst
tcirb 1) bon BC in francf^e^t, bon ü in angentieme, rbaum, bon D in
e'^r (^Pronomen), tugentl), bon F in fc^eüben 177,22, bon GH in brtf)eil,
bon I in tf)el)l(l), Icütben, lDel)ttt)er, brtl)eil(t), lautl)er. ä) ftatt ^ %ai
E in befeldft, berfi(f)t, fidjftu, / in befeld^.
5. ^ fü'^rt C ein in |u(m), jungen, ^o&), ge|tt)ungen.
formen. .4^ l^at 87 nic^t, 4 uit(194, 2.5. 195,20. 198,22. 199,24),
A^ unb B nnbcrn 194,25 nit in nid)t, C änbert 180,25 nid)t in nit, fonft
CXXII 5Prebigten be§ 3af)xti 1522
ab(x nit fteti in iiid^t nufecr 198,22. I:FG HI ]i\^xen gctegeiitttd^ nit ein,
L füf)rt ntct)t biivdj, änbevt aber 170, 20 nic^t in nit. C änbert Der- ju Oor-
in öovftodEt, tiovfcnniet, öorijttieljffhtng. (£tet)enbe O^ormen in D: n3el(^,
jcu, in EI: bann, nun, baran, bavauff, bnr^fl, barjnne, toel^er, Weleda,
in i?: wann, fuv>öor (for), fonber, befter neben beft, feitmal, foltict),
-nu§, rüto(en), feinb, Idq§, !^atte > '^et, in F befter, in GH bann (baneben
benn (?), nun (nun iif), befter, fonber, für > bor, boran, baruff, borjü,
barinnen, baruon, barburd), barfur, Hield)ä, in II finb > fet)nbt, fold^
> foltid), in / foIidE)er, fDU(^§, 5]toife(u), ^atte > l^dtte, foltu > fattu,
in L nu, tiield)e(ni) (3), ^jurpcr (2).
3ufammenfd)reibungen Icerben getrennt am regetmä^igften bon E: moinft
bu, fi^eft bu, magft bu, müßt e§, er e§, föann ei, ift eä, {)et e§, ob e§,
mel^r öercinjeU bon GH: müft ei, l^et el, »il (H will) ei, unb I: er ei.
34. 24. Sfuni 1522
^^Jrcbigt am J^o^aiineötagc.
®iefe ^rebigt ift in bcn beiben Sicräeic^nifien ber ©d)riften Suttieri bon 1528
unb 1533 unter bcn 33üd)ern C§. aufgcfü'^rt, nidjt unter ben „^Jad^gefd^riebenen
Sermon unb auilcgnng ^n Söittcmberg gebrudt". 3)gl. oben ©. XLIl. 5p.
2lu§9a6en.
^» „gljn fermon |j S). «ölartini || ßuf^eri. || SBittemberg. || 9Jl. S. jjtj. ||"
«mit Siteleinfaffung. Jitetriicffeite bebrucEt. 4 33Iätter in Quart, le^te
©eite leer.
93Iatt 2 trägt bie ©ignatur „91". 9iad^ bet Siteleinfoffung (ö. S)ommer
Sotb^ 69 A) ®rucf öon 3ot)atin (Stüncnbetg in SSßittenbetg. SBortjanbeii in bet
finaafefdjcn ©lg.
Ä^ wie ^^ boc^ ift 33Iatt 2 richtig „91 ij" figniert.
33or()aiibcn in bet ßtiaatefd)cii ©lg., 9ltiiftabt, SStemcn ©t., Stesbeii, ®olf)Q,
Hamburg (».kommet 283), |)elmftebt , ftbitigsberg 11., HJagbcbutg, ©tta^butg,
aBcimnt, Söittciibcrg g., 3frt)ft, ^ittaii, SWiäan.
B „gin fermon |i 3). Wartini li fiut^cri. [j SBittemberg || «öl. S. i-jii- ||" Wit
Siteleinfaffung. SitelrücEfeite bebrucEt. 4 Sßlütter in Quart, le|tc
Seite leer.
'ilaä) bet liteteinfafjuiig lU. S^ommct SBotb. TOB) 2)turf bon Sotjann ©tünen;
borg in SBittcnbctg. SllotI)nnbcii in bcr jluanfffii)fn ©Ig., SBtcSlau IL, ©ifcnad)
(Cicffet()clb 119), C'>aKe U-, Seipjig ©t., 9)!nnd)cn U., ©djafffiaufen ©t., aeOütj=
butg U.
C „91in ©ermö |1 S(n bem tag bei I)ai-!!ligen ©ant Soiianei bei Saf-Ijferi
S^cfu gfirifti. ®ep!ebil|get «ö S). «Bl. 2. gcdefi. || SEÖitten. 9Jnno.
1 5 22 !| [|)ot,5fd)nitt] jj" Wü ^itetcinfaffung. 2itelrücffeite bebrudtt.
4 Slätter in Quart, te^tc Seite leer.
2et litclfjoljfdjnitt ftcllt Sfoljannc? ben häufet mit (^nl)ue unb ßamm bat.
9Jad| bet litcUinfaffung {ti. Sommet ä^otb. 128, i>gt. llnf. 'ü(ii#g. 1I,389E) 2)tudt
Kon 2)Je(d)iot ytaimningct in SlugÄbiivg. Sotljanbeii in bcr flnaafefc^cn ©Ig.,
aiugebutg, Seffaii, Srcäbcn, Erfurt Siaitinft., Seipjig ©t., a)iünd)ni U., 9Jütn=
berg ©t., 3lnidau.
einrcttung ju "ülx. H3. 34 CXXIII
7) „Sliii Serniö " 9ln bem tag beS '^ai-''Iigcn Snnt ^olincS. bc§ 2Qf-''ffr§
SM" 6f)rifti. ©opKbi get So ^.'m.2. QaU\\. 2Bitten. 9(iino
.1 5 22 |! f.fiotjfdinitt] ;" 9)lit litclcinfaffung. 2iteh-üdEfcitf bcbnidt.
4 93Iättcr in Ciiart, Ic^te Seite teer.
S^tucfct tote CD. a]pvf)anbcu in bcr itnonfefc^cn ©fg., Sctlin, ©tfennd^ (Offtcr=
f)clb 147», förcifölüolb, .g)eibclbctg, 3eiia, 3JJünrf)en .^iSt. (3), Söcimar, Slöittcnbfrg C.
E „?(in <Bexuw [fo] '' 9(n bem tng bc§ r)ai=|'tigeii ©ant ^lo^ncS. be§ 2Qf-[er^
Sljfju t?f)vifti 6ep!cbl)- get i!on S. lH. i'. gcclofi. ; SEittcn. Slntio.
1 5 22. II [,Ciül,5fd)nittl '{' 3Jlit liteteinfaffimg. litelrürffeito bebrutft.
4 Slätter in Quart, le^te ©eite leer.
S)ru(fet luic C. £Botl)aiibcn in ber flnaatcfc^en ©Ig., SJiündjen ^©t., Otmülj,
^.'tag, Sdf)Qff()Qiiicn St., SBeimar, SDäittenbetg 8.
F „Slin Sermon 9[n bem 1' tag be§ 'fauligen -Sant 3io'f)änei be§ !| SafferS
3l)eiu e^jifti. ©cpjebi-- get i^on ®. «)ij. Sut. Pcdefi. ", Sötttcberg- 9tnno
1 5 22. Ij [C-^oI,if(finittj 11" 3}lit 2tteleinfaffung. litclrücffeite bebrutft.
4 Slätter in Duart, le^te ©cite leer.
®er Sitclljüljfdjiütt ftellt 3of)aiiiic? beii Säufer mit Jnfjiic unb l'Qinm bot.
Srucf t)on 3ötS 9iablcr in 9Iug-5biirg 3}or()aiibfn in bcr ftnaotcldjcii ©Ig.,
Sambetg, ^aUc 11., 9Jhind)cn ^©t., ifflicn, SBittcnbetg S.
G „9tin ©ermö || 9tn bem tag bc§ !^ai=j|ligen Sant Sot)on=i|neä be§ 3:euffer§ |[
atfiefu dbJifti. jl ©epicbiget || SSon 3). Waxtin. fiu--||l^er. ecctefi. ttitten. ||
9lnno. 1 5 22 \" TOit 2itelcinfaffung. litclrücffcite bebruift. 4 Slätter
in Cuart, le^te Seite teer.
9kcf) bcr Iifelein|aiiiing lü. J^ommet i^orb. 132 ilnin.) £vurf lion Siattbcl
*KQ(cr in Erfurt. a]otl)anbcn in älltcnburg 5riebr.=®l)uin., Slfdjaffcnburg, 33om:
berg, SBrellau U., ©rfurt 3JJnrtinft., .^atlc U., .^cibelbcrg, äBeimat, Stoictnu.
H „5 ei)n Sermon j; S. 5Jlartini || SuftierS öon || S. ^ol^anne ]| bem 2euffer. ||
ülittemberg. l'" 5)lit Siteleinfaffung. üitelrüdfeite bebrucEt. 4 iBIätter
in Cuart. 9lm ^nbe: „jf ©etrucht [fo] ijnn ber Ioblt)ct)en Stabt ||
Erffurbt. t)nn ber 5pernienter gaffjen, jum Serbe fa§. j] t)m ^ax
m. 65(56(5. önb .n-iij. ,|"
5fQcb bcr 2:itclctnfaffiing (ö. Sommer S5orb. 135) S^tucf «on Snbhjig Irutcbnt
in (5-rfurt, Sotbnnbcn in bct fiiiQotcfcf)cn ©lg., Sambcig, Sctlin, Stcsbcn,
ÖJöttingen, .fiQÜc 11-, ßönigsbcrg ©t , ©tuttgart.
/ „g @^n Sermon || S). ^Jlartini || Sut^erS Dan || ©. So^onne j| bem Soper. ||
iUittemberg. ||" liteleinfoffung. Umfang, Smpreffum wie H.
C'bnc SBlnttjäblung. Sottjanbcn in bcr ftnaafcfcfcn ©lg., SBevIin.
K „91in Sermon an II bem tog Sant 3ol)5ne§, beä |l Xeüfferi 3efu 6^üfti. ||
©epiebiget Po S). \\ m. ä. Qcdi[\a. i Söittenbcrg! jj 9Jnno .1522. \\ [^oI,3=
fdjnitt] ij". 5nit 2ite(einfaffung. litelrücffeite bebrudft. 4 Sgtättcr in
Quart, le^te Seite teer.
3;itcll)ol,ifd)nitt : 6f)riftu» jegnet ben .Reldj. 'ilad) bct Siteteinfaffung (ü. ®omme»
SBovb. 155) Srurf Don |)an>3 ö. ©rfurt in aBotm?. fflurljanbcn in 5PcrIin, 9?rfmcn©t,,
Sßeftc ßobuvg, (Sifcnadj (Ocftctbdb 148), DJlunc^cn §©t., ©c^affbauicn ©t.
CXXIV ^rebigten be§ ^a'^n-g 1522
Z» „©in Sennon || 9(n hciii tag be§ f)el){igcn [ Sant So'^aiiei hri 2auffev§
Sefu II e^jifti. ©fpjcbiget bo S>. m. } Satter, ©cctcfia. SSittem. I| Inno.
1522. II" Sitelvüctfcite bcbrucft. 4 Stätter in Quart.
Sic crftc litfljcite ift in .fiolj gcjd)tütlcn, batübet unb bal)tntet Scf)nötfel.
©trn^butgct 3)tiicf. 3btl)niibcn in 3?ofcl i3\ 3)Jünd)cn ^©t. (2), DJJüiic^en U.,
Slrofebutg, ©tiittgatt, ^ütii) ©t-
i" tuic Z^ nur 3cile 3 be§ 2itet§ „2euffcr§", 3ette 6 „9(nno 1522".
51(otl)anbcii in ^ranffutt ®t. (fleldjncr ©. 18).
31 „c ein pKbig S). 93ior||tini Sut^er§ bff || fönt 3fol^ä§ tag öB fcl) || re bn
cre erfcictüg jj ben tjeiligc [ 2Bittcmbevg ^Dt. 3).XXii. ||" Wit Xitel»
einfaffung. Sitclrücffeitc bcbrudEt. 4 93lätter in Guart.
ffnicf Uon «bnm $ictti in Safcl. ffiotljonbctt in Safel U. (unboDft.), Sern,
©t. ©aßen, ©d^afffinufen aJiin.=SSifaI., 3ütid) ©t.
XII. S)er ©ernion fte'^t in ben „Stoolf 5prebig 5). 5«artin Sutf)er§" Slott
©2=' !6i§ tgl^.
hs. Sie Senacr SamnicC^anbfc^rift Bos. q. 24« cnttiält auf S8L 340'' bi§
343'' eine 9Ibfcf)rift unfrer ^prebigt öon einer ^anb be§ 16, 3ta'^r=
tjunberts. 3)ie Ü6erfcf)rift lautet: „6in Sermon ® 931 S auff © 3o^on§
tag: 1522".
Cq. 3n ben Conciunculae quaedam M. Luther! fte'fit ber Sermon 331. 28*
bi§ 32 ^
S)te ^rebigt ift in bie Äircbenpoftiöe übergegangen.
Ser Sejt ber .$?ird)enpDftiIIe fielet in ben ©efamtauggaben bon Suf^erg SBcrten:
eigleben I f8i. 113''-115»; fieip^ig 14,596-599; Sßalc^ 11, Sp. 3008-3020;
erlangen '15,347-355; 2 15, 378-888.
S)ie llnterfd)icbe ,5raifd)en ben Jcjten Ä unb B finb ol)ne fefte 6runbfd|c.
£etl§ wirb l, n, t bcrbo^jpelt, teile bie Serbopplung befcitigt, § ebenfo oft ein=
gcfül^rt als entfernt, Umlaut unb unbetonte^ e ebenfo ungleich bejubelt. B ift
jünger, toeil '^ier ber Srurfer bie 9Junbung ber Initiale D auf Sßt. 3t P befd^nitten
f^at, um *l>tafe ju gennnncn, toeil ferner B auf bcm Sitet ßurf($tt)crtcr unb
SBittenbcrger ©tabtroappen bermeibct (Bon Sommer ©. 188) unb ben Sructfc'^ter
rmig 208, 2 berbeffert.
CDEFGKLXII bitben eine ©ruppe (*C). E entfernt fic& mit 201,5
tebeng, 202,4 geftljfft fel)nb felbftönbig Weiter bon AB at§ C unb D, ftimmt
mit 201, 11 fcf)eblid} al§, 201, 13 Bu,5ud)t ju DK gegen C. D entfernt fic^
mit 201,13 bnäU(|t unb burc§ bie ^ufä^e 204,28 unb 205,14 »eiter bon
AB aU C, auf bie e§ aber mit 201, 11 fdjeblic^ al§, 202, 15f. bil meer . . .
batoet äurüdgrcift. C ftimmt mit 204,27 meinen ju A gegen B. Sanac^
ift C eine Bearbeitung bon A, D jlbeite, E brttte 3tuflage bon C. K ftimmt
mit 201, 5 leben p B gegen E, fte^t wegen ber ßürjung im Stiel ni(f)t
amifdien C unb 7), fonbern ift ein treuer 9lbbrucl bon D. F %o,i 201,13 f)uren,
206, 19 barnad) wie C gegen DE. S)a F bie falf($en ei, bie C au§ ber Sßor=
tage l^atte ftel)en laffen, befeitigt, ift e§ nidit Vorlage fonbern ein meift ^eilentreuer
Tiocf)brucE bon C. G ift C feljr äf)nlid;, in ben 207,13 erttärt fic§ teictjter au§
©nteitung ju 9Jr. 34 CXXV
in be C aVi aus Ijni A, bas mi§ücrftäiib(ii^c erfüllet 204,26 aug fulet A
toirb clicr bei einem 3(ugit>niger aU bei einem ßvfurter 2)rudfer entftanben fein.
G ift benmacl) ein meift feitcntreuer 9(bbrucf öon C. L l)at 201, 5 leben,
201, 11 fcf)ebli($ ben bem, 201, l:i (jurcn, 207, 13 in be gel)ft wie C gegen
BEFGXII. ma 201,21 ben nad)fo(gen, 203,5 bQ§ ©ant *4Jeter ent=
fernt fidj L Weiter qII C üon A, ift alfo 3(bbrnc! üon C. XII I)aben mit L
201,21 ben, 202,2 jrem uff. gemein, entfernen fi{^ mit 203,5 bog man
fanct ^lictev weiter alg L bon C, berutjcn alfo auf L. Cq bieten eine Uber=
fe^ung öon A7/. 31 t}at 207,13 im geift gegen *C, 208,2 ewig gegen
AHl ift alfo gtadE)brucE öon B.
III tiaben bie ^e§arten 202, 21 anbern (annberen), 205,17 motten fidj
(wölben fl}cf) gemein, ftimmen mit 208,2 rnwig ju A, bon bem fid) 7 Weiter
entfernt. II ift ^JJad)brucE üon A, I Überfe^ung bon H.
Jts teilt bie 6igentümlid)feitcn ber beiben @rmjt)en ni(i)t unb ftimmt mit
208, 2 vuig .ju A gegen B. S)a !^ier bie Sd^reibnng rwig (für ewig) in A
urfprün9lid)ev ift ol§ riiig in hs, ift hs nicbt iiorlage foubern 'Jlbfdjrift bon A. — ■
2ßir geben ben Iej:t nod) A unb ber^eidjnen bie Segarten ber onbern 'J^rucfe unb
bev ^Qnbfd)rift. Sabci ift bie ©ruppc CBEFGKL XII unter bem ,3eid}en *C
bereinigt.
3ur Sprad;e ber breiaeljn Sejtc ift ^ufammenfaffenb folgenbeä ju fagen.
Umtout. 1. d erfc^eint in C fec^Smal in bewären, abgewanbt, bdter,
in DE breimal, in L bicrmol in bdter(n), in K brei^e^nmal in beftntigung,
fätig, fd(i(g)!eit, bdter, wirb in FG toieber burc^ e erfe|t.
2. B bejeic^net ben Umlaut nid^t in bD^(e), gcfuret, C in la^t, tauffevS,
Crben (Pural), fto^t, meift and) in gefa|. DEFKL folgen C, boc^ t)at K
gewaltigen, L ftet§ gcfa^ aber orben. G befeitigt Umlaut in baruber, für,
funber, funbigeft, funblid), tunnen, tunben, berfurt, muffen, erfüllet,
M in glaubiger, bnglaubigcn, anrüffft, hs in gewaltigen, orben,
anrufft.
3. i?il/ be,5eic^nen Umlaut in tobtet, tonig, betiunmern, muffen, i? in
rüffft, CDEFKL in wollen, tötet, fünnen, tünben, grünben, fünber,
funbigeft, berfünbet, fünftigen, betümmern, frümmer, für, bürf,
fürebt, berfiirt, muffen, K aud) in f ollen. G fü^rt gegen C Umlaut ein
in gefe^, Seuffer, tiimet 205,3. II bejeidjnet Umlout in wollen, follen,
troften, tobtet, !6nig, grunben, fünb, bruber, muffen, hs fcf)reibt f)in
unb in föld)e ö, ü. J/ be^eic^net Umtaut in tonnen, troften, wölt, wölleft,
füllen, fünb unb feinen formen (8), grünben, für (13), büvff, berfünbet,
über, frümer, jütunfftigen, borleuffer.
4. CDEKLM geben altel uo mit ü (baneben in K einzelne u), üe mit
ü wieber, in FG gilt u für bcibe t'autc. L ^at falfc^eä u in ^uren, falfdieS
u in nun.
Sßofaliimu§. 1. Cf (Reibet alte? i unb ei all ei unb ai, boc^ bleibt ei
achtmal in we^p, einem, l^eiligen, bereit, allein, geift. DE fül^ren bie
©(Reibung meift, F gonj burd;, K bemaf)rt breije^n ei in allein, ber mein.
CXXVI ^ürcbiatcu beS 3nl)rc« 1522
ein, -feit, gcift. L fd)cibct uid)t, G (ä&t ain, tain, "^aitigen, bra^t,
jttjol), lal;ber, gaift füiifuubjUinit^igiUQl ftcljen.
2. aittcg i unb ie toitb üon CDEFM gefdjtcbeu, einzige 9tu§UQ^mc fl),
in G Qud) l)mnu'v, gcfd)vii.'fft, nicbcr, in K Ijbcvmon, Ijtlic^en, öiel.
L I)Qt fic, abev nljnbevt, ©picl, hs |d;veibt gegen A icbevntan, biefev,
fielet, frieb, liegen.
3. L fü^rt u in tunimen, fvumm, funber, hs o in fom^jt, tommet
burc^. K fütjvt je einmal fompt, fonbcr, fnnber, M bvcimal fummcn, je
äWeimal tompt unb tonben, einmal tonnen ein.
4. CDE rnnben ben ibtal in geftult, fi:^l6d)t, 1)0 II, entrnnbcn in
frclid)§. FA'X vunbcn in bofe, niollen, lüolleft, frolid)§, Zt' and) in fc^6b=
Itc^, M in möllen, miivbt, lis in Uiülten. FGKL entrunben in l)et(le),
gefielt, fc^led)t, FG aud| in ertlert.
5. CDEFGKLhs meibcn i in unbetonter ©ilbe, alfo gotti§ > got§.
M bcfeitigt i breimot in gottcä, fiibvt aber einmal gotti§ ein.
ü. Unbetonte^ e ftreidjen EM in fcljn^, el)neu >■ cl)n, B in gfe^, gel^n,
C in gfe^, gioiffen, gfdjrift, üerfiirt, gefurbt, üerfd)ont, fel)nen > fein,
leer, ba§ gantj gefe^, DE a\i&i in fdjoibn, fnrt, ftud, fünbigft, erfüll,
fe^t, gots, fl)d)t, F aud) in beirern, L aud) in gnügfani, // in burn,
fag, 8cl)t, gnab. K \o\a,i D, ftreid^t aber e aud) in gnugfam, fcür§, fet)rt,
getaufft, fünb, leer, ber bfilig g^ifl, o" ii^ fd)ulb, ain gerüft öold.
M ftreid)t e in gfd)rifft, fünbigft, geftrengS, fiilt, tvcugt, getaufft,
fünb (1), bai bofi leben, lis in mitlcr, Ucrtert, gerechtfertigt, legt,
getaufft, fünbigft, ge^i^t, l^ervn.
7. Unbetontes e fc^en BM ^u in fet)eft, lere, (' in genügfam, tobe§,
feüerS, feljeft, I)E oncb in feieret, gotte§, F aw&j in anberen, gote§,
G in gefd)ricfft, gefdjlagen, gefe^, ein bo^e§ leben, K in fd)aibcn,
gefdirtfft, gefe|, gefd)lagen, L in gefunt, gettjiffen, fetjret, erfteprebig,
Eingeben, fteljet, il/ in anrüret, auflieget, ertebigct, bautoeft, fett)er(§),
tis in ge^et, fteljet, fenicrg, gefe^eS, feljeft, banjeft, onterfc^eibet, lere.
Äonf on ant iämu«. | befeitigen CH in lefen, bbfeS, fo, alfo, aufeer»
bem C in bifer, // in jonbern, önfer, preijfeft, F in miflidb, G in laft,
tierfaft, gefaft, tf)uft, groft, Wetjft, ftoft, gctoefen, unfern, ir§, M in fo,
alfo, getoefen, unfer, njel)fet.
SeniS Ijai K in brümmern. Lux bü^, brel)6, il/ in ünber (2), gebet
204,6, hs meift in gebett, geboten.
CDEFKhs meiben filbentrennenbeS unb bel^nenbeS f), EM l^abcn e§ nur
in tl)ün unb feinen formen.
hs mcibet bb, gt, ^.
Sin B gelten bie formen »oillid)c§, neljiften, benn, Wenn, fanct,
in CDEF bann, ttann, fant, nun, fünft, funber neben fonbcr, fet)n
neben feinb. L folgt (', änbert aber auff, au§>öff, t)|, bann >■ ben,
niellic^eä ^- tt)elc^e§, nicmnnbt ^- nljcman, jr fct)t, fie feinb > finb.
// önbert öer >■ bor, M i)ai oft uff, baruff, fonber, nun, benn, ftienn,
füt)rt 203,19 tDcld)g ftatt loildjS, 204,17 nct)eften unb 18 nel)ften ftatt
eiiileilung 311 9lt. 34. 35. 36 CXXVII
ne(f)ften ein, hsijat toelc^S, nec^fteit > neften, prebig(c) > prebigt, benn,
njenn, nu, brau§, üor >• üer. BHK3I 'oixtoanidn einzelne nid;t in nit,
B ^at 5, FK 1 nic^i neben 3, FK 7 nid)tä. G entfeint bic i?orm nid^g
unb l^Qt nuv 6 nit, hs fc^reibt immer nic^t, H meift nidj^.
35. 29. atuni 1522
Sermon nuf baä Güaugeliiiin Suc. 14.
,ß'm 9Jicnftl) mndjt ein grofj Stbcnbcffcu".
(2. ©onntag n. Srin.)
Sie in Unferer 3luig. 12, 597 — 601 gebiutfte *prebigt i|"t nic^t am 2. ©Dnn=
tag n. 2:nn. 1523, fonbcrn 1522 gehalten. 5ügt. 33b. 11, S. XLVI unb oben
6. XXXVI.
36. 29. aiunt 1522
©crmoit uou @cU)n(t Sauft ^^-^ctcriS.
iJJadE) ber ouSbrü(f[icf)en ^^Ingnbe beiber ßin.^clbructe gel)brt bie ^prebigt in§ ^ai)X
1522, ^üii'ij. 16, 13-19 ift ba§ eüangelium be§ ^|!eter nnb ipaulätage§ unb im
„©unimarl)" bev .XII. *pvebig ift fic aufgeführt aU: "Üff '^u-tri önb *^auli. ßuan=
gelium 5Jlatt]^ei. rüj. S^cfus fam in bie gegne defarie *|i[)i(ippi k. Sic Gon-
ciunculae quaedani crnjeitern biefe Eingabe in ber Übcrfdjrift, bie fic ber 5prebigt
geben. Sie 5prebigt ift bemnadj am i^eter unb *Paul»tag 1522 gcf)Q(ten roorben,
unb ba biefer 1522 mit bem 2. gonntag n. %x. jufammenfiel, lDaI}rfc{)einlic^ am
Sta(^mittag biefeS Sonntags. 5]gl. oben ©. XLI.
?lu§(ia6en.
A „3lin 6f)riftlidier ij Sermon bon geitialt 6ant j| *peter§, 5Dur(^ 5Jlartinum
Suf^er getfion |j ^ü SBittemberg, ^m jnjat) bnb || jujoin^igiften jar. j|
3IIIcn 6f)aftglaubigen faft !' nut.jlidi ju lüiffen || ?petri et 5J!auli 6uan=
gelium ^IJenit ij 3^efn§ in partes ßefaree || ^p^itippi jc. 5JJa-!|t^ei. Xbj. |j"
2itetrüdfeite bcbrucft. 4 Stötter in Cuart. 3Im 6nbe: „@ott fet) lob. ||"
9lug5biirger Irucf. itotI)anbcn in bot .Rncmtefdjen ®(g., 9ltitftnbt, Sofel,
SBcttin, (JifciiQii) (Ocftct^elb 140), ©bttingen, ®reifatoalb, ;3nnsbrucf, Seipjtg St.,
ÜJ{üncf)cn §®t. i2), 5iiirnOerg ©t. (2), Dlmü^, ©ctjaff^oufen ©t., ©ttafebutg,
Sßien, ,3ürtd) ©t.
B „Gin S^riftlid^er fer=||mon, 35on geJbalt ©anb ^^eterS, ]j burd^ ^Jlartinum
8utf)er ge=lltf)an ju SBittemberg. jm || S'öepunbjiöeintjigi^l'ften 3ar. ||
9-lIIen Sl^iiftgteubigen öaft nut,5li($ || ju Jöiffcn. j| S j] Spetri et 5pauti
eroangelium Senit , 3f)ffu§ t" partes defaree pl)i-- 1| (ippi tc. TOatfiei
■Eüj. II" Sitelrüdfeite bebrudtt. 4 SBtätter in Cuart. 3lm ßnbe:
„@ot tioA lob. li"
Ixui öon 3obft ©ultned^t in gjütnberg. SBot^anben in ber Änaofefd^cn
©lg., *2lfci)affcnbutg, 3!Qtmftabt, ®«äbeit (2), erlangen ifjcitQnb 99), ®otf)a,
.giambutg (o. kommet 312), fibnig^bctg H., Scipjig ©t., 9JJiind)en .£)©t. (2),
2Rün(i)en U., Söeimat, Sßicn, 30ßintettt)ut.
CXXVIII ^?tebigten be? Safjte? 1522
XII 'Sh ^^vebigt ift aU ffct)fte in ^otjaiin Sc^otti „XII. *prcbig 2). ||
Wavtin S'utfierl." Stvalburg 1524, ütertjcgangen unb fteljt in Reiben
Slnggoben bcr ©onimlung 3?!. Si hü 5i, H^- otien bie Einleitung.
Cq 3n bcv ©omnilung Conciiuiculac qiiaedam M. Liillieri ftet)t bev Sermon
«I. 32'' - 37".
S)ie 5prebigt touvbc in bie Mirc^enpoftilte aufgenommen.
3n ben ®cfnmtauögabcn bcr SBertc l'utf)cr§ finbet [ic^ biefcr Sermon: 6tg=
tebcn 1 m. 105'' — 107'' (nad) unfmn A); mtcnburgcr miägobe »b. II ©. 183
— 186 (nodE) (Siälcben I). SDen £cjt ber Äir^enpoftiüe geben t'eipjig 14, 612—616;
SBatc^ 11 Sp. 3060-3071; thlnngen ^ 15, 387-39C; M5, 423-434.
Sic Untevfcljicbc 3H'ifd)cn ^1 unb B finb untebeutenb, bcibc finb burc^ bie
gemeinfnmcn Jctjlcr 209,11 bor aim (e^m), 211, 15 gegen, 212,24 ftenbe,
214, 16 aufe einer ücrbnnben, oft ftimmen beibe fogar in ben Slbfürjungen
übercin, bod) '^ot .1 allein bie Äürpng b,i /i allein bie Äürjung g. 9}lit211,21
nienbert, 211, 13 barob 'Ratten bcmafjvt aliein A, mit 212, 1 fi^rifft,
215,6.10.14 butgen, 216,4 erfauffen allein B Sutf)crä SluSbrud, fo bafe
meber Ä au§ B nod) B aul A gefloffcn fein fonn. $ielmcf)r folgen beibe ber=
felbcn '^anbf($riftlid)cn 5!ortagc. Sae icirb beftötigt burc^ StcUen wie 209, 22
aine A, einen B, wo bie ^ianbfc{)tift eine geboten ^aben lüirb; 211,21 ober
A, aber B, >do fie gewi| aber la§; 213, 12 olfo A, Ijr fo B, Wo fie fi^wer
lesbar gemefcn fein njiib. B unternimmt me^rfad) ©InttungSöerfudje: 210, 19
fe|t e§ l)rgent für lueber, mcit biefem fein nod) cntfpridjt, mit 210, 22 grunnbt
ftet)n bcffert cg ba§ SBibeljitat, mit 213, 1/2 2ürt)el)t ftcUt e§ ben *paralleti§mu§
ju me^fe^ait t)er. Sanac^ öerbient A, bem foldtie ^21bficbten fremb finb, in dubio
ben 58or3ug. X// folgen ß toegcn 208,6 ge3errt, 210,13 bie Wort, 22 grunbt=
fteljn, 211,13 barüber, wäbrenb 209, 12 bcfc^Ioffen, 214,6 fpvad) 3ufäIIige§
Sufammentreffcn mit A ift. Cq finb Überfe^ung öon XII. äöir geben ben Jejt
nac^ A, au|er mo B fidler Sutf)erfcbe§ beffer betoa'^rt l^at, unb öer^eidinen bie
3lbloeid)ungen bon B, XII", XII^ unb Cq.
Soweit bie ?(bweic^uugen öon B (ju XII bgt. bie fprac^tidie 6f)ara£te=
riftif oben in ber G'inlcituiig) nicfjt in ben Sesarten aufgefü£)rt finb, laffen fie fid^
au§ fotgenben ©runbfä^en obleiten.
Umlaut. Xie Iflpcn ä, a, b, ü unb n Werben nid)t öcrwenbct. 5)er
Umlaut be§ a wirb mit e bc^eid^net, er fef)(t in geridi^^anbel (plur.), für ben
Umtaut be§ o gitt o aud) in gctröfttid), Iört)ept, 6ffcnttid)e, bie 33c3eic^nung
fef)lt je einmal in groffer, follen, mod)ten (conj.), Jörnen, öermogcn.
Umlaut be§ u wirb über .1 '^inaug bcjcic^net in '^cuptficiu, glcuben, teuffen,
binber rürf, bülff, ii'iQcn, mürb, nid)t bc3eid}nct in gruuben unb feinen
[formen, funbe, erwufd)t, fturmeu, fc^luffel, ober; gutter, fonft gilt ü
für m^b. uo üe unb ü, in IjcWptfprnd), nur, tümbt, fpriicf) auä) für u. 3n
ju, äum, tl^un, öerfud)en fte^t u, in mue§, fucg, niiicft je einmal ne ober
ue ftatt u. 3[n öff bleibt 3WcinTol ber ffl('onopl)t{)ong.
93ofali§mu§. 1. ai unb ei werben nid)t unterfdjiebcn fonbern ei (et))
burd)gcfül)rt, nur bo: Ülafal unb in Waift, aigene bleibt ai ber Vorlage gelegent=
lief) err)nltcn, in ftain unb moib wirb c§ je einmal eingeführt.
giiilcitiing ]m 9(v. 36. 37 CXXIX
2. ic wirb Bereinfndjt in tjninnt, iJ3uiiben ftatt ie^unb, außtji^ni,
gingtjen, gtofivt, abfoluiren. ee bleibt nur acfjtmal in meer, eer, gcfd)cen,
ftec, fteeft, gceft.
3. Wd ;)iunbung crfd^einen fome, groffer, füren, entrunbet tuelc^c,
nie er unb niel)r (mare).
4. u bor DJafal trirb .jn o in frommen, fon, o ju u in fumen, fun=
bern, funnberlic^. u ftatt b crfdjeint in öermugen, umgefe£)rt Uermügen>-
Bcrmogcn 215, 10.
5. ä niirb 3U 0 in jo, iDorumb, bo '^in, umgetef)rt bor n : anc, gct^on.
3tbh)cid)enb ift lou, toü ftatt lua.
6. 2)a§ e unbetonter ©itben bcrfd)tt)inbet in bleljbt ftatt beleljbt, l^abn,
licgn, t)ern, nji'iftn; alt tobe, i3fter n;irb es eingefüfjrt: riue, fünbe, t)enbc,
l^erre, ür^e, hübe; lange, alteine, ftille; folte, loare; e§ luirb torreft
flcftiert meine Äird)e, feine otgcne mi'ittcr u. ä., äufammengc^ogene formen
wie ain ftatt einen, tain ftatt feinen bermicben.
ßo nf onan ti§ mu ö. 1. goil'^ erfdjeint in pift, pli^en; lebentigen,
töc^te, bnter)d)cit; e§, toa|, bofe (conj. unb 3lrti!el), be^ 213,5, geretffe^,
al§, al^o, fel6, teufel|, anberfe, ^peter^; bl^^cn, boger, meinen (sapien-
tibus), bn^evm, S;ieni§ in ä3abft, t)abt; auflegung, ttiift, f;at)ft.
2. Un;^iftDrifd;e§ d) erfc^eint in t)ailid}, felic^, bermad), g in jeuget
(au§ 3eüd)t).
3. 1) ift beliebt in ftel^e, mel^r (mare), ftel^n, ßl^re, berfttjcn, beftl^eet,
blütlj, ging'^e(n), bagegen wirb f) bcrmieben in 3oanne§.
Söortformen: nid|t, nic^ä (nit, nic^t§, nid^^ bcr il>ürlagc bleibt
öftcr§ er'^alten), aber (= aber), »enn, bann (temp.), benn (caus.), ber-,
bor ftatt für, finb ftatt fcinb, felbft, e^lid)e. ^e einmal toirb foltu onf=
gelöft in folt bu, müft bu äufammengejogen in müftu.
37. 6. 3fult 1522
'ij^rebigt am 3. Sonntag Jtati^ Jriuitatiä.
®ie iprebigt ift in bie (Sammlung „Üier^e^n fdjöner (^riftlii^er ^prebig" auf=
genommen worben, bie fonft nur ^^rebigten be§ 3ia^re§ 1522 entl)ält. ©ie wirb
olfo biefem 3at|vc anget)ören. Sie ©ammlungen XIV unb T' (cgcn fie auf ben
„4. ©onntag" b. t). nad) ^Pfingften, e§ ift alfo ein Irrtum bcr ^7 , tbenn fie l)in3U=
fe^en „nad) bem ad^ten ber ipfingftcn". Sa§ (Sb. ift ba§ bc§ 3. ©tgg. n. Srin.
unb bie *prebigt beS 4. Stge. 1522 l}aben wir in Dir. 38. ©injelbructc liegen
nii^t bor, bie ^^rebigt ift nur in folgenbcn Sammlungen crt)altcn:
XIV „Süicrje^n fd)5ner c^riftüi^er 5prebig" Sluägabe a, m. ^4'' bi§ @4%
9luigabe b, f8l @ !'> bi§ C> 1 ''•
27 „XXVIl. Sprebig S. 3JJortin S3ut^er8" Sluigabe a, b, c, SSI. Ijbj bii lyj.
V „günff fdifmer c^riftlic^er Sermon" iM. 'ii V' biä 58 3\ 9Jä^ere§ über
'iiai l*erl)ältni§ ber Sammlungen ^ueinanber f. oben in biefem Sbe.
S. XXI.
Sut^cr§ Söerie. X, 3 IX
CXXX ^Ucbigtcii be? 3nt)re§ 1522
"^(uS hicfcn (Sammlungen ging bic 'livebigt in bic .<?ircf|ent)oftiIIe über. Wix
finben fic bcmgeinä§ in bcn (i)cfamtau§gaben üon 8utt)cr§ aßcvfen l'cip^ig XIV
©. 76—80, SSald) XI <Bp. 1668-1679, erlangen, bentfdje ©cfjriften 1. Slnfl. XIII
©.22-29, 2. Wiifl. XITI ©.47-56.
2Bir legen XIV" ,^ugrunbe unb borjeidjnen bie 9l6U)etd;ungen öon XIV'',
27'-, ^ " unb 1'. Über ba§ ©prad)ticJ)e Ucrmeifen tnir auf ©. XXIVff. biefcä
SBanbci.
38. 13. afuli 1522
^'rcbtgt awx 4. Sonntag uorf) 2^rinitntiö.
"Xuf bie ^^rcbigt 'iion @Dttc§ Sarmf;cr3ig!eit' facjie^t fid) ipotianber? 9{anb=
beuiertung (Unj. SUieg. 9, 464): "Remittite et remitletur vobis', cum reniittere ex
anitno fratri sit hominis iam iustificati, et cui deus peccatum iam remisit. Vide
eliam sermonem Lii: anno 1522" Dominica 4'" post trinitatis maxime fo: 5'°',
fie gel)ört bemnad) in§ 3al)r 1522. S)a3u ftimmt i^re Slufna'^me in bie "'-üier^e^n
*prebigten', foioie bie Eingabe beg alten 5prebigtregifterS i' (Sb. 11, ©.6), ba^ am
4. ©tg. n. Xrin. 1523 nid)t Sutfier, fonbern an feiner ©teile 9(m§borf geprebigt 'i)abt.
?l u § g a B e n.
A „6l)n ©ernion [j gepiebigt öon S)octo! || 9Jlartino fiuttl^er, auff ba§ ewon=||
gelion Suce. öj. ©el)b barm=||l^er|ig, al§ eloer f)^m=jjlifc^er tiater il. ||
aOJittcmberg. ;;" Wii Siteleinfaffung. Xitelrüdfeite bebrudt. 4 Stattet
in Cuart, leljte ©cite leer.
giod^ ber Siteteinfaffung (B. kommet Sotb. 139) ®tuc! »on Sobft eiutfncdjt
tu Sfinrnberg. SDottjanben in ber Äitaafejdjen Slg., Sljc^affenbiirg, Sctlin.
XIV, 27, III. Slui bem ©injetbrud ift ber ©ermon übergegangen in
bie ©amminng ber „SBier^etin ^rcbig", fie fte^t bort in ber crften
3(u§gabe .^331.^13" bi§ 3 3», in ber .^Weiten 331. 3 1" bi§ 34»'. 3fui
A'/I'" überne'^men ben ©ermon eincrfeit§ bie brei 3(u§gaben ber
„©icbenunb3ttian,5ig 5prebig", too er fic^ auf 231. f 2» bi§ iV' finbet,
anberfcitö bie ©amndung „jBrei fd)oner ©ermon", bie if)n auf 231. cl*
bt§ 0 4" bieten.
Sie ^prcbigt ging (mit einem längeren 3nfa|e) in bie Äirc^cnpoftille über.
S)er 2ejt ber Äird^enpoftiEe ftef|t in bcn ®cfamtau§gaben ber SBcrfe ßuf^erS
eielebcn I 231. 161'' — 166'', Seip^ig 13, 102-108, 2BaId} 11, ©p. 1720-1739,
erlangen 1 13, 60-70, erlangen ^ 13, 89—105.
S3Jir geben ben Seyt nacb A unb üerjieidjnen bie 9lbn)eid)ungen öon XIV,
27 unb ///, folueit biefe nic^t in ber einleitung jufammengefa^t finb. @emein=
fame 3lbh)eid)ungen ber brei ©ammtungen »erben unter *XIV gebucht.
39. 20. 3uti 1522
©ermon am 5. Sonntag uai^ Srinitatiä.
S)a im 9lnfang biefcr !:(.Srebigt bou *petru§ unb *paulu§ mc'^rfac^ bie JRebe
ift, f)at fic itir erftcr Iruder Sitoan Ctmar „9(in ©ermon üon fant 'peter önb
5]3aut" genonnt unb baraue Voo'ijl if)rc Datierung auf ben 5pcter= unb SpanlStag
eintcitung jii 91t. 37. 38. 39 CXXXI
abgeleitet. S;Qran nehmen, unabl)iingig Donciiiaiibev, bcr (5-rfurter Svucfev Etiivmev
unb ber StroPiiigcv Sd)ott 9(nftofe, mit 3}cii)t, bcnn ba§ ^uangetiiim be§ *Petev=
unb ^pauletag« ift ni^t 2ut. 5, 1-11, fonbcrn ^Jlntt"^. 16, 13 — 19, ögt. oben bie
'^Srcbigt borübcv, 9Jr. 'iG. Sa imd) bcv CoiisLioludo ecclesiae Romaiuie !i?u!. 5, Iff.
für ben 3. ©tg. n. iviu. gilt, bringen „i^ierjel^n 'iprcbig" unb „Srei fd^bner ©ermon"
untere ^prcbigt Der bcr 311m 4. <Stg. n. SLrin. S'a aber Sutljcr, lüic fiel) au§ ben
alten !pi'e^ifltl'f'\?titf)"'fH'" ergibt, feit 1523 regelmäßig am 5. Stg. n. Urin, über
£uf. 5, Iff. gepvebigt l)at, trirb er ii 1522 rca^rfdjeinlicfi and) fo gel)alten baben.
3in ben „Sicbcnunbjtuan.iig *4.U-ebtgten" fe^t Scl)ott, nadjbcm er Sut[)cr5 iprebigt=
tätigteit bi§ Sluguft 1523 ^atte bcDbarf)ten tonnen, unfcre ^^irebigt auf ben „fed}ften
Sonnentag nad) bcni ad)ten ber *|.ifiiigften", oielteidjt meint er ben 6. Stg. nad)
5pfingftcn, olfo gleidjfalle ben 20. ^uli 1522. ^m Sermon üom 15. äluguft 1522
nimmt Sutljer auf unfere ^prcbigt Sc^ug f. u. 270, 4.
SluSgaben.
A „9lin Sermon bon U fant 5peter önb ^^anl ben |[ "^otiligcn 3tü6lff-||botten. ||
©epiebigt 311 Söittembcrg, burd) P S). DJf artinum Sut£)er. ic. \\ M. D. XXII. ||"
fflJit liteleinfaffung. C 33lätter in Quort, (e^tc§ 33latt leer.
^intcr „®pt fet) lob." am 6nbe fel)lt in manii)cn 6-j. ber 5Pimtt. 5iacf) bcr
Sitfleinfoffung i.v>. 3)ommct 116) Stucf Don Silnait Dfmat in 9(ugäfaiirg. 3jor=
Ijotibcn in ber fiimafcidjcii 5lg., 91fd)Qffciil)urg, 2te«bcit, Äüiiigsberg U., 5Jiiui(f|cn U.,
SKüiidjcn |)St. (3), Ctmü^, Strnfebutg, äBcimax, SBicu, äBintertbut, äßittcnfacrg 8.
J3 toie A, nur ^dle 1 bc§ iitelg „bonn".
SrudE öon ©iltion Dtmaf in Slugstmrg. SDor^onben in ber i?naafefcf)en SIg.,
SBamberg, iBctIin, SJcfte C^obutg, Setpjig ©t., Tübingen.
C „Sin Sermon öon jj fanct 5petcr bnnb || ^^^aut ton l;el}(i=jigenn tjroolff ||
boten, üom !| Oortraioe. '! ©eprebigt 311 !ö3ittemBerg, || burd) 2). 5)kr=
tinum ■ 2nt()cr. jc. jj" 5Jlit üteteinfaffnng. 6 ^Blätter in Cuart, (cljte
Seite leer, auf bcr öorle|ten ein |>oUfci)nitt. 2(m @nbe: „Sot fei)
lob, bmb fein trort. jj ©ebrudt ^u ©rffurbt, tju bem SBunttenn ,j Sautoen
bei) fanct ^auel. jj 1523. jj"
£tu(f 1)011 aSolfgang ©tütmct in ©tfuvt. a3or!)nnbcn in Erec-bcn, fiomburg
(B. Sommer 367), Mubolftnbt, ©tuttgott.
I) „@l)n Sernnon bon jj fanct 5peter bnnb jj ')t>aul ben ^et)li= jj genn t3niolff=|j
boten, bom jj boürame. jj öepjcbigt 3U Uuittembcrg, jj burc^ %. i)3}ar=
tinum jj Cutter, jj" 9)lit 2itcteinfaffung. Sitelriirffeite bebrudt. 4 Slätter
in Cuart, le|te Seite teer. 3tm ßnbe: „1523. jj Sott \tV) lob, omb
fc^n iDOit. jj"
®tucE Uon OJJatt^eg 5)Ja(er in ©rfutt. ffiotbanbeit in ber finnatf)d)eit ©lg.,
ätnftabt, Sambcrg, a?etliii, Stcätaii U., Seffau, Stcsbcn, gtfutt ii., ®rcii§n)Qlb,
§a[Ie U., ^alle äyiiijcni)., §omtmtg (ü. Sommer 3(36), Sübecf, Zittau « SlDirfo»-
E „S)a§ 6uangelium jj bom fifd)fang 5pe=|]tri gepicbigt burc^ ji 5D. 9J?ar.
»utttjer jj 3u äöittemberg. jj m. S)'. rriij. jj" 5Jtit Sitcleinfoffung. Sitet-
rüdfeite bebrudt. 4 SBlötter in Quart. 9lm @nbe: „Sie n}arf)el)t
gotte§ bleibt etoigtlic^. jj ©ebjuctt in bcr fonuigtlic^en jj ftabt Sjcflam.
IX*
CXXXII ^'rcbiiitcn bcä Soljveä 1522
biird) (Safpav S3ibifc^, 3m iav. || Saufent funff£)unbcrt bn bret)un=
jman^ig. ij"
!Borf)anbcn in bcr finaafejc^cii ©lg. , SBre^lau St. (^c^ct 186), StcSbcn,
aBeimat.
XIV, 27, III. S)ie 5Prebigt ftnbet fic^ in bcn Betben SluSGatcn ber
„«öierjefin fdjöner cöviftlicfjer !prebigt", in X/F" «lott ® 4^ bi§
|)3^ in XIV'' iMattCil" bi§ 3 1\ ferner in ben brci ^luSgaticn
ber „©iebenunbjiDonjig 5pi'ci>igten" Slatt tf j iij'' bil Ijjöij" unb in
„®rci jdjöner Sermon" 33Iatta4'' biä cl^'. l^gt. bie gintcitung.
S)ie ^.^rebigt ging in bie fiirdEienpoftille über.
®en Sejt ber Äirc^enpoftille bringen bon ben ©efamtanägaben ö-iSleben I
58t. 166'> — 169^ fieipäig 14, 125-129, äBd(^ 11, Sp. 1762-1773, (Srlangen
beutfdtie Schriften 1. 9tufl. «b. 13, ©.92-100, 2.aiuf(. »b. 13, ©. 127-137.
B ftimmt fciten=, meift auc^ jeilentreu ju A, öor 9tbpg öon B tft bie
Sitcteiufaffung redjt« unten auSgebeffert morben. ^it 232, 25. 233, 14 füleft
fte'^t ^1 Sut{)er§ Sprache nä^er al§ B mit empfinft, empfinbeft. CD ftet)en
ficE) im Xitet unb in allen Slbioeid^ungen öon AB fetjr naf)e, mit ift e§ 231, 19
ftimmen fie ju A gegen B, in bieten ginjet^eitcn ftef)t C ätoifdjen A unb Z):
A unb C l^aben ftet§ nit, J> 19 nic^t neben 25 nit; A f(^eibet (mie auc^ B)
a\ unb ei, C fü^rt 76mat ei ftatt ai ein, namenttid) in ein, altein, fieilig,
gcifltic^, arbeit, I) tö§t nur 19 ai in 9tin, ^tnat), |aigt, arbat)t, ar=
bat) tcn fte^en, unb ^roar [teti an ©teEen, too aud) C ai beroal^rt. Sanad^ ift
C aibbrud Don A, D Diac^brud öon B.
XIV, 27, III, E bitben eine ®ruppe {*XIV), bie mit 233, 14 füleft
ju A gegen B ftimmt. 5Rit 228, 7 an in bem entfernen fic^ 27 , mit
228,7 an, bag fant ///, mit 232,(3 fad) E ttjeiter öon A at§ XIV. @e=
mcinfame 9l6meic^ungen öon XIV 'ijobm 27, III, E uic^t. Sltfo ftammen
bie brei öon XIV, biefe öon A. SDßir geben ben Sejt nac^ A unb öer^eic^nen
bie 9lbweid)uttgen öon B C D XIV 27 III E, töobei mir bie gemeinfomen
Segarten ber ©ruppe XIV 27 III E mit *XIV be^eic^nen.
©prad)lid) ift ju ben 6in5etbruden fotgenbeS ju bemcrfen:
Umlaut. B entfernt d fiebenmat in nemtid^, mec^tig, tterlic^, ner=
rifd), net)er, C erfetjt ä burc^ a in fc^abti^, nad)ften, 93apft (PIui-.), !tar=
tief), ftanb (Pkir.), fd)anbttid)er, fonft burd) e, 1) fteltt au^er in JSapft,
ftanb e tier. E ^at nur brei d, in SSdpft, ndrrifd^, ^dtt, ee fü'^rt Umtaut
ein in gefe^, teft, gefiebt, öngteübigen, tö^t i'^n aber in önglaubig einmal
unbejeic^net.
B befeitigt Umlaut be§ o öiermat in f ollen, C au|erbem in lootlen,
t)oren, ftofter (Plur.), mod^t (Conj.), groft, gord^t, getroft (Part.), öollc,
E in inolten, ^oren, nioc^t, SJifd^off (Plur.), borffen, fordeten. D fteltt
Umtaut Ijtx in auff^oren, 3uget)6rt, ftofter, m6d)t, gröft, obgoter, E 'm
fötic^, töftlid).
©tatt ü fe^t B öereinjelt u, u: gutem, 3Ü, äüfamen, Sum, m\\%. C
fd^eibet mfib. ü, uo, üe atg u, ü, u, 9lugnaf)men: mu|, tl^ut, gut, genug,
ftug; tt)iit; füren, guter, muffen, fnicft, muter (Plur.), I) befeitigt ü,
bejeid^net Umtaut in müg, f(^miidt, müncf), bürfften, tlinr, öerfünbigen;
ginleitiing ,iu 5Jr. 39 CXXXIII
gütter, miiffcn u. b. E 1)ai fein ü iinb i'i, eä be^eic^net m()b. ü unb üe glcid)=
mQ|ig mit u, 3(iiinQl)nicn: funb, funbt(i($5, fuub, Ijiifafc^, fuv, lüiirb,
Söurff, furenn, gewuft; muffen, gutter. gür Qlte§ uo fte^t u. Umlaut hjirb
eingcfüf)vt in ftudf, fc^mücteu, gütben. C fe^t cu, E eü für eü bcr iiorloge.
iüofatismuä. E lä^t bcn in A'/F (löufigtn alten 5]}onop[)t()ong nur
einmal in öff fte{)en, fteHt xviijb. a breimal !^er in ba, entfernt eg aber in bol;l)n,
borumb, btoj^en.
ei unb ai fcf)eibet E nii^t. i unb ie hiirb gefc^iebcn Vii auf niebcr,
fdjriefft in 1), blieben, öor,5l)t)en, bi), n^mer in E. E runbet ben 93otal
in »i'orff (Conj.), entrunbet in roirt, roirbig, tuirffeft.
Unbetontes e entfernt B in begern, begert, fdtt, filiert e§ ein in ge=
teiffen. /7 entfernt e in guab, guttern, anbern, folgt, preift, füt)rt es ein
in genug, nicmanbeä, befinbeft, je^get, faget, begeret, bcrma(ebel)et,
gcmefiret, tl^ue, glatobe (Subst.).
.ft onf 0 n an tism ul. £ fü'^rt ßenü ein in auffblafen, bretjfet, f?orti§
in (eiplic^ (6), türffeu, türfften, E in bincE, toidjtigf. tj rcirb üon E
eingefüt)rt in il)n, iljm, el^r, a^n, met;r, nc^m, fttjein, gef)en, et)e, e'^er,
fet)elet, feilet, gebarot)en, 3t^Q-
SBortformen. S)ie 2. 5perf. l^tur. enbet in E ftets auf -et (gegen ben
©ebraut-f) üon XIV, f. bie (^inteitung). i:,' £)at ftetö nic^t, nun, Cor f. für.
B 3ief|t äufammen mirftu, müftu, biftu, ebenfo E miiftu, bagegen löft E auf
fompt e§.
40. 25. afuli 1522
@emton öon Sanft gnfoö.
2lu§gaben.
A „3tin ©ermon öon fant i Sacob bcm meerern, önb || l^aitigen ätrötff ||
botten. ![ ©epzebigt p SBittemberg, burct) || S). IRartinum ßutl^er. it. j|
M. D. XXII. Ii" gjiit 2iteleinfaffung. 6 Slatter in Quart, le^tei
Statt leer.
^lai) bet liteteinfafjuiig (ö. Sommer Sorb. llTi £tucf tiott ©ituart Ctmat
in Jtugsbutg. SJorfjonben in ber finantcfcljeit ®lg., 3?amberg, ßifenad) (Defter:
^elb 124), etfurt 3Kottinft., ©otfja, ÜKündien ^©t., 3Jtund)en U.
B „%m ©ermon bon 1' fant ;3a:ob bem meerern, \\ ön '^ailigen 3tt)6tf=][ botten. ||
©epzebigt jü SBittemberg, burct) 1}. 2Jlartinum Sutf)er. il. i| M. D.XXn. ||"
2Kit Siteleinfaffung. 6 »tötter in Guart, (e^teä 58Iatt leer.
Truifet Wie A. SBor^anbcii in ber ßnoatejc^cn SIg., 9trnftabt, 33ambcrg,
Scrlin, SBefte (Coburg, SreÄbeit, lioQc U., Hamburg (ü. Sommer 28G), ftönig§=
berg U., Seipäig ©t-, ßeipjig U-, OTünctjen §©t. , TOünc^eit U,, aBcimar, SBien,
2Bittenbetg «.
C „6l)n ©ermon. j; auff ©anct 3iaco=;]bu§ tag @eprebi=j|get p äöittenbcrg ||
% Dt l'utber i' 3m brei) bnnb 3roen|igften iar. 'l o?^ Ü Srejtazü ||"
?ffiit liteleinfoffung. Xitetrücffeite bebrucEt. 4 33Iätter in Quart, le^te
©eite leer. 3Im ©nbe jlDei ^oläfd)nitte.
Sie .gioljfdjnitte fteüen ben SBrcälauer 3of)annc§ unb ein W in Slßappenfc^itbctn
bar. Srucf üon ßoipar Sibifi^ in Sreslau. Sßor^anben in Serlin, SÖreMau ©t.
(^eQer 173i, Sresben.
CXXXIV !l)i«bigtcn be$ ^a^xei 1522
XIV^^. XII"^. V. S)te ^Prebigt fielet in bcn ©animtungen „Sierjc'^n
fd)iiiicv d)vift[idf)cr ^pvcbigt" 3 :3''' U% fi2", „^roölf ^^vebigt" ■& 1" bt§
3 !»• iiiib „Siiiiff fcf)üiicr cl)itftlid)cv Sevmon" 33 4" bi§ 6 2'' (ög(. bic
Einleitung).
Cfj. 3n bev ©ammlung „Gonciunculae quaedam M. Lullieri" fteljt hex
©evmon m. 37'' bt§ 42 ^
S)ti! ^vcbigt ging in bic ftivcfjcnVoftiüc übev.
S)ev Scjt ber i^ivc^enpoftilli; ftc^t in ben (ScfamtauSgaben: Scipjig 58b. 14
©. 627—637, aSßald) 11, gp. 3104—8113, erlangen, beutfii)e Schriften 1. 3luf=
läge 5Bb. 15 ©. 419 — 427, 2. ?hiflage 33b. 15 ©. 463-473.
^4 unb B ftinimen nicift feiten= nnb jcilentreu übevein unb l^aben gemein=
famc gcljrev. li bietet 236, 1. 236, 14. 238, 18 ri(i)tigere Seäartcn, unb auc^ in
ben fprad)tic[)fn Jlnbcrungen (B fü{)i"t ü burcfi gegen 236, 24 ^uv, 240, 6 3um,
239, 4 tpt, 241, 5 tijün, fe^t X!eni§ in Ijaubtftucfe 238, 15, lieblid) 239, 3,
5orti§ in pIocE 236, 6, fül^rt q ein in nddjften. War, gnabig, unbetontes e in
fac^e, genüg, füren, ^oren, gelauben, beseitigt e in meerern, todr, irm)
lö^t ficf) ©treben nad^ g-olgericfjtigteit nur ertennen, teienn man in B eine fpätere
3tuf(age öon A fielet.
CXIVV t)abm bie ''Kaffc ber 9lbn3cic^ungcn ton AB gemein, 235, 14 öer=
ftetien fie ba§ Sutf)crfd}e nad^Iaffcn = unterlaf fen nii^t, finb alfo nidtit urfpvüng=
Iid)cr aU AB. 2)ie Übereinftimmungen ber ©ruppe mit B finb äufäüig, modjt
236,25 meift auf A. C entfernt fic^ mit 236,4 ^nbelt, 237,8 ba§ e§,
239,16 nic^t tierberben laffen unb ben Sluäloffungen 235,7.10. 237,19.
240, 2 toeiter öon A. V fte'^en in biefen Ratten ju XIV gegen V, entfernen
fid) 236, 1. 11 Weiter bon A. ®emnod) ftammen XIV Don A unb finb Vortage
einerfeitg öon V, onbcrfeitä öon C. XU teiten bic 5Jlerfma(e ber (Sruppe nid^t,
ftimmen mit mü^te 236,25 ^u A gegen B, finb alfo Slbbrud bon A. Cq
folgen XII.
2Bir geben ben Sest nac^ A unter ^uji^'^nns bon B «nb ber^eid^nen bie
Slbmeic^ungen be§ 3)rucfeg ü. S)ie 9(bmeid)nngcn öon B gegen A finb in bcm
eben 23emertten crfd)öpft, über ben fprac^(id)en ßfjarotter öon XIV, XII unb V
fte{)e oben bie Einleitung. 3" ^ ^P ijufammenfaffenb folgenbei ,^u fagen.
Umlaut be§ a njirb mit e bejeic^net, d ber Süorlage ift nur breimal, in
gab, ödtter, fd^d^e ftel)cn geblieben. 3^ür Umlaut be'j o gilt 6. SR^b. uo
erfd)eint aU u, nur in ,5Ür, mü^ ift ü ber Sßorlage bereinjelt er^lten, m^b. ü
unb üc finb in ü, öu unb in in eü ,^ufammengefallen. Über ^4 f)inau§ l^at C
Umlaut in left, lefet, felftu, cntl)clt, nemlid); fompt, trciftlt)d)e, offent=
lid); gülben (subst.), füuberlid}, fjünberl^cl)bt, bündler (compar.), l)aupt=
ftüd, frümteit, nü^. Sagegen fetjlt 5ße,ieic^nung be^ Umlauts in töotlen, ge=
t|ort; muffen, rumpfenn, öcrmurfft, ömgefurt, fpruc^ (plur.).
Sßotali§mu§. S)ic neuen SDiptif^onge finb burcligefü^rt bi§ auf öer=
cin,5eltcS öff (frünbtlir^e 239,23 ift 3)rudfel)ler). ©tatt ie crfd^eint i in ju»
fc^liffen, ät)l)e, lic^t, binen, l^ingen, lt)be, tibttjd^, 1^1), h)^, ^mmcr,
regiret. 9Utei i unb ei tcerbcn nid)t untcrfdjieben. ^JJljb. d erfdE)eint al§ o in
bo, genob, 'häufiger ift baS umgefeljtte Serljöltniä; teal^nn (mann), toagenn.
Äür^ung beä unbetonten e ift eingetreten in lieb (subst.), tcorn (inipei-.), bj gröft;
einleitimg jii 9it. 40. 41 CXXXV
anbern, iünciern, bewein; d^riftHrfjcr, >ucl)blic(); feinen > fein. Cftev
toivb e in Silbnngsplben cingcfüf)rt: faget, ^eDgct, anbieget, tvei)6ct, fanget,
meinet, gebet, geboren, folrfjeä, aliei, fe^c, T;ettc.
Äonf on ontismuä. doitiö tritt ein in fegenn, tnncfel, tel)gf; ^onbcr,
§nnbcr'^ci)bt, feo, al^o, alfe, t'enie in groä, bai (melius), toeif er (sapiens),
lift, left, laft, ]^el)ft, luuftcn. 3)e'önungä-l^ ift bie Siegel im '^^ronomen: if)n,
l)l^n, if)r, el)r unb in ber 'l'räpofition i^n. Sereinjclt ift fdjtoertf), Ijäufiger
fitbentrennenbcg 1^ in gct)ct, ljl)nge'^en, fefjc, c^e (= beöor).
aSortformen: nidjt (bocl) bleibt nit ber 93orIoge mel^rmatS fterjent,
fanct, ben (quam), bannod), -nufe, njotl (bene), foldjä, foldjeS, tDe(d)en.
3ln ber fVTeyion finb bie 'i'hibcrnngen gegen bie Strapurger i^ortage fel)r gering:
237, 16 iuel)ff,}t > lBel)tfj, 237, 18; 240, 20 > toel)B, 238, 11 gUnbt >
gtnnbcn, feljnb "> feib.
41. 27. >It 1522
^rcbigt nm 6. Souiitafl «adj Srinitatt^.
Über ben Icft ^Jtattf). 5, 20 ff. t)at Sutf)cr feit 1523 regeimä^ig am 6. Sonn=
tag nad} 2rinitati§ gcprebigt unb an biefem ©onntag ttiirb auc^ unfer ©ermon
gcljoltcn fein, obroof)! il^n bie Sammlungen pm 3;eil auf ben 5., jum Seil auf
ben 7. Srinitatiefonntag Derlegen unb nad) ber Consuetudo Roinana ber icjt auf
ben 4. SlrinitatiSfonntag weift.
9Iii§ga'6en.
A „9Iin Sermon |[ Secunbum 5Jlat^cum. fagt [j 93on ben Sp^rif et)rn , Sßtt
tüie er f^ mit || fct)m Siuber berfljeucn foü, ßurpid^ || ©epzebiget, Sfn
got öerfamtet. |i S)c infignibu§. S. ©njonie. 1| 15 22 || [^»otafii^nitt] ||
5). m. g. 3it aBittenberg. ||" ^DJlit liteteinfaffung. litetrüdffeite be=
brucft. 6 SBtätter in Quart, te^e ©eite leer.
Stucf tioii 5Dleld)ior SJamnüiiget in Sliig-äbutg. 3B£itf)anben in bet finaatefctjeii
©(g., 91|(^affent)urg, Sbambctg, ^Berlin, ©TcÄbcii, (Sifenod) (Deftet^ctb 127), föottja,
5U!ünc^cn |)©t., Üjiüiicf)en 11, äBfiinnv, ilöittenbetg 8., ^tttnu.
B „9lin ©ermon |j Secunbum DJIatfjcum. fagt [[ i*on ben *pf)arifet)ern, önb
wie er ftj mit [j feljm Söruber berf^encn foll ßür^lid) || ©epjebiget. 3n
got tierfamlet i| Te infignibug. 3). ©ajronie. I{ 1 5 22 || [Jpoläfc^nitt] |!
1>. W 8. 3ü aBittenberg. \\" Wit liteteinfaffung. Sitctrüdfeite be=
brucft. 6 ^Blätter in Quart, (e|te Seite leer.
Stucfer töic A. Söotljaiibeit in ber Äiioafcfi^en ©lg., SHtcnbutg ^ricbt =(55t)mn.,
Söetlin, Hamburg (P. Sommer 291), 3Jiiind)en .F)©t., SBien, SBittcnberg, ^iitic^ ®t.
3m 3af)re 1572 würbe bie '^Prebigt neu gebrucft unter bem Sitel :
„Sermon 2). ^Blartini || ßutf)erS, ober ba§ Suangelinm 5)lat=|[tf)ei am 5. ä!on
ber ^f)arifeer önb 6t)rift(id)en ©e^ürec^tigteit, ünb wie man fic^ mit
feinem Sruber tiorföfjnen fol, j| Äür^tid} geprebiget, 3n ®ott Oerfamlet
1522. i| 3item, 'j a3on ben jweien Sdjwerten beä ßf^urfurftlic^en 1|
©ecfififd^en SßapfieuS in Srudf öorfertiget. || ©eorgiuä 6eleftinu§ 3)octor. j]
M. D. LXXVII. jj" darunter bie (Ft)urfd)Werter. „Cum Gralia et Privi-
legio." 6 SBIätter in Quart, Sitelrüdfeite bebrudt.
SSottjanben in SBerlin.
CXXXVl 5pvchigteit bc-3 ^a\)xei 1522
XIV, 27, V. ©ine fel)v abtücici^cnbe f^offung bcr ^pvebigt ftnbet ficf) in
bcn Beiben ^liiögabcn ber „*-BieV'ict)n fc^öncr d)viftlidöev Sprcbigt", in
X/F" 93Iatt Äij"' bi§ fiiii", in XIV^ Statt Äiiij" bis 5)1 ij^
ferner in ben bvci Sluegaben ber „Siebenunhjinanjig 5prcbigtcn" Statt
tj-jtiij* bis tJn■ij^ enbtic^ in ben „fjünf fc^bner 6£)tiftti(i)cr Sermon"
Statt Piij" bi^ Siij".
3n bcn ©cfnnitauSgaben fte'^t bie *prebigt nad) SruiJ B ßrtangen, 5£)eutf(^e
©d)riften 2. 3lnfl. Sb. 10 ©. 354 — 364. 3n ber S-affung ber Sammtungen
ging fie mit mand^en Slnbcrungcn in bie Äirdjenpoftilte über: |)QHifd)er Su)J)3te=
mentbanb (1717) S. 289»-293", Seipiig Sb. 15 S. 145 — 150, SBatd^ 11,
Sp. 1806-1819, (Jrtangen, S)eutfi^e Sct)riften Sb. 13 S. 123-133, 2. Stuft.
S. 161-173.
S)ie Xiteteinfaffung t)at auf Srud B einen Störung, ber auf Ä v.o&) faum
ju fc'^cn ift, alfo ift B ber jüngere S)vu(f. Sa.^u ftimmt, bafe bie 3tbmeicbungcn
öon B gegen A fleine Sefferungcn finb. S)anod) finb aud) bie orf^ograpl^ifdien
Sinberungen tion B ai% SefferungSberiudje an^ufc^en : B erfc^t d ftetS burd) e,
füi^rt bie ©d)eibung üon ai unb et beffer burcb, bod^ fte'^t ei 6mat in *45'^aTi=
fel)er, in fein 243,5 unb arbet)tten 245,2, ai 5mat in frainbt, llmal in
frainbttid). 9ltte§ ä »üirb au§ o t)erge)tetlt in ba, Xoa, u>o in fromm.
gntrunbung tritt ein in tiergübt ^ berg^bt, gefd^üc^t >■ gef(^i(^t, türcbeu
>fird^en, umlieft > f^tieft, güngen > g^engen, frontt^d^ > freintlid^
253,14, feümigftid) > fcmigttid) 248,19, Otunbung nur in f)otte 243,6.
Unbetonte^ e Ujirb 4 mat gcftrii^en, 7 mat ,^ugefe^t, i öfter in V) geänbert at§ um-
gefet)rt. 3e2mattoirb ftienn in icann, benn in bann gcönbert, bagegen 3mat
bann in benn. (S^oratteriftifd^ für B ift bie Serbopptung ber 3«'^^" in beer,
beerau^, geet, @eel)in, feet)et; 9ttt§, 9ltIfo, ttiettd)e§; inn, bnnfraljnbt-
tic^; fcrbtt, fagtt, toottt, tobttcn, nid)tt, furbt, öerte^ebt u. ö. ^ortiS
tritt ein in fd§et)nparn, berbamptt, tumpt, ampt, Ulemptt, Sauit. ^ Iiat
neben ba§ nid)t fetten baj unb b^, B beborjugt bal.
XIV ftimmen ^u A gegen B: 252,32 Oben, B eben, 256,20 wos,
A Xoax, B tearb. Sitbet eüd) für eüer§ tanbe fürften fcf)itbt A 253, 16f.
ift urfbrüngtic^er at§ Dtempt eüd) für be§ ^üi^f'^n bon Sai^fen bitb XIV
253, 34 f. 2)a§ ttjiefe barauf ^in, ba| XIV hjie B au§ A ftammen unb feine
if)rer Sinberungcn, bie ben Sejt Oon A meift für.^en ober in SBortfteltung unb
Sluäbrurf glätten, fcbtic^t bieg 9Jerl^üttni§ öbllig au§, bocE) fd)einen XIV mit
fülung 243, 33, beniigig 244, 29, S)on gott 246, 35, bff ^eüd)ctifd) 248, 25,
bo l^üb ein rec^t baS anber Uff 255, 35, tinberen 256, 25 ba§ Urfprüngtidje
ju bieten, ba§ qu§ A nid)t ju entnet)men hjar. S)emnac^ rcerben beibc au§ einem
öerlorenen (mittclbeutfcben) S)rudE fd^öpfen, ben A treuer miebergibt. jDie 8e§art
252, 19, tiielteidt)t aud) 254, 1 toeift barauf l^in, ba§ biefe öertorene Sorlage 9tanb=
gtoffen j)atte. — Slu§ XIV'^ fliegen X7^^ 27 unb V (ogt. bie (Sinteitung).
2Bir geben beibe fjaffungen untereinanber mieber, oben ben Sejt nai^ A
mit ben Slbroeidbungen öon B, forocit fie nic^t burc^ ba§ eben öiefogte erfd)öpft
finb, unten ben lejt nad^ XIV^ mit ben Slbioeic^ungen ber übrigen Samm=
tungen.
einleiluug ju 9h. 41. 42. i'i CXXXVII
42. 3. giuguft 1522
Sermon uoit bcn ficbcii iörotcu.
(7. Sonntag n. Irin.)
3)ie in Unfercr Srulg. 12, 629 — 639 oli «Rr. 26 abgebnicttc ^^^vebigt ift
iiicfjt am 7. gtg. ii. Ir. 1523 fonbern 1522 gcfialten, ögl. 33b. 11, ©. XLV[ unb
oben S. XXXVl.
3[n ber Sammlung „Sermones aliquot' (ögt. oben S. XX) ftel^t fic auf
33t. 61" — 65'>, njiv tragen bie Seäarten barau§ nocf).
C;J'2, 1 — 3 fehlt 4 Marcus capite octauo // ajiucl umnes Euaugeliogra[)hos
13ll4 tani artitic! peiiicillo, Cliristmn iiobis suis coluribus expiimit
633, .•) onfelje] iuconnluentibus oculis adspectet
634, .'» ptebigt] pleiiis, quod aiuut, tibijs praedicem // A(quo liinc discitur syncera
In CHRISTVJl fidueia V2 quam rara auis 14 residetq? in clauicnlata illa aurluiii parte
'2H Oportet sane euni alto pruilentia; fulcn niti
635, 7 Hie nobis iunotescit, quoniodd ratio e.xC8ecetur 11 bingj speni 14 ad turtum,
iniposturas, et id genus alias tecbnas, queis hominum ora sublini consueruut, uitaj mea; enr-
riculum, quocunque raodo possum, perrumpous 16 Mitißime pater llt ^elffen] ac jier
omne uilani, sutficienti uiatico instruas 22 tarn rohustie fidei prjesidijs fultus
636, 2:i Horum uihil obmurmurant
63s, 6 Christianurum siquidem opera, quil)us deo gratilicari uoluerint y ropuä]
direptui 10 tapu§] in promiscuam multitudinem sparsit 17 in syluis et montibus
23124 qui sacriticijs suis mire sibi placent ^5 @})tic[)t bcr tejt] Huc ipsum nimirum, quod
apud eundem Propbetani sequitur 29 tanquam ad .sacraiu aucoram ad eum cout'ugias
630,7 Crede, aleam ipso fretus iace 3 Psal. 115.
43. 10. Sluguft 1522
^rebigt om 8. Sonntag nod) Jrtnitattö.
©eit 1523 <)flcgt l'ut^er am 8. Sonntag nad^ Srtnitatig über 5]latt{|. 7,
15 — 23 ju prebigcn unb auf biefen Sonntag fe^en aud) bie Sammtungen ber
„5ünf Sermon" unb ber „Sierjetju *]3rebig" unfern Sermon. Dagegen ift bie
3lnfc^ung ber „Siebcnunb.jman.^ig 5prebig" auf bcn „ncünben Sonnentag nad)
bem 3ti^ten ber ißfingften" al§ Irrtum ju betrad^ten, ber eine fionfequen,} fatfcC)er
Slnfe^ung ber in 27 üorange^enben '^^rebigten ift.
SluSgaben.
A „6in fermö. j] S. W. S. || Sn tcelctjem grünttic^ totrt be=||3ciigt, ba§ ein
^^tic^S ?bv'i=iiften mefd), bö got mact)t 'i bR gcmatt '^ab, p brtet)=!!ten
alte mcnfd)cn (ercn Ij fo bit fie bie geujiffen ji belangen. i| Stttenbite a
fatfi§ probfietii || «matt;: bij. ||" 2Jlit Siteteinfaffung. 6 ^Blätter in
Duort, te^te Seite teer. 9fm (5nbe: „1522. [| X ||"
5iüx-ntii:rgct Stucf SBorljonbcn in ber fiitonfefi^en ©(g., 33afel, SSetlin, SJeftc
Gobutg, Bresben, S;}aUt U., Hamburg (u. Xoinmet 314), TOünc^cn §©t., 9lütn=
berg ©t., SKoftorf, aßcimor, SIBicn, SÖittenbetg 8.
jÖ» „3lin Sermon. ,ffurt3!jli($ ge^iebiget bonn ''■ Xoct. SOkr. 8ut. 93nb bor
bei) ii ben berftanb, toie üit trafft ' bie fjeijtigen ßuangelia, [1 bber bie
CXXXVIll 5prcbigteit beS Saljrcä 15'2-2
goncilio 11 'f)a'&nit. [j 33utttciiitierg. [j G'oiicilia. \\" SWit Ittclcinfaffung.
6 Sötätter in Cuavt, Ictjte fecitc Icev. *2lm (5nbc brci tlctne ■£)oIjfii)nitte.
Srucf öoii ÜJ!attf)CÄ Sialet in ©vtiirt. 9)cir()anben in Sremcii ©t., Bresben,
^ambutg (n. Sommer 313), äl-Eimnr, aBüteiibcrg ii.
B^ wie jß», nur 3eile 6 be§ SEitetä „Soncilia".
SSor'^oitben iii ber j^iwafcfctjcit ©lg., Seipjig U.
C „g Gl}nn ©ermon |! Intvtjlicf) gcpiebülget öon 'Joct. 9Jlartt. Su=|{tf)er, ön
barbcl) be öcr=|[ftäb, wie Dil fvofft bie 1, ^eiyiigc ©iiagelia jj ober bie
6on=[|cUia Ija^üBent. || jiUttembcrg. || ßoncitio. ||" 5)iit Xiteleinfoffung.
6 33Iättev in Quart, te|tc Seite teer.
SBIatt 3 trögt feine Signatur. 3)rmf Bon Subloig Srutebut in Srfurl. a3or=
I)anben in 9?erlui, Jnrmftabt, öibttingen, §nlle 11.
D „9Iin. ©ermon. jl Mrt^lid) gepjcbigct jj öon 2)o. Wiai. Snt. U.!nb bar || htt)
ben berftäb, tote Dil fraft || bie '^ailigen ©uägelia, üb-jjer bie goncilio
^abent. i| 15 22 || [.^-»otafifinitt] j] Concilia ||" Wit Jiteleinfoffung.
6 Slätter in Quart, le^tc ©cite leer. 9lm Gnbe ein .^oläfc^nitt.
■JtugSburgcr Dtucf. SBorfinnbcn in ber ßnaatcic^en ©Ig., Serttn, SSefte Coburg,
Dreoben, Hamburg, Seipjig St., TOündjcn .g)©t (3), 3J(ünt^cn lt., 9Jnrnberg @t.,
SBctmar, äöittenberg 8., aBürjburg gtanjistanerftofter.
E „§in Scjmon ji fürt^Iic^ ge})!cbigt bon 3). !' Slartino Sut^er. 58nnb barbe^
ben öer=ji[tanbt, luie Dil frafft bie I)et)(igen || (äuagelia über bie ßonjl
cilia l^aBent. jj" 6 33lätter in Quart, letzte ©cite leer.
Sic erfte Jiteljeilc ift in ^ol^ gcjctjnitten, barüber unb baf)intcr ©d)nör!e(.
3n mQnd)en (Jv. fef)it 331 3 bie ©ignntnr „niij". Stra^burger Srucf. 35orI)iinben
in ber J^naatejc^en ®(g., 3?afel, ©t. ©allen ©tifi«bibt., (Söttingen, Siiinc^en .f)©t.,
3]!üncl)en lt., ©trojjburg, SBien, ,Süric^ ©t.
F „6in ©ermon T. W. 8. in toelifiem grünbttid) wirb bejeugt, ba| ein
t)Hi(^§ (?f)iiften menfd; Bon 6ott mac^t önb geftalt ^6 3U brte^Ien
alle menfc^en leeren, fo öil fie bie geloiffen belangen, grfurt. 1522."
©0 nnd) a»eaer 2181. 2er Srntf ift je^t berfdjotlen.
G „S)aä euangclium j| 5)tatt^ei ai)m .bij. jj ^ütt eud) tjoj ben fotfc^en p2o= ||
p'^etenn. ©epjebigct burc^ jj '55oct. DJiartinü 2utt)er. Ij ^u SBittemberg. jj
f©cf)nbvfet] ü V. D. M. I. E. |j ^Jlit Siteleinfaffung. eStötter in Quart,
le^te ©eite leer. 9lm gnbe: „®D2. ©6?). £'033. "
Srnct Don .Rafpar Sibiji^ in i8re§tau. 5Bort)anbcn in äiteslnn U.
H „Sin ©ermon gcprebigt bon Tl. fintier, unb haxhetj ber in'rftanbt toie
biet Ärafft bie i). @bang. über bie ßoncilia t)abent. ßolmar, bei 9tmanb
gartaü 1523.
©0 nad) 31. 3ung, S^citroge jn ber ©cfc^idjte ber SReformation. gtoeitc 91b;
tl)eilung ©. 62 Stnm. Ser Srnrf ift je^t üerjdjDlIen.
XIV, 27, V. Sn ben Beiben 5lu§goben ber „Sier^etin ^prebig" fte^t ber
©ermon SSI. ß 31^ bis mi^ unb 5)12^ biä 51 2^ in ben brei 3(u§--
gaben ber „©iebenunb^tnanjig 5prebig" 33t. 86" bi§ 91", in ben
„günf ©ermon" 331. 2) S»- bi§ g 3\
Sie ^prebigt ging in bie fiirc^enpoftilte über.
ginleituiig ju *Jit. 43 CXXXIX
3n hm ©ammlungen ber Söevfc Siitf)er§ ftcf)t bev ©ermon in 5fl!fi'"fl ^c^' V
eiäfebeii 2.1 ibl. 1G9>'-172«, olä 33eftnnbtci( ber Äivdjenpoftiüe i'eip.iig 14, 181
-185, mald) 11, Sp. 1884-1899, ©vlangcn ^ 13, 181-190, '^ 13, 227 — 239;
in gnffung E Mangen '■' 16, 364-374.
SDui-d) *.!lbiürfen ift in bev @ruppe BCDE bie Stuitoffung öoii bnu gctoi^
ift§, c« werben bofc lerer 257, 12 entftanben. .1 bietet fjicr iinc nud) fou[t
boä iirfpvünglidje. BC teilen ben gefjler jcrriffen 2G5, 11, 6' ift tregen feiner
Süiälaffniig 268, 2,3 nidjt i^orlage öon B. I)K fte^en (}ier unb fonft ju B gegen
C, (jaben bie 5e()ter '^Ujapljnnciug 262,17 unb 9lbagio 262,20 gegen ABC
gemein, aücgcn 266, 16 ber für ein fte^t E nidjt ,5iiiifd;en B unb D. 2)em=
nod) ift .1 iitter als B, B iJorlage Don C unb D, I) öon i?.
G' X.1V :^7 y bilbcn eine jloeitc ©ruppe (*6^). V unb ^7 ftainmen au§
X/F, A7F au§ G. 2)urd) *«brücfen ift in *G bie Sluilaffung 264, 1/3 ent--
ftanben, Ä bietet ba§ Urfprüngtic^e. Cft toeiifjen B unb G in bemfetben 6innc
üon A ab, bod) Weber ift B aui (} gcftoffen, benn es teilt bcffcn l'ürfe 264, 1/3
nidjt, no(^ G au§ B, benn 260, 20 bietet G ben üollftönbigeren lejt. ^ür BG
ift bemnod) eine gemcinfanie l»orlagc A' an^june'^men , mo biefe öon A abttieii^t,
glättet fic ben levt gegen A, ögt. 258,6 h.ia§ ba, 15 geben (gegebc), 259,15
bir ber, 261, 6 foll, 13 f^mebet, 17 ge^aiffenn (^e^ffen), 262, 21 wir
frei), 263,12 bie perfon, 265,9/10 Pil gepot, unb entfernt \id) bon l'utt)er§
©ebrauc^, bgl. ba§ »ibclaitat 259,19, 261,7 onbern ftott ned)ftcn. X ift
alfo nid)t SBorlage öon A, fonbern ftonimt nu§ A ober beffen 5Bortage. g-ür bie
3ttieite 5)tijglid)tcit fprid)t, ba^ A' jWei i'üden bon A nidjt teilt, bie burd) 3tbrücfen
entftanben fein werben, 259,6/7 öon ba§ iä) auf ba§ e§, 11/12 öon ba§ rebt
auf ba§ ift.
SSir geben ben Scyt noc^ A unb fügen bie 9lbweii$ungen ber anbern 2)ru(fe
bei, foWeit fie nidjt burc^ bie fotgenbe 3ufaini"enftel(ung erlebigt Werben.
Umlaut. 1. a fü^rt IXi ein in fdmen, öatter (2), »dpftlic^ (2),
(t in fdm, öatterlid)^, öert^dbigen, fprdc^.
2. Umlout füf)ren BCDEG ein in toolt (wöllent), opffet, Iiinnig
(!ünig), BDE in mugen (mögen), über, C in Wollet, gleubcn, B in
wollet, für, fünb(en), ^ in mog, jungem, f)t)nfürt, für, früd^t (2), funb,
G in gefdjmecft, gldubig (1), iüngern, über, ftüdfen).
3. Umlaut befeitigen ^C'i't; in f)art, BCDEG in fanget (^angtj, laft
(3. (Sing.), orenn, gefc^mudt, BCDG in funb, anruffen, C in funber,
fluger, mugtic^, muffen, DE in befd)tuffcn, E in l)orcn, G in erfant (2),
Wolteft, muffen (4), funffe, bef(^u^en.
U3ofoltlmu§. 1. BCDE wonbeln a p o in on (4), BDE in önber=
tljon, G in bo (7), boran, guobe, önberlo^, loft, moffj, f)oft, ^t (3),
bagegen ftellen BCDE a Ijer in ba (6).
2. ü ber 5ßorlage befeitigen BC in nur, G in f^un, ftul, B fül)rt ü
ftatt u ein in mü§ (2), mü^t bu (3), müftu (3), flügen, jü (5), t^ün, ftünb,
müter (3), gut (4). C befeitigt biefe ü bü auf öereinjeltei mü|, müft(en),
mütter ('2), gut. ue befeitigen BC in tf)un (2), t^u, rü, flüger, G in '^ütt.
DE geben altes uo mit u, alte§ in mit eü Wieber, ousgenommen nun (14) in
E. G f)at ü ftatt u in früdjt, mu§ (sing.), eüfeetlii^en, ftott ü in muglid)
CXL IJvfbigteu bc? 3af)rcS 1522
(2), füinicn, müiinidf), früd)tcn (4\ fn"nn!cit, "^ütt (imper.), t)uteii, guter,
güttigfeit, anvüffcn (1), fleugt, fcufcl)eit.
3. u ftatt 0 tjahm BCDEG in fünft, BCD in antunivten, (i in funber
(3i, D ftatt u l)Qt)en BCDF in fonbcr (8), BCDG in tonimen, BCD in
fonipt, G in fonbcr (3). BD f)abeu ii für 6 in niügcn, C f)at 6 für ü in
nionnic^.
4. BD fd^eiben altel t unb ei ali ei unb ai bi§ auf ein (2), !ein,
brteil, gciftiee), f(cifd)lid]cn in BD, ein (11), cljne, einer, ct)nB, fein (5),
allain (6), Ijel)lig (2), örtctjt (4), Urteilen (4), -l^eit, -leit, luetjft (2),
hJcift, !^cr^(el)b, jroct), fd)ol)ben in B. CüYr befeitigcn ai au^er in ^(Hjp'^oS.
5. 9nten Wonopt)t()ong t)Qt £■ ftet§ in öB- »ff, auficrbem in ^l)tlid) 263, 6,
glic^ 264,4.
6. Munbung be§ 3)ofQl§ fü'firt E ein in roürft, unirftu, toürt, betrüg^
lic^, G einmal in miirt ein.
7. ie ftatt i fü{)ren BDEG ein in liegen (mentiri), bic (2), i)emant§
(t)cmanb G), BDE in bicnft, BD and) in regiert, nieber, BG awä) in
biefe (5), B and) in gcfi^riefft, wieber (3), fie (1), E aud^ in giengcn,
fie (3), G awäi) in tt)ie, nieber, gefd^rieben. Unigefet)rt erfe^en BD fie
20nml burd^ f^. C fteüt lOmol fie, f^e ^er, befeitigt'ie in bife,' gefdjrifft,
hjiber, bt), nimantii), befd£)Uffen, an|il^en, binft. G t)at ijmanbt (1),
bcfd)[iffen (2), an^i'^en.
8. Unbetonte^ i mirb Bon BCE befeitigt in toeldjen, üon BCD pgefc^t
in ÜJlünic^, münnidE), tion £C in wellid^en, bon G in gotti§ (2), münni(|.
9. Unbetonte? e icirb bon BCDEG 5ugefe|t in ftetteu, Waren, geboren,
QÜeä, feljcft, geprebiget, gerid)t > gerid)tct, ein> atjnen (einen), liebe,
öon BCDE in boren, fid)t> f^bet, fidE)ftu > ©^^eftu, feint > fet)nein,
redjte gute leer(e), öon BCD in t)crren, bu lebeft, boi-'eft, fageft, fagctt,
leget, ja^get, bringet, fedit > fe^et, cnbc, gitli^e, funbe, falf(^e pro=
^jbeten, bon BD in ßtiriftelic^, bon CG in 6^rifttid)e teer, bon EG in
anberen, l^er|en, fernen, gottc§, beim > beinern, erfcnneft, erdetet,
falfd^e ^Prop^cten, bon E in alle menfcben, bon G in lebeft, cf)ereft,
faget, lernet, feitet, touffc, Wcre, gnobe, beinc gcwiffen i2).
10. Unbetontes e Wirb bon BCDEG geftric^en in glaub unb feinen 3lb-
leitungen (12), gIel)dE| (glid)) (2), gotg (14), gcfdimadt (gefc^mecEt G),
ma^nbt (meljnt), fag id), !em (fdm G), anbcr bat)Iigenn (t)sl)Iigen), er
Ijab, bon BCDE in anbern (2), gern, forbern, fagft, bcrmant, eer, be=
toegt (commoveret), roer, fprei^, Scpfttid) rcgiment, eelid) ^jfUd^t, bon
BCDG in fd^metjgt, geleert, leer, bon BCD in gwiffer, gfdjad), gebcnct,
bon BD in eerft, bon CEG in bleiben (2), gnab, bon CE in gnug, bon D
in gwiB (3), gfdimadt, gfd)rl)fft, gfdjoffcn, lieb, bon E in ein§, wetcE)§,
ftüßt, bereelid^t, etlic^, id) met)nt, aug, bon G in fd)6n§, .^littet >
$ütt (2), gebeut, bolgt (2), berftet)t, wolt.
ÄonfonantiemuS. ^ortig wirb bon BCDEG meift eingeführt in Sa)3ft,
bon EG and] in Slpte, bcfcitigt bou BCDG in gebot (2), bon BCD in
bnbcvtl^on, bon E in gebott (3), abbretten, bon G in f)alben. — 1^ be=
einleituiig ^n 9ir. 4:1 44 CXLI
fcitifien JiCDE in gocii, mcer, DE in ücvftcet, ce (3). BCDEG ]t^m l) an
in l)oI;en, T in ucirnfjont, annl^enien, altl), metjr, 6^ in el^r(en), e'^cveft,
ifjrfm, fielen, Oetfteljc, e'^c u. ö.
aBortformen. 1. fclbft> felBS (2), > felb (1), bennoc^t> ben=
nurf) (bonnod)), tcenn^- toonn (3), tDQnn> toen (1), nieniant§> nic=
manbt (3), nljcntanbt " nljcmanbä (1) BCDE. li änbeit ihmai nidjt in
nit, 11 mal nit in nii^t, (' ftcüt gegen B 2mal nid)t, 3mat nitt, 1) 4 mal
nit I)er. BCD äxibtin öniat benn in bann, Inial ha. bei) in barbet). E ^at
nit, bann, nnv 1 mat nidjt nnb bcnn. ''/ füt)rt ein: felb§ (1), fetbft (1),
bennod) (li, nieniant« (1), yenianb (Ij, nn (8j, nic^t (16), bann (IG).
2. 5ßerbaIf(enon in BCI): finbt > feinb (3), fein > feinb (2),
feint >■ fein (1). Sie (i'nbnng -ent wirb befeitigt in .finttct (2. Smpcvat.),
eingcfü[)rt in mercfent (2. ^iiipetat.), fagent, b^bcnt (1. 3. O'onj.), toerenbt
(3. 6onj.). E [teilt 4mat finb, 3mal feinb I)ev, cvfe|t -et bnrd) -ent in ben
2.3mp. t)iitent (2), 2. 3nb. luoKent, fe^ent (2), 2. gonj. mcrrfent, 3. 3ub.
fpred)cnt. (i ftellt 5mat feinb, Imal fein Ijev.
8. Snfammengefc^rieben ttjirb in BCDEG fanftu, biftu, muftu, miltu
(2), in BCDE ifts (2), in E aiid) ft):^eftu, in G anm (1). ©etrennt luitb in
BCDEG roen eä, fdjaibet (fc^cibt) eö, im> in bem, in BCD a\i6) müfjt
bu, ft)t)eft bn, in C auc^ 3i'itft bu, in E aud^ fanft bu, in G ift eö, boft
e§, fan c5.
44. 15. Sluguft 1522
Sermon nun bcr .i^tmmclfa^rt 9JJartä.
Ä „9lin Sermon üon || bev C>i)inflfoit 9Jlarie bcr || iunctfraloen tmb || müter
goteä. II (Sepjebigt jü SBittemberg, burd) || i). ?)Jartinnm Snttier. il. ||
M. D. XXn. II" gjtit Xiteleinfaffnng. G Slätter in Quart, Ie^te§
Slatt leer.
*D(Qd) bcr 'üifetcinfQfjuug m. Sommer 9h. 113) Drurf' üon ©iltian Otmar in
••Miig^burg. SBonfjuiiben tu ber finaafcfdjen Sli;. , ?lrnftabt, ^Berlin, SreJbcn,
6ifcnn(f| (.Ceftcrljclb 129), grlangen (§ci[anb 94), ^iamburg (B. 2)ommcr 294),
iJeipjig St., ffliüiidjen .f)©t. , ^Jiündjen U., ©trafeburg, SSeimar, 3S5intertt)ur,
aSittenberg ü.
B Wie A, nur ^eite- 1 be§ litels „öonn". 3m 3fnnern neuer @a^, Statt 5
ift fälfdjlid) „yjij" bcjeidjnet.
äJotbanben in ber Änaotcfc^cn ©Ig., 33am6erg, SSetlin, SnnSBrud, ÜJliincEien §©t.,
ÜJiundjcti U,
Wmr. 2)ie i^rebigt ift aufgenommen in bie Sammlung „SBie man red^t ||
ä5nnb tjerftenbtlicb ain |j menfcben jum 6b"ftcn glaubn || tauffcn foK . . .",
ögl. bie ©inleitung. Sic ftef)t l)ier 93t. 33 4" bi§ C?3^
XII. 2in ben beiben Sluegabcn ber „^toölf *|3rebig" ftcbt unfer Sermon
m. S)l» bil S4''. Sögt, bie (Einleitung.
S)ic Sßrebigt ging in bie ftirdjenpoftille über.
CXLII $rebtgtcn bei ^aijrei 1522
Seit 2:ejt bcr Äirdjcnpoftille bringen Hon bni ÖicfaintnuSgabni £eip,^ig
14,637 — 640, aBdd) 11, Sp. 3128 - 3139, (Jvlangcn ' 15, 437 — 445, 2 15,
484 — 494.
g3lit 269,6. 271,2 empftnbcn, 272,21 mcrcEen bietet B bie Dberbcutfd)en
evfQ^tDDvte für 2utt)crS fiilen, baö A bciuatjvt ^ot. A ift dfo urfprünglii^er aU
ß. Wmr l)at an ben brei ©teilen füllen, fülen, füllen, XII entpfinben,
entpfinben, mcrcEcn. TFw;- brncft bcmnacf) A, XII bagcgen B ah.
aBir geben ben icjt nad) A mit ben li'egarten üon ß, IVinr unb XII.
3ufammcnfQf)enb lä^t ficl^ über bie 9tbtt)ei($nngen Pon B folgenbeg fagcn.
ä^qcid)nung bog Umlaute nntevbleibt in folten (4) unb fnvl^Iid) 271,19,
für d tritt c ein in fetigtoit i2), forgfcltig, gciuejd)en, ncrrifd)en. a roirb
aug 0 '^ergcftellt in ba (2), unigete^rt inonfinnigen 269,9. u> u in Qüm (3).
Unbctontcä c wirb jföeimal ,5ugefc^t in (ön)tabelid), öfter entfernt: gnügfam (2),
erlangt, empfinbt, bctünnnerft, Ijerrn, madjt, glaubt, ßcnis tritt ein in
brait, gebre^fet, t^ünb(§), gcbrungen.
45 (I. II). 17. luguft 1522
Sermon öon beut unrcdjten 9J}auimon.
(9. ©oiintog noct) Srin.)
9tm 9. ©onntag nac^ Srin. (17. 3lnguft) prcbigte iinf^er über ba§ ©onntag§=
ePangelium Sc. 16, 9 ff., ba§ (Sleid^nig Pom ungerechten ^auö^lter. Sie in bem=
felben cnf^altenen @eban!en bewegten i'^n noc^ länger. Slm 20. 9(uguft fcl)rieb er
an ©palatin: „Postillam enim super villicum iniquitalis molior, ubi adversariorum
argumenta revellere opus est, quando is locus de operibus, praemio et cuitu
sanctorum nonnihil urget. Ubi et tuis quaestionibus siniul de operibus bonis
et de iuvandis mortuis agam, quod a multis quotidie petitur.' Sie l^iermit Per=
fpro^ene $el)onblung beg ©leidjniffeg crfdjien unter bem Jitel „ßtjn Sermon Pon
bem Pnrcc^ten 93tammon" bei ^obann ©rüncnberg in SBittenberg.
SBon bcr am 17. Üluguft ge'^altenen 5prebigt marcn 5tad)fd)riften nad) ytugg=
bürg gelangt, wo fie bei ©ilpan Otmar unb Metdjior Sianiminger im S)rud
erfd^ienen.
5ßet biefem ©ermon ift alfo h)ie bei bem ©ermon bon bem reidjen ^Jlann unb
armen Sojarug (9tr. 33) mit ©id)er£)eit ju untcrfcbeiben jtoifd^en ber geboltenen
^Prebigt (Raffung I) unb ber tion Sut^er fctbft bernuSgegcbenen Bearbeitung (Raffung II)
bee Sejteg. Siefe erlräbnt ßutljer in feiner iprebigt om gefte Slüer^eiligcn 1522
(5lr. 58), unten ©. 401, 15.
3lu§gaben.
I.
A „3lin ©ermon 1! am ndi^ftcn fontag \\ naä) Sßarie || |)t)niel= || f art. || ®e=
piebigt aü 2Bittem=]jberg, burd) SD. 3Jlart. H Sut^er. iL |] M. D. XXU. ||"
5Jlit Siteleinfaffung. 6 iölätter in Quart, le^te Seite leer.
£tucf öon Sitiian Otmar in 3(ugäburg. SDovljanbeti in bcr ßimafcfc^en ©Ig.,
aJIünd)fn 11, aüctiimr, SBicn, aBittcnbcrg 8., aBürjbuvg U., Süric^ @t.
(finleitmig ju 9h. 44. 45 CXLIli
Ji „9lin, Sevmoii. H Secunbum fiucain. I' ÖSepjcbigct Süon. S)octo! 9)lQrH||nt
Siit()cr .'pnt in jm bcflrljff'lcii iSon übcvfUig ber ,5cl)ti (id)cn guter, 'M
beä [; fd)alrfl)nfftigcn ■ tnedjt. 3lniiD. || M D. X.KII. |j aBitcmberg. ||" Wtt
Xitelcinfaffung. 8 iölättcr in Cuart, le^te ©citc (ccr.
Unten in ber Jiteleinfnfjnng baS fntjädjiifdjc äl^Qppen, am Snbe eine fcljlunrie
4<l(ittfignr. Itncf Don Dielrijiüt iRaniniinget in '.'Ing-ätnitg. äiovlianben in bet
i}nanfejcl)en ®tg. , SJerlin, Sreäben, Sripjig ®t-, 5Diünd)en .g)©!., Diündjen 11.,
3iiitnberg St. lunUotlft.), 5|3rQg, Dlmü^, ^miä.) ©t.
27. 3n (Vnfjung I ift bcv Sermon in bic bret ?(u§gobi'n ber „(5ie6enunb=
jlDanjig -4>rebig" übergegangen, luo er 331. jq-'' bis jcü'' fteljt.
IL
C „(&X)\\ Sermon bon ]] bem bnred)ten j| Wammon j| £'u. jüi. || SBoct. 3}lart.
fintier, jj SBittembcrg 3lnno. pjl. 5). iiij. |i" ^JJtit liteleinfaffung.
Sttclrüdfeite bebrudt. 6 33Idtter in Quart.
^laä) bet liteleinfQJjung (ü. Sommer 5öotb. 71) %t\\i bon Sotjann ®tüncn=
bcrg in SSittenbetg. iDott)onbcn in bet finaafe|d)en ©(g., Slft^affenbntg, Scitin,
©teStnn U., 3)te4ben, (ftfntt ÜJlattinft., ®ott)a, .platte 11., .ijanibutg ©t. (ö. Som-
met :il.5), Königsberg II., 9Jtündjen U., ©c^lcttftabt, äßeimor, Sßittenberg £.,
3ltiicfan.
D „@t)n ©ermon bon || bem unredjteu |1 SJJommon. || £u. fbi. || £>. ^ar.
fiutf)er. Ij SBitteberg. ?fnno l| 5)i. S). jiii. !|" 9Jiit Siteleinfaffung. Sitet-
tüdfeite bebrudt. 6 33lätter in Quort.
2)rudet hjte C. Sot'^anben in Sambetg, SBetlin, ^ejjau, Seipjig ©t.,
3)Jiind)cn $©t., ©d^nffl)au(en ©t., ©tntfgott, SJßcimat.
E „(äi)u ©crmon bon bem j| bnred)ten 9Jlammon |1 Suce j;bi. ij ®oct. DJlar.
fiut^er. il ^2lnno .«DK® ii;ii jj" Xitelrüdfeite bebrudt. 8 a3(ätter in
■Quart, te^te ©cite teer.
Srucf Hon ai^olfgang ©türmet in (ätfutt. 2!otf)anbcn in bet itnaatefdjen
©Ig., 9lttcnbntg gtiebt. = ®l)inn., 9ttnftabt, Sjonibetg, SBetlin, Gelte, Sterben,
©tlangen (.^pcitanb 100), ßonig-äbctg U., 9Jiünd)en §©t., 9Jiünd)en U. , 5Jütn=
betg ©t., 2Beimat, Sßütjbutg IL, ^fuirfiu.
F „6^n Ij Sermon bö bem bn'' rechten 3!JlammDn || ßnce. jbi. || Sloct. Wax.
Su. llSlnno .9]L S). jrii. 11 @rt)m. ||" 9Jlit Siteteinfaffung. Sitelrüdfeite
bebrudt. 8 SBtätter in Cftab, Ie|te Seite teer. 2)rud bou SBotfgang
St5del§ Sitiate in ©rimma.
SBot^anben in 5ptag.
G „6t)n Sermon bon bem l| bnrec^ten SOJom-ljmon 8ucc .jöi. || Sioctoi 9JJar=
tinu§ II Sut^er. || 93uittemberg. jj m. S).' sjiii. ||" 9Jltt Stteleinfaffung.
Sitetrüdfeite bebrudt. 8 iölätter in Quart.
■Jiod) bet Jiteleinfoünng (u. kommet 9?otb. 77) Stiid uon 9Jletd)iot ßotlet
in Sßittenbetg. äfot^nnben in bet ttnaatefdjen ©(g., SJomberg, Stettin, sBte^lan ©t.
(§el)et 141), gelle, ©btti^, ®otI)n, ^nlle 11., .s2>Qmbutg (». Summet 3.34', ftönig8=
betg ©t., Seipjig 11., ßübecf, ORündjen ^'Bi. (2), SEßeimar, äßittenbetg S.
rXLIV !Pu-bigtcn bc? ^a\)xt? 1522
H „9lin Scrmö. tjon bem !' bnred)tcn DJlammon Ciice am XVf. ]| ^. 5)1. fiutfier.
Inno 2)1. S). XX ij. ;, [C-)Dtjfc^nitt] tl" 2itcUücf(citc bebvucEt. 6 93lätter
in Quart, le^tc Seite teer.
Ter Iitcll)ol,(jd)iütt fti'üt «iitljcr in bot Hon Jommev ©. 214 9h-. 4 ?tnni.
gc[d)ilbevten lOfifc bor, bniuid) Snirf Uon Sigmunb ßicimm in Dlugäbuvg, a3ot=
l)onbcn in äievlin, Stcsben, ©tcif-sitinlb, ^nn-^btuct, IJüinc^en ^Bt., Tübingen,
SDcimnr, SUien, älUttenbctg (nnuollft.l
/" „9(in ©crnion- |j öon bem önrediten Wanuimoii Vme am .X'&. WD. 'Dl.
«utl^er. 9(nno jj «Dl. ®. jjn. ||" mit Siteleiiifaffuiig. Xitctrücffeite be=
brutft. 6 iBlütter in Quart.
a3tatl () trägt bie ©ignatur „biii". ®rnc( öon .giaua li. Sh'uttingcu in (Srfurt.
S3orf)anbcn in ©tuttgnrt.
/•> roii /^ nur ftatt 3-4 be§ Xitet§: „%nd) rote wir gittte Wertf || t^ün
joHen bie got an=|!genem fein, ön er Bon jj onn§ ^a6cn toill. ||"
Sßort)Qnben in ©tm^burg.
K „6^n (Ser=||mon ö5 bem || tinvedfjten 5)lQm=]|mon. Suce 1| 16. || S). DJlart. ||
Sutf)er. li aBittcmberg. || 1524. ||" 9)lit Siteleinfaffung. 14 »tätter
in QttQü, Ic^te Seite leer. 5lm Snbe: X
®ruct tion 9ticfel ©c^iilen^ in ffiittenberg. 33ott)anben in ®otf)o, äBittenbetg 8.
L „@in Sermon öou bem ön=|| redeten 93lammon [[ ßuce. jöi. || ®oct. 51)lor.
8utt)er 11 Inno .9)1. ®. jsü. ||" Sitelrücffeite bebrudt. 8 »lätter in
Quart.
SßorI)anbcn in Safel, 3)lmä)m ^©t., SJlünc^en lt., ©d^afffjaufen, ©tuttgott,
aBintertf)ur, üBittenberg S.
Sateinifc^e Ü.6erfe|ung.
M ,DE HVMA||NIS TRADITIONIBVS || VITANDIS. || ITEM. || DE INIQVO
MAMMß'=|jNE, LVGAE XVI. || CONTIONES. |j Martino Luthero
authore. [[ loan. Rhellicanus Tigurinus. j| Vertimus hsec olim qiium
nos caiitata fouebat l[ Vuiltenberga, bonis inftituens ftudijs. H" 9}lit
Siteleinfaffung. 26 Slätter in Cttaö. Stuf ber legten Seite ein $0(3=
f(f)nitt mit ber Umfc^rift: .Malta quidera audienda, pauca iiero di-
cenda. |j Digito compefce labelliim. || Dixiffe, aliquando puenituit,
tacuilTe nunquam. || THOMAS VOLFFIVS. ||" Stuf 33tatt 26" am
gnbe: „FINIS. |1 BASILEAE ANNO POST \\ GHRITVM [fo] NATVM „
M.D. XXV. II EXGVDEBAT THO-||MAS VOLFFIVS. ||"
Ser .§)ol3[d)nitt ftctit einen ö}elel)tten bar, ber bcn linten äsigefinger loarncnb
erfiebt, bcn ri:d)fen on bie ßippcn legt, 93or()anben ,;. 58. in 58crlin. S^er ©ctmon
ftet)t St. 17'' bi?' 26". 9}ad) bcin üotnnSgejdjidten 93riefe an donrab ^abritiu?
in ßüfenadjt bom 6. S^ejembcr 1522 t)at 3ot)Qnne^ 2)Jolitor iKl)etlicannä bie ^rcbigt
übcrfe^t, ,.ut non tarn nostratibus, quam exteris, ac Germanieae linguae
imperitis pateret". SSorljanbcn in Sofel, SSetlin, .giamburg, 3)iünc^en ^©t.,
ClmüJ, ©tra^butg.
(Einleitung 311 9it. 45 CXLV
3n bie Äirc^cnpoftiKc ift iinferc '^^vcbigt fotoofil in f^affuni? I mncf) unfei-m A)
dö Qiid) in Saffung II aufgenommcit luuvbcii. ^n bcven ^■Ql)uugen tviiigcn fic
l'cip,5ig 14, 206-209 unb 209-214; Sßald) 11, Sp. 1940-1953; 1953— 19()ii;
örlQiigcu ' 13, 223-232 unb 233-244; M3, 280-297 unb 297-311, Wo bio
^^Um^cicljungen bev SrudEc A unb // ber.^cic^nct finb.
("vevnev finbcn tüiv im .f^attifdjcu Supplcmcnttib. £. 300'' — 304" unfevc 'livcbigt
in bcr auf A bcvul;cnbcu Wcftaü bev ÄirdjenpoftiKc unb ba()iutcr £. 304" ftel)t'u
bie einleitenben SSJorte, bie l'ut^cr feiner aBearbeitung t)oraufgefdE)irft l)ai {luüm
S. 283, 2— lli. aßeiter hxaä)k nur nocf) (Jvlangcn - 10, 374-380 (Raffung 1 uad)
unfcrni ß. Unfere l'tuggnl'c bringt olfo juni crfteu lUate bie f?-affung l'utljcrS 'lli
nod^ beut Ihbrurif.
Sie bcibcn (Raffungen ber ^^'rcbigt gcljen fo lin-it au§einanber, ba^ luebcr bei
Uber= nod) bei 'Jicbcneinanbcrfteüuiig bie enttprcc^enbcn Stellen I;ätten ,5ufauiuien=
gebrad)t merben fünnen. öS entfprcdjen fic^ ctioa: 273, 23 unb 283, 12; 273,25
unb 291,7; 274,19 unb 291,13; 274,21 unb 291,24; 275,3 unb 291,18;
275,22 unb 292, 5; 276, 1 unb 292, 16; 276, 19 unb 283, 22; 277, 17 unb
285,31; 278,17 unb 284,36; 278,25 unb 284,5; 278,28 unb 289,5;
279,18 unb 289,30; 280,14 unb 290, 17; 281,9 unb 284,37.
I. (Raffung II ftinunt 3U AB nur in ben ©runbgebanfen, nic^t in bereu
SInorbnung unb 5(uefübrung. l'lul beni UJergteid) mit (' ergibt fid^ barum nic^t,
ob A ober />' ben i'or^ug öerbient. Sod) ift A bei Weitem ber beffere Jert,
aud^ f)at. Wo beibe im SÖortfdjalj au§einauber ge'^eu, faft immer ,1 bie t'utt)erfci)en
Vlulbrüde: 274, 20 u. i). f)aiffen, 275,1 creattur, 275,6 feljttcmal, 275,18
fe^t, 275,20 betrljeglid), 275,28 eriangeu, 276,17 Wi^tjg, 277,8 u. ö.
gfdjrifft in B finb oberbcutfc^cr (Jrfa^ für i'uttjers nennen, gcfd^epf, bieUieil,
fd)tdt, betrogenlid), gcminncn, tlug, fc^rift. .1 ift frei Don ben ,5Qt)(=
reiften 8efefet)tern , bie B entfteüen. äßeiter unterfd)eiben fid) bie beiben lejtc
burd) bie Stettung ber gtücte 275, 26-276, 29; 276, 29-278, 2; 278, 2-279, 3;
279,3 — 280,2. 33e,^eid)net man bie Stüde mit ah cd, fo erfdjeinen bicfe in iy
in ber 3{eif)enfotge hadc. 2)ic gotge in .1 ift allein finngemä^, B l)at nidjt
berfud;t, bie Jugen audi nur äu^erlii^ ju Pcrbeden. ®a bie ©tüde gteidigrofj
finb, tnerben fic ^wci ^weifeitig befc^ricbeuen i^tättern ber Tiadjfdjrift B entfpredjcn,
bie ber 2)rudcr beim Setjen falfd) gelegt Ijat. Söir teiteu unten bie l'eäarten ber
Dier Stüde in ber urfprünglic^en Solgc mit.
3)a§ A unb B biefetbc "Jladjfdjrift abbrudcn, ift uunjat)rfc^einlid), Weil beibe
niemals in einem ficfefeljlcr übereinftimmen unb Weil B in einigen r^&Uen ben
befferen ober boUftänbigcren 2ejt bietet, ,5. iB. 278, 1, loo bie iiorlage öon ^1 tag
geboten ^aben Wirb, ba§ ß taum fclbftiinbig in tad) gebeffert l^ätte, ober 274, 22,
wo B über A f)inaul genau jiticrt.
iT geben ben 2ejt nad) A mit Wenig SBefferungSOerfudjen.
II. Xie Srude C'ff. enthalten ben leit in Sut^erS fptiterer SSearbeilung.
S)ie beiben älteren SBittenberger ®rude C unb L tjaim biefelbe Sitcletnfaffuug,
bie auf I) mü)x bcfd)iibigt ift. C ift barum ber frühere S)rud. EFGHIL
ftimmen 3. 58. 283, 13 unb 291, 34 ju C gegen I). F ftel)t mit 287, 13 Saften
allein ju C unb ift wegen bei fel)lenben !c. 284, 33 93orlage feineS anbern.
/. ftimmt mit 283,16 bürbet, 285, 12 groffer ju E, weid)t mit 284,9 bie
Öut^ev? SBcvtc. X, .3 X
CXLVT 5Prebt9ten bc§ So'^teä 1522
gtci^d^niff, ba§, 285,4 gcfc^linnb tvcitev qI§ E öon C ob, ift otfo ?l6bvu(I
öcm 7i. // teilt 283,30 alloinc, 285,12 giiiffev mit EL, ^at 284,9 bog
glct)d)nu6, 285,4 fd^iüinb mit E gegen /> unb fteljt lücgen feiner fiücfen m6)i
jraifi^cn E unb C fonbcvn ift 9lt)bnicf öon E. G teilt bie ^(broeidjungen ber
SrudEc £i/Z nid)t, fonbevn ift treuer 9l6bruii üon 6'. 7 folgt mit 283, IG
manget {)ette //, ift tuegen 283,3 bn Uö gütten uic^t Wittetglieb jttjifd^en
E unb 7/ fonbcrn mbrnif bon 77. K ift rregen 283, 13 münc^ifd), 291, 34
,iu für Ijfim 'Jlbbruif bon T). 31 ift nnd) ber Söibmung an ßonrab gnbritiuä
in f!üf^nnd)t bor S)e,iembev 1522 in SÖittenbcrg cntftanbcn, qIS SSortagcn fommeu
nur bie dUeren Söittcnberger Srudc in groge. 9Jtit 287, 23 qiiod deum timeas
gel^t M utit D gegen C.
S5>ir teilen ,^uerft ben Je^rt ber Raffung I nac^ ^l mit ben 9lb»beidiungen
bon B unb 27 , unb bafiinter bie bon Suf^er felbft l^erriif)rcnbe Jaffung II nod^
C mit ben 9lbn)eid)ungen ber 9tu§gaben D—M mit, fomeit ni^t bie fotgenbe
Überfielt bon ifincn Died^enfc^aft gibt.
I 1. Umlaut beS a n^irb in B 4 mal, in fd)a^t, fträfli(|, fdm unb
nfdjeu, mit a bejeic^net, in HI bei l)dtte 288, 27, in I aud) bei fdlig 290, 33.
Ij fütjrt n ein in tndre, udmlic^, mSd^tig(lic^), tt)dtig, fd)dfftig, fc^a^(e),
tr^ntte.
2. »ejeid^nnng be§ Umlaute fep bei B in Söget 275,3, follen, folt,
ibolt, in D bei bnglud, fdjmuden, glotobigen, freunbe > frunbe, in 777
bei glauben unb feinen f5^ormen, glaubig, arbeit, in L bei glauben, ar=
bel}tti'er), loffeft, lafBt, fdjloffft, bei 7 in nulj 287,9. 7? beäeic^nct Umtaut
beä 0 nur in böfje 291, 19, beä u berein^elt in büi^Iin, berfüne, für,
fünbe, fülen, l^ülffe, bbirfliffig, befeitigt Umlaut auc^ in frunbe 284, 35,
falfc^ gläubigen 289, 21. F befeitigt lUnlaut bc§ o unb u ftetS, ben be§ au
2mal in glottjben.
3. Umlaut füfiren 7)7C ein in bogein), fDfttic^(crg), Iioret, gr6ffer(§),
fpi'ire, fpriic^(e), nü^lid^, ftüd(en), nü|(e), mügeft, müffe(n), gütide^t,
gütte; K, bai neben ü oft ü als Umlaut^eid^en berttjcnbet, auc^ in felfd^lic^,
iHumeru, öffentlich, göttlicher, tagloner, toridjten, mörber; bberflitffig,
mi'inbttid), glitten, fiiub(t), bnmuglic^, natnrlicf)(e), fiinfften, tugen=
fpiel, fürcf)tift, genieffüc^tige, bertunbigt, (be)bürffcn, burfftigen,
fd)ülbig, betummert, fürljlic^; bud)lin, berfüne, fiiret, niübe, gütter,
ön^üdjtig; gleube, gleföbt, gteub§. 7/7 bejeidjnen Umlout in bofe, gröffer,
Ipren, möllen, gütlicher, niorber; fpüre, münc^§, für, fünbefr), fürd)teft,
gniegfüc^tige, bebürffen, burfftigen, übel, bnjüdjtig, l^l)ufürt, 'gütten,
bnmüglid), titnben fposse), bürffen, fülle, bertunbigt; mübe, muffen,
gntte, güttig(taitj, 7/ auc^ in mögen, JRomern, f)6c^eft, ausgerottet, 61;
fruchte, tl)ür, bnglüd, fprüc^, mügeft, Ingen; geübt, tl^ü (faciat); 7 oud^
in !Dfttic^(er§), f6Id)i, follen, modite, tagloner; überflüffig, fprüc^(e),
münbtlic^, unrügig, frnm(bjtait, natürlid), über(ig), belümmert, lngeu=
fpil; füret, büd)liu. G bcäeidjnct Umlaut in bofeir), fio^'^"/ SJömern,
f)3Üre, fprüc^, lügen, bnmüglid), mübe, bn^üc^tig, büi^lin, berfüne,
glcmbt 284, 5. ^n 7, gilt o, ü, ü für alteS ö, ü, üe; o fte^t gegen bie 3)or=
läge aud^ in loollen, lio^eft, f6lc^§, ü in f^üe (conj.), '^ijnfürt, nü^(e).
aiiiteitung 311 9ir. 4Ö CXLVll
tünbcn, i'i tu unn'iluifl. Jyüv eu bcv iSovlage tritt eü ein, aucf) fiunbc^
frcünbc.
II 1. ',>l(tc§ ei unb t fdfjdbcn Bill aU ni iinb ci, bod; ]§at B 275, 14
einfeltigen, 275,20 Weifet, 7/284,7 gce^gcnt, 285,19 cl}gcnci-, 200,3
wcljfieft, 291,2 evjel^get, 291,35 geiftlici;, 7 286,31 fvümfeit, 291,2
erzeiget.
2. ic führen BK ein in tjcibienft, B entfernt e§ in bil, entpfli'^en,
Ijniant. E befeitigt ie in fl), nl^mont, ücrbinft, öl)l, F in tut), gebljnot,
libe, nymant je einmal. 77 f(^eibet i unb ie biä auf bnvrfjgängigeS fl) unb
toereiuaeltei nljmmer, ntjmant, entpflif)en, ftubirn, ftubirteft. G \ü\)xi ie
ein in biet 285, 14, L fdjeibet i nnb ie xici^tig bi§ auf fpiel unb einige fl),
7 bi» auf fl). i in unbetonter Silbe entfernt T) in ue()ften, finbcft, E fetjt
e§ ein in foIid)fe, ne()iften, neljifter, 7' befeitigt i in über i2), fe^t e§ ein in
offinbar, 7 mcibet ec- burd)aui, 77 bi^ auf ncd)iftcn 288,23, L tilgt e§ oud^
in ne'^cfter, tored)tcn, 7v' in bber i2i, fi^eftn, ncl)ften.
3. Sa'fi^t-'ä 11 ^at E mcl^rfad) in nur, bmbfünft, ftnif (plur.), früd)t
(plur.). 77 be^eidiuet alte§ uo mit ü, bod^ me()rfad) tf)un, mu§, fud^en, ün=
rugig, tuucficrini, tl)i'it, mi'ife, fnc^cn, gcfud), äur. 0 ftatt u führen 7/7.
ein in forest, u ftatt 0 E in fünft, fnn, IIIL in almüfcn, atmü^cn,
ü ftatt ü 77 in berfune, umgefel^rt lonnen > !ünben 280,1. I l^at ü für
alte§ uo anfeer in t^on {■>).
4. ©erunbctcn 93ofal '^at B in t|5rter, ft ollen, ungerunbeten in fteren
(arcere), befeer, betriegtic^, beja^geu 278,8 unb frainb(ej. iJ entrunbet
fratntltd^ 287, 2, 77 freinb(ti, fraiub, frainbttid^ (auc^ frunbe >■ freinbe),
f)cl)d^let, runbet breit, 5eüd)en, E runbct freüntlid).
5. Unbetontes e ftel)t in B oft, Ujd e§ A nid)t t|at, 3. 33. anbeten, Äoren,
geren, mein > mel)nen, fein > fcl)nen, tain >■ fainen, gtaub>- glauben,
giite§, gerebet, girelbe, eere, ba§ crtige leben. S}a§ ©cgenteit ift feltener:
bleiben, gleit^nufe, glib, gnab, emrn, met)nfe, betnä, got§, unbcr=
fc^aibenlid) > bnnbcrfdjaiblid), ain grofe brfac^. gür 3orne§, i^anbeln,
gelaub(f)t tiat B aorenä, 'Raubten, glaube(f)t. I) fe^t c ju in etoev,
l)oret, feret, ujirde, gnabe, fd)anbe, funbe, befeitigt e in antttoortt (dat.
sing.). E fü'^rt e ein in freunbe, glawbe (sahst.), merife, gottc (dat. sing.),
gnattie >■ genattj, bcn f(el)ffe (acc. sing.), befeitigt e§ in giert, befteljt,
gniegfud^ttge, on fein gefud). F fe^t e .ju in einer (3), mad)et (2j, freunbe
283, 15, nu^e, befeitigt e§ in antnjort, glattib, freunb 290, 24. G W e
ju in funbe, ble^ffiget, ütel)ffe (acc. sing.j, befeitigt eS in fpri'ic^ 287,7.
7 fül^rt e feiten ein; genug, l)ungertg, überig, eerlid)eft, freunbe, glaube,
allaine, toerde, fünbe, ben fleiffe, befeitigt e§ öfter, a- 33- glevt, angfel^en,
fii^ftu, bie lieb, ber glaub, loer e§, feinen > fein. 7v entfernt c in ^ovt,
l)i;rt, fagt (2), fert, antWort (dat. sing.l, gnattJ, fügt e p in funbe,
fc^niinbe, bewerfe unb nod) oft im "ifuSlaut. E fe^t e 3U in gelert, genab,
gcnilg, ^ungerig, überig, ehjer(§), elneren, getict, freunbe, befeitigt e§ in
bofe, 3u meg, ini'ib, b^ fein.
■6. 5.'eni§ fü'^rt 7) ein in bnberfc^cl)bt, /•' in gebot 285,83, 77 in bnber,
X*
CXLVIII
^Ptebigtcn bc? 3al)rc-3 1522
Dcrbamtit, I in önbev (4), gefiot (2), getiottcn, L in onber, bnbcvfc^ctb,
gebieten, gcbott, gcbnvt, gebivt.
7. % toivb Don E im 9lntaut gern befcitigt, int 9lug(out gern eingefii{)vt,
j. aS. §>-fo, olfo, fonbevn, fonft, Son, aui^ ünfer, bofcv, eufevlidj,
Weljfe, almofen, bodö g>bQ§, etinfe, e&, foHc^B. Q"ff6, ön^, g(el}(^nife,
bf6 Icbcnfe, er tljntt^. (ferner f >■ fd)lcuf|t, lejft, ff > betocljfen, be=
tüeljfung, ff5>groffer, f)ci)fffn, reiffen, iffet, ücrmeffen, bifjen, gro^.
3n 7/ mirb anglantenbcä & oft Bereinfai^t: ain§, ti, folid)?, anff§, a\i,
»mb», ön§. /y üereinfad^t % im WuStout faft immer, ouBerbcm in alfo, ge=
tocfcn. llnigcfet)rt: eü^crlid), U'clj^e, bemetifeet, (JpTje^crn, atmüfeen,
5.'a|t, t)auP)alter, Dnnie^lid). ^Beliebt ift ff>f6 in bloffeer, laf^en,
mnflen, üermefBen, to\\^t, {)etf^e, niuf^, fd^Ieüffet, laf^t, gett)if6(lid^).
G befeitigt § in fonbev, fo, alfo, fon, famtct, bofer, gemefen, lefen,
toefen, euferlii^, benjet)fen, tt)el)fe, atmofen, ünfer, bifer, au§, gett)if=
lic^, er§, e§, glei)(^ni§, ffj in biffcn, ret)ffcn, bermeffen, groi. F be=
feitigt § mcl^rfad^, namentlich in fo, alfo, Son, bife, bemeifen, at§, bod)
laff.^en, üermeffen.
8. "^ fii'^rt D ein in ct)r, feo^n, E in ^t)nt unb Imal in nefimen. jE)a=
gegen befeitigt -B "^ je 5mat in nemen unb er, 2niQ( in >t>or (erat), Inmt in
©on. Sel|nung§='^ mirb aufeer nod) t bon HIL öcrmieben, nur me^r bel^ält
L bei. ©ilbentrenncnbeö !^ tritt in H ein bei gebel)l^en, f($eül)en, föllt in
HI aus in berften, ftcc, geet, ee, \)t, tuirb bnrc^ c§ crfe^t in !^6(^eft,
ned^iften, ned^fter. 3n L faßt eS au§ in ^e, ee. G entfernt ^cl^nung§=I}
mcl^rfac^ in er, luar (erat), fon, fügt c^ ein in ne'^men, ij'^m (ei).
in 1. Statt feiub, tl^ünb, fünben ^at iJ bereiujelt fet)n, f^iin, fünnen,
ftatt felbS 5mal felber, Imal felbert, ftatt anbcrft anber§, ftatt bann
2mal benn, ftatt tocnn 6mal inann. kleben 33 ni^t ftel^en in B 23 nit,
ge- bei 5part. ^*rät. Utirb je 1 mal eingefüfjrt in gegeben unb getrt)bcn, entfernt
2mat in geben unb Imal in f^on. DK änbcrn fel)nb(t) 3mat in finb(t),
I) ümbfonft in bmfonft, enH)fa{)ift in entpfo^ift, 6 uangetij in (Juangeli,
E barauff in brauff, t)ergebung in borgebung, EF glel)d^ni^ in gleljc^^
nu§. i/I ^aben -nufe ftatt -ni^, f^on ftott tfiun, meld;e, tt)etcf)§ ftatt witd^e,
mild^i, bar^u, fouber, fel)tmal, bennoc^t (/ bannoc^t), entpfal^eft ftatt
boju, fonbern, fl}ntemal, bennoi^, enpfal^ift (7 empfal^eft). L fül^rt bie
gormen nit, bor (ftatt für), feinb, fonber, fcljtenmal, barjü, )Del($e(8),
)jfiarifet)er burd^, f(^rcibt tiergebung, jerreiffen ftatt öorgebung, ^u reiffen
unb bilbet bie 2. ipcrf. Splur. auf -ent in madient, bemei^ent, überfoment,
Samlent. 9}it 292,13 anbert E in nic^tt, GK in nid)t. 7 änbert ni^t>
nit (42), benn>baun (23), wenn>tt)ann (2), für>bDr (3), folc§g>
foli^ä (2), fet)nbt> finb (2), naturlid^> nateürlic^ (7). K änbert 3mat
bo>ba. Sufanii'fiif'^ici^ungcn toerben bon B feltener getrennt all eingefüfirt:
l^aben el, in baj, man el, tjon bem, aber: man|, !^abenl, auffi, l^abl,
t^üftu, tt)et)ftu, biftu, barffftu, fagftn.
föiiitcituiig ju 3(r. 45. 4(J CIL
46. ;!1. «liiaiift 1522
Sermon uon i>cm ÜJIct^itcr mib offciibarcit Siinbcr.
^a bcr Seimoit in bic „SJicqeTjn 'ipvebig" aufgenommen tft, gehört er in
bos 3qT|V 1522. 2)iefe Sammlung unb bic „'-pajfio" fe^en ifjn au^ bcn „?ll)tfften
©onncntag nad) bem SIcIjtcn bev '4.»fingftcn"; auf bcn: Änoafefdjen @jenH)(av üon Jt
ift Bon altev ^lanb icmcvft „Dominica .11. post Ocla: Pentliecostes" unb feit 1523
f)at S3utl)ev regelmäßig am 11. ©onntag nad^ 2rin. üBer Suf. 18, 9 — 14 gcprebigt.
Ä „ein fermi3. üou bcni gleifi||ner önnb offen jjbarer |fo] funber ge ||
»jjebiget burd^ i| S). W. S. || ju bjittenturg || Üuce 9tm Xüiij. ||" 3Jtit
liteleinfaffung. 2ite(riidfcite bebructt. 6 Sßlöttcr in Quart, (c^tc
Seite teer.
9!i:riibctgct %x\id. Sl5ov()Qiibeu in bet ^Tnaafcfdieii ©lg., SSofct, Söctliii,
Bresben, Scipjig ©t., 3J!iiiid)cit |)St. (3), 5prng, 9toftocf, mm.
B „^\)\\ Sermon jj öon bem glet)§ner ünb || offentiarcn fünbcr, || geVJebigt
burc^ II SJoctoj gjlar--||tinri Sut--||tt|cr. || Söittemberg. || Suce. i-tjüj. ||"
5Ilit Siteleinfaffung. G Slätter in Cuart, le^te Seite teer.
2)tuct Don Sobft fönltiiccljt in Siütnbctg. Süot^anbcn in bct Jtnaafef^en
©Ig., SBamberg, Setlin, 2«ünc^en U., SDäicn.
C „g @l)n Sermon || tjon bem gteif3=|jner bn offenbaren fun=||ber ßutc am
.jöiij. !| ©epjebigct 1| burcf) [| S). JUartinü gutf)er. || 3u aSittenberg. ,
® 9K X-eiij. II" 5Jlit 2:iteleinfaffung. 6 SSIättcr in Quort, le^te"
Seite leer.
l)xnd Mm Siibtoig Jrutebul in fötfutt. SBotljaiibeii in Sevlin, Sresbeu,
@otf)Q, Hamburg, ßönigäbetg St., aßeimat.
I) „3lin Sermon bon bem || ©tcljBner ton Cffenborn fünber. || Suce am jöüf. ||
^od. SOJart. Sutljer. || ©epjebiget. 311 SBittenburg || 1.5. 28. ||" «mit
2iteleinfaffung. Sitelrüctfeite bebrutft. 6 33lätter in Quart, le^tc
Seite leer.
iTucf bon §eintic^ ©tciner tu Slugsbiitg. SSor^anbcn in Sltnftabt, ?l|(i)Qffeii:
bürg, »etltn (imüoaft.), Sefte 6oburg, iöiünc^en §©t., 3J!ünc£)en 11, 91oftorf,
SUScimar, SlÖittcrtbetg S.
E „6l)n Sermon || bon bem glelj^ner bnnb || offenboren funber, || geprebiget
burc^ II SDoctor 5)larti=||nu Sutt^er. || SBittemberg. || ßuce. Xbiii. || Slnno.
^. S.XXiiij. II" «mit Sitcleinfaffung. 6 ^Blätter in Quart, te^tc
Seite teer.
*Rürnbetgct SrucE. Sor^aubm in iJlrnftabt, Sreäbcu (unboHft.), .fiitfdjberg
®l)mn., «Diünc^eii IL, «ÖJünftcr.
Pa. Sin ber Sammlung „^paffio ober ba§ leiben bnfers l^errcn S^efu" . . . (bgl.
oben S. XX. XXXIV f.) fte^t unfer Sermon auf 331. »üj^ bi§ Siij^
XIV. 27. 3n ben beiben 2lu§gaben ber „Sßierjefin 5prebig" fielet unfer
Sermon auf 331. C 1* bii5p2* unb 0 4" bi§ Q 1'', in ben „Siebcn=
unb3Wan3ig Sermon" auf SBl. jcö'' bi§ cj\
LC llJrcbiglcii bei 3at)«3 1522
lic '|!vcbigt ift in bic Äirdjenpofltllc (nad) 27 '4>vcb.) aufgeiiomnieu uiib
finbet fid) bcmgeiiuiB Vcip.jicj 14, 232-236, Sßald; 11, Sp. 1994-2009, (Jvlcingfu
113,263 — 273, '■'13,334 — 347. — CHätcben 1, ISOi-— 193^ ftc^t fie mit bcv
folfi^cii Safjvja'fit 1524 (nad) bcr ^tvd)cnpoft.) unb bcv SBcmcrfung, ba^ fie nur
in bev nlten .ß'ivd;ciipofti((cn ^ju finbcn fei. 5Jac^ nnfcvm ,1 bringt fie (Erlangen
2 16,387 — 399.
298,8 vüdt ]i Don mann auf man ab, 295,1 ücrgrö§ert nun B bcn
£efefet)tcv nu (ftatt im) .1 ju ööHigcr Serberbni^. T ftimmt mit 293,18 mam=
mcn nur ,yi J, üftcrfe^t 295,2 [yibeä e^- aubitn eft, (ä^t atcr bie bon A
gebotene Übevfcljung boneben fte'^cn, Ijat 296, 13 baS richtige fummen, lpäf)renb
bev 5ct)(er f innen in ABDEPa ein f unten ober fumen üovauäfe^t. D rüdt
300, 22/23 bon nit auf ni^t ah, ftimmt mit 296, 13 finncn ju AB, mit 298, 7/8
SBan man fagt, mon mü§ ju A. E ftimmt faft tuovtgetreu au B, rüdt
295, 22/23 bon iruft auf 6 ruft ab. XIV get)en mit B, entfevnen fid) mit
295, 12/13 an gotteS rcovt. ©ott ber muffj n^eiter at§ B bon A. Fa
ftimmcn mit 295,12 ^n XIV, entfevnen fic^ mit 293, 3 frum. SBnb, 295,23/24
T)ett bor, 296,8 got gcfd)ent, 297,6 ^erbvid^ toeitev all biefe bon I).
'^7 fteljen »ucgen 293, 3 bnnb ved^t frum nid)t jmifdEien XIV unb Pu. S)cm=
nac^ ftanunen BGB au§ A, E aui B, A'/FauS B, 27 aui XIV. Pa tonnte
'Jtbbvurf bon XIV fein, boc^ ba in 5pvebigt 13 ba§ umgetef)rte Sevl^ättniS ftatt=
jn'^aben fcf)eint, loevben bietme'^v bcibe au§ B fd)öt)fen. 5ür 5pvebigt 13 mod^te
Pa buvd) feinen Xitel gvö^eve 9lutovität bei XIV '^aben atä für unfcre ^prcbigt
unb bavum bort jur 3}orlage genommen ioevbcn, ^iev nid)t.
A folgt einer 5iQcEifd^rift bev ^ßrebigt, bie offenbav unbeutlid^ gcfd^vieben
loar unb namentlich feine fid)ere Sefung ber SBovtenbungcn eviaubte, bgt. 293, 15
bem; 18 mammen; 295,10 alle; 297,10 ben toevden; 303,3 ba§. S)a3u
ift ber ®vudev bon .1 fel^r wenig fovgfältig berfal^ren, fo ba^ ber tritifdie Sejt,
bem .1 ,5ugrunbe ju legen tuav, jiemlid) oft babon abiueicf)en mu§te. Sie Se§=
avten bon BCBEXIV 27Pa finb untev bem lejte berjeic^net, fobjeit nid)t bie
folgenbe Überfielt babon 9{e(^enfd)aft gibt, (yiemeinfamc ',!lbmeid)ungen bcr ©ruppe
B XIV .27Pa finb mit */) bc^cic^net.
S)ie2^pe d fü^rt D je Imat ein in näm, avmften, I)är, gefdit, fdten, fdlt.
Umlaut be^eid^nen BB in fd^onften, motzten, mugti^, B in Wolten
unb feinen formen (6), l)6ven unb feinen (VOi-'nien (7), tvoften; fvii(^t(e) (8),
fünbt fünber (22), gütig, anvi'iffen, muffen unb feinen Sovmen (2), fiinnen
(2), (ber)füven (4), futet (2), füv (4), nii^, fi'iffen, bevumbt, evfütt (3),
gcttiimet, B in gc^ovt (3), l^ovt, tooll, ttiöncn (2); übev (7), fünb(e)
fünber (17), fpüvt, fütt, bvümern, früdf)t(en) (4), erfüllet (3), einfüven.
i' folgt /A '^at jebocf) feinen llmtout in ttolt, groffer, groften; fvucfite, funb
unb feinen govmen (18), funbev (15), für (4), crfult, rumet unb bcäeid)net
Umlaut in trümern 297, 1 unb bb^ijdt 302, 9. G lä^t Umlaut bei o unb
u unbejeic^net, B 'i)at feinen Umtaut in la|t (4), "tialt, falt, fallet.
ä5otüli§mu§. 1. a fteüen 7ii? au§ o t)cr in ba (5 49, 7^471, getfjan,
auffgebtafen, G in ha (3), getl)an, B in \va (5j, auffgeblaffenn. o ftatt
a iaiixi BCE in bo (BE 2, C 1), on (2), D in on (1).
Giulcitiiiig ,^ii lit. 46 CLI
2. ?(üe5 et iiiib i l'djcibct li aii a\ iiiib ci, bod) ftctjt ei ftets in ein,
eine, einä, *4J[)arifei)er, ^cljHgieni, bei)ben, gel)ftlicf), fteifcE)(üd)i, je Imal
a\\6) in örteil unb bietet. C I;at fteti, i' biä auf 300, 12 al}gen ei. D fdjeibet,
^ai \iboä) Smol ei in anjeiguiig, p'^arifeljer, ©in mal, reelj^t, t)ret}t.
3. 9iunbung bc§ 4>otQl5 l^aben /^Di' in tüoKcn, »uurff, BE in njüifft
(2), (*ntiunbung l^aben liCDE in gvel^ffeu, I) in gvien 290, 18.
4. ue bcfeitigen 7^i? in f^ut (3), tl^u, t!^ii, f^i'in, mu^ (Oj, x\\\\.
C evfe^t u ftct*, u, ne bftcri burd) n in t^ut, tf^u, nni|, mu§. 7) gibt alteä
UD, üe, in mit u, i'i, cü aupev in jum 302,9, ^eugen 297, 10. E fü^rt gegen
B ü ein in ^ü, jn (2), aitn, tf|u(n), n in niin, frnd)t (sing.), l^odimiit.
5. ic njirb öon BCDE 5mat bcfeitigt in bcmnt, bemütigen, in BC oft
fievgeftellt in fic, bie, l)eberman, niemonbt, bon B in ^e|unb, bon C2mot
in gefd^rieben. DE fdieiben alteä i unb ie richtig bi§ auf flj (8j in B, 3t'E)e(n),
lül) (2), bl), i^unb (2), fcingcjirt unb liegen 298,3 in E.
6. u ftatt 0 '^aben BE in fummen (3), genummen (2), funbev {B 4,
E'i), fun (2), 1) in fun (2). o ftatt u l^at C in frommen (2), bbcrfomcn,
fonbev, fonncn 300,6, D in fompt 302,6, ftatt ü in fonber 301, 15.
7. Unbetonte^ i führen BDE Imat ein in Ijeljligen, jy auc^ in fottic^S,
9]h'inic^ (2), (' in evgiften, T) in roellidje. (J befeitigt i lma( in 5)1 und),
7) in drmften, H'eld)cv, münd) 3mnl.
8. Unbctonteg e füljrcn /^Cü" oft ein: gottel, (fpiftet, toertfen, beid)tcn,
gefd^el^en, »oanbelt, Worten, pret^fen, üergcffen, e^tel, fünbcn BCE, ür--
taljten, fagen, l^er^en, rid)ten, erfante BE, brenget, futet, tinglawbe,
attc 3el)t, euffertic^e an^ictjung, fel^e ic^, gelten, ftetien C. Unbetonte^ e
befeitigen BCE in glauben unb feinen ^oi-'men, gnebig, gleid), gnab(e), BE
in begcrn, gerieft, erfenn xä), C in t)errn, funb, E in abgfttgcn, g^vt,
fnnb. i'on 1) Wirb e öfter befeitigt aU eingefül^rt, 3. 93. glauben, gnebig, bu
bicnft, ac^tet> ac^t, fürgebitbt, !umm, bo^ früc^t, bilb id}, id) fe^e>
ic^ fidj (5), aitx gefc^et;en, genab, opfferet, fünberen, tieffeften, ein >
ainen, Ppiftet, prcbiget, lernet, fünbe.
Äonfonanti§mu§. ^oi'tiä fü'^ren 7>ii ein in pletter, pot302, 4, tringt,
trummern (2), C in unter (7), D in lopt 302, 6. Seniä führen BCDE ein
in ban, BDE in bilb, BE in leiblichen, |)aubtman, BD in gebreljft,
D in gebic^ter 297, 18, E in gepot, nimpt, fumpt (2).
5)ef)nenbe§ unb filbentrennenbeä 1^ befeitigen BCE au^n in t^un unb
feinen formen. C fütjrt 1) ein im 5j3ronomen t)^m, ^:§n, l;!^r. D befeitigt
be^nenbeä f) meift. 5lnlautcnbe§ ^ toirb tjon BDE üermieben. bb füf)rt C ein
in nibber, tcibber, wibberumb (4).
formen. BE änbern nic]^t> nit, nur 3mal bleibt nicf)t, nu>nun,
nur Imal fteÜt E nu !^cr, ben >■ bann, nur Intal bleibt ben, Wen > wann
(1), wann > Wenn (2), benno(| >■ banno($t (B4, E 3), uiement >-
niemanbt, l;emeub5 "> l^emanbö, ft)nb > feinb (7), fein >- feinb (1).
t'änbert nid)t > nit (4), nit >> nic^t (2), nu > nun (6), ben >■ bann (2),
uiement >■ niemant, ^emenb§ > l)emanb§, f^nb>fet)nt (7), fein >•
fel)nt. 3n D gilt nit bi§ auf einmaliges nit^t unb nid), bann (boc^ 8mal
bena auf 931. 312";, ba, fanct, nu (hod^ 2inot nu> nun), bennoc^t neben
CLIl !f>rcbigtcn bei 3Ql)re§ 1522
bniiiuul;t, iciiib ilOimü qu^ fein, fiiib, )i'i)t fjevgcftellt). 7-; fd)veibt foft ftcti
t^uQugElium ufiu. ftatt (Jiüongelium. 3n D iptrb jufammcuge[(i)riebcn
iMi'iffcn«, getrennt ift cä (4), »nitt bii, Jpovft bu, müft bu, mainft bu.
47, 7. Septcmljct 1522
Scrntdit üott beut Tauben uub Stumuteu.
A „i'on bent toulien bnb || ©tunien SJJarci. öij. nnt jiuelffljten Sontag nad)
bcm Qd)= ;ten bev *4-Sfingftcn , buvrf) j) S). ^JJlQttinü Suf^cv jj jn Söitten^
Ijerg gc=Iip!ebigt. || ^ || D. M. XXII. |i" Wit Xitctcinfaffung. 6 33(ätter
in CuQvt, (cf3tc Seite teer.
Trmt DDii Stluaii Ctmat in Slugäburg. Sot^oiibcii in ber flnoafefdjen ©lg.,
i^evlin, Sx-f-SbiMt, S^cAt U., Seip,;ig St., Wunden $©t. (2), 9Jiiind)en U., SqI3=
bnrg, Sttafeburg,' aBcimot, äßicn, ^ü'^id) ©t.
XIV. 27. 2)et Sermon fte'^t in ber Sommlung „^üierjel^u fd)öner d)rift=
Iicf)er *prebig", in ber erftcn ?tnögabc S(. *^^2* 6i§ 0 3", in ber jloeiten
331. Q l** h\i 9t 2 ^ fotnie in bcn brei Sluägoben ber „Siebenunbjloaniig
$rebig" SI. d 1" 6i§ S l*-.
2;ic *4^rebigt ift in bie ßircf)cnpoftiIIe aufgenommen «nb finbet fid^ bcmgemä^:
,l.'cipjig 14,257-261; 2ÖaIi^ 11, 2086 — 2049, ©rtangcn ^ 13,294 — 303, 2 13,
368 — 380.
27 entnef)mcn ben Xejt aui XIV, biefe entfernen fic^ mit 305, 9 ange=
Ijangcn, 307, 21 angft unb not loeiter öon Vuf^erä ©prad;c aÜ A. S)ie i'or=
läge Don XIV Ijat 308,26 erbeiten, 309,15 nu gelefen, nic^t arbaiten, jm
loie A. 3;er A unb A7Fgemeinfame gcfilcr 305, 10 alfo bctoeift, ba^ bie beibcn
nii^t auf berfc^iebcne 5iad)fc^riften ber '.prebigt, fonbcrn auf eine gcmcinfame, ber=
lorne U^orlage äurüdgc'^en. S)ie 9(ufnal)nie ber in A fef)lenben, bo($ für ben 3u=
fammenliang notmenbigen Stüde 309, 17/18 unb 310, 22/3 au§ XIV toor bem--
nad§ geboten, ^m übrigen legen wir A jugrunbe.
48. 8. SeptcmBct 1522
6erntou oon ber (Geburt 'D.)iariä.
3lu§9al6en.
A'^ „?(in nut3lid}e *pjebig y Don ber geburt 5Jlarie ber mütjjter gotte§, ge=
pubigt jü |[ äöittenberg, öon ;| S). 5Jl. 2. jj ^ jj D. M. XXII. ||" Wit
Siteleinfaffung. 6 SBlötter in Quart, le^te Seite leer.
Stucf »Ort ©iluon Otmat in Sluglburg. Sßortjonben in 91rnftabt, i&am-
bctg (2), Sojet, a^erlin, eifenod) (Oeftetljelb 130), l'eipäig ©t., «eipjig II.,
3)iünd)en §St., *Diün(f)en U., ©djaffljaujen ©t., '^miij ©t.
A^ ttJte J.", im Innern biele fteine 'Jinbcrungen, j. 58. ift 33t. 2 richtig mit
„aij" ftatt „bii" geacid^net.
3JotI)aiiben in ber ßnaafef^en ©lg , Scrlin, Bresben, ©rfurt fl., 3J!üni^en .^©t.,
aBintcrtfjuv.
!>" „6in 5Jiert(ic^er Sermon |j oon ber geburt 3Jlaric, II ber muter gotte^,
toie 11 ft), Onb bi)e Zeitigen | foUen geeifert Ujcr||ben, üon einem || itjtii^c.
Ginleilitiig jii Viv. 46. 47. 48 C\A\l
crifteiil|iiiciifd)t;it. || X. 'JJlov. l'utljcv. „ "Jdino W 3) viij. j" 9JJit litcU
einfaffung. 8 «lättev in Quart, Ic^tcä «latt leev. «in (5nbc:
„SB. ^ S."
Srurf Doii ai'olfgang ©türmet in (ftfiivt. äUn()oiibeii in bct Jfnnnfc|d)i'n
£lg., 'ältnflabt, Slfd)iiffi'iibntn, S^ctlin, ÖSotljn, .'rwmbnvn ("ii. ^Tuinincr l'96), HönigS:
borg 11, i)iiinc()on •'pSt., '•JHirnbcrg St., älU-imar, äBittcnbcrg ß., 3i«id) ®t.
ein 2nl bcr Slnflagc lieft 3- 5 tiei litcls „gecf)tt", fo in föijttingen, .ginlle 11.,
TOiind)cn ^®t., .S't'nu, ^luicto» (21.
7J'' „e^in niercttic^er Sermon || öon bcr gctmrt 5Jlarie || ber nnitter gotteä,
to\)i IJ ft), tinb bie l^eitigen |! |oUen geeifert toerljbcnn, tionn einem || l)t,i=
Il)c^en, criftcn j] menfdf)en. || 2). max ßut^er. :| 9lnno .«l. S. ijij [["
Wit 2ite(einfaffung, 8 Slätter in Cuavt, Icijtc^ ilMntt leer.
3ft /i» !e()t n()nUrf) nnb ftnmmt fon bcmfelbeu jEvuctet, I)at nbct neuen ©nji.
iUortjanben in Slltenbntg ij'^iebt.=öii)mn., 31ug§bni-g, §aUc U.
C „ein ©crmon ouff || bQ§ feft bcr geburt || 5)larie, bcr mutter got=|]teö,
»Die fie, önnb bie jj '^eiligen foücn gc=||cl}rt inerben. |j 2). 9Jlar. Suttjer. ||
3m inr. «IJl. S.Oij. |I" mit 2itctcinfaffung. 6 Slätter in Cuort,
(e^te ©eitc leer. ?Im 6nbe: „öebjurEt ^u ßvffoibt jcum fc^rcar^cn
^ojn. II 5öii II"
S)rucf öon ÜJ?Qtt()eä ÜJiater in (Jtfntt. iL!oTf)nnben in bcr ftnantejdjen ©Ig.,
ülltcnburg (yriebr.=®pin., 5ßcrlin, ißeftc Lfobiirg, Bresben, ßlreif4lDalb, .^lanibnrg
(ö. Sommer 295), ^lelmftcbt, äSeimar, äßittcnbcrg !i2.
1)'^ „6in merc!||ilc^er [fo] Sermon !| SSon ber ge|)urt 'iHlarie, ! ber mutter
gotteg wie || ]tj, önb bie "^eljtigen |i folle gec'^rt werbn || öon einem
ip||df|en c^riften jj menfc^en. !| ^ || S. gjl. Sutf)er. || 9lno W 2). i'rij. |i"
9Kit Siteleinfaffung. litclrüctfeite bcbructt. 6 «tötter in Quart, te^te
Seite Icet. 9(m ©nbe SBIattftüdf.
9Jütnberger J^riirf. SBortjanben in 5Perlin.
D'' mie D\ nur Seile 1/2 be§ litel§: „mercEjIlid^er".
Sor'^onben in ber flnaafefc£)cu ©lg., 2>re§ben, föötttngcn, .'Tiallc U.,
2Jliind|eii |)©t., aj!üncf)en U., Sffiicn.
E „9lin mercflidjer Ser|[nion öon ber geburt ^Jlarie, j ber müter gote§, wie
fl) önb II bie :^ailigen follen geert 1| toerbcn, öon ainem || l)egfli($en 6^ji||
ftemnen=|||(^en. || •.• || 2). SKartin Sutl^er. || M .D. XXIII. ||" mit 2itcl=
einfoffung. 6 SBlätter in Quort.
2)rud Don ©ilBnn Otmor in 9lug§burg. Söor{)anben in SBctlin (2), ®re?bcn,
■Hamburg, 2J!ünc^en $©t. (2).
F „9lin Sermö |[ öon ber gcBurt (Jgarie [fo] || ber müter goteä, tt)ie fi) önnb
bie II "^ailigen foßen geert toerbe || öon ainem ^egtlic^cn jj 6l)!iften nien=
]ä)e. 11 S). gjartin [fo] Sut^er. i| 9Jl- SD- Oiij. ||" «mit Siteleinfaffung.
Xitelrüdfeite bebrucEt. 6 58(ätter in Quart, le^te Seite leer.
3)ru(£ öon Sorg lieblet in Slugsbnrg. a]or{)anben in bcr ßnaolefd^cn ©Ig.,
^Berlin, ^nnäbrucf, ÜJiündjcn §©t., 9Jiünd)cn U.
G „9lin merctl^d^er Ser=||mon öon ber gepurtt ^Jlorie, !j ber müter gotg, tuie
ji) önb II bie "^ailigen follen geert || Werben, öon ainem || t)egtlid^en
CLIV - «tSvcbiatcii bi-i 3nl)«§ 1522
6l)riilftcu iiieu-jjfcfjcii. || M D v XXUI |l 2). 9JlQvttiu Siit^cv. !1 [^ot,5^
fc^nitt] II" «iit Üitctchifaiiung. 2itclvüctfcitc ticbviicft, 6 33iattev in
Cunvt, leljtc ©eite Icev.
Sviicf bon ÜJicldjiut 9iammingev in ?(iig-jbiirg. 3!ori)aiibcit in 3(tnftabt,
9?ei-Iin, S<rc-3lan St. (.'pcijct i:!G).
JI „Gin nievcHl)cI)cv Scvmon " ton bov gepnvtt ^Jlavic, bev l| niüttcv gotö,
iTjic fie ünb || bic f)eiligcn foKc gccrt || tccrben öon, einem || l)egfti(f)en
6^3i||ftcn nien Uferen || W S) yriij || ®. maxiim Sut^ev. || [^oljfdjnitt] ||"
5JJit Sitelcinfoffnng. 2itetvü(Jfeite Bcbvudt. 6 SBtötter in Cuavt, te|fe
Seite tecv.
Stucf uon 2f)omn§ SBoIf in i}a\d. 3>ot()onbcn in 3?cvlin, Sarmftabt,
9Jiiincl)cn ^®t.
/ „% (Jin nievüicfjei" ©evnion üon || bei gcpurt 9)faric, bcr nifiter gottes, tuie ||
fie üub bie "^ctjtige foHeu gecret tücv]jben Don cl)neni Ijcgttidicn (5'^ji]|ftcn
nienfc^en. Jl ßljn luieff an bie (5.1^vi= || ften jin "Jt^bcrlanbt, tinb an || bie
am tjoff äii '^ijüffell öö || ben üoitwntcn 9JJün=!|d^en. actu§ bnnb || {)anb=
liing. j| S). ^Jlartin luttiev. j] m. ^. xM- || [^oläfc^nitt] ||" Seittid^
nnb nnten 2iteU'infaffung. Sitcitücffeite 6cbrncft. 8 JBIätter in Quart,
le^teä SSIatt teer. 9(m (Jnbe S^rucfer^eicficn ^o^nn Sc^öfferg in SJlainj.
3}orl)anbcn iii bcr finnatcfc^cn ©tg., i'ertin, SnnäOvurf, 5J!ünd)en .^®t.,
9J!ünd)cn 11.
K „6in mevctUcfier ©er=||mon Don bcv gebuvt 5Kavie, b mü|jtev ©otä, Wie
fie, bnb bic ^el>-||Iigen, üun ei)ncm ijeglic^c || g^nften nicnfcf)c ge|[ei'et
uievben || [ollen. 1| ®oc. SOtar. Sut^. || 1523 || [|)olafc^nitt] |1" DJUt 2;ite(=
cinfaffung. SitelvücEfcitc ticbrndt. 6 SÖIätter in Cuart, le^te Seite
leer, «m (Snbe «lattftüct.
©Iragbuvgei: £tnct. 23ott)anben in bcr j^nanteic^en ®lg., 33a|el, 93cvlin,
OTün^cn 11.
XIV. XII. S)ie ^Irebigt ftelit in ber Sammlung „Sßterael^n fd)5ner djrift^
licf)er 5j3rcbig" in ber crften ^(nSgaBe 5J14» 6i§ D l^ in ber ^Weiten
912'' big D:3'', in ben beiben Stuegabcn ber „Smölf ^prebig" 3 1-'
bi§ @2».
S)ie ^prebigt ift in bie ßirc^enjjoftiüe aufgenommen unb ftnbct fid^ bemgenmft
geipäig 14, 642-045; SßatdE) 11, 3142 — 3153; drlangen ' 15, 446-455; ^ 15,
495—504. 'ilaä) einem ©inäelbruct bcr ©ruppe ß^ff. (fiefie unten) gibt ben Seit
GiSleben 1, 115^— 118»; nac^ unferm A bringt ilm grkngen ^ 16, 399-411;
narf) unferm E griangen - 16, 411 — 420.
B—K bilben eine Sruppe. BCD tragen bie ^a'^r.ja'f)! 1522. S)er ein,^igc
tucfcnttic^e llnterfdjicb jtüifd^cn i'" unb B^ ift, bag bic iKanbgtoffen in i'^ aue=
fü^rlidjer finb: Conofc inuicem iK^o. 12. uff., toäf)rcnb B^' burd)tDcg bic
latcinifdjen Stid^wortc fortlöfjt: 9JI)o. 12. uff. 9Jur 325,20 bleibt auc^ 9Jlarci
Ulti loeg, offenbar überfe^en, weil e§ feine S'ffi-'i'ti entf)iclt, banai^ ift B^ jünger
aU B\ Äein anbercr Srud teilt 314,21 fdjrifft, 319,20 buftu mit i?'-.
r üerfudjt mit 313, 23 erftlid^ eine ©tättung, bie fein anberer 2)rucf teilt, X>
läfet ebenfo fclbftiinbig 316, 14 am 3f'tcnfl"fQ"S f" """i) •''f" ang. Unter fi(^
jeigcn CD feine Übereinftimmung gegen B. 6§ bleibt i'-' al§ einzig möglii^e
eiiileitung \n "Jiv. 48 CLV
Süorlage \)on E—K. F ift wegen bei UmftcKung im litcl, / »ucgcn ;j18, ItJ
lere, 319, 17 berftovbnen, K wegen 314, 16 mad)eft l^ovlagc feinci anbern
SivurfeS. E—K Italien 313, 19 einanbev, 313, 25 l^tnbevl)in gegen I>" gemein,
IHK enticvnen fid; mit 321, 19 gotteg feinb, 325, 23 anffen (au^f)in) weiter
aU EFG, GIIIK mit 331, 18 atä jnncffrawen finben tragen Weiter all EF,
F mit 319, 13 onb tf;iin, 320, 11 bnnctcn Weiter all E üon Y»". 2)emnac^
ftammen ll'^CDE ciuä B\ EG quo E, U qu§ G, IK auä //.
B* entfernt fid) weit bon AXIVXII Cq. 3)on biefen lejten fc^öpfcu
XII Qu§ XIV nnb üerfm^en mit 313, 12 cinanber f(^ab felbftänbig eine
©lättung, C(? ftimmen mit 313, 1 dileclissimi Cliristi ainici, 313,12 alterum
dispeiidium allein ju XII, bercn 2ert fie iibcrfe^en. .1 beWa'^rt mit 318,2
ünrcdjten ^Jltammon gegen /:?», i'" mit 323, 11 gcfiUet gegen Ä ba§ Ur}prüng=
lid^e, XIV gcfien o'^ne crfcnnbaren @runb balb mit A, balb mit B". ®q§ nötigt
i5ur Slnnal^me einer gemeinfamen Vorlage bon AB'' XIV. Siefer verlorne Urtevt
ift an^ AB"" XIV in bcr SBeife ^u crfc^lic^en, ba^ ba§ 3ufa"""C"Sf^K" J'ueier
biefer 2)ruiJe gegen ben britten entfdjeibet. 2)abei ergibt fid) ein lejt, ber in
allem 333efenttic^cn mit .1 ge'^t nnb baüon nur abtoeici)t. Wo juglcid^ in A bie
9lbfid)t ,5u glätten ober ju üerbeutlidjen erfennbor ift. £)arau§ ergibt \iä) bie
weitere Sieget, in gäßcn, wo jeber ber brei Srude eigne Söege geljt, A ju folgen,
Qu^er Wo ber fonft befannte €pra($gcbraucf) H'ntfiers gegen .-1 fprid)t. Unter bcm
fo gefunbencn 2ejte teilen wir bie ?lbweid;ungen bon AXIVXIlCq mit, auf
ben unteren .giQlften ber ©eiten (äffen wir unter lejt L'» bie fieäarten bon B'"—K
folgen. Sie Stonbgloffen bou BCD finb unter bem Sejte bor ben übrigen ße§=
arten mitgeteilt, babei finb bie o'^ne Siglen berjeic^neten ©(offen ben Sructen 2>"
unb D gemeinfom, wöf)renb JB'' in bcr oben bezeichneten Sßeife nn ben S3ibe(-
jitaten bon i'^ teitnimmt.
3ur 6j)ra($e bon B^—K (äfet fid^ äufammenfaffenb fo(genbe§ bemer!en.
ä fü'^ren E—K ein in Stltudtter, (Sr^uötter, EHIK aud^ in fäd)t,
EGH in War (3), fdidmet. Hin (dlt (2), I in War, iT in nd^er, f(dd)tcn.
Umlaut beaeid^nen CDIK nid^t in bort (3), ÜD in fuffigfel)t, B^C
in für (3), erfudet, D in »öfter, Dtingen, EFGH in bort (2), B'> in
I)Dren, t)ort, grofer, bDf3(er), ftofter, onnotige, fd^offcr, tobt, bie fufj,
fürt (2), mufen (2), K in gel^ort.
Umlaut bc^eic^nen CD in gottin, (jorenn (f)6rn), für, bemiitigen,
(i'igen, briiber(n), C in manigfettig, ge^rt (2), borffen, burfftigen (2),
münd^, giitter, tünben, t^um, muffen, bernd^tig, füntgen, fue| (fü|),
D in left, gro^erfn), Wotten, fiim^it, fiinber(n) (5), fürften, E—K in
9Dttl)n, gröffcr, WoKen (4); für (16), burfftigen (2), mündt) (2), fünb
nnb feinen formen (14), fünben, fünbt, ber!ünbigen, mü(ner§, über,
(}ütten, fttnig (2), fünigen, Surften, fnrtan, fprüng; briiber(3), gütter,
muffen, E—K in gel^ört (2j, FGIK in groffere, GHIK in berndjtig,
jübifd^en, EF in l^örn, berfürn, mü^t, FI in getodfc^en (2), würb,
(ügen (5), nottürfftig, E in füngin, niündi, berüdf)tig, gro^ mutern,
F in (ngen (3), / in (d^t (2), taüffer, berfeumft, f6((en (3), gülben,
gü(bcne, fd^ülbig (2), bünrft, gebunden, ftüd, Würben (2), fümpt (2).
C'LVI »4,ivi;bifltcii be-3 3nl)ic§ 1522
»olQliimug. 1. 0 ftatt a i)ai C Smal, D 1 mal in bo, E-K U
1 mal in icon, 3ma[ in t^on, EFGIIK in get^on. q ftatt o t)at E in ba (8),
F—K in "ba. (6), GHI in lua, i in angetfian.
2. 9ltte§ ci unb i mcibcn bon CIUK nid^t gefdjicben, boc^ finb in 11
cinjelne ai fielen gclitiebcn: oincm, 9tinfibc(n, gcmaljitcm, taljn, '^at)tigi'n.
D fü'^vt ai ein in fainev, allainiT), gcmain, barmt)ev^iglal)t, '^eitig!al)t,
l)ai§ fappello), an^aigt, befcitigt ai in gefjaifcn 319, 6. EEG fc^etbcn ai
unb ci bis auf 'ip'^arifeljev.
3. ie ftatt i fd^vcibt B'" je 1 mal in flje, bie, C in biefe(n) (14), ge^
fd^ricfft (6), fie (bod^ 10 mal bleibt flj), t)ef($rieben, trieben, nljebcr, bie,
l)el!lid)er. 7^ füljrt je 3mal bi (bt)), fi (fl)), Intal fdjiv ein, nmgcfe'^vt 6mol
fic, 2ma( bie. £— TT fi^eiben i unb ic ridjtig, ausgenommen flj in ^t, bev=
einjelt auc^ in EH, bcfc^rieben, biefe unb feine vVoimen (16), erfd)ienen,
fiicbcn; öcrbinft, tiffev, gingen in I, betrigen in K.
4. B^ befeitigt ii in t^un (2), muftcn, fc^nuv, l|uten, u in guttcv
314,4, C befeitigt li, fteHt u au§ n l^er in mütter (2), blittt (7), gut (5),
befeitigt :i in tl^unb, anf^u, fuel (3), fuer, fuevt. D toonbelt ü gu u in
fc^niir, .^urn, btüt, fonft ju u, fe|t i'i für u in mutter(2), blut (3), äümal.
3n EGHIK erf(^eint jcbeä alte uo all ü (bafüv in HI öfterg ü), in IHK auc^
ftctä fün(§), in IK a.\ii) nun, nü. F Ijat ftet§ ii für alteg uo.
5. u ftatt 0 '^at C je Imal in lummcn, funberlid), FGHI 5mal in
fun(§), fün(§), F in anttouvten, A' in fummen (&}, genummen (2), ftum=
m(en) (5), funberlid^. o ftatt u I}at C in uiond), fonbev, D in fommeu,
bcrantnjorten, EFGHI in fonber (6), fommen [2), EFGH in fontpt,
IK in tierantttjortten, I in fonft. 6 ftatt u l)at C in m6lner§, tönig,
I in fompt je Imal.
6. i in unbetonter Pnbfilbe cr)et(t I) meift, (E—K ftetö burd) e, alfo
»oiffeft ftatt tüiffift u. f. f. CDK i)ahen auä) gulbenc, C aud^ gulben, I
gülben(e) ftatt gulbiniej. i in l)eiligen, "^etjliger führen 2)'' 4 mal, T 3mol,
DEGIIK 16mal, EI IHmal ein, umgeEe^rt befeitigen i B'' in fot(^| Imal,
CD in r)el^lgen 2 mal, GHIK Imal, E 3 mal, F 5 mal. CEF GH führen i
in folid), GHK in ©ollid^en, metlid^cr, K in ©olli(^e§ je Imal ein.
t^fter befeitigen CDFGHI in go^meu öon foldj unb Weld) i; C 11 mal, DI
6 mal, EFGH 10 mal, K 20 mal.
7. Unbetonte! e führen B^ C gelegentlich, CE—K l^äufig ein, j. 18.
alleine 331, 6 B^, l;ilffeft, pl)arifeier, bie tet)blid^e muter C. ber
geleid)en, lefterung, anberen DGH, üngenaben, melier, t^uen, bas
uiaiftc te^l D, eere (20), ©id^ > ©^'^e, ©ed^ > fef)e, ©ed^t > ©el^ett,
anbren > annbern (3) GHIK, geletjd^ (4), geboren, lobeft, eere (18),
alle »oindel, raine geburt EF, gerne (2), alleljne (3j, fet)en (esse) /,
bell}ben, fjerrcn, önfcreu, groffe glodcn, alle fein nn'il^e K.
8. Unbetontes e befeitigen DEFGHI in gläubigen, l^örn, lourb,
EFGHI in öerlorn, gcprebigt, B^ in cin§, bar, 7) in mi'ifte, geiotn,
gepotn, anfeljn, crbn, murbn (2j, ^urn, bubn, mod^n, gegn, fd^neibn,
geprod()n, altn, lieb, £'7'6r7//Ä' in berfurn, gotä, l^abt, fi) tocvb, locr.
einleitmig jit 5h. 48. 49 CLVII
FK in mcfjgmanb, bcincn "" bcin, nin§, C, II in gfdjtredjt, K in tocIJ)?,
9ffd;iiicif t.
Äonf 011 QU t iäni 11^. 1. (yovtiä Unib üoii CKFGIIIK befeitigt in ob»
bind) (5), gebottcn, berg, bnvfftigen i2), Don VFGIK in Ijabt (2), bon FFK
in nadjbnnrcn, öon C in bvingeft, biel)ev(e^, bon 1) in bifdj, f)abt, ()cbt,
imii A' in bveljffft, ta^bnigct, gcbvodjcn (2).
2. ücnis lüiib öon CFFGJilK bejcitigt in tljct, uon DEGHIK in
(civtic^e (leibptic^), bon DG in gepot (gepotn, gepoten), gcpurt (2), öon
/>"' in öntcr 324, 7, öon C in !en (3), fegen, öon 7) in pcfe^t, öntev (4),
öon (1 in gcpet, öon GIII in pauiuen, gepatucn.
3. § wirb Don B^ CD bcfcitigt in bog, c§, alä, fclbS, öon 67> in
ovmelfen, (äffen, öevgeffen, "^ergcfteüt öon B^CD in la^, gro^, aii^, öon
7^'' aud) in bafe, felb^, al§, fcin^, ön§, tual, fnf,?, nief^. 6' Ijat ff ftatt f in
mi'iffcn, bcffer, ^ci)ffen, groffen, J^'inloffcn, gvoffere, Ijeiffen. /) fteüt
6 üu§ f l)tx in atfeo, bi|ev, mei^c (sapiens), inü|en, öu^ein. FFGDI
fdjveiben boi, lDa§, gelcfen, öevgeffen, bcffer, öevlaffcn, muffen, bi|e,
)Dt)fett, fiQuB, Infe (laffj^. bfff.^fjatb, D'' gelcgentlid) fogav tafcn, giofev,
reifen (riimi)ci'c).
4. 1) loirb öon C befeitigt in mer, eingefüfirt in ml^cr, tf)el)l(t), be=
folgen, el^r, fol^nn u. b. D fdircibt geehrt ftatt geer'^t, e^ren ftatt erfjen,
ee ftatt e^, fütjrt ^ ein in f^un, blütt), cljr, gefdje^n, bcfolf)en. FGIIIK
meiben Seljnung^-^, aud) nac^ t, fd^reiben befolgen, / aud; inet)er, Sövnt;el.
/>"' titgt )) in er (bonos), even, fii^rt aber fotöotjl er (^Iron.), mer, ,3efn als
e^r, me'^r, 3i^cfu§ ei"-
5. 5i''^ ^ ^Qt D im 3(iilaiit me'^rfad) !c.
formen in CBEFGIIIK: fuft> fünft, ^c > ju (jcu C, jü F, 511
G), lebetigen ^> lebcnbigen (lebentigen), on- > bn- (burdigcfü^rt in
FFGHI), in DGIIIK: nu > nun (nun) (20), in EFGHIK geiüeft >
geiüefcn, felbft > felb§. C ^at 6mal nid)t ftatt nit, EFGHK It einmal
nit ftatt nid^t unb nid)t ftatt nit, FF achtmal nun ftatt nu, einmal feiub
ftatt finb, /einmal, Ä' ftetl öff ftatt auf f. ■ — 3n ('toirb äufammengefc^rieben
bl)ftu, in DF muftu, in EGK |at§, in E "^altu, in / ^aftu, müftu. ^n
DEFGK ttJirb getrennt fonft bu, in EFGK t)aft bu, in K in bem.
49. 14. ©eptembct 1522
Scrmou üon bcu ^ctltumeit.
(13. ©onntag n. Jtiii.)
3tu§gaben.
A „?ltn Sermö öon bem j' .öat)ligen Greütj ©cpubiget 33on || S). 5Jl. C.
3m 3ar. M. D. XXil. || [^oljfd^nitt] [J Söittem berg. |[ eialtacio .©.
(irucii. 11" 6 33lätter in Quart, le^te (Seite leer.
®er !Iitel{)ol5fc^nitt fteHt ß^tiftuo om flvcuj bar, unter bem redjteii 9lrme
5)(atia, untcv bem Unten ÜJIofco, nm fjii§e bei ßveuje? bie Sucfjftaben HB.
Stucf Don *Illeli^iot Oiammingcr in Stiigsbutg. Sot^anben in bet ftnnafefc^en ©lg.,
aifc^affeiibutg, SSafel (2), Bresben, «Dtündien |iSt. (2), ajjiinc^en II., Sßcimat,
aBittciibetg 2 , aBürjbuvg U., ^ütic^ St.
,
CLVIII SPtcbigten beS ^af)xt^ 1522
7) „9Un Sermon be [j Scn Cnl^ttuinbri üü 6)c=i|pcvt mit Überfluß, S5i5 1)01=
tign (Jvcülj jn I' bcn !ivd)cn. (»kpu-biget Bon .2). 9J2 1| . Snt^. jm 3av.
.M.D.XXIl. ,; Sßittcntievg. i| [Cioljfc^nitt] |; mt jljer bie bl)lbtn' @cbcncf
nun b armen. I'" ^ffiit liteieinfafinng. 'Jtuf bcr litetrüctfeite ein ^ol,i=
fcf)nitt. 6 ^Blätter in Cuart, Icljtc Seite leer.
Ser iilcI^ol3(d)iült ftcUt ß^riftii^ am flrciij bat, xtäjt^ ÜKntin, linf^
3oI)ninicÄ. ?[iif bet 2itflritrf|citc Unvb ber Sitctt)otjid)iiitt lipn yl lt)iebetI)olt.
SJtud Uon 'JJIcIdjiot jKnmmingcr in 3üig-jbiivg. SSoiljanbcn in bcr finaofcfdjcn ®Ig.,
SIrnftabt, a?cvlin, üeftc t>obutg, Sterben, .giotle 11, Wönig-sbctg 11., *Blünct)en
.f)©t. (3), 3)!iincl)i'n 11, 'Dfümbcrg St., C^tmül^, Soljburg, SBeimor, SBion,
SSiJittenhcrg S.
C „9tin. Sermon üon ji S;cn .^laijttumbcn tmb gcjierb i: mit Überfluß, 5)om
l^ailtgen (freü^ in bcn tirc^e. [| ©epu-biget Bon Socto? Wartini fiuf^er- |)
3m Sar .MS.Oij. j, SCittcnberg. ji 9lit jljer bie bitbtnuä ©ebenct
nun ber armen, jj [.^DljfcEinitt] |i" Wü Siteteinfaffung. 6 Slätter
in Quort, Ie|te Seite teer.
Set 2ilc(l)ot3fd)nitt fteUt bcn oufetftanbenen 6^)rtftu5 bar. Jtucf fion 3örg
^inbtcv in 91ug«burg. SüoTtjnnbcn in ber finaatcfcticn ®lg., Scrlin, ÜJJündjen fri<Bt.,
äöeimar, SBittenberg 8.
D „9lin Sermon Bon ben |)at)(tumben w Bnnb ge,5terb mit bberflu§, i>om
Ijaitigcn 6reu^ in j) ben tir^en. ©e^Jiebiget Bon Socto! [| ÜJlortini
Sutter. 3m 3ar. ]] SIL 3). XXij. || 5lit jDcr bie bilbtnuS ©cbencf nun
ber armen. [[ [.g)otäfcE)nitt] jj Sßuittemberg. j," 6 Slättcr in Cuort, le^tc
Seite leev.
Statt 6 tragt fätfc^tic^ bie ©igtiatur „Süj". Ser lilelfjoläfc^nttt fteltt
6f)riftiil am flrcuje bar, jiii Seite 9J!aria, l)inter it)r jtoci grauen, ju i^^rer
Sintcn 3!of)ttnne?, I)inter biefcm 3o(epl) ton 91rimaif)ia. 2riid öon 2)}attf)eo 3)!alet
in ©tfuvt. ä'ortjanbeu in ber ftuaatefdjen S(g. (bef^äbigt), 3lltenburg griebr.:
®t)mn., Scrtin (unöoüft.i, Scüaii, Ercsben, ©ifenad) (Cefterf)elb 137), ®ot{)(i,
■^oüe U., .fianifautg (B. lonimcr 309), aSittcnticrg 2., ätoictnn.
J] „6iu Sermon Bon j| ben |)et)ttumcn Bnb gejl^terbt mit überflufj, || 2}om
l^el)lige ß'reütj in ben ürd^e, || gepjebiget Bon Soctoz 9)lar=||tin Sutl^er. ||
3m ^ax .9Jl. S). yriij. || Tiit 3ier bitbnt)|, ©ebencE nur ber armen. ||
[^otjfd^nitt] II". 5Jtit Jiteleinfaffung. 8 Slätter in Cuart, lefete
Seite leer.
litelfjoläidjuitt: 6in leereä fireu,^, ahm bie iSuc^ffabeu INRI, am rediten
Strme l)ängt eine Sd)(Qnge, im .fiintevgrunb eine Äüftcnlanbfdöaft. Eritrf üon
abam 5!etri in »afel. 33orl)nnben in ber i?iiaafeid)en ©tg. (2), aSafet (3), SBerlin,
grfiirt fl., greiburg 11., ®Dtf)a , ©öttingen, !Dlünd)cn §©t., Sd)off^Qufen St.,
Sübingen, 3nri(^ St., o''ric^ U.
F „©in Sermon || Bon ben ]§e^Itumen Bn get^ierb || mit Überfluß, öom l^et)=
ligen 6reü^ in ben |! firc^en, gepjcbigt Bon Socto; 11 SöJartin Sutljer. j|
3ni 3ar .'DJl. S), jyiij. i| 9lit jier bilbtnüß, gebend j, nur bcr armen. |j
LCJotjfd^nitt] ii" 8 58Iätter in Cuart, Ie|tcg a3(att leer. 9tm 6nbe ein
»lattftürf.
3ei(e 1 be§ Sitcl? mit bcn Sd^nörfeln borüficr unb baljintcr ift in bcn Slod
9eid)nitten. ettoa Srurf öon 3iol)ann 5prü§ in Strafeburg. 2?orf)anbcn in 58am=
berg, SBajcI, 2/liind)cn .^St., Strafeburg.
einleitung ju 9ir. 49 C'LIX
G „(Jl)n ©ermon bon \\ ben .^ctjltiimc tinb ' get.jicibt mit ütcvflufl, i 5l!om
()ei(i9c (ireii^ in ,; ben fiid)cii. 4» ••• ^ .1 2)octt)i' ^Jiavtinuö iJutljer. j|
aBittemberg I; S(nno SJfSOiiij 1," i'iit Sitctcinfaffiing. 2ite(rütf feite
bebnitft. 6 «latter in Quart, le^teö Slatt leev.
2cr jTej't fliif Seite 6 gcijört niif Seile 7 iinb iimgetet;vt. SBlatt 2 ifl figiitett
„aiii". SBielleidjt ein Grfiittcr l^nicf. 3)0t()(iiibeii in bet JTnnnteic^en S(g.,
aBerlin, ^aUe ÜKorienbibl., ajiündjen U., DJtünftev.
XII Cq. 3n ben XII. !pvebig S). 5}{Qrtin ßiitfiexi fte^t ber ©evnion 231. Ä 3''
bis S4'', in ben Conciunculae quaedam 581. 50» bi§ 56''.
3[n bie Äird^enpoftilte Ijat bicfe ^^kcbigt 5(ufnal^mc gefunben, bod} nic^t an
einer ©teile, fonbevn ber bal (Joongelium beljanbelnbe Seil (unten 338, 3 bi§
6nbe) ift ber *prebigt be§ 13. ©tgg. n. Irin, ouge'^ängt Sorben unb bev erfte leil
bom t)eiligcn ftreu,5 unb ben .OEifti""i-'i-" (unten 332, 1 — 338, 2) ift für ben Üog
ber ^reujeger'^ebung üerroenbct njorbcu. Scingcma^ finben fic^ bie Jeite fieipjig
14,275-283 unb 646-649; äöatd) 11,2086-2115 unb 3154-3165; gr=
langen ^14, 13-17; ^14, 14-20 unb ^15, 455-463; ^15, 505-515.
(Siitebcn 1, 110" — 113' bringt bie gan3e ^^rebigt nai^ einem ßinjelbrnrfe.
t>-r(angen an ben anbcrn Stellen bie Helarien ber tvinjetbrurfc F.
ABCD tragen bie 3af)re§aa'^l 1522, A ftc^t mit ber Raffung bei 2itel§
allein, TD teilen 331artini im 2itel gegen aße onbern. A ift burc^meg torrettcr
aU B unb bcttia^rt mit 332, 9 nad) machen 8ut^er§ Slusbrurf gegen nad^ offen
in BCEFG XII. CD ftel)en mit 337, 23 be nic^t jtoifdjcn A unb B, I) wegen
332, 11 leut, 333, 14 leljern ni^t ,5loifd)en B unb C. EG ftimmen mit 337, 23
binn (b^n) äu B gegen CD, entfernen fi^ mit 337,6 fid^ gcmeinfam bon B,
G ift jünger al§ E. F^&i Stoffen ttiic E, ftcl)t mit 337, 23 brin nid)t smif^cn
J? unb E. AY/ljaben biefclbeu ©loffen mie EF, ftef)en mit 337, 20 ouc^ nitt
au, 338, 11 fd)riftgelert ju E gegen F. Cq ftimmen mit 336, 19 illis allein
p A7/. 3)emnoc^ ift A iöorlage öon B, B tion CE, C bon D, E bon FG XII,
XII bon Cq.
2öir geben ben iejt nai^ A unb berjcic^nen bie ^Ibtoeic^ungcn ber anbern
3;nicfe, foweit fie fi^ nidjt in ber folgenben Überfid^t aufammenfteÖen liefen.
Umlaut, a befeitigen C — G in gertent, FG o.\xä) in l^ett 334,16,
füt)ren EEG ein in fc^md'^en, berfdfemdl^eft, EF auc^ in gefdlt, F in ge^
fä^ (9). Umtaut befeitigen C — G in gläubigen, D in ^oc^ft, DG in fundlin,
EG in funbt, EEG in armer, jF in ordnet). Umlaut führen B — G ein
in gefe| (gefd^ J'; 338,4, CDEG in lugen (2), CDE in ^et 334, 16, 7) in
gcrüd}t, bottömlidf), gefe^ (1), EF in ftürm, F in Sifc^off, föftlid),
roult (8), rtürb(en) (4), -nttf (4), G in fotc^enn 335,20.
Umtaut be§ u beaeic^nen« D*? in ber Siegel nic^t, bocf) begegnen ß'i'inig,
lügen, muffen, mügen, ftünb mDG, bürnen, ftücJlen, !iinbt, tnüpff(§),
inuglic^, burfftig, gerückt, gemiit, boruber, fenfftmutiger; fucffcn,
fuern, fuele, fuclbt; tt^nben, bbergilbt, findlein in D, fürt, füren,
berfürung, bmbfüret, füffen, angefügt; fl)nbt flindlin in G.
,
CLX !PtebiGtcii be? 3ot)te§ 1522
Üof alilmuS. 1. killten WoiirVl)tr)Diig Ijahm BCD in TOiPnid^ 334, 1,
IXt in üff (3) uub je einmal in fin (suaiii), jin (esse) unb l)n (inliisi, 7t in
pnjfec", frünttid^, F in öff (29), öfe (10), ^n.
2. u ftatt n I)üt C in juni (Ü), DG crfeijen n biivc^ ü, (jäufigev bnvd) n.
F f)at ü in nnn (27), -tl;uinb (5), fün 337,i;
3. ai befeitigt Ji je einmal in Ijciligen, l^eitgn, jeijgte, allein, fiil)vt
B ein in tuav'^ait, l)ailig, l^ailgü, geljailigct, gmain, ain, Wai^t, goift.
C fdjeibet altcä i unb ei ftet§, D big anf ein (3), eijnem, allein, id) mein,
tjel)mHdö, -l^eljt (2), tjeljft, EFG fd)eiben nid)t.
4. 9{unbung füf)ren B—G ein in fnffen 333, 2, mifebreüd) 334, 20,
C — G\n ttiolleu (4), biifs unb feinen Soimen (3), DFG in freuntlid^ 337,17,
EFG in freünb 339,26, FF in übevgült, flincfün (2), £ in fünben 333, 5,
J'in hjürt (5), ttjürbig, erteüi^t. entvunbet mivb in BCDEGwir^t 335,7,
in C—G feit, fei-ftu, ftel (ftelle EFG), in BEFG gefinb (gf^nb E), in
BC ml)Pvel)i$ 335, 20, in EFG mävlin, in EG f^nbt 335, 4, in B m\}%^
bveljd} 332, 16/17, l)eifvigangen, cvel)^ 337, 6.
5. 0 ftatt u t)aben EFG einmal in fonber, EG biermal in tompt. u flatt
0 f)ahm C—G in frum 341, 12, C ätteimal, D fünfmal, F neun^etinniat in
fnmmen, F and) in öolfumlid^.
6. ie fü^vt D ein in fie (2), fieben, roieber (2), gefc^rieben (2), biefem,
fc^riefftgelcrte, i/i-'G in tl^ier 340, 26, i!:infie(l), F in fie (18), ^emer.jn,
G in fie (ftjc) (10).
7. Unbetontes e fe^t B jn in 7 fällen, C in 9, D in 15, E in 42, F in 35,
G in 43 SäUen, 3. SB. lege, Vret)feten B—G, lobeft, jnfe ore BCDEG,
genüg(fam), genab, ole, alle Icüt £F(?, bfffperteten, alleä, olle ttjelt F.
Unbetontes e befcitigt B 9 mal, C in 13, Z» in 12, J5 in 7, J' in 23, G in
6 gällen, 3. S. d)vifttid)er B—G, eingfd^loffen, gftorben BCD, bie red^t
cifinbung C—G, gebft, cveü^ä, aug, bett (ora), ber arm (pauper) F.
ÄonfonantiSmui. gortiä befeitigen B—G in batoen, BCDEG in
bol)n, C— G in ablag (2), beraubt, FFG in anbetten, iJ'G in '^aubt,\Fin
breiten, blatten. £eniS befeitigen Di^G in b^wnipt, Z) and) in prac^t, ber =
tcrben, öerterbten, tvit.
SEßortformen. 9iid^§ änbern DEFG fünfmal in nic^tö, ■nn^E)}kx=
mal, G breimal in -nl)B(-ni§), F üicrmal in -nüfe. F '^ot jmeimal nit ftatt
nic^t, einmal fonber ftatt fonbern. Statt ber 33 irann unb 6 menn in A
Iiaben BCDE 30 toann, 9 »enn, F 31 toann, 8 wenn, G 29 wann,
10 toenn. Statt ber 25 bann unb 15 benn in A Ijobm BCD je 20 bann
unb benn, i?22 bann, 18 benn, i^33 bann, 7 benn, G 23 bann, 16 benn.
50^57. 19 6i§ 20. Oftobct 1522
9{cifc))rcbifltcu in Sßciiuttr unb (Erfurt.
ßuf^er l;atte im 5rüt)ling 1522 eine ginlabnng S"^- Sang§ nad^ ber feit 1521
immer bon neuem beunrul)igten ©tabt (Erfurt abgeletint, im Cltober reifte er bann
bod^ nad^ 6rfnrt unb l)ielt, inbem er juglei^ einen SBunfd^ beS ^er^ogS 3ol)ann
unb feine? So'^ne? So'^ann griebrid^ erfüllte, aud; in SBeimar auf bem Sd^loffe
einleituiig 311 'llx. 49. 50-57 CLXI
öiev unb in bei *]}favrfirc^c .}lüei 'l^rcbigtcn. •Caupt'iuette für biefe ip«bigtreife ift
ein gleid)3eiti9ev Srief ''J3lc(aii(^t(;onS an Spntatin '. Sanocfi reifte Sutf^er Witte
Cftober öoii 5Jlctand)t()on, ^atob iprobft, 3o{)ann Stgricola uub 2Bolfgang Stein
begleitet noc^ äÜeimar, too er Sonnabenb beu 18. Cftober anlangte. 3lni näcf)ften
Sonntag tjielt er bte beiben erften 5prebigten (5h". 50 unb 51). 5)bntQg ben
20. Cftober reifte er weiter nac^ Erfurt, .giier prebigte er %a%i barauf einmal ,511
8t. Wid^acl [ßlx. 52) foroie ben 22. Cftober öor= unb nadjmittage, tüo^l beibe=
matc in ber Äaufinnnn^fird;e (9lr. 53) unb fefjrte benfelben Xag nad) SBciniar
juriicf, U'o er öom 24. bi§ 26. Cftober täglich, au bem leisten läge jioeiniat
prebigte CJlr. 54 bii 57). ?lm 31. Cftober langte er ntit fieben 33egleitern luieber
in 3öittenberg an.
3tüei ber Grfurter '•^prebigten — bie britte ift nii^t erljalten, fauni aud) aU
9Jad)ntittag5prcbigt mit ber be§ iJormittagg Berfc^niot,ien ouf ung gefommen —
erfd)ienen fcf)r balb im Sirucf, (oie man nad) Sut^er§ SSrief an ©palatin öom
3. ^JloDember anncfimen mufe o^ne fein .j^utun. Sem SBunfdje, bie bicrte tt)eima=
rifc^e ^^^rebigt tjcrauSjugebeu, tani XSuf^er gegen (Snbe 1522 nac^, inbem er fie ju
bem ■iper^og ^oliaun gemibmeten Sßüdjiein (bie Söibmung ift Dom 'i)lcujal)r§tag
1523 botiert) „iSon >ueltUd)er Cbrigtcit, Wie loeit man x^x ©eljorfam fc^ulbig
fei", umarbeitete. 5ßgl. Unfere 9Iu§gabe 11,229.
a) SDte ^rebtgteu tu 3Beimar. 9tr. 50. 51. 54—57.
Sie fämtlidjen ju 3Beimar gegoltenen ^^rcbigtcn liegen in ber ^bfd)r. .^elrnft. 762
ber |)er3. 33ibliotT)ef ju SBolfcnbüttcl bor. 3)iefe ^bf^r., in ^Pergament gebunben,
beftel)t au§ 76 ge,;ä'^(ten 5J3lättern in Quart, tiie(d)e inbe§ nur bt§ 68°' befd^rieben
finb. Sie 5pergamentbecfc trägt bie Sluffd^rift: „Sie fermon 9Jlartini i'ut^eri§
[fo] 3U aBei)mar i, getrau Slnno bn t [[ 1522 jj." 3tuf SSlatt 1^ ftef)t in btafiroter
©djrift: „1522 [j M j| Verbum domini manet ineternum || lo: dux Saxoiii^ 3C '! In
pacienti silencio timeo pereal fpes mea [[." SBIatt l** ift leer. SJlit Statt 2"
beginnen bie 5prebigtcn.
@ebru(Jt würben biefe ^rebigtcn aU 2 eil ber Sammlung:
„D. 53iartin t'ut^erS ungebrucfte 'iprebigten. 9(u§ ben iianbfc^riften ber
|)erjogl. SSibliot^et äu SSolfenbüttel ^§g. b. 3ßilf)elm |)oect, «crlin. 1846."
unter bem Sonbertitcl:
„D. 5Jlarttn Suf^erS *prebigten, ,]u Sßeimar ge'^atten im Satire 1522. 3"^
britten ©äcularfeicr be§ Xobcgtageä 8ut^er§ !^erauagegeben bon 33Jitf)elm ^oed,
Sccretär ber öer^jogt. S8ibliotf)ef ju SÖütfcnbüttet. 33ertin. ÜScrlag tion ^ermann
Sc^ul^e. 1846." VIII unb 95 Seiten in Cftaü.
Über bie Cfcrfunft ^^^ ^;fi>]d)x. bcrmutet .^oecf in ber ©inteitung ju feiner
?lu§gabe £. 23 f., ba| fie bie .öbfc^r. fei, bereu *3J!elnnd)tI;on in feinem angeführten
;Keifeberid)t ermähnt mit ben Sßorten: „9lüe ^prebigten, auf§ forgfdltigfte gefdjrieben,
befi^t 3BiI(efeü§." Sai erfte 33latt jeige, ba^ fie bem |)erjog 3Df)ann gef)ört.
') Corpus Reformatorum 1,577-582, bafelbft 578 3lnm. 8 ineitete Quellen, gerner
be SBette 2, 254 = gnberä 4, 9Zr. 585, ÄöfJtin 1 ' 521, Scitfdjrift für ßirc^cngefct)ic^te 19, 99f.
Sut^erä SOBette. X, 3 XI
CLXII $tebi3tcii bc? 3at)te§ 1522
biefem !önne fie abix Sßitbcnfetä öevcTjrt Traten. Sie ,s^bf(f|r. gefiörc ber 9luri=
fakvfdjcn S(g. an, 9luvifa6cr möge ftc aU 2Öciniavtfcf)cr .^lofprcbiger (bon 1551
t)t§ 1562) jum 3>üfrf tier C)crau§ga'be nii§ bem füvftlidjen 9lt(^iti er'^atten '^aben.
„aöiüefellä" ift bev bon Sectenborf oft ern.uif)nte 9(navg üon aSitbenfcIS. ^n iioecEä
Angaben fügt 0. tion C^etnemann, .'pn"tifc{)viften bev fjcqogltd^eii 93ibliot^ef ju
SBoIfenbüttel 1, 2, 197 bic lliitteitung, bnfe bic i^h\d)x. mit 'JtuvifabevS ©Ig. Dom
.gier^og Suliui üon 3}raunfii)ttieig=3BolfcnI)üttet angefauft loovben ift.
|)occE ^at in feiner Sluägabe ben Xejt „in bie reinere ©pracEie unb ©(^reib=
weife" fiuf^crS umgemanbett. @r fc^t burcE)gängtg: nu ftott nun, gri)ffeft ft.
gröft, tooUcn ft. roöUen, neljefter ft. ncd)fter, fel6§ ft. felbft, ober ft. aber,
on ft. an, fold^§ ft. folc^l, umb ft. iinib, wo ft. wu, Son ft. ©un, fonft
ft. fünft, tommcn ft. funimen, wirb ft. wärt, fonbcrn ft. fünbern, gteuben
ft. glauben, teuffcn ft. tauffcn, für ft. fiir, auf ft. uf, nit ft. nii^t, jnen
ft. in (S)at. Pur.), bamit ft. barmit, regieren ft. regirn, ficl^et ft. fitf)t,
gii^tbrüi^ig ft. gidjtbrüdjtig, furcht ft. forif)t, bürffen ft. börffen.
,g>oeif§ 2ejt gibt erlangen ^ 16, 420—436; 461 — 501 loieber.
aSir folgen ber .^bfc^r. {Jis) unb ber^eid^nen ■gioedS 3lbwei(^ungen abgefefien
bon ben eben aufgefütjrtcn (bej. mit H). •
b) 35te ^vebtgtni in ©rfurt. SRx. 52. 53.
52. 21. Oftober 1522
SermoH »om ®Iau6en unb äöerfcn.
A^ „(5t)n (Sermon tju fant j| TOicfiaet getrau, tju |[ ©rfforbt auff ben || tag
ber ji taufent ji SücIfraWe bom || glauben önb || tpercfen. |j S)oct. ^Jiar.
Suf^er jj 2lnno M. S). jfii. Ij ©ebructt tju grfforbt tjum buntte jj Samen
beQ Sant 5pauet. i|" 9JMt Siteleinfaffung. Sitelrücffeite bebrudt.
8 33(ätter in Quart, Ie^tc§ 33latt leer. 9lm ©d^Iufe ein .^olafi^nitt.
Ser ^oljfi^nitt am Sc^lufe ftellt einen Siaitn mit Sditoevt unb DJofentvan,} bar.
StudE ßon aßolfgong ©türmet iit ©rfurt. SBorljanben in Slltcnburg 5rtebr.=®t|mrt.,
ärnftabt, Slfc^offenburg , Sreoben, Sifcnac^ (Cefterbelb 131), grfutt TOartinft.,
■Hamburg (». kommet 297), ftönigoberg U., SBittcnberg S., 3>»tc£aii.
A'^ Wie A". S)er ^oläfc^nitt am Scf)Iufe fteEt 9Jlaria mit 6f)rifti ßeicfi=
nam bar.
SBorbonben in ber .ffnaatefdjen ©tg., Sambetg (2), SBerlin, ®re§ben, §at(e U.,
Seipjig ©t., ITJüiidjen ^©t., aBcimnt, äjßittenberg S., Süric^ ®t.
B „Säin. ©ermon. || 3Ü fant 5)lt)d^oel getl^ö j| ju ßrffoibt auff ben tag ber ||
atitff ^Taufent 3iuncffrau-|]Wen bom glauben bnb j| Werden. j| S)oct. Sßart.
ßut^er. II 3m 3iar. S)[JJi:)Oij. || ^ i|" a«it Jiteleinfaffung. 8 Slätter
in Quart, Ie^te§ Statt leer.
Stutf üon aJielcl)iot SHammtnget in Sfiigsburg. ffiotbanben in bot flnoafefd^en
©Ig., SBctlin; eifcnad; (Oefterf)eIb 132), greiburg Ü., 3inn§btu(f, Wünc^en .g)©t. (2),
^lürnberg St., ©c^affbaujen ©(., ©trafebiirg, äßitlfnbcrg 8. (2), Sörid) ©t.
einleitung ju 91t. 50-57 CLXIII
C nie B, im 3nnevn einige Sartanten, am ©d^(u| jnjci ^iDljfi^nittc, Tet|t8
ber l^eitige ©eift in laubeiigeftalt, tinfä ein ©reif.
!öotf)anbcii in bei Jlnaatcfd^en ©lg., SJoinbcrg, SBetlitt, föot^a, iDJündjen .^St.,
SJiüiidjcn U., iptug.
D „6l)n Sermon ju || fant 5Jlict)aet gct^on, jü [ ßrfforbt öff ben || tag 8
.jj. tau=i||ent jun !| dfraurten, üom Ij glauben bnb mcrden. || 'S). 'OJl. Sutf^er. |j
atnno M. S). fsij. ||" ^Jlit Jiteieinfaffung. 8 93lätter in Quart.
©tra^butget S)rucf. 5iJoi:t)anbcrt in 33Q|e(, ©tta&biirg, Slöien, ^ü.x\i) ©t.
XII Cq. :3n ben XII iprcbig S). 5)krtin «uttjerä ftc^t ber ©ermon 331. 3 1»
bis Ä3°, in ben Conciiinculae qiiaedaiii 42''— 49''.
S)ic ©efamtauägaben bringen biefen Sermon: i'cipjig 12, 574 — 579; 3Balc^
12,1948-1961; ^olt. ©upp(. 154-158; ßrl. 1 18, 241-251; ^ 16, 436-448.
SÖcgcn 353, 21 bl)nn ic^ audf) el)n baccalourij %\)t njorben unb auc^ an
fic^ '^ot ber Grfurter S)rucE A bic meifte SÖat)rjd)einIict)feit, bie Editio princeps .ju
fein. C erfe^t 361, 9. 12 ^ut^erS 9tuSbrucE (ampcn burc^ 9(mpein unb ift barum
neue 9tuflagc, ni(i)t ibriage Bon B. D ftimmt mit 352, 28 lamf en ju Ä gegen
BC, ift mcgcn 353,16 baftet Vorlage teine§ anbern 2ejte§. XII fielen mit
352,28 tampe ^u A gegen BC, Cq überfc|en A7/, ögl. 3. S. bie Überfdjrift
De virtvte evangelii 353, 25. SBir geben ben Sejt nad) A unb üeräeid)nen bic 3Ib=
UJcic^ungen ber übrigen S)rude, fofteit bie folgenbe Überfidjt nid)t barüber berichtet.
Umlaut. 9llte8 ö, oe erfc^eint in ßCal§ 6, ü at§ ü (boc^ f^nb 357,17),
üe olä ü (bod) je Inial bet)i)et, '^ijebtcn, 5l)effenn), iu al§ eü. Umtaut be=
feitigen BCD in roftigen, BC in folltjd^en, tored)ttigcn, lugen, B in
folc^cm, genant. Umlaut bejei^net D in n^afd^en, rdbt, anfd)läg; njollen
unb feinen {formen (7|, ^ren unb feinen (formen (10), gel^ör, ftroen, Si^^
mifdjc, frötic^, götlidje, crlöfen, tuftlic^er, tloftern, noten (2), t6bt=
li^en, möd)t, grofferu, topff, Äöln; fünff (3;, für (10), mürbe (2), über
(12), fürft (3), jürnen, fnnb (8), -nüfe (3), betümert, befd)üfeen, fürt an,
jüngft, gegrünbt (2\ bürden, nü^lid), ömbgcftür^t, fdjlüffel, natür=
lid)er, üben; muffen unb feinen iJormen (7), büdjer (2), füre, l)üt^en (2),
bemüttig!eit, mu, berüren, l^üttein, brubcr, ftülen; ftebermüf c^en,
3tt)üfd)cn (2); früntlid)er (2).
iöofali§mu§. 1. 9Uten gjlonopl^t^ong bcfeitigen BCD in beleibt, fei)
{\), t)iüe^d)t, C nod) ein .jttieitcä WoX in fei). *Dlonopl)t^oug fü^rt C ein iu
gelic^nufe 355,33, D in öff (22), l)n- (3).
2. a ftatt 0 ^aben BCI) in ba (7), nad) (2), BC aud^ in berftaft
359, 24, toa 360, 28.
3. 9lltcm uo entfprid)t in BCD ü, in D a\x6) fün (5), nun.
4. ie befeitigen BC in f>) (3), fteEen e§ '^er in ^e^nnbt (3), bie (5),
l)ebDd), C awä) in fpycffeu. D fc^cibet i unb ie richtig bi^ auf bicl (11),
gefpielen, gefc^ricbeu.
5. 9lttcm ei entfprii^t in BC ai, bod) ein (e^nn) (3), allein, '^eilig,
loeife (-2), lei)btt (dncal), 6)cred)tigfeit, bereitung, ge^ffer BC, et)n (2),
einigen, eigen, eigner, -tel)t (4), 6l)riften^eit, gel)ftlid), jmetien (2) B.
.6. gjunbung ^aben BC in böft (2), ^611 (4), ^6r 354,7, fotbt 356,14,
XI*
CLXIV ■iptcbiatcii bc-3 3'nt)rc? 1522
oltci- 361,4, tuöllen (2), D in toönen (4), (Jntrunbung '^atien JBC in Wellen,
toelle, ttellcnbt, ^'c^cvluljfÄjcn, bc|cn 355, 25, C in bicl;ti9Qm§, pvel)=
tigamä, D in au^lcfdjen (2).
7. D ftatt u l^übcn BC in JJ'omptt, fonimen, fonbcr (11), (' noc^ ein
jtoeiteS 5)tnl in tnmptt, ii ftatt o f)aben /?(' in fun (3), D in fvumm(er) (2),
frumtcit (3).
8. Unbetontes i fc^en BC in formen öon luelicl) 3 mal, bon folid^ Oniat,
C auc^ in tüellic^en 357, 7 3U, B befeitigt i in Spornten tion \oti&j 2moI, öon
foIcE) lOniat unb f)Qt 355,2 gottc§ ftntt gottiä.
9. Unbetontes e Wirb ,^ngcfctit Don BCD in genüg, jWoljerlal), bnn§e=
tcn, bon ßC in genügfom, (bnn)geleicf) (10), ber geteljdjenn, anberen (3),
f)etren(n) (4"), 3iunrf^errcn, berloten, gereii, berfotget, gemac£)et, über=
to^nbet, @prcd)enbc, bon B in bcin > beinen, Ferren, nennet (2), er=
l^artet, erlanget, leret, alle (7), ole (6), gebe, feine »ort, fed) ■> fetje.
SSefcitigt mirb e bon BC in eigner, gfdfirift, wir all, öon CB in gnebig,
bcr gemacht glaub, öon C in tobt§ notten, tion B in gnaben (8), gern,
groffcrn, anbre, tl^effften, 6!^rift, (onimeiB, bie 58ifi^off (2), bie wenb;
ewig ruroe> ewige ruw.
ÄonfonantiSmuS. ßeui§ führen BCB ein in ge^bt, önber, BC in
t)abt (2), i)ebt, erf)ebtt, C in bre'^en, B in "^abt 352,27, breüttigam f2),
Qugenblid, Sabft (1), bred^cn (2). fvortiS führen BC ein in preüttigam
(2), pauwfeüige, 33abft (12), gepot, tinter, BCB in f)aupt, Cinanpeten
360, 17, B in lcl;plicf|, 33apft (2).
SBortformen in BCB: nu >■ nun (nun B), bor- > bcr-, on->tin-
(boc^ 359,13 Cn anngefe^cn;, in BC. Wen > wann (3), wann > Wenn
(2j, benn >■ bann (5j, bann >- bcnn (2), ^e > jü, ^wufc^en >• jwif^en
(3). Sie 3. *|*erf. 5plur. wirb auf -ent gebilbet: Warenbt, Werbent, tünncnt
u. f. f. 3n C: ben> bann 357,14, feinbt > f^nb (3), feinb>fein (2).
53. 22. Ottober 1522
Sermon öom Sreuj unb Sctbcn.
^luägoben.
A „(Sinn Sermon [| ju drp'^ojbt auff ©ant i; ©euerS tag gepzebiget |[ bom
creutj bnb leibe |j ein§ redete cf)rifte jj menfd^en k. || '^ jj S). 5Jlar. ßu. ||
Tjm 3ar W. S). XX ij i|" W\i 5:itelcinfaffung. Xitetrüdfeite bebrudt.
16 SBlätter in Cttati, le^teg 33tatt leer. 3lm gnbe: „ßob fet) got in
ewiteit. 9lmen i, ©cbruift ju ßrffurb j| burc"^ Micf)ael buc'^-||fürer tintfier
ber @apt)atcn, !| bo Wil er ber fauffleuf^e ji gor cbenn wartl)enn. jj '^ \\
Soli fapienti beo gloria. || 9lIIein ß^üfto fei) bie cre. ||"
Stuf S5I. 15 ä ber Bon ti. jtommer S. 231 9tt. 55 unb Giemen SBeittäge jur
iHefotniationägcfdjic^tc awh 3>DicfQU 2, 95 f. bcjdjttebcne ^oljjdjnitt o^ne öinien=
tanb, mit Otofenttanj Sor^anben in ©tto^biitg.')
') 2)!it bcn im Sitet genannten „6apl)atcn" ffonft flaffatcn) finb bie Saubengänge um
ben 6^ot bco Srfurter Som^j bc^eic^net. 8at. cavmn aedium, eavaedium. 3)gl. ®aBb. 5,
21. 26. 372; Sllbtcd^t, Seipjigct Wunbatt 142. 3t. ®.
II
einrcitiiiiq i» *)!r. :iO -57 CLXV
li „§l^nn Sermon ,icu ;i grjjljojbt auff fant i: Sinicre tag gcpu'bigct öS ||
creut,^ önb leiben cin§ || redjtenn i'^nftcnn nicnfd)enn k. ]] SD. 9)lar.
Sutfjev. ' 3m 301- M. T. .«ij. "" ilUit ^itctcinfaffung. 2itetnictfeitc
bcbvucft. 6 iölätter in Cuavt, leiste Seite tccv. 9(m Önbe: „% @e--
b2U(ft ,}u grffojbt jum ©i^luavtjen ,'Qom."
2rmf Bon ?Ji(ittI)c^ llinlcv in ßvfurt. a.!üt()anbcii in bev finnofefdjen ©Ifl.,
Mfdjaffcnbntg, :i<crliii, iyvcc>(Qii ©t. (.g)ci)cr 122), S^rcsben, föreifätoalb, .^»ambntg
(t). Sominct 298), ßeipjig St., 9JJiiiic|en ^®t., aBcimnv, SäJittcnberg 8.
C „@in Sdjon @ev=!imonn tju (Srffnrbt in ber Ij fQuffmanStirrf)enn gc! t)je=
biget, Dom creut,^ || unb (eibcn tcie e§ !: cT recfjter ctjiift ii trugen fol. ||
q II ®. War. Sut. ! OicbnicE [fo] ju erffurbt burdf) l| JJlic^aet i8nct)fnrev
SmJISar .«OJ. 5). Oij. i;" 3)Ht 3:itcteinfaf)ung. 8 «lätter in Qnnrt,
te^tcS Slatt teer. 9(m (5nbe: „1522".
Süotljanben in ber J?nnQtcfrf)en ©fg., Slltenburg g^riebr.^öqmn., Serlin,
(Stfnrt 'Diottinft., Königsberg ©t., ßeip.jig ©t., Sübecf, SBeimar, 3toida>i-
T) „9(in ©ermon |j ,ui (5rfo!bt auff .©. Seue=[|rii tag geprebiget bom 6reü^
bii Iei-!|ben aing red)tcn M)riften '[_ mcnfd)en .3C. || S'oct. TOart. Sutt^cr. |l
3m 3ar M 3) Oij. ; [.!ppl,5fd)nitt] ii". Wit liteteiiifaffung. 8 äMötter
in Duart, (etjtcä i^tatt leer. 9(m 6nbe eine S'c^'cifte.
Jer S;ttelf)oljftf)nitt ftettt (S^riftul nm Äreuj mit DJinria unb So'^anneä bnr.
2rnrf Bon 5)JcId)ior ^Kammingcr in 91ngsbiirg. ÜJortjnnbcn in bcr ßnnnfefdjcn ©Ig.,
»crlin, Srestan ©t. (Jpcljer loO), ll!iind)en ^@t. (2), 5Jiünd)cn U., Sßittcnberg f.
E „®^x^ ßriftlic^er ©ermon || geprebiget am tag ©eucri || ,5U (Srfforbt ijn
!auff=|{manä tljrdjcn, tiom !I Prent,; Unb let)ben, j| t^u fceffcrung ein^ j|
itjlidjen criften||mcnfc^en. :j S). ä)i. l'nt^er. || 9Inno 9Jl. 3). sjij. |j % ©e=
bructt t^u (frfforbt tjum bunt=jit'^eu 2amm bei) ©ant Spauet.l]" 5)lit
2:iteleinfaffung. liteirüdfeite bcbrudt. 8 3?(ätter in Cuart, le^te ©eite
leer. 9(m &nbe ein >vj)ot,5fd)nitt.
jEet .g)oI,5id)nitt am (äube ftellt beu ©Bangeliffen a)Jatt()äui mit @ngcl bat.
S^rnrf Bon SBolfgang Stütmcv in örfurt. 3?ot{)nnben in bcr finnQfeid)en ©Ig.,
3Utenbnrg 5tiebr.=®t)mn. , S^cvlin, Scfjan, ©ifenad) (Ceftet()clb 1-33), .f)oIle 11.,
|)nmbutg (B. Sommer 299), Äönigäbcrg U , SBcimar, Söittenberg ü.
hs. Sie Senner .C)anbfd)rift Bos. q 25" enf^ält anf 5ÖIatt 262''-267*
unfere 5}}rebigt.
3n ben ©efamtauägobcn finbet fic^ ber Sermon (5i§Ieben I, 99»— 103'';
^ütenburg 2, 154-158; Xleip^ig 22, 191-196; SÖüid) 10, 2068-2085; thtangen
120,309-320; 2 16,448-461.
B ift oll 9lug§burger S)rucf nid^t Vorlage einc§ bcr in Erfurt erfc^ienenen
(ogt. 361,21 f)iei unb fte^t im litel unb fonft gegen ACE i\x B. C fuc^t burdi
SBegtaffung öon nierd 363,34 ,^u glätten unb ift barum toeber Criginnt noc^
Sßorlage ctne§ anbern S)rudg. B rüdt 364, 5 bon fein auf tein a5 unb ift
barum nid)t Ibrloge Don ACE noc^ fte"^! e§ äti-iifd)en i^nen. E für.jt nt)mmer
ju bil 363, 21 in aber, bog fatf^e SSibeljitat ^Jiat. 9 (363, 17) ertlärt fid) al§
fa(fd)e Sefung ber altcrtümüc^en S, bie A an biefer Steüe bietet. As ift ?lbf(^rift
CLXVI ^prebigtcn bc-J 3al)rcl 1522
»on D, t)on herfelten .f>anb wie bnlb nacf)f)cv in bcmfelien Sammctbanb eine
^fiiebigt üon 1530. S)enmad) ftammcn BCE au^A, D ou§ 5, /(s aui D. Söir
gcfccn ben Sejt nad^ ^ mit bcn 3lbnjcid;ungfn Oon BCDE, bon ber iDUtteitung
ber i.'e§arten öon /(s toar abjufefien.
3uv @prad)c bcv Snide Infet fid^ jufammenfaffenb folgcnbeg fagen:
Umlaut tüitbkfeitigt boii -BC'i' in faufeljpielä, üortratDcn, genung(3),
^ung(e)vien, mn^, nun (2\ öngcbultigfllic^, luf^c, .^u pulucr, bon i?£'in
burgerfdjafft, njurbe, genug (2), fumpt, brubcrfc^afft, bon VE in tool =
fd)einnenbe, muft(e) (2), bon B in '^auptftude, fuBftapffcnn, bon C in
genant, gtalübcn unb feinen formen (3), uotl^, mondje, muffen, getjugniö,
bon E in ^oren unh feinen govmen (5), tlofter (3), nott)en, mod)ft, eiiofnng,
fronimigfel^t, fronifeit, bovmugtifeit, gelüftet, geruftet, fuffcn, bn =
gtucEeg, bevumen (2), gute, bben, il|ume.
aSeäeid^nung be§ UmloutS füfiren ein BC in 9lemlid), Dtl^omern (2), er=
lofung, evlofet (2), nötiger, terümet, 5 in börfftigen, mondje (4), gelöft,
orttiern, götlic^, mödjt, tonnen, geübt, 2ürcEe, rüde, bortfiümbt, muffen,
mütterlidie, betrüglid^en, C in Igoren, Sarfüfer, r!|ümct, t^üt. D ftellt
ä für e '^cr in Sältjgfait (2), jdmertid)§, röbtc, gefc^d^t, bcjeti^net alte§
ö unb oe mit b, ü mit ü, üe mit ü, iu mit eü, boc^ bereinjett erte^ung, to^|te,
liffcn, berfljcret, mtieffen.
93o!atiemu§. 1. 7) fd^eibet altei ei unb i all ai unb ei, bot^ 5ß^ari =
fel)f(^e, fet)^ten, ein (3), met)blen, mar^eit, gerec^tigfeit (2), l^er^teib,
fc^mad^eit, altetn, allermetiften.
2. ü fül^rt C ein in rüffen (2), r'f)üm (2), gut (9), gütter, muffen,
E in Stu (1), ü erfe^en BCE burcf) i'i (ü) in muffen (2), BC in mügen (1),
bornünfft, retd^tf)ümer, geteuft, BCE burd) u in furften, tl^ut d), BE
burd) ü in rümcn, B in dürfte, lügener, burc^ u in anruffen, 3ube, BE
in furftentbumi, E'burd) ü in reidjtümer, burdf) u in bornünfft, lugener,
toett tlugen (2). D f)at fteti ü für altes uo.
3. C befeitigt ie in befdjriben (2), bil (1), £■ in briffe. D fd)eibet alteä
ie bon i bis auf fl), entfernt i breimat in gottei. ie fül)ren ßC oft ein in fie,
bie, toie, je einmal in "die, biener, fd^icr, fdE)riefft, 5 in nl)e(mant), bor=
bieten, biefem (2), gefd)rieben (2i, mieber (2), C in bienft(barfeit), ge =
ftiefft, ergrieffen, tt)iefd)tnd), bieffem, E in nie.
4. B befeitigt 7, Chi, i> 56, £4 unbetonte e, 3. 33. ^erbft BC, eigne
(4) B, Werftu, ollein (2), bem folct, creu^ [2S), fold) angft C, l^et^leibt,
aigne(n) fS), toerd (ipiur.) (5) 2), man§, fte'^n £. ££' fe|en 6, C 42, D 15
unbetonte e ju, 5. 33. get}et)fen, gefanbt, gefdf)toeig, gef($a|t BCDE, bor=
ftel^en BCE, genabe (2), adE)te, '^erre, bie gan^e roett C, toelc^el, ge =
bendeft D, mcrde E.
,S?onf onontiimuS. &ni§ mirb eingeführt bon ßCD in gebetf) 363, 35,
bon BE in be^ 362,3, bon BD in bnber (1), bon B in f)eubtman, bon D
in erbic^t(e) (3), berb^rbet, gaudel fpl)lä, befeitigt bon B in gel^attenn
369,29, bon C in fotten (1), bngebultigeften, bon Z) in geboren (3), oplag,
^)au»en unb feinen formen (6), {)alten unb feinen gformen (3), gepet 366, 17,
©iileituiig m ?ir. 50 -57. 58. 59 CLXVII
ge^joten ('S), bertt){(fc, erü)tten, bienftpai-foi t, futttcu (1), foü, tuoUite),
gellten (2), (ön)gebuttigc (3), altera, öon E in 6e!E|altcn, altbcrg.
aBortfornien. nit > nid^t ßD 4, C 2. nief)§> nichts ß 7, CD 5,
Ei. ober>Qbcr ß4, C28, E'S. aber > obber ß 2, 7) 17. fonber(n)
> funber(n) B2, C8 > fonbcv 1) 11. on > an BD 2, bo >- ba D 16,
ttjo > loa D 2. ben ^ bann Z) 4, ban ^ bcnn Z> 3, menn ^^ loann Z) 2.
-ni§>-nu§D3. nu>nuni)4. üor>fürZ)18. üot- > öer- D 41.
fetbft>fet6§ D b, El. ifeit>ig!eit ftgrait) 5 11, C16, 7)25. tüitd)
>toelc^ 5 2, Di.
58. 50. 1. u. 2. 9loBem6er 1522
^^rcbtgtcn on 3Ulcrl)ciItgcit nnb am 20. Sonntag nat^ Jrinitattö.
2)iefe bciben *^kebigten finb jufainmcn gcbrucEt cvfcljicncn unb ein ber erften
angeljörigeä <BiM ift in biefen S)ruifcn tior bie .^toeite gcfe|t toorbcn. Stufecrbem
l^aben wir nocf) einen PinjelbrnrC bon 'ilx. 58 unb eine ^Hbreryd^c 5hcf)fd]rift ton
9U-. 50.
■Diur einer ber JSvntfe ift batievt unb jniar 1523. ®a^ tuenigftenS 'ih. 58
nic^t and) 1523 getjaltcn fein fann, erroeift bie öon Sörer unb Uotf) überlieferte
5Prebigt über ba§ G^oangelium be§ 22. (Stg§. n. %x., mit bem 1523 ^lllerl^eiligen
aufammenfict (33b. 11,193 = 12,670). 3in Mörers Dkc^fcfjrift ber ^x. -59 ift
bie barüber gcfdjriebene So'^raalit 1523 lüieber geftric^cn. S)ie 5Jad)fcf)rift entt)ält
auä) nidjt ben aibfdinitt 'bon ber ©eiligen g^re' (407,19 — 410,9), ben bie
S)rurfe BC ber Oir. 59 üorangef)en taffen. 3)a^ er nid^t ,5U einer ^prebigt an 9tner=
feelen, fonbern ju einer an 3lIIerf;ci[igcn gefjört, jcigt ber Urnftanb, bnjj barin
SlEerfieitigen bai „l^cutige fcft" unb „morgen aller feien tag" genannt toirb
(407,19,20.22). ^ic 3:rudfe BC be^eic^nen im 2;itel "3^. 58.59 at§ „3mu
©crmon auff^ feft aller {)et)(igen", ne'^men alfo beibe für 1. 9?oöember in 9{nfprud^.
S)a6 bicö nn.jutreffenb, jeigt ba§ in 9lr. 59 nac^ bem 9(bfd^nitt bon ber .öeitigen
efire be^anbelte gbangeliiun Watt^. 22, 1—14; e§ ift ba§ be§ 20. ©tg§. n. 2r.,
mit bem 1522 Slüerfeelen äufammenficl. iKidjtig f)aben ba'^er fc^on „XII 5preb."
unb G'^elius if. unten) ben 20. Stg. ongenommen. Unb in ber Äirc^enpoftille ift
ber 5Ibic£)nitt 407, 19 — 410, 9 ber Dir. 59 bor Tix. 58 geftettt inorben, tboI)in er
offenbar ge'^ort. 5p.
Sluigabeti.
a) ber ^rebiflt au "MKcrfieiligcii.
A „6V)n Sermon ij auffä 3feft aller tje^tigen |; bon ben ac^t fetig=!jfaiten,
gepicbigt |i burd) 2)octoi jj SKartinum jj Sutl)er. ]| ä«atff)ei. b. |j 2ßittem=
berg. ||" 9DJit liteleinfaffung. 6 Slotter in Quart, Ie^te§ Slatt leer.
Srutf ton 3obft ®iitfncd)t in ^(üriibcrg. a^orljanbeii in bev ilnnatefc^en
SIg., aitnftabt, Sombctg, 58etHn, lejfnu, Bresben, .f)aüi; U., Königsberg U.,
SJJündjen §St., 3Jiünc^en U., Tübingen, SÖien, SBittenbetg ü.
b) bciber Ißrcbigtcn.
ß» „^toü Snmoxi \\ au^^ fcft aller '^et)=jjli)gen, bö ben acl^t || fclig!et)tc, önb
tot) II bie ^eijligc ju erl§en l| S)oct. üJiar. 8ut^. i| ©epiebiget p 2Bittem=
CLXVIII
iptebiglcn be« ^a\jxt^ 1522
Berg. ||" OTtt 2itelcinfaffung. SitelrüdEfeite bcbrucft. 10 srättcr in
Quart, Ie|te Seite leer. 2lm (5nbe üicr ficine Slattftütfe unb 3, bar»
unter: „®ebrutft ^ü ©rffoit ^üm Sunttl^en SaWcn, || Ut) ©anct 5pauet
,-. II ainno fflj. 5). X.\"iij. ||"
®er etftc ©ctmoii ftliließt ouf ber neunten, bcr alocite beginnt auf ber jetjuten
©citc. SBlatt 2 ift oljnc ©ignotuv, 35(ntt 7 fiilfdjlii^ „?liii" ftgniett. S)rud bon
2Bolfgang Stürmer in (Srfurt. 3jorf)nubeu iu ber fitinntefcfjen ©Ig., ^Irnftobt,
2l|ci)affenburg , Scrlin, Srcf-ben, Grfurt ^JKirtinft. , .^inniburg (B. Sommer 379),
Scipjig ©t , 9iürnberg ©t., Sc^leufingcn, Söeimar, Sßittenbcrg S.
i)'" Wie B^, nur fet)lt am ©übe „^^Inno m. S). X3Eiij. ||"
Sßorf)anben in 9J)üncl)en 11.
C „3>i'ü Sermon Quff§ |j feft aller I)at)Iigcn, llon ben || ad^t Seligfa^ten,
5ßnb II toie bie .S^a^ttgen jü || @cren fein. || $oct. 99?ar. fiutf). || ®ep!e=
biget 311 SBittemtierg. ||" SKit Sitelcinfaffung. 12 S?(ätter in Quart,
le^tcg 931att leer. 9tm ©nbe: ^
Sie erfte 5}rebigt fdjiiefet Quf ber elften, bie jtDeite beginnt auf ber jlDblften
^ ©cite. ?luf Statt 6 fel)lt bie Signatur. 2rucf Don ^org öSaftel in 3tt)ictau.
33orl)anben in ber finoofefctjen ©tg., Bamberg, SBerlin, JBreälau U. (untoUft.),
Bresben, (äifenad) (Ceftertjclb 181), ©reifärtialb, S^aüi 11, ajiünct)cu §©t.,
TOüuci)en 11., fünfter, 9}iirnberg ©t.
XII. S)ie ©Qininlung ber „XII. 5prebig S). SJlartin fiutt)er§" enthält in i£)ren
beiben 9luSgaben ben erften Sermon auf iBl. ß 4'' big 5J l^ ben .^tueiten
auf 33t. 911" big 0 3^
Cq S)te Sammlung ber „Conciunculae quaedani" entt)ält bie beiben Sermone
auf 231. 57» big 62»' unb 62'' bi§ 64>'. S)ie Überfe^ung enbigt bei
410, 8.
c 6ine Überfe^ung be§ stoeiten Sermong oon ^of). 61)ell)ui enthält ber
Unf. Slugg. 19, 175 unter c bcfc^riebene S)rucl „lONAH || PROPHETA
MARTINI LV=||THER1 Comiiientariolo explica^Htus" auj 581.81" big
87». 'Eie Überfc|ung beginnt bei 410,10.
33eibc 5prebigten finb in bie Äiri^enpoftille aufgenommen, ber alg @in=
gang ber 5ir. 59 überlieferte 9(bfd)nitt ift t)or Dir. 58 gefteüt unb bie fo üerOo'(I=
ftänbigte 9lr. 58 olg ^^rebigt an ^lacrbeiligen, "Jh. 59 als "iU'ebigt beg 22. Stgg.
n. Zx. bermenbet. 2Sn ben ©cfamtauggaben finben fio fid) bemgeniä^ fieip3ig 14,
652 — 657 unb 353''-354\- Wald) 11,3170-3187 unb 2320-2331; gr--
langen M5, 517-534 unb '14,189-198; U4, 223-233.
9bn ber ^prebigt am 20. Stge. n. Ir. befi^en ttir in ber Jenaer .^bfd)r.
Bos. u. 17-^ öon giörerg ^mh gcfc^vieben auf 23t. 138" big 139" eine 9tac^-
fdEirift Dl)ne ben (inte oben nac^getoiefen tourbe) nidjt ba^u gel^brigen @ingangg=
abfdbnitt. Sia§ Stiicf trug bie Überfd)rift: Anno 23. de nup: 2)iefe ift aug=
geftric^en unb bafür gcfc^rieben : Perlinent isla ad Euangelium supra de coena.
SSgl. nod) oben S. XIV unb Einleitung ju ''Jlr. 61.
3n BC fe^lt 400, 11 fein gegen ßuttierg Oiebraud), 402, 12 ift baö not=
toenbige bie armen be§ get)ftg burd^ bie .k. erfet^t. C fielet mit 400, 21 füron
ufra. nid)t ^tnifdien A unb B. gür bie erfte '^rebigt ift A 23orlage tjon /?,
eintcitiing ^u ^t. 58. 59 CLXIX
für beibe 7? Vorlage öon C. ATZ fo (gen mit iOO, 18,19 Jcin. ^tciti, 407,20
in ber C gegen B, Cq ftimmcn mit 402, 11 Christus allein 3U XII, c '^ot 411, 17
docet, 411, 27 (|Matiior obslaiiila mit A'//'' gegen bie übrigen. 9föver§ ^ieber=
Idjvift ift U'ü!^( feine unmittelbare ''Jtacfjfrfirift, ,^eigt aber fonft ben Äavaftev ber
5Rörcrfd)cn Stuf^eirfjnnngen. Söir geben bie crfte *|^rebigt nac^ A, bie jtoeitc oben
narf) iUörev, unten nad) H. S^cn 3lbtd)nitt üon ber .Zeitigen (S^re '^abcn hjir an
ber Steüe gelaffen, bie i^m bie nltefte Überlieferung, ivenn aiid) irrig gegeben l)at.
Unter bem 2ert Don .1 ber 9h". 58 unb unter bcni lum H ber 'Jir. 50 iier,^eid)nen
reir bie ^.?U)meid)ungen ber anbern ®ru(fe, folucit nic^t bie fotgenbc Überfidjt baüou
SRed)enfd^aft gibt.
;3n 'iprebigt 58 fübrt />' Umtaut be§ a je 2mül ein in maieftet unb
gteuben. C befeitigt if)n !f)ifr unb in (afet 404, 13. Statt fenfftmntig (fo
ftet§ in A) fiat 7> Imal fenffmi'itig, 2mat fanfftmutig, 4moI fanfftmütig,
baju fanfftmüt 402,22, fanfftmütigfeljt 401,31. C Ijat fiier ftetö Umlaut,
5mol ianftniutig(taiti. ^lufjcrbcm l)at C d in fänfft ("2), Dufänffte, al=
mnd^tige(n) (3), frl)bmdd)tigen, tf)ntt (2i.
Umlaut beö o be,5eid)net 7) nur ticreinjelt: tl)6ttcn (4), t{)öteft, bolc unb
feine (formen (5), mögen (4), m6d^t(en), göter, gö^en, ^ort 405, 11, !^6rte
407,9, frölid), ^7 au^erbem in grofte, gröffere, möllen (4), frolic^l, ge=
tröft (2), getröftet.
Umtaut be§ n be.jeii^net B in fnrn 401,12, miiffenn 404,26, gut
401,13, giitigfait 406,25, bngutig 406,31; C nn^erbcm in für (4), fünb
unb feinen ^ovmen ("6), über i'i), fünff(tcn), lonfüdjtig, radE)füi^tig (3j,
fülen, überfd^üttet, fürcbtenn 406,30, büd^er, muffen (6), müft 404,21,
bri'iber, rinnen, n'imeft, triibfal (4), gemut, gütte.
Über bie Sotate ift fonft ju bcmerten:
1. B '^at 0 ftatt a in bo (41), borumb, tuorumb, jo (2). C ftellt
!^ier unb in ma (4) a l^er.
2. Stfifc^en ei unb ai fdieibet B nic^t, C ftetä, aufgenommen et)n fl2),
et)nen, eignem, barml)er^ig!eit 400, 12.
3. ie fteüti'^er in öiel 400,6, bcf($miert 402,2, fie (4), befeitigt e§
in tl)bc, (üor)bl)ncn, ^t)f)en, fd)tiffen, befd)tift, n^man^, n^manbtS,
ntjmant (3), I^ilten, gingen, lid)t, U)gen, tt)l}, fd)ire, bl) (2), fli^en, l)or=
lifung. C fc^eibet i unb ie, auggenommen burcf)gängigc§ fl).
4. 0 ftatt u bat B in fonber (18), fommen unb feinen goimc" (6),
fromm unb feinen formen (6), monne 406,4, genommen 407,8. C ftellt u
3mal in frumm fier, o in tomm 403, 11, fonft 405, 7. A ^t Imat mögen
neben 3maligem mügen, B ftellt ftetg mögen, C ftet§ mügen l^cr.
5. u ftatt u \)0.i B in ^ü (24j, |mu (1), C gibt alte» uo mit ü mieber
anfeer in t^un (3), jum (11) unb ücreinjeU in gefugt, armutt, trug, mu^.
B fd^reibt Imal, C 5mal t^on ftatt tl)ün.
6. Unbetonte^ e mirb Oon 7> fetten jugefe^t: genugfam, nic^teä 400,27,
femer, ane^et)t, erferetä, gebe 403,5, tonge, ijftcr befeitigt: gnugfam,
gmr, (au)fe'^n, fiirn, Wern, marn, jueu >■ xx\. 403, 19, regljrn, '^errn,
goti, lodtt, abmalt, ermedt, geberbtt, (üor)b^tbt, fe{)t, bor^elj'^t, bie
erft .feligfetit, fagtt. C fe^t gegen B e ^u in @mer, (an)fef)en, fiirn,
CLXX ^^vebiQtcn hei ^ai)xei 1522
»eld^eS, '^cvrcn, Mcttis* c in gniigfam -i05, 26, atjet)t, crfcrtS, geiiaigt,
bngtljmvffig.
7. t ftntt c tjQt B 5 mal in gottiä (gott§), C fteüt gotte§ '^er.
fionfonanten. Seniä bcfeittgt 5 in gepeut (2), anpeilt 400, 15,
ijoben (2), Ijapft (2\ bortcrben 405,22, fegen 401,12. C fteüt aufeer in
iajjft, n.10 c§ p nocf) ein britteä 5.1Ja( cinfüljrt, ii'cniS Ijer. govtig bcfeitigt B in
auprcitTjet 401,2, bvot 404, 16, bralüct 400, 8, toolbat 401,1, önbcr
403, 18, bctjalbcn 404, 11, albc (2j. C fteEt in tüolt^at, be'^alten, alte
405,30, QuBcrbcm in letiplid) 401,6 gortiä I|ev.
SBortfo vmcn. B fiil^rt bie mtttelbeutfc^en formen fal, falt, aber,
bcnnocfj, befte, brauff, öov-, ttict)nig(f), öor ($röp.) buvd), loä^renb C bil
auf geringe 9{cfte fol, fott, ober, bennoc^t, bcfter, barauff, öer-, toenig,
für l^erfteüt. A Iiat nit, nun, B nidjt, nu (baneBen 2tnal nun), C fteüt
gegen 5 4mal nit, 5inat nun fjer. BC 'ijahm euangelium, 5Rofe§, ben(n)
(40), tüen(n) (11), etWon (2), rouB (4), felbft (2) ftatt etrangelium,
5Jlol)fe§, bann, mann, etfticn, l^erau^, felbS. A f)at 26 feinb, 18 fein,
B 4t feinb, 31 fein, 9 finb, C 15 feinb, 25 fein, 4 finb. C fc^reibt 3mal
anberft ftatt anber§.
3in 5prebigt 59 folgt C benfetben Segeln toie in 58. Sltteä d, ei, te, uo,
üe hjerben mit a, ai, ie, ü, ii be.jeic^net, bod^ toerben bie ^näjm ü unb ü Öfterg
öcrtaufdjt, aud) gilt o ftatt a in mon 407,26, one (1), ei ftatt ai je Imal in
fein, ttieljl, nieinung, ein, allein, gebreit, i ftatt ie in an^i^e 408,24
unb burcf)gängigem ft) (nur 2mol fie), u ftatt ü in tl)ut (2), tl^u^ (2), jum
(8), äun, 3ur (4), jurran 413, 35, mu§ (1), tf)on ftatt tf)un fü^rt C4mal ein.
Umlaut befeittgt C 5mal in glauben unb feinen S^ormen, 3mal in
tobten. 6ingefüf)rt toirb Umlaut be§ o in gotlid^fer), Di6nier(n) (3j, troft^
Itd^er (2), troften (2), roollen (8), getDbt(et), morber, f)oren, fc^ön, bc§ u
in über (4), ptf, bf(f)ü|eft, Sinbflüffen, (tin)glü(I, fünb(e) (15), ge--
grüubet, für (3), »ürgeng i2j, bertünbigen, fpüren, jüngling, fünff
tinnb fünff^ig, anjünben, tf)ürange(.
0 ftatt u l^at C je 3mal in fonber unb fonft, u ftott o in frumm
413, 32 unb funnft (1). Unbetonte^ e wirb jugefügt in tielffeft, etoer, gottei
(2), feigen (4), beineS, toelc^eS, leernet, roareft, f($ta^e, liebe, öfter be=
feitigt: bfdjütjeft, at)gnc(n), beftetigt, gered)tfcrtigt, njer e§, er fel^ e§,
fein barm^er|igtait, ain glitte mal)nung, feine fnec^t, ain groffe "^inber^
nuB, bie red^t brautt (2), ba§ ewig lied)t, ba§ ewig leben.
8eniä wirb eingeführt in gebott (2), blüt 411,11, bret)6 412,14, wilbu
409,9, berberben (4), gen 409,25, befeitigt in timb bringen 412,23, prün=
ftig 415,31, prunn 416,30, erhalten 415,22.
gefte aCßortformen finb Äünig, bennoc^t, befter, ober, anberft, ob(§),
-nu§, fDl(t), feinb, gefc^eljen ftatt ßöning, ^onig, bennocf), befte, aber,
anberS, ab(§), -ni§, fal(t), fein, fint, gefc^en in B. ferner '^at C bor- ^
ber- (48), bor- > für (11), nu > nun (7).
einUituiig ju 58. 59. 60 CLXXI
fiO. 9. 5}oüemfcet 1522.
"i^rcbtflt am 21. Sonntag und) Iriiiitntiö.
9luf bcni 5)lünd)cner öjeniplar öon E (f. ii.) ift bon gleidjjetttger iianb be=
mertt: „S)ona 21 pQ od: pcnttjc:", bie „5)rel) Sermon" fc^en iiiifcrc ^^rcbigt in
Übevcinftimmung bomit onf bcn Sonntag »ov Wartini unb aurf) 1523 Ijat Sutl^er
über ;3or). 4, 47ff. am 21. etgc. n. Ir. gcprcbigt (Unf. 9(ui^g. 11, 198ff.j.
31 u '3 gaben.
A „6l)n Sevtnon über | %üh ^uangelium ! Sollen. 4. 6i toax cl)n fonigi^ l|
fdE)er beä fon lag trond ^u || gapevnaum etc. || "jS^ \\ WartinuS Suf^er. ||
S) TO XXiij. ; 2ßl)tteni. " SDJit liteleinfnffnng. litetrüctfeite bcbructt.
8 iölätter in Cuart, Ic^tei «latt leer.
Xviicf l'ün .öatis i^iift in SBittenlicrg. Sl'otljniiben iit bei .Rtianfc)d)on ©Ig.,
'Jljdjoffcnbiivg, Setliii, iBrcjUii ©t. (Didier 179), iH'i'vlnu 11., Sefjaii, Bresben,
Ctfutt 'iJlntlinft., ö)ull)a, fövciHroalb, .^lalle 3JinrienI)ib(., ^nüe 11., ftbnigä=
bcrg ®t., i-'i'ipiig St., 3Jfüiid)cn ^©t., aücimor, SBJittcnbcrg Si., 2LUitjbutg 11.
B „@in jermon !i 'Joctoni SlJartini Ij Sutf)erg, ouff ba§ Gtoangc» '| tion 3io=
l^änii am .iiij. ca. || 33ou bcm fun beS j| Äruugifd)en ii n^ittemberg. ][
5IR. 2). yriij. !|" 9«it litclcinfnffung. 6 33Iä"tter in Quart, te|te
Seite leer.
Jnict liüti 3obft öiutfiii'djl in 9iünibetg. üiotboiibcii in bet ftnaatcfc^tn
©lg., 'Jlfdjaffenbutg, S?ambctg, SJefte ISobiirg, {Jijenad] (Ceftett)elb 200), §atle 11.,
5«ünd)cii ^@t., ^Jiündjcn 11., ÜJlünfter, *Rürnberg St., aSeirnnr, aStttenberg 8.
C „Ch)n ©crnion j über S^oS ©nangclium 1' 3fo{)an. 4. ©§ tpar ein Äo= j|
nigifd}cr beg Son lag ": franif 511 @aper- !; naum etce. ! 9iRartinu§
fiutt)er. !! Sßittemberg. ||" SKit Siteleinfaffung. litelrücffeite bebrnrft.
7 ^Blätter in Quart, te^te Seite leer. 91m G^nbc: „ff ©ebmrft ^ü
3iDictaro burc^ ^org ®afte(."
a3otf)Qnbfn in bot ßnaofffc^cn ©lg , üeipjig ©t.
D „9Hn Sermon i| über baä Guangelium }| So^onni^ 4. gö toar ain Mni=
gi= ;fd)er, bcö fon tag frandt 311 jj ßapernoum k. || SRartinug fiutfier. t!
aCBittemberg. \ ^. m. .Wiij. |i" SKit 2iteleinfaffung. litetrüdfcitc
bebrudt. 6 Stätter in Quart, le^c Seite leer.
Jrurf ton ©imprfd)t ;iiuff in '■^lugstnitg. ä5orl)anbcii in bev Jtnaafefdjtn
©lg., »ambetg, (liienad) (Oefter^clb 199), ü)Jünd)en |)©t. (2), ÜKünc^en 11.
E „@in Sermon bber ij ba§ ©uangelium 3oI)anni§ Ij iiij. 5§ tnar ein tüni=
gifc^er '[ beä fon lag franif .jü (iaperjjiaum k. 3in Uu-Icbcm ange=||
je^gt ttjürt, njic ber angefan || ge glaub gcmert jj Pub gefaffet i| foll loer ||
ben. Ii ü}?artinu§ Sutf)er. ji 5Df. £). xjiiij. ;, Söittembcrg. '" 3}Ht litcU
einfaffung. litelrüdfeite bebrudt. 6 33Iätter in Quart, le^tc Seite leer.
Sriid öon 3of)ann ©t^öffer in TOainj. SSortjonben in 2)lünd^en §©t.
F „®in Sejmon ii über ba5 guangeliü 3o^"!!"i^. ü'i- 6^ tuar ein Iüni=
gifc^cr be§ fon tag 1 frand 311 (Fnpcrnanm k. 3n niclid^em || angejeljgt
njirt, ȟie bcr angefan=;igen glaub gemert Bnub gefaf^jjfet fol mcrben. ||
CLXXII «ptcbigten bcä 3aT)rcl 1522
5JJ- i-'J^i^ i; J33ittcnbcvfl. :" Über iiiib uiitov bem IM SRanbleiften.
2itdvürffcite bebruilt. G 33lättcr in Dimvt.
©trQ§biiTgEr Stuct. Sie crfte ütctjeile mit t)cm ©(f)növfi;[ barüfacv unb
ba^inler ift in ^olj gefd^nittcn. SDotljanben in ©iefecn, SCOien.
Iir. .3n bei- ©ammlung „Svelj Sermon" ftc'fit bic ^vebist auf Sl. «8 3»
tii§ (5 3^
S)ie ^prcbigt ift in bic .«ird)cnpoftiIIe aufijenonnnen.
S)er 2:eyt ber Äird^cnpoftiKe ftc'^t in bcn ©efamtouSgaben ber SÖerfe fiutfierg:
Sfipjig 14, SSTb — 359\ SBdc^ 11, gp. 2352 — 2365, errangen, S)entfdE)e
©c^riftcn »14,213-222; 2 14,249-260.
r> ift wegen feiner buri$ ?(brü(Ien entftonbcnen ßücEe 425, 19 Sortage feinei
anbern ®rn(fe§, ei ftimmt mit 420,17 bot ^u A gegen BC. B III* entfernen
fidt) mit 421, 7 molken btat, 421, 17 bon . . . wegen, 425, 22 fird^ weiter
öon Snttjerä (Sebrand) at§ ACD, B entfernt ficfi mit 422, 17 rec^t geic^affen,
423,21 bing nicftt an, 427,22 9(bra^am ^iefe Weiter Don .1 alg ///*. C iiat
mit 420,17 woU, 422,24 311 Setjter, au§ benen fein anberer 2ejt ba§ rii^tige
öoll unb 3uge entneljmen fonnte, teilt 425, 19 bie Südte öon D nirf)t. E ftef)t
mit 420, 17 öol ju AD gegen BC, mit 421, 7 monbtabt ju A gegen D unb
ift a(ö Srucf üon 1524 jünger aU .1. F ftimmt im 2itel aüein ju E, ftet)t
mit 422, 9 jün ^ebreern nic^t jwifdicn A unb E, fonbern ift jünger at§ biefe§.
Siemnad) ift .1 SBorlage bon III* CDE, B ift SonberabbrucE au§ III*, im gleid^en
Serlog wie biefe crfd)iencn, F 9lbbruci bon E. SBir geben ben lejt nac^ A unb
bcrjeidjnen bie 3tbweicf)ungcn bon B — F III*, foweit nid)t bie fotgenbe Suf^muncn^
fteüung barüber 9Jedöenfd}aft gibt.
Umtaut bejeid^nen 5— i^in gef)Drt, ert)orcn (er^rn), fünbe (fünbt),
erfüUen, bürffcn, mügen, bnmnglid), bngtiid, gerüft (gerüftet), muffen
(5), guter(n), giitigtait (gütideit) (2), BCDF anä] in üben, übet, Übung,
i?C£'Faui^ in I)6^er(n), bnnüt^cn, CZ>£'i'' and) in mügeft, 'üJlünd), fünfftigc,
gcf^jüret, CDF and) in !ünbe(n) (5), C£' auc^ in tDnigif($(er), Äontgifcbe,
!ßnig§, DEF auä) in bötlig, "^ülffe, f($tüg, BEF auä) in fündlein,
jünger, null, iJE' and) in puff, ß aud) in fc^Wec^er, bort, für (7), mügeft,
fc^lüg, gefpürt, I) audj in feftcl)ung, für (8), übet, JS'i'' anc^ in fc^loffe, für
(12), würb(c) (7), würben (2), E in tompt, fommet, fünbfe) (3), 2*' in 3Ü
Tüd, jügc, übel.
ü fü^rt DE ein in I)dte C^dten) (3), tägtid), D auä) in fdmc, ber=
Kdrt, wäre, Watten, anfdc^tungen, £" aud) in ftdrder (2), Sdffeftu, EF in
fcfiwdc^er, F in fdtig, tdgtid) (2), tlnrer (2), berftdrt.
Umlaut bcf eiligen BDEF in bcn f^ormen bon glauben (11), BDF and)
in anfa£)et, B aud) in arbat)ten, erfnntnu^ (4), 7) aud) in taffeft, E auä)
in arbcl)ten, F in ertantnü^ (4).
S3ofaIe. 1. fjür ü ber 93ortage '^at B n, Du ober ü, EF ü aufeer in
toueten 424, 18 E. C ijai geübt (2), Wüeten 424, 18, ju 422, 24, brufen
eiiilcituiifl 511 ^ir. 60 CLXXIII
428,3. gut Qtteä uo 'i)ai C ü, bod) UcM 14mnl u in furfjcn, fuc^ct, öer=
fuc^t, ücrfud}ungen, 31""- 5Jluft, ttjiin, glitte, tud)e, erfiiv, gnug,
rf)uigen unb c5 fte'^t u in nii'iß (2), muftcii, armüt, p'i (2), ü in ,5üncf)men
425, 27. J) fjat u für oltcö im, bod; 311 423, 2, niüftcn 424, 12, muB 424, 17,
genug (2), 3um (2). A'füljvt ü ein in nü (16), nun (1), muß (12), miift (12),
müften, müftn, 3Ü (30), gut unb feinen 3?ovmen (5), tl^nn unb feinen (yonncn (10),
!Iug, genüg, v{)iiigen. F fjat ü für altcS uo unb in nü (2ma( nun), bo^
bleibt je Imol muftu unb Suc^t fteljen.
2. u ftatt 0 fjabcn BF in genummen (4), f unimen (8), Inmbt (fumpt) (2),
fumni(et), boltummcner (y), fünft (5), fünigS, B in fun (12), fun§,
5lunne, funber (6), getounnen, funnen, F in funber (8), bod) ü in Jüni=
gifd)er, tünigifd)(e). ü ftatt 0 I)Qt D in ßünigifc^e(vj, tünigifd), !ünig§.
3. ainnbung fü^vt X» ein in ernöven (3), 9Jlöv 424, 13, tootc^en 425, 16.
4. ai ftatt ci I)at B in jai;gt, angejaljgt, jaljc^en, bnterfd^at)b, flar=
l^ait (8), tDtbevwei-tigfcit, at)gen, ujaljfe, betagt, taljt, f)aim, matne,
maint (2), allain (3), tain (7). D bcjcidjnet altc§ ei mit ai, boc^ bleibt ei je
Intal in äet)d^en, ein, fefteljung, flcl)fd). F füf)rt ai 2 inat ein in wai^.
5. ie tüivb öon ß7^ befeitigt in bifem (2), bifen, öil (7), btib (2),
bliben, eingcfübvt in tjcben, t)cberman, t)e|unb (4). C befcitigt ie in Dil (3),
fü'^rt eg ein in lje|t (2), l)c^unb(tj, ^eglidjcr. Z) fd)cibet richtig bi§ auf ft),
Ijmnier, getrieben. D befeitigt ie in tiit (8), toerbinft 423,22, fü()rt ei ein
in biefcr unb feinen f^ormcn (9), i)cbeu, Ijcbermon, l)c^t (3), Ije^unbt (4),
ijcglic^er (2). 7<' befeitigt ie and; in getrieben, befc^rljben, füf;rt e§ ein
in ije^t (3), ^eglid^er (2).
G. Unbetontes i in 9Jebenfi(bcn bcfeitigen ß/)/^ ftetS, CE in faffeft, taffeft,
mügeft (mögeft), bljlbeft, C'aud) in 6otte§ (1), Dauä) in if)ene§, gotte§ (J.0).
t fe^en BD 4mat, E 7 mal in formen üon follid^ ein.
7. Unbetontes e fügt B 3U in genug, l)'^n>- jnen (2), einer, gefaffet (2),
bilbet, bilffct, re^ffet, m6d)te, lame, bette, b'^lte, nuifte, öerlieffe,
jme, merc, jEF in genug, gefaffet, gefe^eg, liebe, glaube, bie alte
erfarung, E in eüföer, geben, fielet, ftraffet, ftunbe, ^crre (3), F in
bitb>bilbet 423,25.
8. Unbetouteg e bcfeitigen BE in gnab, gnebigen, gnug, glaub (4), nimbt
(n^mpt) (2), B in el)nem ^- eim, c^nen^ ein (9), fel^nem >■ feim (2), feinen
> fain, barinnen > barinn, bingg, falnr (2), gefep, eine; fc^reijbt,
fevt, gefaft, banst, maint (2), erlangt, gcrüft, beftettigt, gcfpürt, bient;
mer, gern, tuer (6), f)a'b (3), fiet (9), tool, be'^telt (4), mai^ (faciat), tourbt,
lunbt, bolg, luir all, bcr arm man, ein onber loet)^, all bing, fein
gutte ttjerd, D in nacbgefolgt, glaubt, id) main, gern, iner (2j, tftt,
fe^ne fnec^t, E'F in ein groffer ftercf, er ijai, feel, lebt, E in erborn,
tierlorn, baffelbig, JP in gnab, gnebigen, gnug (3), gfagt, et)nen>
ein (2), bingg, macbt, bf'iQt, baiut, fudjt, bie tned)t, üolg, glaub (5),
gericbt, foloie in ben Jornien Bon gen (14) unb ften (4j.
CLXXIV *;>tcbigtcn bei 3af)«* 1522
.(?onf Diiantcn. S^cuiä fc^cn ßC ein in buncfcl 426, 28, B in gebettet
423,25, 7) in gebcet 423, 25, DF in ünber(4), ^F in gebett 423, 25, F in
breitet 426, 9, buff, büff (31. ^ortiS fc^t 5 ein in puff 423,1, Ein
gedopt (2V
3)cl^nenbe§ unb filbentrcnnenbeä 'i) meiben BDF immer, CE meift. bb ttiirb
Don F Ocrcinfnd)t.
Sormen. /jf Ijat ftctö, /.» nie^vfadj StDongelium, (Sraangetio, 6man =
gelift, 5 nnbevt bcnn> bann (19), nu>nun(16), nid^t> nit (40), bo
>ba(3), ba>bo(9), bennod^ >■ bennoc^t (2), brumb > ^ai^umW^),
-ni§> -nu| (5), /»EF bvumb > barunib i4,i, 7>F finb > feinbt (2j, Z> nu
>■ nun (4), nic^t>- nit(4), bo> ba (2), «)0>tt)a (9), benno^>- bennod^t(5),
-nig>-nu§(5), fur>üoi-(6), £" nicf)t> nit (34), fonbevn> fonbet (2),
ba>bo(8), FFtoenn > wann (6), benn> bann (13), Fni(i)t> nit (44),
Quff >üff (10), bo>ba(2), tt)o>tt)a(l), bvumb> bnvnmb (4).
©ctvennt Werben in B wenn e§, !anft bu, ^ufaniincngefdjrieben ifti,
muftn, inerS, i) trennt fi^eft bu (2), müft bu, fanft bu, wirft bu, -EFwir
eä, F ift e§, F fc^reibt jufnmmen tan§.
Gl. 23. 9lot)embet 1522
Sermon am 23. Sonntag narf) Srinitatiö.
SBir befi^en biefe 'Ikebigt in einer 3tufieic§nung SRörerS, bie 'hinter ber ber
9lr. 59 in ber Senaifc^en ^bfc^r. Bos. o. 17-^, «l. 139" - 141-'' ficft ftnbet.
SSeibe finb wo'^l nur burc^ ein Serfel^en I)icr an biefe ©teile ,iwifd}en bie ^ßrebigten
öon 1523 unb 1524 geraten, ober weil SRbrer fpätor unftd)er war, wobin fie
geborten. Sarauf weift bei bev unfrigen ber i?erfud), Stnno 22 in 23 3U änbern
unb bei 3lx. 59 bie Streichung be§ 3]ermcr!§ 9tnno 23. 58ei Dir. 59 entfdieibet
ben StDfifcl ber toor'^anbene Srudtejt ber *prebigt, bei unfrer 9ir. 61 ftü^en Wir
uni für bie SSerweifung inä 3t. 1522 barouf, ba& Siörer im 3af)rgang 1523 eine
anbere ^ßrebigt über ba§ ©öangelium bcä 23. ©tg§. n. Irin, bietet (53b. 11,
©. 200f. = 12, 689f.) unb fie auc^ alö 9la(^mittag§prebigt be§ 23. Stg§. 1523
nid^t tooI)I angefei^en Werben fann, weil 2. 1522 an ben 5Jai^mittagen ber ©onn=
tage über 1. ^Petri prebigte (oben ©. XXXVIll). 3}gl. nod^ oben ©. XIV. «p.
62. 25. 5E)e3em6et 1522
^rebtgt am crftcn 2öei^nat^t§tag.
S)iefe iprebigt ftef)t in ber 3en. ^bfc^r. Bos. o. 17'' auf ben beiben Seiten
eine! fpäter eingeticbten Cuartbtatte«, ba§ mit 189^ be,5eid)net ift. S)ic 9Iufjeid^=
nung ift offenbar fpäte bentfd)e 9(u§arbeitung einer Dtadjfcbi-'if' Sfi^rerS, bie ben
öertorcnen 9tnfang beä 3(al^rgangc§ 1523 (beg. mit Söeil^n. 1522) entf)ielt. Seibe§
ergibt ficb au8 ber Überfc^rift, ügl. oben ©. XIVf. S)a§ bie *prebigt nicb* ganj
er{)atten, ,^eigen bie testen 2Borte ber ^luf^eid^nung. 5p.
einleitung 311 9h. 60. 61. 62. 63. 64 CLXXV
63. 26. 3)eaember 1522
Scnitoii an St. Stc|j^oitS ta^.
Sie in Unjercr 9lu§g. 12, 692—698 alä «Rr. 39 abgebructte ipvebigt ift ni($t
am Step'^anstng 152.3, fonbcrn 1522 gcfjalteii, ögt. 58b. 11, 3. XLVIff. imb
oben ©. XXXVI.
64. 28. Seaemfcer 1522
Scrinou anf Sonntag nad) bcm ß^rifttag.
S)ie in Unjcver Slulg. 12, 698—702 al§ "Jlx. 40 obgcbruätc 5prcbigt ift nic^t
Stg. n. 2Bci{)n. 152.3, fonbern 1522 gel^alten, bgl. 5Bb. 11, <B. XLVIff. iinb oben
(&. XXXVI.
^^3rebi9tcu be^ 3a(jre§ 1523
1-8
9. 6ie 16. 9)lörä 1522
lion jni ijcpvcbiijct ^i lOittembeig in bcr jFnilcn.
l^aiinn lu'iiTiliil) üraiiffcn lion ben nu'iTcn, üilbnüiTcii/ ücijbeiliM) geftalr
bt^ Jiacranicntö, bon bfn fpcnfeu unb r)pi)mlii1)pn beijrtjt ?f.
1 9. JKäta 1522
'%-A^3i-' ici"^t aüjampt 3i°i bcm tob c^efobevt unb toirt !el)ner für ben
J I I Qiibevn ftciben, ©onbev ein ijglicfiev in cl)cinev pevfon füv fid^ mit
"^^^"^ bejn tobt fempffen. 3>i ^^^ oven fiinben toii- tooU fc^vet)en, ^ber
10 ein l)eglic^ev tnn| füv fid^ felbev qefc^icEt fein in bev je^t be§ tobt»: ic^ toürb
ll-t D'ie i/hPi-srhrlft /s/ iinrl, dem Titel ron A ,/eb!lilet .5/rt 3§e@a3(S. 'älnt erften
Sonntog Snuocouit in bev Safe"- 9lnno im .rj'üi- burd^ Soctor 9)1. Siit^cT jü Söittenlievg ge-
prebigt. 27 ß Sut^er§. A' 7 geforbevt A' 27 8 ))tmi^n BCDE 9 fiinen 27 W fcl6§ A'
Rieben prcblijtcn 1^. Mcixtini ^iTutriLT^
\a er lion bcm ..©oiitagc 3liibaraljit üi^ aiiff bcn anbeni .^ontag gettjan,
al^ et aiiö feiner J^atljnio^ sn ll^ittenUcrg Inibcr anUcmicn üiar.
l^ic crftc Jprcbigt, am ..^ontagc SCnViocaliit.
li Y^'Xii" fin^ otlc jum tobe gefobbevt nnb ioivb feiner für ben anbern
I I y ftcrkn, fonbcrn ein jfltid^er in eigner ^^evfon mn§ getjornifdjt unb
"^^^"^ gcrüftet fein für fid^ felbs mit bcm Icufet unb lobe ,^u fcmpffen.
3in bie o^reii tonnen tnir tnol einer bem anbern fc()reien, jn troften unb üer^
monen ,}u gebult, 3um ftreit unb fnmpff, aber für jn tonnen iuir nid^t
20 fempffen nocf) ftreiten, e§ mu-S ein jgtiijcr alba auff feine fc^an^ felb§ fet)en
unb ficf; mit bcn feinben, mit bem Scufcl unb Sobe felbö einlegen unb allein
mit jucn im tampff liegen: iä) »uevbe benn nic^t bet) bir fein nod^ bu 6et)
2ut^ei§ aSetfe. X, 3 1
2 ^Ptcbigteit bc? 3nl)vc? ir>2'2
bcnn nit Bei) bir fein nod^ bii 6ei) miv. .r-)icrjnn fo mii^ ein t)eberman fetter
bie ^Quptftücf fo einen Gljriften belangen, \vo\ loiffen iinb gcvüft fein, unb
feinbt bie, bie eüloer lieB t)or öil tagen bon mir gebort ^at.
3nm erften, Une Unr ünbcr be§ ^orns feinb nnb au un^er locrtf, ft)nn
unb gcbantfen fonberlid) nid)ty fein, ^irinnen muffen loir einen flaren 5
ftarden fprudf) fjaben foIrf)§ 6c3el)genbe. 31l§ ift ber fprud^ S. 5pauli jun
C5^pl)efcrn 2. ben mcrcE lool (unb Unetool jr öil fein in ber SSibel, otier id^ toit
(fpfi.v.acüd) nit mit öil fpritd;en nberfc^ittten) 'lüir feinb aU finber be» jorn?'. Unb
nljmm bir nidjt für fprec^enbt: ^sä) l)a6 ein altar gebalnct, meffe geftifft 3c.
3um anbern, boy nn§ got fein eingeborncn fon gefant f)at, anff ba§ 10
loir in in glauben, unb ber in jn öertralnen löirt, fol ber fünbe frei) fein
Soll. 1,12 unb ein finb gotte§. äßie 3oljan. an feinem erften cap. fagt: '@r ^at jn
gelnalt gegeben, ünber gotte§ jü lüerben, aEen ben, bk in feinen namen
glauben'. 9tll)ie folten loir alte in ber SSibel tnol gefd)icft fein unb mit bilen
fprüc^en gcrüft bem teitffeE fürfjaltcn. ^n ben j>ücl)cn ftücfen fpür ic^ nod^ 15
1 §icniiTt 27 ^ebentnö F ^cber 27 fet6§ F 2 fein] feinb X S fenb nCDE finb F
4 am Sande: Kiiiiler des zorns. 27 5 gebandf jiinbt{ic^ önb ni^t§ 27 6 fcejeüsenb F
Bejeiigenbe X 27 7 merctt 27 7jS »it ic^ eüä) boä) nit 27 6/9 Unb bis ic. fehlt 27
y n^m ABEFX nl)m CD gefiailltc A' 10 un§ fehlt F am Bande: Kinder gottes. 27
12 aotte§ A 7.5 (piic^en .1 fürjüljatten 27
mir. Serfjalbcn fo mu§ ein febcrman felb§ bie ^eubtftude fo einen (S^riften
■"JJIenfcfjen belangen, lool Iniffcn, baburcl} er in biefcn ernften fampff geruftet
tome, lDel(^e bie finb, bie eloer Siebe nu offt ^at üon mir gebort.
3nm erften muffen mir miffen, bas mir alte ^^inber be§ jorn» finb
unb 'bü^ aÜe unfere merd, gebancEen unb finn fiinblic^ unb nic^tl finb für ?"
®ott, fo bo§ toir mit jncn, fie finb fo l)iibfct) unb fc^on fie jmer tuoEen, für
©Ott nic^t treten bürffeu. Unb t)ierin muffen loir ein Ijeßen tlaren fprud^
^oben ou§ ber @(|rifft, barauff loir muffen gegrünbet fein, ber un§ flerlit^
onjeigt, "iia^ bem alfo fep. SBielool nn biefcr ©prnrfje bicl finb T)in unb loiber
in ber ©(grifft, loil \6) euc^ bod) nic^t mit bicl Sprüchen uberfc^ütten 25
fonbern euc^ biefen einigen unb furzen ©prud^ ©. 5paul§ fur!§alten, meldten
er ju ben ßp^ef. fc^reibet nnb fpridjt: 'Sßir finb alle öon 9iatnr ünber be§
3orn§' 3C. Sicfen fpruc^ laft tv.6) lool befol)len fein.
3um anbern muffen mir av.^ loiffen, ha^ un§ (Sott oni louter gnab
unb gute feinen eingebornen ©on in bie äßelt gefanb f)at, ba§ loir an jn ^
gleuben unb oertraloen fotlen alfo: Sßer an jn gleubt, fol ber funbe frei)
fein unb ein ünb ©otteS, loie Soljanneg fagt im anfang feine§ 6uangelion§:
'Sßic öiel juen aber anff namen, ben gab er mac^t, @otte§ ünber ju loerben,
bie bo an feinen namen gleuben'. Sei) biefem fti'ide folten loir alle in ber
Sibel mol hdan'ö fein unb mit ^eüen Haren fpru($en geriaftet, bem Seufel si
fie furju^alten, benn menn bu in biefem tampff nid^t ein geloi» ^elle§ tlare»
Dir. 1 [9. TOärj] 3
tet)nm fef)cl ober mangel, fonbev fie iel)u cuc^ rein(id) flcpvcbiflt itnb locr mir
leljb, Itjaun e§ Qnber§ flef(I}e()en tocvc; ja id) fif)e e» tool unnb barffä faflcii,
ba§ jv t^ctcvtcr bann id) bin, nit allein einr, 3lucn, bvel), uiev, fonbev tuol
3el)en ober niel)cv, bie fo ev(eütf)t fein jnt crfentnu^.
3nm bvitten miifien toiv and) bie liebe l)abcn nnb bnxä) bie liebe ein=
onbcv tl)nn, loie luvj got cictl)an bat bnvd) ben glauben, on U)eld)e liebe bev
filanb nit ift. ?ll§ fant 5|.Hiuluä fagt 1. C^orin. 2. 'luenn idj gleid; aUi bevi.jtor. la, i
enciel jnngen Ijet nnb tiinbc auffu aller f)öd;ft Dom glauben reben nnb l)ob
bie liebe nit, fo bin ic^ nic^t§'. 5lll)ie, lieben fvciinbt, i[t c§ nitt faft gefeit?
1 loinem CD böf *n 27 foC X retjlicf) X 3 \ii,t] \iä, *J! M 27 3 6in fcnb
(fcinb 1:F27 fiiib -V), nit *BX27 .1.2. 3. 4. *V .j. ij. üj. iiii. X 27 4 mcr *r.X2T
in bcr 27 r> um Ittmde: Liebe. Gl;mb. 27 ß un§] 6nb liCDEX 7 nit] nid^t?
*BX27 '$a\i\ KFX27 bev] oin /■' bie 27 9 nidj§ CD nitt felill *DX 27
tuort ®ottc§ ^aft, fo tanftu nic§t beftel)en, nnb fonberlic^ nicvcte biefen fprndj
6l)vifti in 3oö»iic: "'JUfo l)at @ott bie tnclt gelicbet, ba§ er feinen einigen soii. 3, le
£on gab, auff hci?^ alle bie an jn glcnben, nid}t Derloren luerben, fonbern
bo» ehiige leben t)abcn. Senn ©ott l)at feinen Son nid)t gefanb in bie Uielt,
ba§ er bie njelt ridjte, fonbern ba§ bie \wU bnrd) jn feiig incrbe. äßer an
jn gteubct ber toirb ntd;t gcridjtet, liier aber nid;t glenbct ber ift f(^on
gerid)tet, benn er glenbet nic^t in ben namen beö eingebornen ®on @otte§\
desgleichen mer! and; biefen 6prnd) 3oftnni§ ^e» SeuferS 'S)er S^oter l^at 300. 3, 3g
ben ©on lieb nnb l}at aEe§ in feine fjanb gegeben: \vtx an ben ©on glenbet
ber f)at ba» ctoige leben, Uier an ben ©one nidjt glenbet ber toirb ba^ leben
nidjt fef)en, fonbern ber jorn ©otteg bleibet über jn'.
3in biefen jtoeien ftüden fpnre id) nod) feinen ntangel ober feil bei)
end) fonbern fie finb cud) lauter nnb rein geprebigt nnb loere mir l)ertjlid)
leib, tocn» anberg benn red^t gef^e^en toere. ^a id) fe^e e§ h)ol nnb barff§
U10I fagcn, i>a§ jr ^ierinne gelertcr feib benn xä) bin, nic^t aÜeine einer,
3)rcen, breie, tiiere, fonbern \vo\ 3et)en, 3JDen|ig nnb mcijt, bie aEe tool nnb
red)t erleiK^tet finb in biefen 3lneien öenbtftncten, nnb ^ette nic^t genteinet,
ba» e» in fo furl^er seit, oieltei(^t in einem jare, folt fo ijoä) fein geftiegen.
3nm britten, miiffen Inir and) bie Siebe f)aben, nnb burc^ bie Siebe
ein anber tl)un, Jnie un§ @ott getl)Qn l)at bnrd) ben ©lauben, on n)eld)e
Siebe ber ©laube nid^tg ift, Inic ©. 5paulu§ 3un ßorint^ern faget: 'Sßenn iä)
mit mcnfd)en nnb mit ö^ngelnsnngen vebet nnb l)ette bie Sieb nic^t, fo loere
i^ ein S)onenb Chts ober ein llingenbe fc^elle. Unb luenn id) loeiffagen
fonbte unb Iniifte alle gel)eimni§ nnb l)ette allen ©tauben, 5llfo ba§ iä) S3erge
öerfetjetc, unb l)cttc bod) ber liebe nid)t, fo Inere id) ni^^tl. Hub Inenn id)
aEe meine S^iaU ben armen gebe unb Ueffe meinen Selb brennen unb l)ette
ber Siebe nic^t, fo Uiere mir§ nid)t nüt^e'. 2lU)ie lieben freunbe an biefem
ftud'e ift e» faft gefeilet unb fpüre an leinem jrgenb eine Siebe unb tnerde
1*
4 ^prcbii^tcit be-> 3'it)':i'-? ^^'-'~
uiib fpiir in tctmcm bic licbc iinb mcxä faft luoü, ha^ \i flott nit fel)t
bandpav gducfcn iimb foldficn vcic^cit fc^ii^ unb gatt'.
Öic laft un§ 3ufe'f)c:i, baS aiife äßittcnbevg Saöernaum loerb. ^ä) fii)e
iBoI, ba§ [x Dil tüt)ft tion Icve jitvcbcn cüd) gepiebigt, Hon bem glauben unb
liebe, unb ift uit Uninbev: lau bod) idjicv ein cfeE Icdiou fingen, jolt jr bann s
nit bie levc ober toortlin rcbcn unb leren? ?nfo lieben freünbt, ba§ reic^
gottes, i>a?- Inir fein, ftcet nit in ber rebc ober tuortcn, jonber in ber t^attig-
feit, bo» ift in ber t^at, in bcn tucrden unb ubungcn. @ot loit nit juljorer
ober na(|rebcr l^aben, fonber nocfjüolger unb über. Unb ba§ in bem glauben
burc^ bie liebe. 2)ann ber glaub on bie liebe ift nit gnugfam, ja ift nit lo
1. gor. 13, 12 ein glaub, fonber ein fd)ein be« glauben^, "wie ein angefidjt jm flieget gefe^en
ift nidjt ein inar'^afftigs angcfid^t, fonber nur ein fc^eljn be» angefidjt».
3uni ä>ierbtcn ift un>3 auä) not bic gcbult: benn lucr bcn glauben
^at, got öertraloet unb bic liebe feinem ncdjftcn erjctjgt, in ber er fid; tcglic^
übt, ja ber ton nit on Ocrfolgungcn fein, benn ber tciiffel fdjlafft nit, fonber u
giW im gnüg jufd^affen, unb bie gcbult tvirdt unb bringet bie Hoffnung,
J feinen X 2 folc^enl teidöen F 3 toffent F ba§ nit sg 27 fi^e] fe^e BCDE27
4 miffent F 5 lain Wunbei: F fotten F 0 loorUcin */•' 37 (einen F 9 nadö=
uolger/ unb nbex ba? -lA' nac^fotger Bnb »der ba§ *r> nac^iotger unb über; onb boS 27 10 nic^t?
gnugjam FX27 11 jm] in aim F gejctjen] gcfc^f^en HCl) 12 loovliafftig 27 13 not
gebiitt F avi Bande: (redult. 27 14 feine UCDE in bero et F 15 u6t fehlt ABCD
fan feltll ABCD »CTiiotgung X in am Bande Hotfiumg 27
faft tüol, ba'ä jv ©otte feib nnbandbor gctncfcn nmb folc^e rechte fd^e|e unb
gaben, bie er cudj in furljcn jaren ()at 3ugcfeubct unb lauter umbfonft
gefd)endt.
©arumb laft uns ^ic ]nfef)en, bnS Sßittcnbcrg nic^t ^opernaum tocrbe. m
3d; fc^e unb merde, ba§ jr ipol fonb unb liiiffet jurcben Hon ber 2ere, bie
eud^ gepvebigt ift al§ oom (Slauben unb nud) Don ber liebe. Sßeld^g nu tein
iDunber ift, ob jr gleich bicl bauon funb rebcu: !an man boc^ fd^ier einen
(ifel leren fingen, folt jr benn and) nid)t fo Diel lernen, hivi jr bie 2cre unb
tt)ortlin foltct nac^reben. Slber lieben freunbe, @otte§ JHeic^ ftcl)et nic^t in 55
ber rebc ober in bcn iDortcn, fonbcrn in ber frafft unb in ber tl)at. 3)enn
©Ott lüil nid)t aUeine 3itf)ürcr unb SJac^reber Ijabcn, fonbern 5}ad;folger unb
%f)itn, bie ba§ h)ort beltarcn, bie ftd) im glauben üben, ber burc^ bie Siebe
frefftig ift, benn ber ©laubc on bic ßicbc ift nid^t^i Inerb, ja er ift nidjt ein
©laubc, fonbern nur ein fdjcin be§ (Slaubeuö, glcic^ liiic ein angefid)t im so
(Spiegel gefe^en nid^t ein marl)afftig§ angcfid;t ift, fonbern nur ein fc^cin
be§ 2lngefid^t§.
3um oierbcn, 3ift '"'S Qud) not bie (Sebult, benn loer ben ©lauben
^ot, ©Ott bertramet unb Siebe gegen feinen 51cl)ftcn begreifet unb fic^ in
benf eibigen tegli(^ übet, ber tan nic^t one tierfolgnng fein, benn ber Scufel 35
git. 1 |!» 5Jiät,i| 5
meiere fid) ivL'l) nc\ibi imb in ftot fid; (vfdjloiiibct, iiiib olfü bind) Oil au=
fcc^tiinfi uiib aiiftfiffe nljmpt bcr fltaitb l)mmcr ,y"i iiiib luiit boti tog ,511 tnq
gcftcvdt. SüUid)» f)cvli mit tii(\ciibcn bcc^nobct fait uljmmci vücii iiod) [lä)
ev()Qltcn, jüiibev gciift fid) luibcrumb ciu§ ,511 bciu luil', iiiib löoltfifm icincm
■"' brübcv, loic jm liou got gc)d}c()cii ift.
2in)ic, licficii fveünbt, müfe nitt ein jcbenuan tf)Hii Umö ci' i'cd)t tjat,
fonbcv icf)cn lüa§ feinem bvüber nii^(id) unb fiivbcvtid) ift, Uiic ^^auIuS fngt
'Cmnin mi[)i licciit, feb iion omiiia crpcbiuiit', "ÜUt hing mögen hjii lüol i- sot. c, 12
t^iin, dbn aUi btng finb nit fürbciiid)', luenu luiv finb nit nlle gleid) ftaid
3 @oldö§ i'' rülocit FX37^ 4 jum nu^ F (i mfifet iiict)t K mi'tft nilt .V
nu'iifeiit nit aiiicm l)cbcn F ein Ijrbct 27 loo^] li)C§ 27 « midöi ISVDE um Hände:
j. Cur. vj. :;r I* Wenn] bat» /•' mir fcljnb BCDE
lu fd)lefft nod^ luget nid)t, fonbcrn gibt bcn mcnfc^eu gnug ,^n fd)affcii. Xiic
bevfotgnng otiev bringet gebnit, benn trenn id) nid)t tieifolget nod) angefod)tcn
tiicvbc, fo »oeiy id) Hon gebnit tnenig .jnfogcn, bavnnd) Bringt bie gebnit sHom. 5,3
fjoffnnng, SBeld)c fid) benn frei) ergibt nnb in töott fd)>uinget nnb left nid)t
ju fd)anben luerbcn, unb alfo burd) Diel Qnfed)tungca unb öerfolgnngen nimet
1' ber ©Innb je mel)r unb mcf)r ju nnb ioirb Don tag ju tag fterder. Gin
fold) .s>v3, in bcm ber ÖJlanbc alfo ^unimct nnb mit fotdjen Sugenben
bcgnabct ift, !an nic^t rügen nod) fid) ent()altcn, fonbern mu§ fid) lüibcrnmb
auygieffcn nnb feinem 5fcf)ften lool tljun, luic jni t)on (Sott gcfd^ef)en nnb
hjibcrfaren ift.
=u 2llf)ic lieben freunbc mu§ nid)t ein jglid)cr tl)un Iuq§ er rcd)t bat,
fonbern muj fid) and) feinet 9{ed)tcnij lier3cif)cn unb feljcn loas feinem iörnber
nn|(id) nnb forbcrtid) ift, luie ber I)eilige ^panlnä gctl)an t)at, ber alfo ,3U
ben Gorintljern fd)reibet: ^^c^ t)ab es aüc§ mad)t, e§ nii^ct mir aber nid)t i. sot. e, i3
altes, unb l)ernad)er int 0. (?apitel fl3rid)t er: 'äBic lool id) 5rel) bin bouD, 19-23
"-'' jeberman, l)ab id) bod) mid) felbä jeberman 3um Äned)tc gemad)t. '.!(uff bos
id) jrcr biet gelvinne. Svenen bic unter bcm Öefeti finb, bin id) Inorben als
unter bem (Scfet^c, anff ba» \6) bic fo unter bem ©efetjc finb, gelüinne: bcncn
bic on ©efe^c finb, bin id) al§ on ©efetjc tüorbcu (fo id) bod) nid)t on @ottc§
Öefe^ bin, ©onbern bin jn bem ©efelj 6f)rifti) 2tuff ba-s id) bie fo onc ö)efc|
30 finb gelüinne. 3)en f(^lt)ad)cn bin [&\ loorben ein fd)ltiad)er, anff 'tai id) bie
fc^ltiad)en gewinne. ,;^sd) bin jeberman allerlei) Inorben, auf ha^i \6) alter
bingc ja ettid)c feiig mad)e. Sold)» aber tf)U id) umb bcs (Suangelij lüitlcn,
anff 'büii \i) feiner gemeinfd)afft teitf)afftig luerbc'.
3n biefen lüorten 5panli ift uu'j furgefd)rieben, Inie luir, bie luir nu
35 ben ©lanbcn öon (Sott empfangen t)aben, nn§ gegen jebermann t)alten follen,
Uiemlic^, uns nac§ unfer -)Je{)ften fc^ltiad)eit Icncfen, benn tnir finb nic^t alle
gleich ftard: im glauben, ic^ ^ab ein ftercEeru glauben benn etliche unter euc§.
6 %^tebigtcn be§ Saljtes 1522
jm fliaiiticn, bniiii ctlidjc itiibot cürf) linbcii ein ftavctcvn fllnuBcn Iticn tc^.
Sarumb muffen loir nit auff nnä obcv itnfcr fcitnügcn fcf)cn unb nnfct)en,
5. Wfici, 31 fonbcr unfcr§ ncdjftcn, bann got bind) 'JJIofcn gcfpvocficn t)Qt 'id) I)ob bic^
getragcit unb auffgcjogcn \vk ein müttcv jvcni linb tf)ut\ 2ßa§ t[)üt bic
müttcr jrcm finbc ? s
3iim elften gibt fic jm mild^, barnad^ ein bre^, barnad^ ct)r unb toctjc^c
f^cljfe: Uio fic cö ,ytm evftcn getuenbtc uitnb Ijeite fpcl)§ gebe, luürbe nufe bcm
finbe nidjtö guty. 'JUfo foHeu li'iv nut^ ttiiin unfcrm bvüber, gebult mit jm
tragen ciu 3el)t lang unb feine fc^load^eit gebulben unb t)elffcn tragen, jm
and) milc^fpet)! geben, Inie uns gefi^et)en ift, bife er aud) ftard toerbe, unb lu
1 bann fe/iä 2T ^aBcitt F ftatdcn B('DEX27 ftavcEctcn F Wen] bon F tuen \äi\
ctlidö ein fc^iuac^en 27 2 muffcnt Wir F unb anfcfien fehlt 27 4 auff evjoflcn A'
8 am Bande: Duldüg d' l'chwaciie. 27^^
©titele unter euc^ '^aben einen fterdern glauben benn id), unb ift alfo ein
gemengt bing unter un§. 3i ^ci' I)ciit bcn glauben ftard t)at, ton jn morgen
trol f(^h)ac§ I)aben, unb lotberumb tuer jn Ijeute fd)lt)ad§ I)at, mag jn morgen
ftard '^aben. Sarumb muffen irir nid)t auff un§ unb unfern ©tauben ober
bcrmngen allein fe^en fonbern foKen auff unfern Dtel^ften fe'^en, ba§ toir ung i»
no(^ jm richten unb jn ntc^t mit unfer (}rcil)eit beleibigen. 3ll§ bo§ ic^ eut^
ein grob ©leid^ni» fage: Sßenn einer ein Sc^tnert treget unb allein ift, mog
er ba§ ©c^hjert bIo§ ober nt(^t bIo§ tragen, mag§ ftcrl^en ober nic^t ftev|en,
ba ligt toenig an. 3Bcnn er aber im t)auffen ift ober mit Äinbern umbgcfjet,
ba mu§ er fic^ mit bem 5]leffcr biel anberö Ratten, auff ba§ er niemanb 20
Bcfd^ebige. ^llfo muffen h3ir un§ mit unfer ^rei^eit auc^ I)altcn, baB tnir
niemonbs urfac^ geben, fid) an un§ iinb unfer ^i'ctlieit ju ergern, foHen auc^
nic^t bcrgcffcn, toic uns ©ott getragen unb gebulbet Ijat unfere fc^>nad)ett, ja
unfern Unglauben lange 3eit, unb alfo auä) gebult tragen mit unferm 5Jef)ften,
ob er glcid^ nic^t fo balbe unS tonne nad^ folgen, ob er gleich noc^ ju jeiten is
ftraud^ele unb feile. .§6rc Inie (Sott in bem ^^H'opf)eten Ijin unb luiber ans-
fc^reien left, @r trage fein SBold Inie ein -Dlutter jr Äinb trcgt, er erncljrct
fic tüic ein 5lmme baS Äinb ncl)rct: tnie tfjut ober crncl)ret bie -JJhtttcr jr
tinb? ©rftlid^ gibt fic im mild), barnac^ brcl), barnad) (5^l)er unb alfo ltici($c
fpeifc, bi§ fo longc baa bas t*i?inb ficrter fpeife gcinonct unb l)infort fonne :w
Äefc unb SSrot cffen. S)enn toenn bie 5Jlutter bem ßinb erftlic^ Inolt .<?ef§
unb 58rot, gebraten unb gcfotten S^eifd^ ju effen unb Sßein ju trtndcn geben,
h)a§ tnolt brau» Uicrben?
Sllfo foEen intr auc^ mit unfern fdjtnac^cn brübern nmbgeljcn, foEcn
mit jnen gebult tragen eine jeitlang unb jren fdjlnad^en glauben leiben, ja ar.
auc^ crftlid) milc^ unb lücidje fpeife geben, nne un§ gefd)el)cn ift, biö bivi fie
mä) ftard toerbcn, fic nid)t grculi(| anfc^nou|en, fonbern fein freunblic^
^anbeln unb fic in aUcr fanfftmut unterioeifen unb leren, auff baä toir nic^t
'Jiv. 1 l'.i. OJiät,)] 7
nit allein i^cii ()l)incl faie, ioiibcv iiiiicr bviibcv, bic jctjt iiit iiiiKv ficüiib
fein, mit pvinflen: folten aUc müttei jvc finbci luect »uciffcn, \x)o Ineven loiv
büebcn ^ ^Jicbcv binber, ()nftn cicnni^ flcfofli'"/ fdjncljb jo nit olfo balb bcn
bnttcn ab, fonbcv ln§ bcin bviibev anci) fauflen, luie bu gebogen (jnft. ^ä)
5 "^ette c§ nidjt fo luci)t getiicben, aU eä 9efd)et)en i[t, ittev id) al^ic getoeft.
Sic farf) ift Uiol gilt, aber baö cljlen ift 3n jc^neU, bcnn anff jcnner festen
finb aud) nod) biiibcv nnb fdjtiu'ftev, bic ,]u uns geboin, bic inüifen aud)
noc^ licrjii.
5)levd ein glcid;nl)§: bie Son f)at ^luat) bing, aU ben glanljt nnb bie
lu {)i|c. @» ift !cin fünig! alfo ftavd, bcr ben gtani^ bei fonnen fal)gen ober
Icnden mügc, fonber blcljbt in feinen ftellen geortert. 216er bic I)i^ la^t fid)
Icndcu nnb lil)gen nnb ift al Uu'g unib bic fonnc. ^^Ufo ber gtanb, inii^ atl,^cl)t
leljn unbOücglic^ in unfcvn l)eiljen WcljBen nnb muffen nit batjon lueljdjen,
1 fa« A*J: far .Y fave J7 jäjou t)cljt JT Ijc^ -/■' J bcvWcrffcii Ä ^t)nluc(£
»octffcn 27 3 alfo] jo -V T iioc^ felilt El'W-iT bic aud^ ju A' gcBotn AliCDE gcliorii
FX27 II jcinc (feinen .\'-j7) ftcHcn .1^:2? fernem ftcüc (ftclln F) *li 12 fonnen X
13 xain finb »nicwegticf) *]LX-27 »nfctcm X
allein gen I)imel gebenden ju farcn, fonbern tvadjte, ba§ bu betnen tiiubci:
15 mit Bringeft. C6 fie gleid^ jljt unfcre feinbc finb nnb ben glauben nic^t
öoüomen t)abcn, fic tocvbeu nod^ hjol unfcix ficnnbc hjciben unb bcn
Unglauben favcn laffen. ©olten alle 5Jtütter jic unftctigcn, fc^ebii^tcn,
unranen finber »eiltieiffen , loo meineftu ha^i h)ir lueven? Siebci 33iubcv
l)aftu gnug gefogcn, fd^neibc nic^t aläbalb bic jt|cn a^t, fonbern Ia§ betnen
■■•) S3ruber aud) fo lange fangen, tute lang bu gefogcn l)aft.
S)aS rebe ic^ aüeä barumb, baä xd) fc()e, bas jr in bicfcm [tud gcf eilet
'^abt unb gröblich einer cin§ tcilö angcloffen finb. 3(^ "^cttc c§ ni^t fo hjcit
getrieben al§ gcfc^cf)cn ift, Uicnn id) t)ic gclöcfcn locvc. 3)ie fodje ift tool
gut an jr fclb^ aber ha^ eilen ift ju fc^ncEc, S)cnn auf fcner ©eiten finb
;ö aud) no(^ Srnbcrc unb Sd^tneftcrn, bie ju un§ gcl)6ren, bie muffen nod)
■^erju gebrad^t lücrbcn. Xcr ©laub fol ftet unb feft ftel)cn, aber bic Siebe
niuö unb mag fid) laffen lenden, luie man fi()et, hai fid)S fd)iden teil nac^
beg 5Icl)ftcn notburfft.
S)e§ ncmct ein gleic^ntä, bie ©onnc ^at jluci) bing, ben fd)cin ober
30 glan^ unb bic l)ilje, eö ift lein .ffonig fo ftard unb uted)tig, ber ben glan|
unb ftralen ber Sonnen beugen ober lenden möge, bcnn er Icft fid) nic^t
Icnden, fonbern bleibet an feinen fteltcu geortert. 3lbcr bic l)i^c lendet fic^
unb ift bod) allücgc umb bie Sonne. 9llfo mu'j ber glaube aücjcit gcridjt
unb unbclneglid) in unfern l)cr|cn bleiben unb mu» nid^t bauon lucic^cn
a.-. mä) loanden. Sic liebe aber belnegt unb lendet fid) nac^ bcm c§ unfcr
18 tjctmctnjctffcn In der „jlovrcttut biefcä Somi" dazu: tjoBcn etliche niiJ^t; Bcvluotffcn
(offenbar falsch) l'J bie ^feigen H IJc in „j^ovtcttut" bericlilhjt in bie 3'Öcn "ic
8 5?"bigtcii i>ci 3ot)reS 1522
fonber bic licbc bcü^t uub Icnrft f\d), iinfcv iicdjftcn ticflidiffctt unb bolzen
mag. 6ö fein cttlidjr, bie üiiibcn \ml veiiiieii, ctlid) tuol taiiffcn, ctlic^ !nüm
tricd^eit. S)niumb müffcii Iwir lüt unfcr ncrmügcii, foubci- unfci» bvubci»
brtvadjtcn, uff ba§ bev f(f)toad)c jm gloiibcn, fo er bem ftarden bolgcit tüolt,
iiit bom tciiffcl 3iirl)ffcn Iceibc. li^avumb, lieben Britbcv, bolgcnb mir, jc^ :•
t)nb es jo nl)e Ocvbcrbt. "Zsä) bin oud) bei erftc getucft, bcu gott ouff biefcn
plan gefegt l)at. '^ä) !an jo nit entlaüffcn, fonbev alfo lang bleiben, qI§ es
got bei-lel)d)t. 3d^ bin anc^ ber.gclueft, bem e-S got jum erften offembait
Ijat, aud) foli^c feine tood ,5Ü pvebigen. 3d) bin and) gelnife, ba» ji ba§
lautci luoit gotteS f)onbt. i"
S)avumb laft un§ ba§ mit forest unb bemüt f)anblen uub cl)nei: bem
onbcin uuber bcu füffen liggcu, bie f)cube jii famen icl)d)cn, einer bem anbern
'^clffcu; id) lüil ba§ mein tl)nn, alä ic^ fc^ulbig bin, unb mel)ue cut^ toic ic^
} \\ä) bj ftje lm|ct X [\ät noä) bem Inifct 27 2 lüitnen 27 3 äevviffcii J^27
S offenbart BGDEF 9 a\xä) (vor jotc^c)] cüc^ 27 bin fictoiffj A' 10 ^<M F ^abenbt X
5lc^ftcr begrciffeu unb folgen mag. 6§ ftnb etlid)e, bic fonncn rennen, ctlid^c
luol lauffen, etlid^e aber louni !ricc§en. 3)arumb muffen lüir nid^t unfcr u
bcrmügcn fonbern unfcrs !i?rubern fd)lüa(^eit unb uuuDl!omcuf)eit bctrad^tcn,
ouff baö ber, ber ba fc^lrac^ im ©tauben ift, fo er beut ftarden folgen
Jroltc, nic^t bom Slcufct jurriffen »nerbc.
S)arumb lieben freunbe, folgt mir, id) I)ab e§ je uod^ nie bcrbcrbet, id^
bin ja ber erftc gelocfeu, bcn föott auff biefeu plan gefegt I)at. ^ä) tan 2u
@ott nic^t entlauffeti fonbern muö fo tauge bleiben bi» cä ©ott meinem
feerrn Ujotgefcllet, \ä) bin aud) ber gelreft, bem eä @ott jum erften offenbaret
t)at, euc^ foI(^ fein toort 3U prebigen unb aujufageu. Zsä) Binä auä) ja
geUii», bo'i jr baö lautere reine Sotten toort t)abt. Serljalbcn laft unä
fc^on hierin t^un uub feuberlid) fareu, ba§ luir baffelbige (Söttlic^e Inort mit -.■,
furcht uub bcmut fjanbeln, einer beut anbern unter bcu fuffen ligcn, bic
t)cnbc infamen reid)eu, einer bem anbern l)elffcn, raten unb loci tl)un in
aller feiner uotburfft unb fid) be§ anbern unglud, angft, not uub toiber^
locrtigteit auncmcu, als Irerc fie fein fel6s.
3d) Inil l)ierinne ba§ meine tt)un unb meine meinung fagcn tote iä) 30
fc^iilbig bin unb meine mä) l)n^\\i) alä iä) meine ©eele meine, ift aber
jemonbä ber loa» befferä Imube l)aben unb jm etlraö met)r offenbaret toerbe
benn mir, Sem rtil id| meinen Sinn unb berftaub unterlnerffen unb meine
meinung uic^t über feinen Äopff gefegt f)aben, fonbern id) hjit jme folgen.
30ßurbc fic^§ aber finben, ba» meine meinung unb berftanb rcd)t hjere, fo toit :«
id) aud) md)t leiben, baä jemanbs feinen Äopff über meinen finii fe^en tooltc.
£aft uns atte eintrcc^tiglic^ jufamen tf)un, e§ tnirb uns bennot^ mül)e gnug
14 lonnen] tomen 28129 »oibettoetloertiateit
9h. 1 [9. mäti] 9
meine feie iiicl)iic, bniiii tuiv ftrcljttcii iiit iuibci bcii 33opft ober i8ifd)Dff ;c.
Sonbev toibbcv bcn teüffet, laffcnt ji cud) kbüurfenii, er Wlafjt ? (fr fc^tnfft
nitt, foiibcr er fidjt boö )unrc lied^t niifft^een: hau es jm iitt imber bic aiifleit
flieiicj, lüoÜc er gerne jü ber icljtcn einrel)fieu, unb er tuirt c-i tl)ün, luerben
•' toir nic()t auff fcf)en. ^ä) fenn jn ioot, id) t)off auä), ob got hjil, id) tun
fein l)crre: laijen Inir jm ein fnfe 6rcl)t nad), fo fc()en Uiir, luic luir fein lo^
luerben. Ter ()a(ben fjnficn alle bie gejrrct, bie bari^l geljolffen nnb öcriüilliget
Ijaben, bie -Jlteffe ab,5ctf)iin, nid^t ba-i c§ nit gut tücir geloefen, fonber bns es
nit orbcnlic^ gctf)nn ift. 2)u ffrid^ft: e§ ift redjt an^ ber fdjricfft; ]ä)
lu belcnn c§ and), ater \vo blcl}^ bie orbenung? bann e§ ift in et)m freOel
gefd^cen on alle orbnnng, mit ergcrnl)^ bei? ned;ftcn : luann man folt gar mit
ernftc ,5ulior bar umb getctten ^oBen unb bic obcrften barjn genommen IjaBcn,
fo iDÜfte moun, ba§ eö anfe gott gefd^c^en lueve. ^ä) Irolt e§ anc^ hjol
1 jc] !Ptctoten !C. A' 2 {d^toff? 27 4 Wittä D 6 \tf)ta\ tüflcn A' 8 abjii-
l^oil BCDE a6jütf)un F'J7 am Rande: Vuu der Meß. 27 ii otbclic^ A Jl gc=
ticl^cil *B27
toften, füllen rtir bei bem reinen, läutern red)tfd)nffenen inorte föotteö bleiben.
15 Tcnn luir ftrciten l)ie nidjt luiber beu S^a^ift, iJ3ifdjoffc unb Sikltlic^c J^urften,
bcnn bog finb grobe lopffe, bic man lool erfenncn !an, ba§ fie jrrcn unb nur
grob bing furgeben, Uicldjeö man fd;ier mit ber ticrnnnfft !an begreiffen,
foubern toir ftrciten ioiber beu Teufel, toibcr bie ©eifter ber bofö^eit unter
bcm .^imel, nic^t ioiber fleifc^ unb Blut, luic 5pauluö fagt jun (S|)t)cfern ero o, 12
2u am 6. G^apitel.
Tarumb lieben freunbe, £aft eud) uidjt bnnden, bas ber Satan fc^laffc
unb ftille l)alte, ja er greifflS an aücn orten unb mit aEen lifteu an, er
bat gar mandierlel) fünfte, gcl)et jm eine nidjt fort, fo bat er balbc eine
anbere, luir finb jm oicl ]\i fd)led)t nnb einfcltig, er ift ein Saufcnttnnftigcr.
25 6r ftl)ct baS loare Siedjt beö (fnangcliouö fo tlcvlidj auffgel)cn, baä er jm
nic^t barff gcrobc unter äugen febcn, bcrf)albcn hjolt er jm gerne jur feiten
beifomcn nnb fein l)cil alba Oerfudjcn, ob er neben cinreiffen lonbte, er trirbö
aud) tl)uu, loerbcn loir nid;t ülciffig aufffctjen, beun idj teune jn tool, fo
lenuct er mid^ aud) tnol, id) l)offc aber, id) fei) fein .&crre, laffen toir jni
30 aber nur ein fu-ibreit, fo mögen Irir siifcl)en, loic lüir feiner lo« Ircrben.
^Tarumb baben aKc bie geirret, bie bajn geljolffen nnb belniüiget l)abcn,
bic Dleffe abjutljun. nic^t baö es ui(^t gut Inerc gclocfcn, Sonbcrn haä fic
nidt)t Drbcntli($ abgetf)an ift. S)u fpric^ft, es ift rcc^t anö ber ©(grifft. ;^)c^
fage e§ and), aber Ino bleibt bamit bic orbnnng'^ 2)cnu es ift in einem
35 freuet gefd)el)cn ou alle orbnnng mit ergeruis bc§ 5ic]^ftcn. ^r foltct @ott
äuuor mit crnft brumb gebeten ^aben unb bie Obericit baju genomen '^aben,
fo iDufte man, baä es aug Sott gefd^e()en inerc. ^ä) iDolt eä auc§ tool an=
10 ^Vübigtcit bei ^afitti 1522
aiic^cfaiii^cii fiatcn, tocim C'S gut tucv gclucft unb Ircim cö iiit fo ein 'bh% hing
lucuc iiniti btc ■JJIcffc, fo tuolt id) fic tuibcr aufrichten, bnnit iä) tocl)§ es ni(i)t
,yi iuibcifccfjten , jd) luil cS auä) eben gcfagt I)obcn. "Sann üor bcn ^papiftcn
unb groben foiiffcn tünbt id)§ luol tinin, bann ic^ Uiolt fpre(f)cn : ttia§ h)cl)ftU'3,
ob c§ in dincm guten gcl)ftc ober bbfcn gcf(^cl)en ift, fet)tmal bn§ toerd nn ^
im fetber gut ift. ?Ibcr oor beni teüffcl \v(\]% iä) nitt jufiK^en. S)ann
tiicnn bcr teüffcl ben ibcnigcu, fo bo« fpil angefangen, am fterben biefe
ajiniiD.is. i3fpvüd)e ober bcr gleid^en toitrb öorljalten: 'ömni§ plantatio, quam non
3ti. :3,2ipIontaDit pater uteu'3, crobicabitur', ober bcn 'ßurrebant et non mittebam
eou\ lüic Joolten fic beftan? er ftbft fic in bie \)cUi. 9lbcr id) loil jm tool '»
in bem el)ne fpiefe öor bie nafen t)alten, baS jm and) bie tnelbt jü eng fol
Jnerbcn, bann \ä) Incl)^ jo, ha§ iä) tJon bem rabt 31t prebigen (Inictüol ic^
mid) getoert i)(ib) geriiffen bin. 'iltfo Inolt ic^ eüc§ au^ gerne baben inic
micf), betten fr mid^ auä) funbcn barjnn fragen.
3c^ bin ja nit fo ferne getrieft, jr betten micb tünben mit fc^riefften 15
2/3 tOEifS cütnet füvncmcn, 6n rteiig nic^t jü »erfechten 27 3 auä)] tüäi 27 4 gtoSen]
3c. EF] gtoffcn -V] onbetn tollen 27 ic^ e§ -Y ttiet)ftu A' 5 obU F fctitcmat 27
6 vox] 6on .V icö§ 27 ju ctf)attcn. 27 7 am) ^ahm, am 27 8 am Bande: Matth. v.
Hie. rjiij. 27 11 ct)ne (picß A cljnc \)f\^i*B ein fpife A' ein ftirifec 2/"^ ein f|)rü^e 27^
IS gcwibctt A terüfft A tctiaffet 27 gcrc CD 14 tünncn 27 13 fett FÄ27
gclocjcn F lünncn 27
gefangen t)aben, Incun eä gut tocre getoefcn. 9lber c§ hiil fid^ nid^t balbc
leiben, atte bofc bing fo plbtilid) unb one orbnung ab^utocrffcn. 3)erbalbcn
hjcnn C'3 nid)t fo ein bofe bing tvcre uinb bie ■JJicffe, fo Inolt icb fic .yt tro|
bcnjenigen, fo nnorbcntlid; bamit finb nmbgangen, n.nberumb auffricbtcn,
benn ic^ h)ei§ e§ nic^t ju berfec^ten nodb äu erljaltcn, ba§ jr bierinnc Irol so
gcl)anbclt babt, id) Irilä eucb eben gejagt baben.
ivur hm ^^^apiften unb für ben groben !6pffen Ibnb icb§ tool ttjun,
benn id) toolte fpredben, tria§ tniffet jr, ob e§ in einem guten geift ober in
einem bbfen Seift gcfcbcben ift, fintemal ba§ lücrc! an jm fclb gut ift. 3lber
für bem Icufel tüciö icb§ nid)t ^u crftreiten. Senn toenn bcr ücufcl ben= =3
jenigen, fo bi» Spiel [jabcn angefangen, am fterben biefe fprücbe ober ber
gkii^cn h)irb fiirl)alten: '2lllc Spftantien, bie mein .öimlift^cr 2)ater nii^t
gcpflan^et l)at, bie toerben au§gereutct\ ober ben auS ben 5propt)cten ^ei^cm.
'^iä) fanbtc bie ^-^hopbeten nid)t, bennod) lieffen fic, ^äj rebet nid)tu mit jn,
bennod) prebigten unb luciffagtcn fic', SBie tüoEcn fie beftef)cn, fic irerbcn 3u
gemi-ilid) ]nx .^cKc ]u farcn muffen, ^d) n^cr hjil bem Seufel tool ein
Sprülje für bie 5{afe bnlten, i>a§ jm aucb bie tocite toclt fol 3U enge toerbcn.
benn ic^ toei§ unb bin» getoi§, ha§ iä) foldi» mein 5prebigamt nic^t bon mir
felbl bob angcnomcn nocb mid) eingcbrungen, fonbern bin bie^u gefobbcrt unb
auc^ toiber meinen toillen al[)ic ju prebigen crtocblct. 35
-Jiv. 1 (9. OJIärj] ] 1
ciicl)(^cn. Setjtmal id) nit biiä flciiiiflft [tuet Ijcrgcf c^irtt : Juott jv d\vaä
anfat)cn iiiib irf) foltö bciantlourten, ba§ tocrc mir jufc^toar, iä) lücibc cö
nit ttjuii. '^lU)ic mcrcfct mann, ba§ jv bctt gci)ft nit ()a6t, toicluol jr ciit
'^od) cifeittuu^ ber fd;ricfft l)abt. ^JJtcrcfet bic beljbcn ftücf 'mülfcn fciii' itiib
'frei) fein': bann 'nuiB fein' ift boS, h)a§ bic nottnrfft fobcrt nnb nniß
nnbelücglid} bcftcen, als bo ift ber glanb, ben lafe iä) mir nit nemen, fonbcr
mii§ bcn anc,^cl)t in met}nem [)er^cn i)abcn nnb nor jcbcrman frei) ticlcnncn.
'(^rcl) fein' nBcr ift boS, n.icl(l)§ id) frei) f)a6c nnb mag es gebraüi^en ober
laffcn, alfo boä), ba§ mein brüber ben nu| unb nit iä) baöon I)a6e. Unb
mac^t mir nitt an^ bcm ein 'mnfe' ein 'frei) fcin\ iriie jr getl)an Ijott, anff
ba» jr nit l'or bic ifjcnigcn, fo bmä) cloer liebe lofe frel)f)eit bcrleljtct f)abt,
rcd)cnf(^afft mnfet geben. 2)cnn rtann bu e^ncn hax^u ratiljcft, bcn frel)tng
flel)fc^ ,^"1 cffen, nnb er jm fterben angefochten inürbt nnb alfo gebentft: 0
mec mir, bü§ ii^ flcl)f(^ gcffcn I)ab nnb nit bcftcen !an', Oon bcn Inirt got
J Sel)tainmat I'' Scitcnmat bi§ ni^t bj gcvtjngcft ftucif ift batunifi it tjcttcn mögen
ju mit gcjdöidt ^olicit. 27 2 joltc e§ -Y toctantlDotttcn JJFÄ 27 ic^ luitb F 213 c§
oucf) nit F 3 man »ol bü§ F l I)o^c FÄ i)aä)i 27^ gcic^tifft F 5 am Bande:
MulVeii fein. 27 fobbctt CD crfotbct F forbcrt X 27 6 Bcftcen] ftcen EF27 fton X
8 am Rande: Frey fein. 27 iDoUic^S F 27^'^ hjctd^cl iT'' traueren EFX27 <J botuon F
10 bcm muffen fein ein frei) 27 n erntet F Ue6c/ lofe ABCDE tiefte tofc F tieitoge .V
Iic6c, in lofee 27 12 niüfet li c>)ncn] oinn B oin (JDE ein :?r 73 h)itt iJi'' J:f gecjfen /''
Bon bcn| bcS 27
IS Sarumb f)abt jr unrcdjt gct()an, bas jr ein fold) ©piel on mein ge^ciä
nnb ,5ntf)un f)a6t angefangen unb mic^ ni(^t and) junor brumb gefragt.
3c^ bin ja fo ferne nid)t tion enc^ gclucfcn, jr t)ettet mic^ je mit f(^rifftcn
!onb erreid)en, benn es nidjt ba§ geringfte ftiicE ift, eä Iricre Inol Incrb
gclDcfcn, ha^ jr ju mir ber^albcn gef(^icEt r)ettet: Inolt jr eth)a§ anfa^en
20 nnbcbad^t unb aus cim freuet unb it^ foIt§ barnaif) ücrantloortcn, ba§ Inerc
mir ,5n fc^lner, ii^ lucrbc cö nid^t tf)un. 2l(£)ic mcrcfct man, ba§ jr bcn ©eift
nirf)t f)abt, luiclool jr ein f)od) erfcntniä ber f(^rifft f)abt.
6§ ift gar ein groffer untcrf(^eib jmift^en bicfen jmeien ftiiden 'muffen
fein' unb 'frei fein'. Tenn 'muffen fein' ift ba?, Ina» bie notburfft fobbert
;.s unb muv unmanctüd) bcftcljcu , al» ba ift ber ©taube, ben laffe idj mir nic^t
ncmcn nod) umftoffen, fonbern mu§ bcn anc,^cit in meinem ^er^en ^abcn unb
für jcbcrman frei) bctennen. '^rei fein' aber ift ha^, Voclc^S id) frei) f)ab
unb mag§ gcbraud)en ober laffen anftc()cn, bod) alfo hai mein 9tel)fter unb
nic^t id^ bcn nu| bauon l)abc. S)erf)albcn mad§t mir nic^t ein 5Jiua fein
.10 au'j bcm '\^xt\ fein, mir jr i^t getf)an f)abt, auff baä jr nid)t für bic jenigen,
fo buri^ erter Sieblofe freit)cit ücrleitet finb, rcd)enfc^aft muffet geben. 3)enn
toenn bu einen bar^u rei|eft, ben freitag fleifc^ jn effen, unb er in tobc§
noten. bcr()alben angefod^ten loirb unb alfo gcbcntft: D toe^c mir, bas ii)
12 5Prcbtglcn bcs 3ül)rt's 1522
iccf)ciifd)nfft Hon biv fobcvii. '^d) Umlt oucO h)ol btl btiifl Qitt)c6cn, ba mir
tücnifi öolgcii Uiiubcii, lOQ§ T)ülff§ aber? bann td) Jt)Ct)^, btc foKic^ä
nnpicfniigou f)at'cii, Umitit c§ 311111 treffen tiniibt gan, ntt beftecit tüubcn unb
luiivben bic crfteii fein, bic ba luürbcu jiirud trcttcn. Sffiic toüvb e§ fein,
loenn ic§ ben l()QÜffeii uff ben plan Brec^te, unb id; (bei xä) bcr crftc bin 5
gelocfcn, bie anbern anger)altcn) unb luolt flic'f)cn ben tobt, nit fvoUc^ haarten :
lüic folte bcr arme t)aiiff lierfürt Uierbcn. .'pieruinb laft un§ ben anbern a\iä)
fo lang initc^ fpel)^ geben, Inie iing gcf($cf)en, bi^ fie auc^ jm glauben ftardE
Inerben. S)ann jr ift noc^ bit, bie un3 fonft zufallen unb luoltcn gerne bi§
bing ouc^ mit fjaben unb annemen, befonber fie fonbcn cä nit trol begrel)ffen, w
biefelbigen trcljben toir jiirücE. S)arunib laft un§ unfer ned^ften liebe erjcljgen:
icerben toir bei nii^t t^ün, fo loirt un^er f^fm nid;t befd)cf)en; muffen n)ir
bod; anc^ ein 3el)t laug mit jn gebult tjabcn unb nit öerlücrffen ben bcr noc^
fdjtoad) jm glauben ift, lüie Dil mecr tt)un unb laffen, fo c§ bic liebe crfobcrt
1 fotbcrn F2T fotbctcn A' itjol fehlt 2T^ 2 ^ütff c§ X 3 jü aitn treffen F
gccii /'2ri' üinnctt 27 4 c§ nun fein 27 6 gGioefcn, Bit bic 27 unb] ^ob 27
fltjcd^cn J'j lob, bcä nit 27 7 §l)crinncn X 10 Befonber) atlcin 27 lünbcn CDK
lüubcuä F fünncuä 27 n tvdjtcn luir AUCH triüen ir X] treljbcn FF tretifct 27^^^ trcljBt
ir 27^ wnfcrn F ünfcrc" X uniErm 27'^ 12 bc§] baä FX 27 fccftccii. 2Bir muffen 27
WÜjjciit /•' 13 Imb it)c ni(I)l 27 am h'nmlc: Keim, vilj 27^^ bcrt bcr] bon ber .4.V
ISjM San ber nocf) fc^iuadj im stauten ift, foU mon Uffnemcn, ^m jü bljcnft t^un, mtb logen Was
bie liclic 27 14 cvforbcrt FX27
flcif^ gfffcn Mh, unb nidjt beftel)en tan, für hm h)irb ©Ott Uon bir rechen- is
fd^afft fobbcrn.
'^&S molt oud) tool öiel bings anf)ebcn, bas mir nidjt Ircnig folgen
njurben, 'ma-i l)ilfftö aber, benn id) luciö bie fold)y angefangen l)aben, mens,
anl treffen gc(]ct, »uic jr j|t fcljct, baö fie nidjt bcfte[)en foniien, ja bie crften
fein, bic 3U rüde treten mürben. Sicbcr, Itie hiürbe e§ fteljcn, mcnn ic§ ben »
Ijauffcn anff ben plan brcd^te unb id) bcr crftc tocrc getoefen, l)cttc bic
anbern angcl)altcu unb »nolt fclb^ baiton flict)cn unb be» tobe» lüi^t frolic^
ertoartcn? El) Inic folte ber arme bauffe tjcrfürt merben.
T'arumb laft nn§ ben anbern and) '^Jiilc^fpcife geben mic uns gcfc^cben
ift, biö fie and) im fölnubcn ftard locrben, benn jr finb nod) öiel, bie un» 2,s
fonft in anbern finden 3ufaHcn unb luoltcn biefe bing anc§ gerne mit loben
unb nnnemcn, aber fie fonnen c§ nod) nidjt tool bcgrciffen, biefelbigen alte
treiben mir ^urnd mit folc^em freuein ungeftumen mefen. 2Bir muffen ber
Siebe gegen unferm 51cbftcn nid)t tiergeffcn fonbcrn aUcjcit für äugen \)aht\\.
unb alle bing barnad) ridjtcn. älVrbcn mir ha^i nid^t tt)un, fo tnirb nnfcr 30
toefen nidjt beftct)en. 'JJiuffen mir bod; mit bcm ein ^eitlaug gebult tragen
unb uid)t ticrtocrffen bcr nod) fc^tuad) im glauben ift, rtic öicl metjr foüen
hjirs tl)nn unb laffen, fo c» bie Siebe crfobbert unb nic^t an unferm ©lauben
fi^abcn t()ut.
-]!r. 1 [9. OJiäq] 9(r. 2 [10. ÜJJärjl 13
unb un» nit an uiiicvm glaiilicn fcijaben tuiiigt. Sßerbeu \mx uit ®ot evnft=
lief) bitten nnb nn'j in bie fad; vedjt fdjirfen, fo fit)et mid) bas fpil an, i)a^
oUcv bcv jamev, fo nnff bic 5^?apiftcn unb nn§ angefangen, luivt ubcv unä
tommen. .s^icvumb Ijan \ä) lenger nit fünben anfebleljkn, fonbev l)abe nuiffen
5 fomen, follidj» endj ^ufagen; nun ift gnng öon bcv ^Jlcffe, morgen tnoüen
h)iv Hon ben bi)lben jagen.
1 ©Ott nit A' 2 in feh/t EF fachen 27 pct micft] fe-^ent mic^ .1 27 fed^ent
(fefient 7?/^) ni^t *li fcf)ent nitt A' 2/.i fo fe^ent bj nid^t boS fpit »nb aüet a? 3 unb uni]
ift :^r roerbe 27 i ^ob -/'"^r nit tenaet A' tiinen 27 0 ift§ 27 ß bilbetn 27''
S)er^al6cn fage id) unb toarnc enrf) trenlid), Inerben toir @ott nidjt
ernftlid) bitten nnb nn» in bie fadje red;t fdjid'en, \o ftef)et niidj ba» ©piel
an, bav alle ber janier, fo anff bie ^^(apiften tum nnö angefangen, über un§
it) tommcn lucrbe. S)arumb \)üh \ä) nii^t lenger fonb aiiffen bleiben fonbern
l)üb miiffen tonten, fold)§ m6) ju fagen, ;^^t5t'ift5 genug üon ber Weffc,
morgen toollen Jnir ein tuenig meljr bauon l)anbeln unb tjon ben bilben
aud^ fagen.
2 10. TOäti 1522
%m ^ilöontag nadj Clnliocabir.
C^ebcn freünb, jr l)abt geftern gebort bie Ijaüptftud ein§ P()riftenlidjen
menfdjen, luie Wi gantie leben nnb tnefcn fei glnnbeu tinb lieben. Ser
glaube ift gegen got gered;t, bie liebe gegen ben menfdjen unb nadjften
an 'iiix Hebe, mit ltioltl)ün, älMe mir entpfangen l)aben öon got ou unnfern
U ffllartin 27 Suf^cr *l:.\ 17 \m\n\. ©ie -I.V rtiejen/ ©1) BCDE tuefen/ ©et) F
iDefen fet) 27 is geteert A*ßX gcrid)! 27 flcgeii bem Cf 19 an ber iitbt ffh/l 27
Wir] inirä bor 27 enipfnnflen *J1 tnpfangc A'
20 vPie .iiibcrc Jprcbigt ^. J.l'Jar. HCutljcr^ am Jl^ontagc iiarti hfni
..^ontag SIiiiiDcaiiit.
Ä^iebcn /^rennbe, ^v f)abt geftern gel)6rt, h,ia§ für Stiitfe ein (?t)riften
■'^' 5Jienfd) an jin ijobm fol, DIemlid) tt)ie hai- gan^e C5l)riftlid)e leben unb
lüefen fei) glenben unb lieben. ®er ©latib ift gcridjt gegen ®ott, bie Siebe
2s aber gegen bem Wenfdjen unb 5Jcf)ften, So baS- Inir un§ gegen ben 53lenfd^en
erzeigen in ber Siebe mit inol tl)un, mit raten, tnit l)elffen, inie toir lt3oltf)at
unb l)iilffe tjon @ott empfangen l)aben on unfer tjerbienft unb loercf umb
fonft au§ lauter gnaben unb barml)er^ig!eit.
14 ^Prebigtcn be§ 3n^rc§ 1522
üerbienft unb lücrtf. W\o feinbt jlücl) bing!. S)q§ ei)ne boS notlic^eft, ba§
Qlfo gefc^el)en mü^ unb nic^t atiberä. Sia§ anbei-, ba§ ba frei) ift unb
unuütig, ba-S mag nionn ftaltcn ober uit, one gcfer bee glau'6en§ unnb ber
Ijell. 3n bcn ^lucljcn biugcn mii^ bie liek l^anblcn uüt bem nadjften, Uiic
uni öon got gcjdjcfien, unb nni^ alfo bic rerfjte ftraffe gcen, hocbcr 3Ü i
ber (l)ndcn nod) ,511 ber rechten fel)ttcn faüen. 3iti bcn bingcn, bie ha 'muffen'
unb Don notten fcljn (3Ufo bo ift in t5l)riftum glauticn) '(janbclt bie liebe
bannodjt alfo, i>a^ fie nit stoinget ober 311 ftrenge fert. '"^llfo bie 5Jte| ift
ein bofe bing unb gott ift jr fel)nb, in bem alfo fie gcfc^cf)e, qI§ Inere fie
ein opffcr unb Dcrbienftlidj teeret', ber tjalb muffen fie abgctt)an loerben. 10
Öie ift feljn frag ober 3teel)ffcl, 5ll>3 teenig bu fragen folt, 06 gott an
jubetten fei). §ierjnn fcl)nb toir ber facf)en gan| ein§, boa bie fonberlid^e
nicffe muffen a6gctl)an fein. 3Bie id) auif) baöou gef(f)rie6en i}ab unb Inolt,
ba§ in ber ganljcn Inelbt Ineren abgetl)an unb aUc bie gcmeljne (?nQngelifd)e
5Jleffe gel)alten, bennocl)t fol bie liebe ^irjnn nit geftrengc farcn unb mit 1-.
gelDült abrcl)ffen. %ba prebigen foll utciuy, f(^rciben unb öertünbigcn, ba§
2 nia^t§ sri' 3 gcfert A' 4 fyü] ticBc 27 bcnen A' jwai) *n jtoei) araf
5 recf)ten ftva^ A' T Sdfo) ol§ 27 fi beniioc^t BCDE27 um lidiuh: Abtliufig d'
Meß. 27 9 bem bj fl)e 27 10 ijatben A' U bii fragen jott .1 27\ bie fragen folt *B
bie frag fott A' 11112 onjebcetten II onjcbeten CD anjefietten /v 13 9)ieffen A' 14 ba§]
bai ftje 27 aüe\ aUent^alb 27 ßrcongelifc^c IiCUE lö ajieffen 27
©o finb nu jlrel) bing, barauff ein 6l)riftcn menfc^ fol unb tnu?
ad)tnng l)aben: ba§ eine, baö ba notlid) ift, 5icmlid) ba-? c§ alfo gef(^el)en
muö unb nici)t anber§, ba§ nnbere ba» ha frei ift unb unnötig, hai- man
!^alten mag ober nid^t, on gcfa^r bei @lau6en§ unb ber ©eclen feligteit. ^n ""
biefen jtüeien bingcn mu» bie Siebe t)anbeln mit bem 51el)ften, Inie un§ öon
©Ott gefrf)el)en ift, unb alfo bic rcd)te Straffe Inanbeln unb nid)t locber .yir
linfen nod) jur rcd)tcn fallen.
3n bcn bingen, bie ha muffen fein ober öon noten finb, al§ ha ift ha^
man in (Jt)riftnm glcubcn, Ijanbelt bic Siebe bennod^ alfo, bas fie nid)t •-•'.
jtuinget noc^ alju ftrenge feret. 3111 bie ^JJteffe ift ein bofe bing unb @ott
ift jr feinb, in bem ba§ fie gef(^ef)en, al§ toeren fie ein Opffer unb öerbienft^
üä) Inertf, berteegcn muffen fie abgctljan fein. .<oie ift fein fragen ober
jtoeifeln, fo toenig hu fragen folt, ob @ott anjubcten fei), äßieluol loir nu
l)ierinne ber fad^en gan^ ein§ finb, ba bic fonberlic^en 5Jicffen muffen unb m
f ölten abgetl)an fein, loie ic^ and) bauon gefd)riebcn tjabc, unb luolt ha?-' fie
in ber ganl^en Sßelt abgett)an locren unb allein bie gemeine (fuangclifd)e
5Jleffe get)alten lourbe, S)ennoc^ fol bic Siebe in biefcm ftüd nid^t geftrenge
fareu unb biefclbigen 5Jieffen mit geloalt abreiffen: prebigen fol man»,
fd)rei6cn unb öerfunbigen fol man§, ha-:- bie "OJicffe auff fold)e lueife get)ülten r..
i
*)(r. 2 [10. m\x]] 15
bie 5Jleffe in bcr tocl}^e c^efinUcn fonbcvUdj ift: bod) fol mann utcmants mit
bem t)aer baiUon 3icl)en ober vcliifcn, bann gotte fol man-3 ()ei)nn geben nnb
fein tüort oIlet)ne hjürtfcn laffen, nit unfer jittf^ün nnb tnercf. äßarnmb?
bann jd) ()a& nit in meiner getnalt ober t)anbt jr fjerljen (bcr menidjen) alSsir. 33, is
5 ber Ijaffncr bcn (cljmcn, mit jnt ^njcfjaffen nad) mei)nem gefaüen. ^dj tan nit
tnetjtter fommcn bann jit ben orn, in§ ^crtj tan \ä) nit tommcn: bielncljl id)
bann ben glantcn jn? i)erti nit gicffcn fann, fo !ann nod) Jol id) niemant§
barjii jtningcn nod) bringen, loenn got tl)ut ba§ aUeljne nnb madjt, baö er
öor im l)cr|en lebt, ©arnmb fol mann ba§ Inort frei) laffen nnb nit
in unfer Inerd' bar3u tt)nn: tnir traten lool \n§ üerbi aber nic^t eyecntionem.
S)a'3 tnort foU Inir V^cbigcn, aber bie Uolgc fol got alleljn in feim ge^
fallen fein.
©0 iä) nii barein faüe nnb inolt c§ mit getnalt ablegen, fo fcinb jr
Dil, bie ba§ muffen ein geen nnb luiffen nit, »nie fie barjnnen fein, ob e§ red}t
1^ ober nnredjt fei), fpred;enbe: ^d) lnel)| nid)t, ob e§ red)t ober nnredjt ift,
lDel)fe nid^t, tok ic^ baran fei), 3d) l)abe ber gcmcl)ne nnb gclnalt üolgen
muffen. So tnirt bann aii^ bem ge^loang ober gebot aüel)n ein fpiegel
i fünMlie^ i>r nimant 2r 2-iiax*TlX9T i)\nin CHEF f,t)n\n X2T 4 5!onnl
ba? 2T it ^ettjen bet menf^cn A*BX bie ^er^en bcr mcnjt^en 27 6 jni] jn X i)iien 2T
7 mS)] on X n^cmant F 8 ba§ (nach ti)\xt)] e§ 2"= 11 {otlcn toir F foUe wir X2T
jeinem FX 14 eijngon BCDEX batiü i^ feien A'
funblid^ ift, ?tber niemanb fol man mit ben öaren bauon reiffcn, fonbern
man fol e§ Sott f)eim geben nnb fein inort allein hiircfen laffen one nnfer
'."1 ,}nt()un ober tiiercfe. SBarnmb ? 3)arumb, benn idj i)ah nid)t in meiner .<janb
bie §er|en ber 5Jtenf(^en al§ ber Slopffcr ben Jl^on, mit jncn ^u fdjaffen
nad) meinem gefallen, loie ©ott aller 5Jlenfd)en .r-)er|en '^at in feiner .^lanb,
fie jnbeferen ober 311 öerftocfen. '^6) fan mit bem Inorte nirf)t Jneiter tomcn
benn in bie Citren, in§ öcr^ fan ic^ nid^t fomen. Sßcil man benn bcn
2:, Oilanben in§ ^ertie nic^t gicffcn fan, fo fan noc^ fol and) nicmanby bar3n
ge3lüungen noc^ gcbrungcn Inerbcn, benn Öiott tf)nt fol(^y alleine nnb mad)t
'üa^ SÖort Icbenbig in bcr Wcnft^en .sjer^en, toenn nnb Ino er li'il nad) feinem
©ottlid^en erfentnis nnb tnolgefaüen. S)arumb fol man ba§ äßort frei)
ge^en laffen nnb nid)t unfere InercEe ba3n tt)nn, 2Bir l)aben Ins vcrhi nnb
30 nic^t oxeotitiourm , S)a3 ift, baä Slßort f ollen loir prcbigen aber bie folge
©Ott ^eimgeftalt fein.
So i(^ nu brcin falle nnb Inil fol(^cn mi§fbraud§ bcr ^Jicffen mit
gclnalt ablegen, fo finb jr bicl, bie baä muffen mit eingcl)en nnb Iniffen boc^
nid^t, tnie fie bran finb, ob§ rec^t ober unrecht fei), f preisen benn: ic^ loeil
35 nid^t, hjie id) bran bin, i(^ f)ab ber gemeine, bem l)auffcn unb ber getoalt
folgen muffen, ()aben baüon benn ein jrrigeä unrngige§ gelniffen, be§ fie
fc^toerlidj barnadf) tonnen lo§ Inerben. Unb Inirb au§ bem sloang gebot allein
1(3 ^Prebigten be§ Sa'^tea 1522
fcdjten, ein cüffevlicf) loefen, ein affenipit, unb lüivt alfo ein mcnfc^lic^e
fa^nnge, fd^cljncnbe fjcljlige obcv glelj^nev: bann ha ift fel)n gnt tjcr^e, ba
gck ic^ bann nid)t§ nt)evan bavanff. -JJlan mufe ber leiite [)er^ pm evften
faljen, ba-r- gefc^icijt abcx, luenn ic^ gottc» tuort aücljnc trcl)k, pvebige ha^
Cynangelium unb fage: lieben ^evrn ober Pfaffen, tret ab bon bev 5)Jeffe, e§ s
ift nit red)t, jr fünbiget baran, ba§ lüil ic^ eud) gcfagt liaben. %hcx loolt
jn fcljn fa|iungen machen, auc^ auff fetjn geniet)nc orbnnng bringen, ioev ba
öolgen lüolte, bev bolgete, h)ev nic^t loolt, belibc auffen : mit bem öiel bol
luovt imben in ha?^ \)cx^i unb bürdet, alfo loivt bev nun gefangen unb
fdjulbig gibt, geet i)ien unb feit Hon bev 53Jeffe, utovgen fompt ein anbev. m
5Ufo »Düvdt got mit feinem hiovt meev, hicnn tüon bu unb iä) aCen getoalt
auff einen l)aüffen fc[}mel|en. 3llfo tueun bu boy f)cvl3C l)aft, fo T)aftn jn
nun gcUionnen: alfo müfe bann ba^3 bing .ju letft öon jni fclbs jufaUen unb
auff t)6vcn, unb tnenn bavnact) alle gemüt unb fljnn .^ufamen ftljmpte unb
2 ^eitigteit 27" gteiffenb F tHeXfinnt) 27 3 gii ic5 A" '^cvtjcn F 4 am Bande:
fiotswoit (Ciottes woit h) treiben nit zwenklich vftVfir. 27 5 ßrennngetiiim BVE trettet F
6 jiinbtgent 27 ic^ loott F 7 Sofeimg FX 27 niicft fehlt F aiic^ it)e bfj 27 getvinge D
S xotx ober nit F ton nit, blifie l)aufjen A' njolt b(ei6en 2." aiifien] (aflen 27'^
10 fic^ fc^utbig F gi6t fe/ill 27 anbret F 11 fcirieii tuovtcn 27 jcincn F baft
toefl FÄ 12 fc^meltietcn F 13 min ffh/i F 3evfQÜcn F.X 27 14 oOeT 27
fttjmtiten FX27
ein fpiegel fechten, ein euffevlid) Joefen, ein affcnfpiel unb ein 5]lenfc^li(^e ^
fa^ung, bavau§ bcnn fdjeinenbe .sjeitigen, .t)end;(ev unb @lei-^nev fomen, benn
ba ift fein l)cv|, fein glaube uod) feine Siebe. äi?o biefe bvel) ftude nidjt 3u
einem luerd fomen, ciS fei) fo vedjt unb gut al^^ e» jmev UioÜe, fo loivb uid)t9
brau», id) luolt uidjt ein Söirnftiel bvauff geben.
5Jion mu§ bev Seute t)ev^ jum evften fat)cn, U)eld;e§ bcnn gefdiiet, sn
tneun id) (Sottc§ loovt treibe, pvebige ha^ @uangclion, öcvfünbige ben Seuten
jven ivtt)um unb fage: Sieben i^evvn, lieben 5|.^faffe^, lieben ^papiften, tretet
ahz t)on bev 9Jleffe, e§ ift nic^t vec^t etocv ^Bieffc l)alten, jv fnnbiget bvan unb
evjuvnet ®ott bamit, hai itiiH id) eud) gefagt f)aben, luott fueu ahn feine
6a^unge machen, auc^ auff feine gemeine Dvbuung bvingeu, U'er ha folgen a-^
hjolt ber folgete, Iner ui(^t tnolt, bev bliebe auffen.
2Benn man jm alfo tl)et, fo fiel l)cute bem ha?j SBovt in§ l)cr^, movgen
einem anbevn unb inivdctc alfo Hiel, baö ftd) einev ntiifte nu gefangen geben
unb fdjulbig achten, ha^ ev '^ierinne geirvet ^ette unb gieng l)in unb fiel bon
jm felbS lion ber 9JJeffe. ?nfo mivdetc ©oft mit feinem »oovt mef)v bcnn ;:n
tt)enn bu unb ii^ unb bie gan|e Sßclt alle gelüalt auff einen fjauffen
fdjmel^eten, benn mit bem h)ovt uimet Sott ba» S;itx% ein, Iceun ha^ ^ix%
eingenomen ift, fo l)aftu ben 5Jtenfd)en fc^ou geloonneu, al§ benn mu§ ba§
bing jule^t öou jm fe(b§ fallen unb auffl)6ren.
9(r. 2 (10. ÜJInt^l 17
bcxxl)iiif5t lüiiibt, )o t[}u man bann abc: tno nUcr gcmut unb f)ev^ nic^t
babdj ift, baä laü got lüaltcii, ba bit iä) bid) umb, bii mad;lt iüd)t§ gut»;
nit bog i^ bie 5Jte|§ IdoU loiber auffvidjten, fonbev laji fie liggen in gotte§
nnmcn, bcr glaub tuil nit gefangen noi^ gcBnnben fcl)n noä) bnvd) orbnnng
5 an ein rtcvdt geortet fein. 3)a vidjt bid) nadj, bann [x iocibcn joUic^ö nit
t)tnan^ füren, ba?> h)cl)B iä), luerben jv» abix l^inaufe füren mit folic^cn
gemeljncn gebotten, fo Uni id) attc-i, luaS id) gefc^ricben nnb geprebigt £)ab,
toiberrüffen, jdj tuill ani^ nid)t bei) cüd) ftan nnb Init eüd) barumb gefagt
■^an: h)a§ fan bir» fd)aben, f)aftn bod) beinen glauben retjn nnb ftard jü
in gotte, ba» bir ba^ bing nit fd)abcn !an.
5rarumb erfobert e» bie liebe, baö bn niitteljbcn l)oft mit bem fc^toad)cn.
Sllfo l)al6cn alle 'Jlpofteln getl)an. ^^-^anlu» bo er ein§ malö gegen ?ltt)enil
fam, ?lct. jbij. ^n ein med^tige ftat, ba fanbe er jm tempcl gepaüte altesips n. mf-
altat, ha gieng er bon cl)ncm jü bem anbern nnb Bcf ad) fie alle, aber er
1 njutbn F'27 inan§ 27 2 bortet F loijj mnn aott 27 d geövtcrt F 27
G Sa[i)i l'.CDK \oiüim F 27 S fteen i-' lml§ 27 i) \)abin F e§ bir i^ J/ «foibett
EFX27 ^oift A' bc fcöwadöen yj 12 ■Hpo\Ui FX27 «m Ämit/e: Act. xvij. (tjij. c) 27
gen 27 13 3lct. jöij. feldt 27 jn fehlt X gcSaWt F gcSaulüte A' alte fehlt 27
14 eitn 3um -V ieja^c F
15 äBenn nn aBer barnad) aller mnt nnb finn jnfamen ftimmet unb bcr
fad^en ju gleich ein§ Serben, fo ba-3 feine 8d)lt)ad)cit mel)r' berl)anben ift,
ba tl)ue man benn ak Ina» nic^t red)t ift, tno aber noc§ nic^t aller
geniüt nnb l)er^ babel) finb, ba \aä e» (Sott Inalten, ba bitte id) bid) nmb,
bcnn bu rid)tcft nid)t§ gut§ an.
■20 @old)S rebe ic^ nid)t barumti, ba^ xä) bie TOcffe Jnoüc lüibernmlb auff=
rid)ten fonbern la§ -fie liegen in ©ottcS Dlamen, Ineil fie gefaüen ift, fo fei)
fie gefallen. 3llteine baranff mu§ man ad)tnng i)dben nnb fold^eS aUe^eit
prebigen, bas ber Ojlanb nid)t loiH gefangen nod) gcBunben nod) biird^ jvgenb
eine orbnnng an ein loerd geortert fein, ba richte bid) nad), beö nnb lein
S5 anber». 5Jiit fDld)ein fturmen nnb gelnalt luerbet jr» nirf)t ^inauSfuren, ba»
luerbet jr feljcn; nnb Ino fr alfo berl)arret unb end) nid)t luollet lenilen
laffen, fo Iniffet, ba'5 id) nid)t Inil bei end) ftcl)en, ^d) Itilö and) bürre ab--
gefagt l)aben. äÖaS lau bir» fd)aben, Inenn bn gleid) ein jeitlang mit folc^en
eufferlid)en bingcn gebult tregeft, t)aftu bod) beinen ©lanbcn rein unb ftard
30 ju (Sott, baä bir ba» bing nid)t fdjaben fan, bie Siebe erfobbcrt», baä bn
mitleiben t)abeft mit ben i2d)liiad)en, biö fie and) im ©tauben junemen nnb
fterder ioerben. Sllfo l)aben alle ^^Ipofteln getl)an. ^anln§ ba er einmal
gen l'ltficn fani in eine med)tige Stab, fanb er im üempel gebanete 'Jlltor,
ba gicng er bon einem ]u bem anbern nnb befal)e fie aüe nnb alle *2lb=
35 gotterei) bovju, 3lber er n'irete feinen mit einem fu» an, fonbern trat mitten
23 wiel 31 ©taouben
ßut^exä SBerte. X, 3 2
18 ^Pvcbigtcn bc? ^oT)«?- ir>22
rürt feinen mit !cl)m fufj an, fonbcv trat mitten anff beu p\a^ unb fagte,
ba§ e§ cl)tel abgottcvcifd) bing loevcn, tmt fie, fic [ölten baOon fel)n, veljfe
Qudj bev Iel)nen mit gclualt a6. S)a ba§ loovt jre '^evtjcn faffct, ba fl)elcn
fic fclbev nti, bovnad) 3nfl)cl baS bing öon jm fcl6er. 3llfo inenn ic^ ^ette
gefctjen, ba§ fic fjctten 'JJiciJe gcl)altcn, fo f)ettc id} tooKcn prebigcn unb fie :<
l^evmancn. ,§cttcn fic fid; bavan gefovt, fo ()ett iä) fic gelnonnen, \vo aber
iiid^t, fo l)ett iä) fie bannotfjt nit mit bcn l)avcn unb geloalt baöon gcrl)ffcn,
fouber baö loovt laffen f)aub(en unb für fie gebcttcn, bann ba§ luott '^at
i^ljmel unb erb gefc^affcn unb aüe bing, ha^ mufe c§ tl)ün unb nit tütr armen
füuber. ©umma fummarum prcbigcn Init icf}§, fngcn iuil id)§, fd^rcl)6en loil lo
ic^ij. 9lber jtoingcn, bringen mit ber gelnalt Inil ii^ uljcmant», bann ber
glauBe loil loiEig, ungeuotigt angcjogcn Ircrben. 9iempt ein cjempel öon
mir. 3id) fiin bem ablas unb allen papiftcn entgegen gclocfen, aBer mit
fet)ner gelüolt, jd; l)aB allein gotteS toort getrieben, geprebigct unb geft^rieben,
fonft l)a'b id^ nichts getrau. S)a§ liat, Incuu ic^ gefc^lafen '^an, toenn ic^ 15
tüittenbergifdj bier mit met)nem Spijilipo unb 9lmfeborff getrunden ^ab, olfo
2 aHoUtii^^t BCDEX 27 (Aihitx\\Si F Ui \t, Rotten X batuon fton F fto^n 27 riß F
3 ber fehlt X 4 \e\iS F barnad^ jufljel] Sltfo loeü man bj hjovt so 6or mot ttljfie
(trctjScn b ttc^fie c), fo jcvftjetc 27 jcrfiet FX 7 batuon F ;< erben -V u mit bem
gehjolt F nt)emanbt F 12 9!cmcnt BCDEX 27 Jtcmct F 14 foinem /* geiii^teifien X
am liande: Luthers predigen vutl schreiben (schriben Je) 27 15 'i)an] fjixl) F27
IG meim F armgborff 27'^
auff ben pla| unb faget bem 33olde, ba§ e§ eitel 9lbg6ttif(| bing tnere. ba
ba§ lüort jre '^er|en faffete, ha fielen bie 5lbgottcr felb§ abe unb jergieng
aüe SlBgotterel) öon jr felb§ on aÄe getoalt unb on oIIe§ ftnrmen.
3llfo folt man t)ie oud) gctljan Ijaben: Irienn id) l)ette gefcf)en, ba§ bie an
^^faffen 'fetten ^Jleffe gegolten, rtiolt ic^ geprebigt unb bermanet f)aben, \>a^
eS ®otte§ lefterung incre nnb (Sott bamit 'i)oä)liä) erjurnet tuurbe, fetten fie
]iä) bran gefcret, fo Ijcttc id; fie gelronnen, loo aber nic^t, Inolt ic§ fie
benuot^ nii^t mit ben ^aren unb mit getimlt banon gcriffen i}abm, Sonbern
hiolt ba§ lüort l)aben laffen Ijanbeln unb für fie gebeten l)aben. Senn tno 1-5
ba§ äßort l)at .'gimel unb Grben unb oEe bing gefd^affen, ba'ä felbige Sßort
mu§ e§ ^ie auc^ tf)un unb nic^t Inir arme fnnber.
©umma fummarum prebigcn teil ic^§, fagen loil id)§, fd^reiben Inil
id^u, aber jluingen unb bringen mit gctnalt Iril ic^ niemanb, bcnn ber @laub
hiil miHig unb ungenotigct fein unb one jlüang angenomen Itcrben. 30
9temct ein djempcl an mir. 3d^ bin bem 5Ba)3ft, bem 9lblo§ unb
allen ^Papiften entgegen gcftanben, 3lbcr mit leiner geloalt, mit feinem freuel,
mit feinem ftiirmen, fonbern ß)otte§ »nort 1:)ah iä) allein getrieben, geprebiget
unb gefd^rieben, fonft 1)ab iä) gar ni(^t§ ba3u getrau. S)a§ felbige inort, Juenn
ic^ gefdjlaffcn l)ab ober bin guter bing gc^nefen, f)at fo üiel ju toegc brad^t, ss
9Jr. 2 flO. OTät^l 19
Dil gcttjaii, ba§ baö 58apftiim alfo fdjtimd) Uiovbcn ift, ba» jm no(^ iü)e fe^n
güvft nod) .ffel)icv fo tii( atigcbrodjcii f)nt. 3d) 1)06 nidjts getrau, boa h)ort
^att Ca aUc§ (\c()anbcU iiiib aiifincvid;t. äBann id^ r)ett UuiUcii mit iingemac^
fareii, id; Uiolt leütiid) Inniibt in ein gro^ plüt Hevgicffcn gclivac^t I)Qben, ja
idj IDOÜ )uolI 311 SBiuinb^ ein fpil nngeridjt Ijaten, has bei fel)fer nit fidjcv
tucv gcUicfen. l'lber Umi? lücve ei? ein novrcn fpill Inev eö getncfen. 3;d) t)ab
nidjta gemadjt, id) ()nb bo-S irovt Infjen I)anbcln. SBn» inel)nt jr löol lüa§
bcv tciiffel gcbendJt, Iminn mann ba-S bing Uiit mit nunov auferidjten '. ev jiljt
!)inbev bcv l)cllcn unb gebcncft: £), Irie follcn min bie navicn fo ein fcl)n§
fpir madjen. 'äbei bann fo gefd)i(^t jm lct)b, tuann loiv atlelm hah lnort
tvcl)bcn niib ba» aüeijn loevcfen laffen: ba» ift almec^tig, baa nl)mpt gefangen
bie ^er|cn, unb hienn bie gefangen fcljn, ©0 mii§ ba§ iDcrtf l^innac^ bon jm
fctbs jufallcn. Gin grob ci-cmpel. (?y loaven bor jcljtten and) fecten nnbev
beu jüben unb .licljben umb bc» gcfcij ^Jfoflj toiUcn, ber befc^nel)bung falben:
ifjcnne luoUenö f)nttcn, bie nit. S)a fam 5paulu», prcbigt, man modjtä galten i.sov. 7, isf.
obet nit, tuenn bavan loerc fein mac^t gelegen, unb folten axid) !ei)n 'muffen'
] noä) fehlt X 2 iiat fehlt Ä 4 Zeüt\ä)l!mb *ll ■> 7 groffe? A' tracfit A'
ö SBuvmfe BI:F 2Öurtn§ CD aßorm? X jü gttic^t -Y i: ein fehlt *BXiT 7 ^anblcit EFX
loa?] ba§ A' 6' gebend '27^"^ mit rumor fttt A' ougridöte T) 9 gebenct 27i>c
bie narren nun A' ll toirden EF loiirdcn X27 13 jcrfotlen X 14 gc(at5§ X
lö gcprcbigt I.F »nb ptcbigct A'
ha^ "ba^ 58apftt)umb fo fc^toac^ unb onmec^tig ioorbeu ift, ba§ jm noc^ nie
fein 5iiift nod; ßcifcr fo biet f)at fonb abbredjen. 3i$ tjab» nid;t get^an,
ba§ einige tnort bon mir geprebiget unb gefd)rieben fjat foIc§e§ aCcö auy=
geridjt unb gctjanbcU. Sßeun id) and; f)cttc mit gctnalt unb ungemad^
l^ierinne gcfarcn, id^ folt tnol ein fold) fpiel angefangen ^aben, ha^ S)eubfc^=
lanb Incve barburi^ in grol 58(ut bevgieffen fomen. Slbcr lDa§ lucrc csJ?
Gin SJarrenfpiel iuere e§ gelcefcn unb ein berberbniS an £eib unb Seet. 3(^
bin ftiHe gefcffcn unb Ijabe 'ta'^ hjort laffen fjanbcin.
äßa§ meinet jr lnol, ba§ ber Teufel gebende, rtienn man foli^ bing Uni
mit r^umor auöridjtcn / Gr filjt l)intcr ber .^cEcn unb gebcnd't alfo: 0 »nie
foHen mir bie 5larren fo ein fein fpiel juridjten, alfo tuolt i($§ ^aben, mir
löirb mein teil au§ bicfer beut trol loerben, la§ fie alfo fort farcn, bas ift
eben ein fpiel fiir midj, an bem id; meine luft ^oii. 5Jtit fold;em ftürnu'n
gefc^iet bem Seufcl fein gro§ leib, Sonberu beim mac^t man jme bange,
Jrenn Inir ba§ Sßort treiben unb has, felbige allein inircfen laffen. 2)a5 felbige
ift IHUmcdjtig unb uimet bie .S>r^cn gefangen, liienn ha-j .§er^ gefangen ift,
fo muy bas iocrcf oon jm felb» abfaüen unb ju trümmern ge^en.
G'j Uiaren borjeiten auc^ Seelen unter ben ^süben unb Reiben nmb 'ba^
©cfeij ^Jtofi unb fonberlic^ ber 83efd)ncitnng Ijalben: etliche luolten baö ©efe^
galten, etliche nidjt. 3)a taut ^.pauluy nnb prebigte, man modjte baö ©efeti
~2ll22 3;eubcötanb
20 5Pvcbigten bcS 3nl)re§ 1522
baroufe madjcn , fonbcr frei) laffcii , man Ijalt-ä ober nitt , 'maxi ongef av. SBi^
3Ü ber jett ^no. ber tarn unb tooU ein 'müfien' barau^ machen unb ein
orbiuinge uiib foljunge barau^ macf)cn, ^J3tnn folt§ o6tI)ün. S)a tarn ©ant
'üluguftinug unb luas bcr fant pouIu-J iiicljnung, 'DJian mbä-jt haä fjaltcn ober
nit; fant 3ieront)mu§ loa» tüol '^unbcvt mel)!! üon fant 5paulu§ metinunge. 5
Sa ticffcn bie .^tiien boctore» gav I)art mit ben fopffeu jufamen: bo nun
fant auguftinuy ftait), bo dva^t e§ fant ^ici'O'iiJ'iw» ba'^ien, ba» mann e§
müfte afit^on.
S)arnac^ tament bie Sanfte, bie iooltcn aiid; etinaS bar ^n f^un unb
machten auc^ gefe|c: ita loüd^fen auß be§ el}uigcn gefe^e» aBt()ounge taü= 10
fentterlel) gcfe^, bai fie un§ gant; mit gefe| ufccrfc^üttet '^anbt. 5llfo toirt
c§ l)ie auc^ 3ugan: ba§ etjn gefet^ madjt balb jlricl), jtnal) machen brel) k.
S)a§ ift jc^unbcr gnüg t)on ben bingen, bie ba nottig fel)n, laft unn§
äüfe^en, baS ttir nit bie fdjloadjen ßonfcientien üerfüren.
1 flititS 27 2 am Bande: Hierony. 27 4 am liande: Angusti. 27 6 Soctot F
7 6rac§ C .s aitjfin F 9 !omen X 10 gefofe Ä ottljonunge *BX oM^ünunge 27
12 moi^en (mad^ent CDEFX27) ir bte^ *BX27 13 tjcfeub X »on bcne -V 14 6on=
cientien BE Sonjcien^tc F cöfcienöen X conicicnfetcn 27
5JJofi Italien ober nid^t galten, bcnn baran tuere Mne mac^t gelegen, unb 15
folten fein muffen brau§ mad^cn fonbern frei) laffen fein unb one gefa{)r,
man ^alte e§ ober ni(^t.
@oIi^§ hierete 5i§ 3U §ieronl)mu§ jeiten, ber !am unb tüolt ein muffen
brau§ mad^en, lDoIt>3 in eine orbnung unb fal^ung f äffen unb 3loingen, man
foüe ha^ @cfc| gar abt^un. S)a fam 3tuguftinu§ unb loar auä) ber meinung in
Icie ©. 5paul unb fagetg, 5Jtan moc^t c§ Ijalten ober nidjt polten, ©anct
5)ieronl)mu§ Irar hjol ^unbert meilen bon ©. 5paulu§ meinung. ?llba lieffcn
bie jlueene ©octore» gar t)art mit ben .fi'opffen jufamcu unb Inolt feiner bem
anbern lücidjen. 9lber ba nu ?luguftinu§ ftarb, brad^t e§ .'picronljmug bal)in,
bo§ man e§ mu|te a'6tl)un. 2)arnad) famcn bie a?cpfte, bie Inoltcn auc^ 25
etJnaS bar^u f^un unb mac^etcn 65efe^c, ba erttmd^fe au§ be§ einigen @efe|§
abett)un öiel Saufcnterlel) ©efetj, fo ha^ fie un§ mit ©cfe^cn nu f)aben uber=
fc^uttct.
?lIfo ttiirb e§ Ijie au^ 3ugc()en, trenn man ba-S bing tnil mit @efe^
faffen. S)cnn ein ©cfel^ mad^t jr balb 3loel), 3iiiel) madjeu jr brel) unb fo :io
fort an, bav 3ule|t ber ©efel^c fein cnbc inerben mfirbe. 3)a§ fet) auff bi§
mal bauon genug. Saft un§ nur 3ufe^en, lieben freunbe, ba§ toir bie
fd^lrad^en getoiffen mit unfcrm frcöcln nidjt berloirren noc^ öerfüren, umb
toelc^er Iniüen 6f)riftu§ auc^ geftorben ift gleidj fo trol al» umb unfern
«öm. 14, lijtiHen, tüie Sanct 5panl 3un 5)fomern flerlid^ leret. äßoüen (Sott loben unb 35
bandfcn.
15 Seine
9}r. 2 [10. «OJätj) 9h. 3 [11. «üidtjl 21
3 11. TOdta 1522
€iii anbei ^i'rnioM 5I>. .iHQ. Xiitl)iTji
aim binftag iiadj 3[iiliocaliit.
I IjCu' l)abcit c\d)[nl bic ftüc!, bic ba 'inüffcn fcl)if iiitb iiotti^ fcl)n, bie
^-^ bn (\cfd)cl)eii müfji-ii, baö unb fein aiibcvö: bic luiiirtct mcffen obci
.•> lonbcilidjcii incflcii müffcii abi^ctf)nii fein, ©aiiii aüc tocvcf iiiib biiifl müffcii
fct)ii, U'cldjc üoit i^ott flcbüttcii )cl)ii ober ücvbottcit unb bic r)of)c maicftnt alfo
öcroibcnt I)nt. 'iiba man foU !el)ncu mit bcn t)aren baöon ober barjü tf)un,
bann id) fnn tin)ncn ficn T)l)Uicl tvcljBcn ubci mit tnüttcn baijn f(f)lnflcn.
DiB ift fliüb gciuifl Gciac\t; ;^^c() mdjnc, jv ijabt cu l^ciftanbcn. ^Jhm Uolgcu bic
10 bing, bic uiuiottig fein, fonbev frc^ gcloffen bou gottc, bic mann t)altcn mag
ober nit, al'i CWid) ju tuevbcn ober nitt, ^Dlünnid) unb ^{onncn au^ bcn
tlüftcrn gcen. Sic bing fcinbt frei) unb miiffcn non nljcmant ücibottcn fetjn,
locrbcn fic abev berfcotteu, fo ift cö unvcdjt, luann cl ift loibev gottc§ orb=
1 ÜJlotHn arbc gut^ct *liX 2 bcnftofl A' ^einftoß 57 3 ^aicn mm *Ii27
5a6c nu -Y J loincEcl, ober sr^ 6 ^otit B 'i)hä)c £F Ttitxoxbnd X27 « flcgcii C'i'^i*'
Iiiütelu /•' 11 Wünä) liF27
l>ic bfittc JPrcbigt am »Dinflagc nadi bcni Jiontaoc Inuacanit.
15 T|;ii' t)abcn nu gcfjort lieben frcunbc bic fturfc, bic ha muffen fein onb
■^■^ bic ba notig finb, locId;c gcfc^etjcn muffen, bc§ unb fein anber§, alö
bas man bic luincfelnu'ffcn ober fonbevlic^en mcffen abcttiun muy, loeld)c
tnibcv ®ott finb. beun atte liicrrt [)eiffc icf), baS fie muffen fein, lüctdjc bon
©Ott gcBotcn ober ticrtotcn finb unb Inetd^e bie ^o'^e ÜJlaieftat @otte§ olfo
20 3ut()un fciorbnet ()at. Alfter bancBcn Ijabt jr ouc^ gcljort, hai man teinen
mit bcn ^aicn baju ober bauon ,5i[)cn fol, Sonbcrn Wi Sßort fxxt) prebigen
unb lüiräen laffcn one unfere 3ntf)un, Ido es fol unb h)il, benn \ä) tan
teinen gen .^imel ticifien ober mit tnuttdn ju fdjtagen, ha^ ift, meine ic^,
groB genug bation gefagt, ic^ fialt aud^, jr f)a6t§ ju guter maffen lüol t)cr=
25 ftanbcn, t)offc anc^, \x treibet barnad) tfjun.
5iu folgen bie bing, »oeld^e unnötig finb unb fvel) gelaffen öon @ott,
bie man f)alten mag obev nid)t fjaltcn, 5U§ ba ift ef)eli(^ ,5U tociben, bitbci
afcjuttjnn, ^Blondjc unb 5ionncn tocvbcn, ^JJlonc^e unb ^JJonncn auö bcn
^loftcvn ju gcljcn, ftcifd) effen unb nic^t effcn am (5tcl)tagc unb lua§ bei=
30 gleichen ftucE mcf)i: finb: biefc bing alle finb fiel) unb muffen Oon niemanb
DcvBotcn iücvbcn, incrben fic aBer beiBotcu, fo ift eö unrcdjt, benn c§ ift
tüiber @ottc3 oibnung, 3a ©. 5paulu§ tjcift e» Scufclg unb be§ ©nbcd^riftä
lere, 1. 6pi. ^u Jimott), ha n fpiic^t: 'ber @eift oBei fagt beutlid^, ha^j iniiim. 4, i
22 ^Ptebigteii beä 3a^«» 1522
niiitfl. ;5ii bcn biiigcn, bic ba fvcl) fciiibt, nlö cclicf) locibcn ober ntc^t, jol
man fid^ nlfo I)Qlten: tanftu§ Ijaltcn ou bctn bcfd^loeiimgc, fo l^olt e§, aber
e-i mufj tc>)n flcmclju getiot gcmadjt luerbcn, fonbcr fol ein l)cbcv fiel) fein.
5nfü ift ein 'i^faff, ''JJUind) obci ^lonue, bie fid) nidjt cnt[)altcu fann, bei-
nenie ein ioel)b unnb fl) ein man, aiiff baä beljncm (^eU)t)ffcn c^eiabtcn Ineibe, 5
nnb fid) nff, buy bn i^eiüft unb iief)arul)fd)t bift, baö bu tauft tior got unb
bei lücU befteen, lüenn bu augefodjteu luihbeft, fouberlid) aui fteibeu öou beni
tf)cüffel. @§ ift nic^t genüg, baä bu f).nTd;cn »ooltcft: ber unb bei; Ijat cö
flct^an, jd) Ijob bcm gcmeljucn Ijaüffcu gcfolget, als uun» ^att ber 5piobft
S)Dctor Garicftatt, ©abvicl ober ''J3Ud)acI gcpvebigt. 5Jcl)n, @iu IjctUdjer 10
mü§ öor fid) fteen unb gerüft fein, mit bcm tf)ciiffcl ,511 ftrcljttcn: bu müft
1 am Bande: Eelicli werden od' iiit. 27 4 TOÜnid^ *B 5 Inctben DCÜE 6 90=
l^atnift BCD gcfiarncft EFÄ27 6ift] (cljcft 27 lüncft 27 7 luürft A' oon] tior 27
10 (Eatctftat *BX27 l)cgtlid^cr X27
ben Icttten jeiteii Iterben etlidjc uou bcm glauben abetreten unb autjangen
ben irrigen geiftern unb Seren ber S^eufel, burd) bie fo in gleiäneret) lugen-
reber ftnb unb braubmal in freu geh)iffen l)aben unb Herbieten cbelid) 3U
itcrbcn unb ju meiben bie fpeife bic ©ott gefc^affen ^at, ju uemeu mit band= 15
fagung ben gleubigen unb benen bie bie irar^eit erlennen.
3n bcn ftuden nu bie ba frei) finb, bic mau ii)\n\ mag ober nic^t
tt)un, fol man fid; alfo l)alten: fanftu folc^e bing l)altcu on befc^tnerung
beine§ gelt)iffcn§, fo ^attc fie jmerbar, fanftu aber nic^t, fo lag e§ auftef)en,
auff hai bu nidjt iu gröffere bcfc^tucrung fctteft. ?lll)ic muä !cin gemein do
gebot gemacht toerbcu, foubcru fol eim fcbern frei) fein aujuuemen ober nid^t
an,5uuemen. 3{l§ toenn ein ^pfaff, Wouc^ ober DJoune fic^ uid)t eutljaltcn
lau foubcru luft jum cf)cli(^cn leben l]at, ber ober bie mögen frei) cl)elic^
Jücrben, auff ha^, bcn gcloiffcu geraten loerbc, unb man fol jucn l)ieviune
lein gebot ober oevbot machen. 25
3lbcr brauff muftu fe^en, ho.^ bu geruft unb gctjaruifc^t feieft, "ifal bu
fanft für @ott unb für ber Sßclt beftel)en, tucnn bu bcrl)albert angefochten
lüirft fonberlid) am fterbeu unb im tobbet für bcm Üeufct. (Sa ift nic^t
genug, ha^ bu fprec^en toolteft: ber unb ber ^aii gettjau, mein 5iac^baur
iffet ftcifd^ am ^i'ettagc, bnrumb \]ab?, id)§ au^ geffcu, icbcrumu t()ut j^t alfo, 31,
brumb tlju ic^s auc^, '^i) l)abe bcm gemeinen Ijauffcn gcfolget, unb loa-j ber
unbeftcnbigcn, ungcgrunbten toort met)r finb; ba» bu fagen toolteft, ber ober
bicfcr ^l^rcbiger l)aty gcprcbigt, gilt ax\6) uidjt, Ijelt a\\6) uidjt bcn ftid), ber
Scufel terct fid; auc^ uid)t brau, ja locun bu nidjt geloiffcr bift unb bcffcr
geruft benn mit folc^em fc^lüad)en .öarnifc^, fo ^a\ivL fd^on berloien. 6§ .ci
mu§ ein jglidfier in biefem faEe für fic^ fclb§ ftel)cn unb auffä aller fterdefte
gerüft fein loiber bcn 2;cufel ju ftrciten, bu muft bic^ grünbcn auff einen
gjt. :M11- i'ini.5l 23
biä) giiinbcii aiiff cl)ncn ftnvttcii, fdueii fpiiid) bcr fcfjiicfft, ba bu beftecn
mngft: »neun bu bcu nit ()nft, fo ift c3 nit müglid), ba3 bu bcftan fanft,
bev tcüffcl vcl)ft bid) f)inh)ccf \vk ein büvic blat. laruiub Uiclcf)c pfaffcu
tvitjhcx genommen f)abcn ober 5!onnc eignen man ,511 encttnng jicv gcluiffcn,
5 muffen fie anff cljm ttnrcn fpvnd) fton, alh ift ber S. 5paulä ()oic tnol jr
fonft mcr feinbt): 'C^y liicrbcn ^u bcn Ictiftcn ,5el)ten fommcn, bic bom glnufen 1. 2:1111. i, 1
»oevbcn tvetten unb Uicrbcn nnljangen ben jvrigcn gcl)ftcn nnb jn§ tcüffcl»
leere' (jc^ mcljnc, fant 51?quIs fjaBS gro6 gnüg au^gcftod^en) 'nnb fie loevben
ticvBictcn bic ce unb bic fpcl)f;, UicM;e got gcfdjaffcn ()at'. Scn ft^rud) luirt
lu bii ber teüffcl nit umbftoffcn ober frefjcn, ja er Kurt Hon bcm fprud) nml)=
Qcftoffen unb gefrcffcn loerben. Ser^alBcn toeId;cr DJliind) ober 5Jonnc fid)
311 f^toad) Bcfinbct bic feüfc^et)t jufialtcn, bcr fetje auff fcljn gclriffcn: ift
fein t)er^ unb gdniffcn nlfo gcfterdt, bnä er ficftcen !an mit gittern gciuiffen,
bcr nemc ein tiunip nnb fl) ein man. Unb tuoltc got alte ÜJUind; unb
15 5Jonncn ()6rtcn bicfc prcbig nnb f)ctten ben öerftanbt nnb lieffcn nEc an^ ben
tlüftern nnb f)ortcn alte flofter auff, bic in ber ganzen Inclt feinb, ha^ itoltc
iä). ?t6er nü fie ben ucrftanbt nit fjaben ibann e§ prebigt jn niemantö)
1 oinem *S ipruc^] fpriic^ .1 gtit^Ji^iff' -^ in] baruff 27 2 mogeft -V ticftccn A'
3 bürreS 2T 4 Cbcr WW 9ioniic (nonnen X) *BX27 5 «ßoutc CD 5PauIu§ X 27
« am Rande: j. Tim. iiij. 27 7 ©elftem 27 jn§ fehlt 27 S !)!autu§ X 27 10 »mB^
ftoffen F 11 mimiä) E U miinic^ *B 15 .fjorttc B
I)eIIen ftarcn ftarden ©prnti^ ber ©(grifft, baburi^ bu benn beftet)en magft.
S)cnn Incnn bu ein folc^en ^pxuä) nit^t ^aft, fo ift§ nit^t mugliti^, ba» bu
20 16eftef)en fonueft, bcr Seufcl reiffet bid§ l^intccg, tnie ber toinb ein borreä blat
■^intücg reift.
Sarumti tüelc^e 5ßfaffen Sßeiber genonien fjaben unb toeld^c Stonne gcfreiet
!^at, bie muffen einen gchjiffcn Sprud) an§ ber ©d^rifft für fit^ r)Q6cn,
barauff fie pochen mögen Inibcr bcn S^enfel unb toiber bic SiSelt, bie folii^
25 ©ottliti^ hjcrcf unangefochten nid^t laffcn, unb fonberlic^ mögen fie biefen
^pxüä) S. Spanl§ lüol merden, trcldien tinr broben crjclct fja'ben, bo§ be§
Teufel» Sere finb: cfie tierbieten unb fpcife bertiicten. S:'en ©prnti^ toirb bir
ber Xcufel nit^t umtiftoffcn noc^ freffcn, 3" ei ti^irb öon biefcm ©prni^
gcfreffen nnb umbgcftoffcn tocrbcn.
3u Sßo nu jrgenb ein 5^^faff, 9]|6ni!^ ober 9Jonne fid) ju fd^inad^ ttcfinbct,
tcnfdjcit ju ()alten nnb Inil cf)elic^ toerbcn, ber felje auf fein getniffen. ift
fein $er^ nnb getoiffen alfo gefterdt, ba§ e§ befte'^en !an unb fei) getoi§, ba§
c§ tuibcr @ott nii^t ift, bcr tan mit gutem gelniffcn nnb fr6(id)em I)cr|cn
etjelic^ tocrbcn. Sßolt Sott, bas, alle 5Jiond) unb 5Jonnen biefen berftanb
35 t)etten unb lieffcn aüe aus bcn filoftern unb ^oreten alle ,<^(oftcr anff in ber
ganzen SBctt, ba» toerc mein tounbfd) itnb mein f)cr^li(^§ bcgeren. aber nu
fie ben berftanb nic^t f)abcn (bcnn nicmanb» prebigts jn) nnb bon bem f)6ren,
24 ^rebiglen bes 3a^te§ 1522
unb Ijoren, bas fte au nnbcru ciibeu fjiiimife qeen, bte nü loot gciüft fein,
lüoUcii fic bciicu tiolgen unb l)n6cu jic gcU'iffcu uoc^ nitt gcftcid't, triffcn c§
Qud) litt, bo'i C5 frei) fcl), bn-j ift luiie. 3lod} ift c-j bcffcv, [jciauficn bofc
bonn bovinncn. S)Qvumb fprid) iä): tt)a§ got t)at frei) gemotzt, boS foH fvet)
Hcl)6en-, licitieüt biiy aticr l)emnntS, aU bcr 2?apft gcttjnn Ijat, bcr ?(ntid)vift, &
beut faltii nit öolgen. SBer eä on fdjnbcn tl)ün tan unb 3Ü liebe bem
nccfiftcn ein tappt tragen ober plotten, bic lucl)! bir§ an beinern glauben nit
fd)abct: bic tappt ertoürgct bid) nid)t, \va\i bii fic fd)on trägcft. ?llfo, lieben
freünbe, ei ift llar genug gefügt, jd) iucl)nc, jr foltcuu berftan unub fcl)n
gcbott auf! bcr fret)[)eit machen Spredjeube: ber (.ifnff f)at ein Wqb genommen, w
bavnmb muffen fie alle hjeljlier nemmen, nod) nitt; ber ^Jfönd) ober 9Joune
ift au% bem tlofter gangen, barumb muffen fie alle l)eran^ gau, noc^ nit;
ber l)at bie Bljlbcr gebroi^en unb bcrbrant, barumb muffen toir fie alte bcr-
■brennen, nod^ nit, lieber Briiber; ober bcr prieftcr !^att leljn Jnet)B, bar=
umb mii§ let)n pricftcr eclid) locrben, nod) nit: bann bie !cüfc^cl)t nit 15
1 fic an fehlt F 2j3 IrtfiEn üii$ CD 3 ba§ |1 töfc A 5 bet ^Inlic^vift fehlt
EFX27 1; foltii BCDX (ott bu E joU bu F27 e§ aUx on 27 6,7 beim nc^ftcn A'
7 lotJpcn *ßX27 (Jlottcn bcr t^u cg, bictoc^l 27 beim glaube A' 9 foUcntä Bi:27
11 Jllüntd^ *B 14 lieber] bcr 27 15 bann] bcr bleibt im ctoftcr, barumb muffen flje alle
btt)n bleiben, fonbcr 27
haB anbere au§ ben Moftcrn lauffcn, auä) auSge'^cn, unb bruntb ba§ anbere
cl)elic^ locrben, fic aud^ SBeiber unb 5]lenner nemcn one gruub unb mit
uuftctcn geltjiffen, bau ift bofe: beim fic folgen beiteu, bie ftarcE finb unb mit
ben fprüd)en bcr fi^rifft lüol geruftet, fie aber finb nngcriiftct unb Iniffen
nic^t, ba§ e§ frei) fei). Sarum ift e§ mül)c mit folc^cn lenteu, boc^ ift su
bcffer ^crauffcr bofe getoiffeu babcn benn in ben ßloftcrn, benn man !an ja
bcnfclbigen armen Senten el)c l)clfcn benn ben anbcrn.
60 ift nu ba§ bic Summa babon mit Inr^cn loortcn: loaS @ott frei)
gemacht l)at, bas fol frei) bleiben, berbcut bir» ober jemanb§, al» bcr Sapft
get£)an l)at, ber ©nbec^rift, bem foltu nid)t folgen. Sßer aber on feinen -5
fd^aben etmaS t^un ober nic^t t()un tan, tnarumb loolt er» nid)t tl)uu?
5Jlag id) boi^ tool meinem 5lel)ften jn liebe unb binfte eine Äappe ober platte
tragen, luenn mir§ nur an meinem glauben uid)t fd)abct. 5Hfo lieben frennbc,
ift e§ je flar genug gefagt unb meine, jr folta uu inol öcrftcl)en, baS jr fein
gebot au§ ber frei^eit machen folt nnb nic^t fo balbc fc^licffen unb urteilen: 3.1
biefer 5pfoff l)at ein Sßeib gcnomcu, brumb muffen aüe ^^faffcn Inciber nemen,
noc^ nic^t; ber Wcönä), bicfc 3!ouuc ift aus? bem jrilofter gegangen, barumb
muffen fie alle ^crau§ gcl)en, noc^ nid^t; bcr '^ot bic SJilbcr bcrbranb, jener
^at bie ßrncifij; jcrbrod^en, brumb muffen lüir aEc Ocrbrennen unb jcvbredjcn,
nod) nic^t. Sßiberumb auc^, tocnn ic^ alfo Irolt fagen, ber 5|]ricftcr l)at lein 3-
Sßeib, barumb mu» lein 5priefter lein Sßeib ^aben nod) c^clit^ loerbcn, nod§
«rtt. 3 [11. ajlätj] 25
f^alttn tünbctt, ncmcn h)c>)6ev, tocldjc aber fciift^etjt T)altcn, bcn ift es cjüt,
baä fic fid) miigeii ciitl)altcn, ba in bie leben jni gcljfte unb nid^t jtn
f(cl)fcf)c. (5-y füll fic niid) nit nnfcd)tcn jv c\etf)an gcliidte, '^11-3 bie 'JJNind^e
flclol'cn gcljorfani, feiifd)cl)t unb nimut (luicluol fie baiiickn vcljd} gcmifl
5 finb). Sann toiv !ünnen nid^ti geloben toibbcr gottcS gebot. Sott f)at eö
fiel) gcmacf)t, Gelid) tucvben ober nit. 5Pnb bii norr nubcrftecft biet), nii^
bicfer frcl)f)eit ein gclübbte Inibcr gottca orbenung jü mndjen. Xarunib miift
bu laffen ein fre^l)cit bleljbcn unb nit ein jtüang laffcn borau^ mndjcn, bann
bcin gclitbnl)f3 ift luibcr gottcij frcl)t)cit. ^JJempt ein glcl)(^nl)fe: luenn id)
1" geloptc, ja) luölt meinen üatcr juy niaül fdjiagcn ober ijemaubtä bas fein
nemen, TOel)nftu, ba§ got luürbe ein Juolgcfallcn bnrjunen f)obcn^ 9tiin,
af'j lücuig id) bie gcliibte folte ()aÜeu, ■JJlcljncm liattern juy maül jü fc^lagen,
alfo Jucnig folte id) l)nlten tciifd)cl)t burdj gclübte er,^iuuugen. lann gott
'^at e» bctjbcr feljtteu anbcrö ocrorbnct. @ot tjat üerorbnct, ic^ fol frei) fein,
»!• fifd^ ober fleljfd; 3Ü effcn, unb foE ba leljn gebot fein. 2)cr falben aüc
1 tUnen 27 Ratten moacn 27 2 ba in] bonn *BÄ27 3 9)lünidöe BCDE 5)Jünid5 /•'
•i fic fehlt A' ö tiinbcn F loib' I> luibcr CDEF 8 ober nic^t, jcljHiii^ gut jü IjoBcii
ober nit. ä'iib bu 27 « bu c§ laffcn 27 0 ßtübtnuS BCEF gctüibtuug D gclüptnüfe X
gtübdüig J7 10 meine BCD uatlern r,E »atcin CD 11 %m\\ 9!ut CD
12 meinen 27 ■üoMn FX 27 in maut -Y 13 21I§ i''27 crjnj^ngcn -l*i> crjlMUUflen A' 27
14 anbcrft F ir, bo fMt F bct^oti X aüt fehlt CD
nidjt, bcnu bie ba nid;t tcufc^cit Ijalten !6nuen, bie nemen SBeiber, toelc^e
ober !eufd)eit mögen l)alten, bencn ift es gut, ha^ fie fie^ enttjalten unb one
SBeibcr fiub, beim foldje Icute im geifte unb nic^t im flcifc^c leben.
©ö fol Wüwä.) unb 'Dlonucn oud} nid)t anfechten jr gett)ane gelübbe al§
2ü bie ba geloben fcufc^eit, gel)orfam unb armut, bcnn Itiir tonnen ni(^t§ geloben
toiber @otte§ gebot. @ott l)at e» frei) gemacht c^elit^ ju toerben ober nid§t
unb bu *]larr untcrftef)eft bic^ au§ biefer frel)l)eit ein gelübbe toiber ©otteS
orbnung ju ntadjcn. 2)arumb laffe c§ ein fret)^eit bleiben unb mac^e fein
jioang barauS, gelübbe l)in gelübbe ^er, fie gelten ^ie nid^tg, benn fie finb
25 loiber (Sotteö gebot unb orbnung : foldje gelübbe finb gleich fo biet, alä trenn
id) gelobete, ^i^ ^tiolt meinen SSoter ins maul fdjlagen ober jemanbe ha^
feine nemen, mcinftu ha^ GJott ein lüolgefaUen barinne Jrürb !^aben'? 21I§
locnig id) nu bas gelübbe fol l)alten, ba» id) meinen Spater in§ maul fc^lagc
ober einem anbern ba» feine neme, alfo toenig fol ic^ auc§ t)alten fcufc^eit
3u burd) gelübbe gejloungen, bcnn ©ott l)ats beibcr feits anbers berorbcnt.
£)e»gleid)en ()at @ott Derorbent, ba» e» fret) fei), fifd) ober fleifd) ,^u
effen, unb fol aU)ic fein gebot noc^ Oerbot fein, barumb alle 6artl)cufer, ade
Whn^, 5Ionnen unb aEc, fo unter be§ Sapft» @efc|en finb, bie treten bon
@otte§ orbnung unb Oon ber frei^eit, bie jnen @ott gegeben ^at. 3tber Oon
35 biefer frci^eit toiffen fic nic^t» jufagen, ©onbcrn ftef)en auff jren 5Jlenf(^en
26 ^Kbigtcn bc§ 3at)te5 1522
c^artf}nüfcr, nllc -JJhind^c uiib ^Jloiincii trotten Inni gottcö oibenunge unb fvet)=
i^cit unb nici)ncn, lücnn fl) Pcljfd) effcn, fie tücvbcii öcvuuvcl)nct.
33on aSljIbtnnffcn.
5ÜUI bivj Inir 311 ben bl)lbcru fonimcn: unib bic Bilbcr ift cä anc^ fo
gctt)an, baiS fie unnottig, fonbcr frei) fein, Wix miigcn fic t)al)cn obci nid^t 5
Ijabcn, lüic luol e» Bcffer teere, tinr [)ctten fic ßnr nidjt. ^Ä) i>in jn anä)
tiit I)ott. llmb ber bilbcr Inil l)Qt fid) ein flroffer ftrel)t crf)a6cn jloüfdjcn
beni 9vomif(^cn S^cti^n unb bem ^ap^t: ber i?cl)fcr inel)nct, er I)ett geloolt,
e§ folten !ct)ne tnibcr fein, ber 33a}jft ntcr, fie miiftcn fet^n, unb Tjaöen 6ct)bc
gefeit. 2)arumi' nncf) tiil liint ncrgoffcn ift loorben, aber ber Jönpft ift oBcn w
gelegen unb ber i?et)fer muftc tierliefen. SBorumb baB'^. fie tnolten aufe ber
frel)l)cit ein 'muffen' madjen. Sa^ fiin got nit letjben. SQJolteftu e§ onbcrS
marfjeu bann bic Ijodjc nuiicftct Bcfdjloffen Iptt? mä) nit, bu hjirft c§
2. Moic 20, 4 loffcn. 3r lefet jm gefc^, (Sjob' .jj. 'S)u folt bir fetjn Bilb mod^en ober
gleid^n^^ toeber ber binge, bie jm '^ijmmel feinb, toeber auf erbt uod^ jm u
1 9DK'midöe *B 3 wenn] Wie *-B h)o A'sr äffen A' würben X würben 27
4 umb] Sßnnb 27^ fo fehlt X am Bande: Von bildiuifl'en. 27 7 \o\ü.i EFX 27 S 6n
Sa|ift X iO »ergieffen E BergieffenS X ob A' n »erticrcn X 27 12 woleft bu E
WÖUeft bu F onberft i^" 73 bann] Weber X %ai)t FX 27 14 tefen X27 gefefet £CÖ
gj-ob'. lt. fehlt 27 am Rande: Exodi. XX. 27 15 bet fehlt 27^^ binger *ijA'2ra''
erben 27
fa|ungen unb Siegeln, meinen, liicun fie flcifd) effen, Ineren fie berbamct.
'^llfo ift c§ 3ntierftcl)en lion allen ftücfcn, bic @ott fret) gclaffcn l)at, ba nic^t
ein offcutlid) gebot ober OerBot ift, barinne muu fi($ ein jglidjcr t)alten, boS
er feinen 9kl)ften nic^t ergere unb er auc§ toibcr feinen ©lanben unb geloiffen'
nitfjt Ijaubele. 3Bir muffen aud) ein Incnig öon ben Silbern fagen. -.'u
UmB bic 33ilbcr ift cS ani^ fo gctljan, \)ai fic unnötig finb, ©onberu
Ca ift frei) gclaffcn fie jn IjaBen ober nicl;t ju l)aBen, ioieluol Cu Bcffcr tocre,
lüir l)ettcn bcrfclbigen S?ilbcr gar feines um6 ht^ leibigen Hcrnmlcbcicten
5}Hf'3liran($§ unb unglauBcuS loitlcn. @§ Ijat fic!^ etloan ein groffer ftreit
erf)alicn uBcr ben Silbern jUnfi^en eim ß'cifcr unb bem Sapft. Der i?eifer jö
JBolt, e§ folt fein SSilb fein, ber SSapft aber fprac^, fie muften fein, unb ift
cnblid) biefer Ijanbcl mit groffem Slutbcrgieffen vergangen. Sic l)abcn aber
alte bcibc gefcilct, in bem baS fic ein muffen an-S bem gcmad)t l)abcn, baä
©Ott '^at fre^ gclaffcn. Sicbcr laä bid) nic^t me^r bnndcu benn bie {)ol)c
öottlidjc 5Jcaicftct, fjcttc ©ott InoUcu ein ©cbot ober bcrbot branä ()ebcn, er 30
l)etg luol fonb müd)cn: lucil erS benn fretj t)at gclaffcn, loarumb toiltu bcnn
fo !un fein unb toiber ©ottcä fret)t)eit ein gebot ober berbot machen?
^a fpredjen bicfclbigcn Silbefturmer, ftel)ct boc^ im anbern ^w^ DJtoft
•;. ajiojc 2u, i alfo gefd^rieben : 'Xu folt bir teiu Silbni-? nod) irgenb ein glcic^ui§ machen
9Jt. 3 [11. TOotjl 27
toafier'. Jovaiiff ftcct jv, ba» ift c\vn ftvuiibt. ßaft um iii'm ic()ctt, tueun
unfcv h)ibcriacf|cv loeibcit fpvcdjen: 2)a§ crft gebot bringt bo()l)n, SBii foHcn
allcliiie einen got anBetten nnb fci)n bilbe, h)ie e» and) f)cinocf) üolgct 'Xn
folt fie nit anbetten', nnb ipiedjcn, baä baö anbetten i[t licrbottcn nnb nic^t
5 baö niadjen, nnb alfo niadjen fic un§ bcn gvunbt Joanrfenbe unb ungetol)^.
3a, ipvid)ftn, eä fteet jm tej't '3)n fott fel)n bilbcr mnd;en\ Sic fpiedjcn,
C'i fteet and) ba 'In folt nit anbettcn'. Sßei tnit nun in folid^en luanrten
fo tun fein nnnb tuil bie bilbe .5niel)ffen ? 3d) nit. Sa§t nnnä nnn ioel)tter
gcen. ©picdjen fic: l)at nit 9ioe, ^Ibvafjüm, S'acob altar gcpaloet ? iffiei
lu loil boa leüdncn^ tnir muffen ,5nget)cn. Sßctjtter t)att ni(^t '•3)lofe§ cl)nc
iniie fd;langc anffgeiidjt ^ 9Jnm. irij. aty luii: in feinem .iiij. bnd) lefen. " a«iK2i,3
2öa» mogftn bcnnc fpre($en, ''JJiofeS ()Qtt c» öcrbottcn, SBir foUcn fa^n bilb
mad^en, unb er mad)et fclbcr ein§. ^ä) metjne, ein fdjlnngc fei) jo anc^ ein
1 ftecnt X 3 einen fehlt F 4ß unb f^jtec^en hU machen fehit 27 :> rtaäenbc £A'
luadtcnb 7-' 2"«'' 6 (prceöft Sri"« ftat X tiilb i'' 7 fott ft)c 27 fotc^cu i'C'/Ji?'
folidjcm -V folc^em 27 .s' ton BCEX ton /> tiitbcr A' ir ^nt\)\\t\in K jctrciffcn FX
y gon. ©Ijc JtJtccficn A' gcpalucn F gcfialocn 27^ iO baä] bcä /vi''27 IcudEc BCI)EX'27
muffend -FA'27'i ijn jügcBcn 27 J/ otinc i^ ore 27'": fc^tangn .ET^X 27 oiifftic^t ^
3iu. 21 *B 9!ume. sjj. A' fehlt -27 am Rande: Niim. xxj. 27 feint /^ i2 ban FX
5atä J' W fet6§ F
toeber be§ ba§ oBen im öitnel, nod^ beä ba§ unten auff erben ober be§ ba§
15 im toaffer, unter ber erben ift'. ©iljc ha, fagen fie, ba§ finb ja tiarc tjcEc
lüort, babnrc^ bie ;i'i(bcr Verboten locrben. ^t^ ^oeig e» Jüol licBcn freunbe,
"txx^ bieg jr grunb ift, aBer fie loerben un§ mit bicfem S^cjt nid^tS anf)aBcn,
benn loenn toir ha^i erfte gebot nnb bie ganljc meinung beffelBigcn Scjtö
anfet)cn, fo ift ha5 ber tierftanb unb bie meinung ^Jtofi, ho.^ toir follen allein
:u einen @ott auBcten unb fein SSilb, loie e§ au(^ ber S^ejt llar giBt, ber '^er--
nac^er Balbe folget: Sete fie nic^t an unb biene jn nid)t. SarnmB fo( man
5U benfclBigcn Silbeftiirmern fagen: baä anBeten ift f)ie DerBoten unb nid^t
hüS, machen, SSilber mag i^ lool f)aBen ober mad)en, aBer anbeten fol ii^
fic uic^t.
2,i Unb toeun fie ferner fjjrcd^en: Stellet bod) f)ic ftar au§gebrudt, bu folt
bir tein SBitb mad^en, fo fprid) bn: fteljet boc^ au(^ ^ie tiar, bn folt fic
nid)t anbeten. Summa fic gef)cn nur bamit umb, ba§ fie un§ ungeloi» unb
liiancfcnb mad)en über bicfem 3;ej:t. Sßcr rtil aBer nu in fol(^cm Iranrfcn
fo tun fein, jufarcn unb bie Silber umBreiffen nnb 3nBre(^cnn? ^t^ mi)i.
3u !ö<^in ho&f DJoaf), 5Una()am, 3acoB unb anbere ^^atriarc^cn bem .Soerrn
Elitär gebauet, "stem [)at bo($ -IJtofcS ein ©fjrnc St^lange auffgeric^t in ber
2Biiften, ber fclb» Oerbotcn t)at fein Silbe ju mad)en. 3ft eine S(^lange
nic^t auc^ ein Silbe? 3Ba§ »ooEen bie Silbftürmer Ijier^u fagen? Stent
loaren bo(^ onc^ ,5n)een ßljeruBin mit fU'igcln über ben ©nabcnftucl im
28 5>':ei)i9ten bei ^otiteä 1522
bljlbnufe'. Söa§ hjoßen »inr bni-^ü fagcii? Sßct)ttci lefen h)tt nttt auä), bQ§
a. üjioic 37, 7 jtticn tiogcl Inani aufö propidatoiiitm (jcmnd)!? Jüic? ba, eben ba got hjolte
niigc&cttet fein. 'üU()ic muffen luiv Iictennen, haß mann bilbcv t)abeu unb
madjen mag, aber nnbetten fol lt)iv fte nit, unb hjcnn mnn fic nnbcttct, fo
2. fion. 18, 4 folt man fic jcueljffen unb abtl)ün. äßic bann bev !ünig ©.^cc^iaS .4. 9icg. 18. s
tl)at, 2)0 cv bie fdjinngc l'on ^3Iofi anffgcvicC)t jcvinad). 51nu toer teil ha fo
tun fein unb fpvedjen, fo ei: ba jnr antlonvt gcfobeit iBÜrbc: Sie Ijnkn bie
bilber angekttct. Sie Itcvben fpredjen: biftu bcr man, bcr un§ fi^ütbigen
barff, Slßir baten fie angcbcttet? meinet \x, ba§ fic e§ be!ennen Umvben,
hjic h)ol cy boc^ knu ift. 'Jlbci; lüiv funbcn fie nit bal)in bringen, bas fic lu
cö be!cnncn muffen. Sel)ct, toic '^aben fic nur gct()an, ia iä) bie lücrd on
ben glauben öertuorffen fjah. Sic fprec^en: mel)nftu nit, ba§ lotr nitt ben
glauben l)aben ober bie trercE on ben glauben ttjiin? Sa fan iä) fl) bann
nit mcljtter 3linngcn, fonbcr mü|( meine pfeljffen toiber in bie tafdicn ftecEen,
bann hjcnn fl) ein (jar breljt erlangen, fo macfjcn fie tt)ol l)unbert mel)len i»
borou§. Ser^albcn folt mann e§ gefjrebiget fjaben, \mc bilber ni^tg Incrcn,
2 ^rotiitiototiiim -Y luic? ba fehlt F Wie ba§ 27 4 fölltn \mx nit F-JT^'^ [ottcn Ä'37
5 jfltcljjjcn BF 3uttc^ffcn CD i. SKcg. 18. feldt 37 am Hantle: iiij. Kegü. xviij. 27»''
6 fc^lonflcn F27 7 ihn HC DE bat 27'^ gcfotbcrt FX27 toütbcn X 9 fic] bie
iilbct A' onÜcUet F antcctct F ÜJle^neiit 27 10 !ünen 27 11 cä fehlt 27o
©cd^t F ©c!^et Ä27 nur] mit F nun 27 13 get^on A' bonn fehlt EFX 27
14 i)f^fn B (jfljfcn CD (ifeiff X iä\äi X 15 5at BCDEX27 ainä fiatg F mcit J'
Stempel gemadjt eben an bcm ort, ba @ott oEein toolt gcfuc^t unb angebetet
toerben, fiiib baö nidjt and) Silber? W\t magftu benn fo tun fein unb
frei) fd)licffen am bicfcm tejt, hai man bie S3ilbcr ftiirmcn unb umb=
rciffcn foEe? 2u
2)erl)albcn muffen liiir bcfennen unb f(^licffen, ba» lütr bilber mad^en
unb f)aben mugen, ober nic^t anbeten. 2öo ober bilber Incren, hk loir
anbeten loolten, biefclbigeu bilber fol man ju brc(^cn unb abetl)un, boc§
ni(^t mit eim fturm unb frctiel, fonbern foEcn ber Dberleit fold^§ ju t^un
befef)lcn. '^üfo tf)ct bcr ftonig (5'3cc^ia§, ba er bie el)rnc Schlange Don 5J}ofc -r.
auffgcrid)t .yibrac^.
Sßenn nu bie SBilbeftiirmcr fo !un leeren unb fagen Irolten: ^d man
l)at bie bilber aui^ angebetet, barumb ftnb mir aud^ Dcrurfat^t Irie ber .^onig
G^ediias, bie bilber umb .5u rciffcn unb ^u brechen. S)cncn muft man alfo
anttoorten: Siftu ber 5]tan, bcr un§ fc^ulbigen barff, ha'^ lotr bie bilber ao
l)aben angebetet, Inic fanftn in iinfcr .Sjcr^ fel)cn? 2Bic tanftu Iriffen, ob
mir fie angebet [)aben ober nic^t '. über biefcr -^IntlDort muffen fic ücrftummcn.
Ser^albcn ift f)ie grobli(^ geirret unb ftnb aljulueit mit bem SStlbcfturmen
gcfaren. ®'3 geftort ein anbcre loeifc baju, bilber umb rciffcn. 5}}au folt e§
gcprebigt ^aben, tüie bas bie bilber nictit» leeren unb hau man @ott leinen a
■iJJr. 3 fll. OTätil 29
luaim t()cte gottc fcl)ncn bicnft boran, timnn mnn bie nuffvidjtc: fo loürben
fl) tDol üon jm ielbcv jcrgceii. Ms id) flctljaii l)abe, nlfo tl)ate *45aul jü
3(t^en, ba giciig er in jve üxäjtn iiiib bcfal) aE jr obgottcrel), fdjhig akv
fel)n in» maiit, fonbev trabt mitten uff ben pla^ unb fprad^ ';^ir meuner uonsip^. 17,22
i 5ltt)en, ir feljt alle abgotterelifd)' k. 2Biber bie atgotter prebiget er, aber er
vei)jj tainen mit geioalt toeg. ©0 hjiltu jufaren unb ein riimor anricfjtcn,
bie altar .icr6red)en, bie fiilber hJeg! rel)ffen. ^Jteljnft bu bie bilbcr burd) bie
h)ci)§ anß 3utitgeu^ 5Jei)n, bu luirft fie iool fterdev auffridjten burdj biefc
tneljfe. Db bu fc^on bte bilbev t)ie umiftLifet, ^Olainft bu, bu f)aft jü 5lürm=
in berg unb in aüer tnelt and) nmb geftoffen? 9}od) nit. 5. 5paulu§, al§
rtir in 3(ct. lefen, Sa^ in ein fd)iff, ba inaren bie jtuiningen angemalt ober3iM-28, u
gefd;nl)^t. 6r lie§ fic^ barjnne füren unb fragte nit barnad). 6r rel)§ fie
audj nic^t ah. Q\) nuift fiucaS fo eben bie jtuiUinge bef d)rel)benn ? ane
3h)el)ffell er ^at tüollen bar burd} an^eljgen, ba§ bie eüfferlidjen binge bem
II glauben feljnen fc^aben jüfügen mügen. ^JlEel)ne ba§ ^er^e mit^ nid|t baran
1 man f^ F 2 jn Ä fetbä F jurgcn liCDE $autu§ EFX 27 3 fiefa^ *IJX
nfigötcr CD 5 Mt^cni« F aii'ottm\äi BCDF-27 abQ,oini\ä) EX 6 ri& F ^inWea F
ameg X ^^n Wegt 27 onrid^tcn] moc^en F 7 ^innjeg F aioeg X ^ijnhjegf 27 S ftitbft F
9 moineftu F 5o6cft§ F l^oft f^e 27 gjlO 9Jütn6crg *BX27^ Siürenderg 27" c j; ejm
fd^iff X27^ jlBljüigen UCDE SroiUing i^2r a»t Bande: Act. ult. 27 ;2 \iäi] \1) EF
f^e A' batlnncii ivA'2r fraget ii'A'^r frogt nic^tä F ri§ i-'
bicnft brau t^ete, toenn man bilber auff richtet, hjenn man jm alfo gctljan
^ctte, bie bilber loiirben Don fid) felb» öergangen unb umbfomcn fein.
^^llfo tf)et 5paulu§ ju 3ltl)en, Itjie jr nef)ft gebort ^abt. @r gieng in
ben lempcl unb befa()e aUe jre 3lbg6tter unb Silber. ?lbev er furc nid;t ^u
20 unb ,]erbvac^ fie ober fc^lug fie auff» maut, ©onbern trat mitten auff ben
Ijla^ unb ftraffet bie ?ltl)encr nmb jrcn aberglaubcn unb umb ben abg6ttifd)en
binft, prebigt alfo tniber bie abgotteret), aber er reis !ein 33ilbe mit geloalt
l)inUieg. 2)u aber loilt ju faren unb on ntte prcbigt bie ?Htar cinreiffen,
bie 2?ilber abbrcdjen unb Piel rumor-j anrid;tcn. 5Iod) nic^t, benu bamit
25 toirftu bie SBilbev nidjt austilgen, ^a bu toivft fie burdj biefe tueife fterdev,
fterdcr auffrid)ten. äBenn bu gleid) l)ie ,]u äßittenbcrg bie bilber ftürmeft,
meincftii, fie finb uberat in aÜer äßelt umbgcfturmct ? 5iod) nidjt. S. 5)}anl,
lT)ie in ben gefd^idjten ber ?lpoftel flehet, füre ein» in cim 6d)iff, ba inaren ?ip(, 28,11
QU einem "^^.Hinir bie ^toilling (5aftor unb ^^oUur, ,]lüeen abgotter gemalet, ev
30 lies! fid) nid)ty anfcd;ten, t)iey fie nidjt abrciffen, fragetc nidjty barnadj,
fonbcvn fnre imer fort, lie§ fie fteljen loie fie ftunbcn.
?luy bicfem aüen folt jv ba» merden, bnS lein eufferlid) bing bem
glauben fd)abcn mag nod) irgcnb ein nadjtcil jnfugen tonne, aUeine barauff
OTufä man adjtung t)aben, W?! ha^ SQtx% nid)t an enffevlidjen bingen tjange
3.1 noc^ fic^ barauff tnoge. ©old)-? muffen toir ^rebigen unb fagen, unb ha^
30 5?rebi3ten bf§ Saljre? 1522
fangen imb ^iä) nit bovouff lüagcn. ©ot[tc^§ muffen lutr prebigen unb fagen
unb ba§ luovt, SBie gefagt, oEel^ne hJürcEcn laffen. S)a§ müfe bie ^er^en ber
menfd}en juöor gefangen onncmen nnb erleüdjten : \vh loerben nii^t bie
fci)n bie c§ tl)un tiievben. Sarumb Berümcn ficf) bie Stpofteln jre§ bienfty,
iKöm.ii, nminiftevi, unb nit bev öolge, ßjcnittonis. 3)Qöon ift ie^unbev gnüg. •'.
I inagc 37 ®otc^§ F 4 icvümcnt F ?l})oftct F ö miiiiftrt FF Satuon F
ift /V///( A' Ijcljiinb FäT^
niovt (tt)ic ge{)6it) Inivden loffen, benn baffclbige ntu§ jubor bie |)er|en
gefangen nenien unb ertendfiten, ttiii- finb e» nid}t, bie es t^nn foüen ober
tonnen, e« get)6vt ein anbcve frafft unb niadjt bavju: batumb r^muen ft(^
aud) bie 5lpofteln in jrcu fd^rifftcn nur bc» bienftS unb nid)t bev folge.
Säbel) iooüen Unr§ j^t laffen bleiben unb @ott umb guab aniuffen. xu
6 tloircten
4 12. Tl&Xi 1522
€in ^iTuian burrtj M. %.
jUSitluorij narij 2liiliocaliit 0cjjrebigt.
CiScben fi'cünbe, tüiv l^a'ben nun gel)6x-t bie ftüd, bie ba 'muffen' fe^n. 3ll§
bie 5Jteffe Inie ein opffer gel)altcn. 'Darnoc^ bon ben ftüd'cn, bie un=
nbttig, fonber frei) fein. 3ll§ Hon bem geliehen leben, ^Jlünc^erel) unb b^lbe n
abf^im. Sie bier ftüd l)aben loir ge^anbelt unnb gefagt, ha^ bie liebe
l^ierjnn ber ^aüptman ift. ©onberlid^ bon ben bljlbern, ba§ bie aBgeftelt
II 9JlQrt. Sut^et F S). 2)1. Suttjev -V 13 frül)nbe acy jtainb hf fremibt e ftude bf
(ein naiJ^ beä bapfid gebot l/' fein t dazu am Itande: t nac^ be§ babft flebot. (sowold das
Kreuz, das der Otosse ihren Platz anweist, als diese selbst nacliträi/lich mit der Hand ein-
gedrucht) e 14 weffert/ 3H§ *a galten 27 ICi ^x'sj b TOonid^erel) JS-t.' Siiinic^erclj iZt'/)
xnmäitxt\\ ab e y bitbe *o JT ^ietinncn Jf<' ftoptman £ fonbetlic^en oÄce/'c/ funberlic^en (2
bbtbcn *a bie] fl) abfij fie cde
W\t ijierbc ^ucbigt am JUSitluocöc nari) bcm Montage SImiocaiiit.
'triefe Sage über, lieben i^reuube, t)aben Inir gebort bon ben ftiiden, bie
'^^ ha nötig finb unb fein muffen, al» Wi man bie DJfeffe für lein so
©pffer ^alte unb lüa§ Iniber ®otte§ äßort ift unb mit befdilneruug ber
geloiffen bolbrad^t unb getl)an Inirb loiber ben glauben, bay man baffelbigc
altes f{ir nötig bing ad)te a'b3ut£)un unb nac^jnlaffen. S)arnad) l)aben Uiir
and) bon ettid)en finden gefagt, bie ba unnötig finb, bie auff lein muffen
bringen fonbern frei) fein, al§ bon bem el)elid)en leben, bon ^Jlonii^eret) unb ar.
9Jouuerel) unb bon 58ilber abtl)un. Siefe 4 finde \]übi\\ Inir bisher geljanbelt
unb gefagt, ha'^ bie Siebe t)ierinne .S^eubtman unb meifter fein foüe.
Unb fonberli(| bon ben $8ilbern i\a^ \&j om nel)ften alfo gcreb, 'iia^
man fie folle übtf)nn, toenn fie angebet, fonft mag man fie tnol leiben.
i
9(r. 3 [11. mh]] 9Jr. 4 [12. Wävjl 31
foHen fein, 3Bic fic nngefiettcn foEcn Uierben, fonft nii^t, lüie lnoH id) Inolt,
fie lüeven in bev ganijcn luelbt abgetOann Don lücgen jicv uiijpvaudj'i, »uelii^en
mann jo nic^t» laügnen tan. Sann tocr ein fil)Ib in bie fivd^e ftclt, bcr
nicl^net, cv f^abc gottc eljnen guten bicnft nnb gut Wnä eqeljgt, inctc^» bann
.'. redjte abgotterel) ift : bie gvofte, noincmft nnb fjod^fte fai$, luavnmb bic bitber
iDcrn objutr)un, unb bie l^aBt jr nit getrieben, fonber bie gevingfte. S)ann
id) t)ennet)n, e§ fei) fein menfc^ ober jr gar tuenig, ber nit ben oerftaubt
^ob: ba^ crucifij, ba§ ba ftcet, ift mein got nidjt, bann mein got ift jm
^l)mmel, fonber nur ein jeljc^cn. 'älber be§ anbern mi§brau(^» ift bie »nett
10 öol: bann tocr tnolte ein f|oI|cn ober filbern bilbe in ber üvc^en fe^en,
toenn er nit gebeizte, got et)nen bienft baran .^etfjün. ^Jletjnet jr, .6cr|,og
(Jviberic^, ber 33ifd)off Don .öaHe unb bie anbern lüürbcn fo öil filbern bitbe
1 3&k] Won *a (ein, bo§ fijc nientant anbctten \oU, fünft J7 angebet *a angcfieet g
2 abtiß ahcdfg afit^an e miprou^ CD aBoüid^e E27 SBetticOcnn F 3 ni(^t *a*B27
nit X taugen BCDE leiitfnen A' teiigen 27] benile *« lirc^c *aEX27 am Hände: Wtir-
nmb die bilder abzutlifiii (aljzetlimiu [so] b) 27 4 guten feldt *a Bit ain gut *a 5 ift,
bj ift bic großt (gvoft //), Bn fürnemft (furnemft c fiirncmeft e(j) *a tjo'^ift d rtarumti] hjaü *a
0 werben -V o6tf)on EF abgetljon -V aljäet^un alef ofiactfiun c;/ 7 gor fehlt *a nit
bcn] tain F H ha fteet] id) ba fiii^e (fi^e eg) baj *a nit mein got e 9 nur] nit ahcefg
nun d 10 loott »riol *« ^ullje BCDE 27 ^itfein F ^ülgin? X ^ül^in ahcdf Ijitt^ein e
^ulfein ,9 fil6erin F27^^ fitterin? X fitirin abcdfn fitfiercin e in bie tirc^n ffircäie d tirdenn g)
*aF27 feijen] gc6ri *a 11 ßüt^on CDE jul^ün fF ju t^un ahdX27 ju t^un ceg
ntainent F niei)nent 27^^^ 3)lcint 27'^ yc (ijr c) wot (rooü /') abcdfg ix oB e 12 §atl
*aFX27 fitfierine F fxlinm abcefgX27b filBrin d fittbct *aF
SQßielool ic^ toolte, bie Silber toeren in ber gant^en SBelt abgetl^an umb be§
leibigen misbrauc^ä Inillen, loelc^en mi§brauc^ ja niemanb leugnen !an. Senn
ir, irenn einer ein 5Bilb in ber ßird)cn fetten left, ber meinet balbe, er tT)u ©ott
einen binft unb ^nolgefaüen bran unb l)abe ein gut Wcxd gctl)an, bomit er
eth)a§ öon @ott toolte öerbienen, ttieldj§ benn rec^t abgbtteret) ift. S)i§ ift bie
grofte unb fürnemefte urfa(^, Irarnmb bie SJilber hjcren abjntl)nn. 9lber bicfe
urfac^ I]abt jr nid)t getrieben fonbern gar biel ein geringere, 5lemlic^ bie:
20 hienn einer ein $8ilb Ijette, fo ^ielt er§ bem gleid), be§ ha§ 58ilbe loere, ?l[§
tnenn einer ein ßrucifij ^ette, ber ^iett eö nid}t anber§, benn aU toere e§
6^riftu§, ©Ott unb ^Jlenfd) felbs, nnb berglcit^en. S)aö finb gar geringe
urfoc^en, benn ic^ IjaltS barfnr, i>a^ feiner l)ie fei), ber ben groben nnfinnigen
berftanb ijabc, ba§ er bentfe, bi§ ßrucifij ha ift mein Sb'^iftuS nn^ incin
25 ©Ott, fonbern er !^elt§ allein für ein jeidien, babct) er be§ §frrn (5f)rifti unb
fein§ leiben§ gcbencte. S)e§ anbern 5Jli*3braud} aber ift bie äßelt Dol, benn
loer toolt jrgenb ein .öol^ern, fd^tueig benn ein ©ilbern ober ©ulbene» Silb
in bie ,<?irc^e ftetten, toenn er nic^t gebeizte ©otte einen binft brau jut^un?
DJIeinct jr anä), ba§ gürften, S9if(^offe unb anbere groffe .öanfen me^r fo
30 t)iel !6ftlid}er Silberne unb ©nlbene 5Bilber lüurben ^aben in bie ^rc^en unb
32 ^tebiflten beS 3al)te? ir)22
in bic fird)cn flc^ciigt (jatcii, lucuu fic l)ic(tcn, e§ folt l'ov gott nid)ty fein :
ja fie luiuben Ca lafJL'ii. 3iod; ift bic iirfad; nit gmig, aEe tilbcv ab3iitt)ün,
3ÜiTl)ffen unb bevbvcnncn. SBaniml)? bann \viv müffenS jülaffen, t^S feinb
nod) mcnfcfjcn, bic btcfc lueljnung nocf) nitt Ijabcn, fonbcv fünben bic bilbc
tuol braiidjcn. löictool jr lucnig fcinb; bannoc^t tiinbcn Ivir ba§ nit öcv= 5
bammcn unb foUcn» and^ nit öcrbainnien, hav nod) ein nienfc^ jvgent tan
hjol brauchen, fonber jv foltcn ha^i ge^ivcbigct fjabcn, toic bic bilbcv nid)t§
tucvcn: gott fragt nid;t'3 bavnac^. Wian t^ct aud) got tein bicn[t nodj \voU
gefallen barjnne, lücnn Irir jm ein bilbe loffen niad;en, nnb treten bcffev,
tuann fic einem armen menfc^en einen gnlben geben bann gotte ein gniben lu
bilbc, bann bife tjettc got Oerbotten, jfjcny nit. äßann fic fotidja l)cttcn
getjort, ba§ bie bilbe nit gülten, fetten fie öon jn felber abgeftonbeu unb bie
1 in b' (bie g) t\xä)e ge oiget foignen l>f gejatget cg geje^get d erjeugen e), njcii (man bf) *a
fic hielten his fcini c§ gott gcfellig toer, /-/ nxäß (ni(^t§ cdu) Dor got acdg 2 ja) D in lif
Werbeä acdg lourbenS i/ tuiitbcnä e Silbe abc H jerreifjen *aFÄä7 muffen e§
abcdef muffen e§ g 6§J f^ o,bfg fie cde 4 noc^] aii(^ 27 noä) menfc^en bin nitt] ftj
(fie ce) in o^t *a fünncn 27 4jä V 6itben h3ol ^eüc^Ic *a 5 bannoc^t] f)ictiim *n
fiinnen 27 öjo terbatnnen BE 6 unb fehlt *a fötlcnt§ F »evbamncn d bo§]
be§ *o noc6 etroö *« jrgent fehlt *a 6l7 rool lan *a 7 jx fotten] folt abcefg fol d
})Tcbigt *a 8 fragte F niöf|t§] nit abdf ni(J§t cer/ t^flt 27 {einen X Sjy gefallen e
9 baiinnen 27'>'<^ btan acdg batan bef lieffen *a 6effet§ 27'' 10 toen I* oim F
menfdö « gutbin fi.^ *a güfbcn p gulbin C-V ncdg riCDE27 gutbine§ F giilbin f
11 bifeä -f 5"t *''-f gebotten dg 27 gbote «i geboten cf gesotten e j^cn§] Du ^enS *n
folc§§ *o ^at 37^ 12 bie bilbe] bilb' *« nit] nichts 7''27h nit gulbe 'gölten <-)
fetten (^et jü bringe ief) ft) (fie cde) rcurbe bö jn felis abfte *n fcl6§ *«i^27''
©tifft laffen matten, Jiienn fie e§ nic^t bafnr f)ielten, ba§ e§ eth3a§ für 65ott
gelten fotte? 3a fie iBurbcnS iDol laffen.
9!od§ toere biefe nrfac§ nic^t genugfam, oEc 3Silber nrnb^nftoffen, is
ab,^utf)un unb 3uberbrennen. Tcnn Cy finb biet ^}{enfd}en nod;, bie bicfc
meinung nic^t l)aben, fonbern tonnen unb lüiffcn bcr S^ilber >wol 311 gcbrand;cn,
Itielnol berfelbigen 5Jtenfc^en bcnnod) Icenig finb, barumb tonnen loir ba^
nid)t oerbamen, foEcn§ aud) nid^t fo balbc ncrbamen be§ nod; frgcnb ein
93}enfd) Inol tan braui^en. ©onbern ba§ Irere ber rcdjte Weg gctnefcn, lt)ic -.'o
aud) ncf)ft gcfagt, ba§ man gcprcbigt l)ette, ba§ bie 58ilber nic^t» loeren,
©Ott fragete nid)t§ barnad), man tt)ct audj föott feinen binft nod^ iiiot=
gefüBcn bran, tüenn gleid; aEc inindcl bol $Bilbcr gemad;t tucrcn bon Silber
ober bon ©olbe, unb ba-J t§ bcffcr gct()an luere, mit fo(d)cm Selbe armen
Seuten l^elffcn bcnn nad) bicfcr meinung Oicl ä^ilbcr fe^en, fintemal @ott •-■.
jenes geboten fiüt, bis aber nidjt. äßenu yyurften, 9?ifd)offc unb anbere
fieutc foldjs gel)ürt l)etten, leeren bie Silber bon fid) felbä on aEen rl)umor
unb auffr^ur abgefaEen unb umbtomcn, Irie e§ benn albcrcit in fc^tnang
fomen toar.
«
tl
91t. 4 [12. Tläxi] 33
fcilbe tvaxtn oii otle nimov iinb aiiffrüv yifaücn, toie c3 benn ijc^unb in
fc^lDQng tüQä fommen.
2)cr l)a(6cii müficn hjiv un§ lool fiivfef)en, bann bcr teüffcl fiidjt im§
Qufi ba§ aller liltic]i[tc iiiib jpi^egifte biircf) feine apofteln. 5hni Unc tnol
5 e§ tuav ift (bann man fan§ nit laügnen), ba§ bie b^lbev bofc feinbt Hon
tregeii jrc'j iiiifjOvaüc^v, nod) {jakn tviv fic nit inlievUicvffcn unnb tabeln,
bov man mijjbvandjt. So mihben luiv ein fel)n ttjnnbt ^nvid^tcn. ©ott t)at
flebotten S)cu. 4. 'Sßiv foltcn iinfev aügen nit auff^eben gegen bev fonnen jc. ■■■Mo(f4,i9
?luff bas n)iv fie nit anbcttcn, bann fic finbt gefc^affcn jii binftpevfcl)t allen
in öülrfern'. 9tün feinbt Dil mcnfdjcn, bie fonncn nnnb ftcin anbetten. Saviimb
lüoüen lüic .jiif am unb »üöücn bie fonnc nnb geftivne Dom f)l)mmcl luevffcn:
toir loerbcn» laffen. 2Öel)tter, ber toein nnb loel)ber bringen raancfjen 3Ü
jamer unb machen jn 311 ctim narren, barumb Ujollen hjir alle loeljber
tobten unb alten tücljn oerfdjüttcn. 3Bei)ttcr, (Sott unb filber ftifft üit
15 bofc», barumb lüotten h3iv§ tobten. 3" >i-if"" ii''^" ^ntfer ergften feinbt Der'
1 Bitb' *a otlcn *IiX27 ^etfaücn F.X iT nib'foKe ahcclfq nibcr gefallen e t)etjt
X3'^ in) geiab jni (inn e) *« ä nax *<i S Scr'^otbenl ^iciBm ahcdei/ ^ijcrein /'
oetfefje nc(/e/'(/ »evBcl)cn i teufet bux'c^ (ein Sttioftcl juii^t *" -( ouf§ «ice/V/ sff? J (iftigeft
nljtlfi/ •JT'' liftegeft ce fpi^igefte BVDE27 ftii^iflcft IfF fpi^isftc acdeX fpi^ieifte y
butt^ feine apoftelu fehlt *a Slpoftel F 5 lagnen liCÜE loucEne X laugen i^/""-' leu8=
fenen e ö unnb tabetn) ju meibe alcdfy Sollen hiir oüeä meiben e trabten i'^ tobten A'
I ba§] beS *« manä F man f^e 2" @o] Sunft 27 feinen Z'är fe^n t^onbt) feinb ubcdy
fein bing e feünb /' S föüent F bff f)aten </ jc.] 6n mon, »n geftirn *« 9 fie frliU
clird/i/ Wir? e jilr ni/ jur cWe// bicnfttattaljt ar*l; bienftbavtait X27 bienftpavtait bf
bienftbetteit d binftparteit f. 10 bie bie fonnen 27 bl) bie ©oü e fonn (jun d) »n fteten
(ftetn dg) ahcdfg fterne X loji anbeten, hJoUcn wir baiüb jii faren, önnb bie ftetnen
Don e 11 fonne unb geftivne] fterne *a 12 werbet (affenS -V manigen /•' inanicfte 27'^
me^en abdf iv] jn abcdfg inn e 13 jn] ain abf ein cdeg jüm abdf jum cey
oineni /? einem X27^'' 14 oerfi^ütcnt BCDE ftifftet X 15 tabten] »ermtjbcn « t)er=
metjben bcdefy önfetit abcefg*B 27 onfcren A' ergcrften e
Ser^alben muffen mir un» tool fürfel)en, benn ber Teufel fud)et uns
burc^ feine ?[pofteln auff» aEer liftigfte unb fpi^igfte unb muffen nid}t fo
balbe juforcn, loenn ein 53}ifubraud} eins bings fur^anben ift, ba§ mir ba»
fetbige bing umbreiffen ober ju nid)t mad)en motten, benn tocnn mir aüe-3
20 Ujolteu öcrtrcrffen, be§ man mif5braucl)t , ma§ mürben mir für ein Spiel ju
richten? G§ finb Piet Seute, bie bie Sonne, ben 9Jlonb unb bas ©eftivn
anbeten. Sßolfen mir barumb 3U faren unb bie Sterne Dom .'oimcl merffen,
bie Sonne unb ben 53lonben Ijerabc fturtten? ^a loir toerbens mot laffcn.
®er Sßein unb bie äßeiber bringen mancfjen in janu>r unb Ijer^eleib,
25 mad^cn Oict ]u narren unb mat)nfinnige Icutc, motten mir brumb ben mein
tüegfc^ütten unb bie äßeiber umbbringen ? 5Hdjt alfo. Sott unb Silber,
gelt unb gut ftifft biet bofeS unter ben leuten, fol man brumb fol(|§ atteä
loegmerffen ?
Cutters aBerie. X, 3 3
34 ^^rfbigtcn bc-3 Snfjvc? 1522
lrei)6en looltcn, bev iiny am aüev fd^eblic^ftcu ift, fo inüften Itjtv un§ felbev
tobten, bann tmx i)abm feljneu )d[)cbli(f)ev fcinbt Itebev unfer {)ev|. 3l(» ber
Str. 17, 9 pvopljct ^ere. am jröij. fagt: ba-5 mciiidjcit f)cvt! ift fvumb' ober loie id^§
meinen foU, ba§ Ijmmcv jur fcljttcn r)inau^ Uietjc^t utib fo locljttev; tua§
lüürben Unv aufevic[}tcn? 3)evl)aI6en miifi manu ein guten !olen i)abm, s
loenn man bcn tcüffcl Oermeint fd^lnavij jü matfjeu, bann er ift aiid^ gerne
fc^on, er ift and) anff bic firc^mcfe gelaben. %Wx alfo fan ic^ jn fa{)en,
Joenn icf) fpredjc: ftcttcftu bic Silber nit in bie fircfjen, haä bu öermeinft, got
einen bicnft baöon juerjeligen? So mii^ er \a fprc(|en, fo \ä)Uü^ alfo
balbe, ba-S er ein abgotterei} l)att barau^ gemacf)t, toenn er f)at ba§ bilbe lo
mipraucl;t unb l)at fid) in bcm geübt ba§ got nit gcbotten l)att, gotte§
gebott l)at er aber nai^gelaffcn, Inenn er folt bem nec^ftcn l)ülffli(^ fein.
1 iBotlen ahcdef xooUm g am\ jü *a jc^ebli^iftcn BCE-2T^'^ tnijfen ahcdef
mujfcn .9 fcliä F 3 toin F ]^Miä)txn e TK 'DE fdjäbüd^eten FX fc^abtic^evn 27 Hiebet]
ben F han *n finfcr oigen (eljfleii dif) *a 3 ptopfjcte fogt. §ic. jjl'öii. abcdfg SPropfiet
fagt. !Je§ e ba§] be§ X2T^ 4 meljnen] nennen X27 i)ai\\en n Je/" ^etjjfen deg jur] 3fin
ahdf ivn reg ailg tocid^t alcefg »6 Weljd^t d \6\ al\o 27 Wcljttev) %axl uhcdfg forte
5 ®even^al6e X fiieviinib *a oljnc leine d ein p) gute teb *o n »crmcljnt ben teufet X ser-
metjntj oetnimpt oici//'«/ fieginbt f jemac^e A' anä) feldl p 7 fc^on, ttinn er *o. ixt fMt X
fird^roeljtjin ahcdf tircljlDe»)f)ung <' firdilDeic^in ,(/ in] ann *n S fpridje F \ifx\it *a27^
nit (nid^t cg) bic tiilber in *a 9 oin bicnft F baDon frh/t *a yjio fi^tcügt er aU
taut X 9 fd^Icü^l fpvii^ iä) *a 10 6alb batauff (barnff J) *a aitgotcrct) a/>f' abtgolerc^ g
baru6 B 11 in] ein e 12 aber] alte» e neften d negften g ^i(f(ic^ g fein] erfcftine
fein *n
9Jein hjarlii^. ^a tnenn toir unfern nc'^ften feinb oertreiben tuolten,
ber un§ am aller fd^ebtid^ften ift, fo muften loir un§ fett? öertreiben unb
tobten. ®enu loir tjaben fein fd;eblid)ern feinb beun uufer eigen §er^, toie n
ber $j}rop()et ^c'-'^miag fogt: ba» 5)Jenfc^lic^e l)er^ ift !rump, ober toie x^^
beubfc^eu fol, bofc unb ungerabc, ba§ jmerbar 3ur feiten '^nau? Ineic^et.
Sieber, tvaä Uioltcu inir luol anridjteu, tocuu loir jm olfo treten? 5Jid^t§
guti toolteu toir anrid^ten fonbern aEe§ ju unterft unb oberft umbteren.
Q-i ift getuislid) ber Senfel fini)auben, aber loir fcf)en'3 nidjt. (f>3 mu§ einer 20
gar ein gute ßole l)nbcn, luenn inon bcn leufcl inil fd^loarl; machen, benn
er loil and) gerne fd^onc fein, loenn er auff bie fiiri^meffe gelaben Inirb.
?llfo muö man jn ber6l)fteu unb fal)en: man fprec^e alfo unb frage
einen, ber biet Silber mad;en left. Sieber, fage mir, ftclleftu barumb bie
JBilber in bie «ffirc^en, ba^ bu berineincft ©otte ein binft unb toolgefaUen -a
baron jutliun? Spricht er ja, loic er benn geloiy ja fprcdjcn mu§, fo fanftu
balb brau§ fd)lieffen unb fagcn, ba^ er ein ?lbg6tterel) Ijabe brau? gemad^t,
^ab alfo beg 58ilbe§ miSbraudjt unb ba-i jcuige getljan, bo§ (Sott ni^t
geboten ijat, aber ®otte§ gebot 'i)ab er nac^ gelaffen, nemlic^ ben armen folt
er babon gel)olffen ^aben, ba^ i)at er nic^t get^an. ^a, fprid^t er, !an ic| 30
9lr. 4 [12. OTärjl 35
5Jod) ift ev i'oii luiv iiiicjcfangcn, Uiic timl ev sefangen ift, er lüiU ober
nit gefangen fein iinb entlaiifft mir alfo fpred)cnbe: ja icf) Ijelff ben armen
aud;, fan id) nid;t bem nedjftcn geben unb gleid; luot bornebcn bilb
ftiefften? äüic lool cö onberft ift, bann Iner tooU nit lieber bem nedjftcn
5 ein gülben geben bann ein gütben bitbe gotte? ja ev tuürbc c» frel)lidö
laffen anftan, bilbe in bie firdjen fteUen, loenn er§ gelopte, qI§ tvax ift,
S)a§ er gotte feljnen bienft baran tljetc. Sarumb mnfe iäj's .^ügeben: bie
bitbcr feinbt locber fonft nodj fo, fie feinbt ioebcr gut nodj bo^e, man mag
fic f)an ober nit (jaben. Ta« f)aüt jr gemadjt, öon mir tjctt e§ bev teüffel
10 nit erlangen foUcn, bann id) fan ey ja nid;t laügnen: G» ift müglid}, ba§
ein mcnfc^ mag fein, ba§ bie bilbe mag rcd^t gebrandjen. 'iUä Icenn man
mic^ fragte, fo mfifte id) bcfennen, \>ab mid) fein bing ergern fünb, unb
hjenn gleid) ein menfd) auff erben löare, baö bie bilbe rcdjt braüd)tc, fo
1 n aber mit bijem aUein Bon 'JT Ij2 loie lool et gefoiiflen ift, er h)it ober nit
gefangen fein *«] fehlt A*JiX2T 2 iä) Ijitff *aFX2T idj ^itf F S baneBen ahcdef
bitbet *" 4 onbev§ *aFX wir Ivjolten Bit Sieber *<i 4 j ain flulbin (flulbcn cti) bem
nedjften (neften t1) '« 5 ßnlbin LiEFXJT gulbin sr'' giilbc? *<( io e? hmvbe lU'D ja Würbe E>7
3a warb F ja Wiivb -V r, anfteen *iiF pilber «<■</ bitbcr Idef ju ftetten e gctopte]
glaubte "a-JT a\i e§ War e 7 tnin F gar (ainen <i/ice/)/ gor fein d ic^§] iä) *a
iS jeinbt Weber jonft noc^ jo] finbn (fiinben d (iinnen </) in jelbä nit fnic^t cy) ^elffen. abcdffi
fünben in nic^tä fielffen e mieber c 9 fie) bie e §aben. Stlfo fjobe (^e ciicf) boft ein§ an-
gcwuften, bomit jtje iren t)rt()iim befc^one. bj fjabt 27 bnben *uFX ^elg F 10 nit] mit
nid^te *« joüen evfangn *« fanä *nF [a] t)e *« 7/ bilber *fiF xeä)t fr/ill e
12 mii§ f idöl i^ä *" bing] bilbe alrdfi/ bitbt e fünb] miige ahrfif möge </ muge e
;.5 glei^ nur ein 27 ein] ouc^ nun oin alcdfy nun nur ein f wete auff (»ff d) erben *«
bitber *o rcc^t] wot *"
bod^ ben armen gIcid)tDol geben unb anc^ laffen Silber mad^en, toaS ^ab ic^
15 bran Verloren? Sarauff anHoortc bu alfo, ba§ e§ nnmuglid^ ift, Inenn crl
bon f)ertjen glcubet, ha^ er mit feinem 5ßilbeftifften @otte fein bienft nod)
gefallen tl)u, baS er irgenb fo groffe untoft branff geljcn lieffe, @r gebe je
lieber einem armen menfd)en ein (SiVlben ober jloecne benn ba§ er funffjig,
fec^3ig, tjunbert ©nlben unb nod; met)r auff ein unnü^ bing tnenbe. 3lber
"-<i bamit fan id) nod) nid)t ancntf)alben gnngfam erftreiten, ha^^ barumb bie
ibilber nid)t fein fotlen ober \)ai man fie muffe 3ubred)cn unb umbreiffen.
3;>erl)alben muffen nur fd)lieffen unb babet) bleiben laffen, ha^ bie Silber
Jneber fonft nod) fo, loeber gut nod) bofe finb fonbern man laffe el frei) fein,
fie 3u t)üben ober nid)t ju l)aben, aüein baS ber glaub ober h)al)n baüon
25 fei), ha^ h)ir mit unferm Silbeftifften föotte feinen bienft nod^ hjol-
gefatlen tt)uu.
2}er Seufel l)at cnc^ ^ie ettüa§ abgciagt, ba§ er mir nii^t ^ette nemen
foEen, 9lemlic^, ba§ Inir bie Silber frei) fein laffen muffen, fintemal lüir
befennen muffen, ba§ je Ceute finb ober erfunben toerben fonuen, bie ber
30 Silber tnol gebraud^en. 3a 'votnn nur einer ouff ber ganzen Grben teere.
3G 5prfbifltcn bc? ^nltro? ir.22
fd[}lcü^t bcv tcüffel balbc Unbbcv inid): ia UmvinnB Ucvbnmftu bann ba§ man
nod) Jüol fan btaüi^cu? S)en tvii| f)att er bann erlongt nnb iä) müfe e§
.yigctcn. '5af)icn folt cvS no(!^ (ancic nicf)t trad)! I)a6en, Uinvc iä) I)te geltjefen :
in bem Ijodjntüt l)at cvc; un§ abgcingt, iuieUiol cö bcm lüovt gottc§ !et)n
nacOtl)et)l finngt. S)arnm1j f^att ir tuoEen bcn tciiffcl fd)Uiavl^ madjen nnb -■
dalit bcv !oIcn ncvgcfjen, fonnbcv T)ntit fvcl)bcn gcnnnnncn. ®ev()alOcn mü%
man bic jdjvicfit \vo\ \vii\m, bavnc6cu jüv rcdjtcn jeljttcn gctvandjen, fo man
mit bcm teüffcl fcdjtcn UnH.
a3on ©pc^fecn.
5)Jlln motten mir mcljtter favn nnb öon bem flcl)jd) offen fagcn nnb mic w
man fidj (jirjnne f)altcn fol. Gs ift ja mar, bog mir frei) feinbt über aKe
fpcl)^, flcl)fd;, fifd^ cl)r ober bntter, ba§ fan ja nl)cmanbt>3 laiignen, bie fve^=
f)eit i)at nn§ got gegeben, ba§ tft tuar: jcbodj muffen mir miffen «nfer
frel)f)eit jnbraudjen unb nn§ anbcr§ t}ivinne l)alten gegen ben fc^ma(^en
J jdöleüfet] \px\ä)t*n talbc] ttt§ fintb *". »evbüft bii e 2 tan ttiol *« Ijet ninlfci
bann fehU *n mü%] muü C 3 fot BCD iroc^t 'JT gebradjt *a gElucjm A 4 ev§l
ev iihcdfij ev Bn§ ba§ e 5 ^oSt *a*B2T beit tciiffcl wollen ahr.dfii bcn tcuffel fc^lBat^
Wollen mo^en e '< bev folcn Ai» Ijalit feltlt e toten] rcb ahcdfi/ fonnbev fehlt alcdf'g
bcv liegen *« T flcfd^vifft egX BJc&vifft nhdf gcfi^riefft r i\\x\ ju eCX» ir jür 27
jeit *«/'' tiroud^en *o 8 Wille, k. ahcdfc/ 9 3)e (fibiS *o J« erfaven F fagen
unb /e/;7< *a 11 ^ietinnen BCDE ^ievift F27^ fehlt e jotl. Sogen, e§ *« jo] ja ^e *a
IJ |pet)je (ipet)| e), ö§ fci) floifdö (fl(ii)i(^§ c) *u nijemant abcdfgF ijemöb e (eugnen BCD
13 gelben J^ 13J14 bnfer fvetj^ait Wifjen *o 14 onberft i^ ^irjnne />/(/( e ben
ABDEFX27 be O bcm *«
bcr jr nid)t mifSbranc^ete, fo !onbte ber S^enfel fagen miber mic|: Sßarumb 15
üevbameftu has,, meldjg man !nn nod) mol gebrand^en ? S)en trot, £)at er
erlanget nnb id) mu§ e§ angeben, baljin foU er§ nod) lange nid)t gebracht
I)aben, mere idj ^ie gemefen. 3" iicm ^ol^mut unb tro| tjat er unl ein gro»
ftüd abgeiagt, loie mol e§ bem SBorte (SottcS fein 5Jad}teil bringet.
3r ^abt ben Xeufel motten ©(fimar| mad^en, ()abt aber ber ßolen öer= m
geffen unb für bie i?o(en treibe ergriffen. 3)ermegen mu§ mon gar mol
brauff fel)en, menn mir mit bem Teufel fedjten motten, ba§ mir ber ©(grifft
mol miffen 311 gebrand^en. S)a§ fei) baüon genug.
9ht motten mir meiter faren unb üon bcm fleifd^ effen, mie man fid^
brinne 'galten fol, aud^ ein menig fagen. @§ ift je mar, lieben freunbe, ha^ 2s
mir frei) finb unb .^errn über atte ©peife, cS fet) ^^fcifdj, ^ifd^e ober SButter,
mögen bie one unterfd^eib effen unb gebraud^en, loenn mir motten, ba§ tan
je niemanb leugnen, benn @ott ^at un§ biefe freit)eit gegeben unb ift gemi§
mar. 5tber bod^ muffen mir unfer frci^eit miffen red§t 3U gebraud^en unb
uns anber§ Ijierinnen t)altcn gegen bie Sd^madjen unb anberS gegen bie 30
9h. 4 [1-^. 3Jiätä] 37
unb tiir anbcv'j gccjcn bcn fjnifeftnvdcn. '".'!u mcvct bii, ific bii biefer frelj^eit
biaucfjcu folt.
^um elften, iDenii bu e-j iiit empcrii faiift oii beiii fd)nbcii ober bift
linnd, fo mafiftii Juot cffcit Iüqö btd) c\dn\t, 6igcr ftd) haxab, \vn bo iDoHc.
!> Unb trenn ficf) gicid) bic flanke lüctbt bninn cvgevte, bnnnod^t fünbigeft uit
baian, bann got fan biva tool fiiv gut I)attcn, anfcf)cn fein fieil)cit, mit
iDcIdjcv er btd) kgnabet f)at, unb bctn nottuvft fobeit, in bcm bn es on bcin
gcfar nit mangeln !anft.
3um anbcin locnn man bic^ bavitff bringen »roU, loic bann bcr 33apft
1" getfjan I)at mit feinen neirifc^en tobten gcfe^en, bu fott nit uff ben fret)tag
f(el)fd} cffen, fonber fifi^e, fifc^ in ber faften unb nit elji ober Büttev unb fo
loetitter: 2)a faltu bid) mit fet)ner lüeljfe Hon ber frcl)t)eit, in lüelc^e bid) got
gefe|t I)at, laffen bringen, fonber jm gu tru| ba§ tribcrfpil er^eljgen unb
fprcd)en: ja eben ba« bn mir lierbeüteft f(el)fd) jueffen, unb tmberftceft bid),
lä aufe meljncr frcl)()eit ein gebot 3umadjen, eben loit id) bir bas ,311 trü^ effcn.
1 anberft *aF bcn A*ISX 27 bem abcfij bc d mcrd wie *aF bigc abdef'j
bie§e c 2 gefivouc^cn *a fotft e 3 am Bande: Freyheit d' fyteyih (fpeife J). 27
enteren A' cntieren i'T cntpcrcn alcf';/ tmptxin y 3l4 irandt 6ift *« 4 fo fehlt *a
iBoI /e/ift F g§ ctget a/icd/i/ cä evgcrt e iaxab] baran *« .5 boton] baroB X
ctaert eBCDEJT bannoc^ abcdfi/ bcnoc^ e jünbigeftu ahcdfij-27^<^ iünbigft bu e
6 Ian§ ahdf bir e§ c jü gute abdf 3ugulc c/y ju gut e angeie^en *nA'27
7 Itjotaö" <^] i>' -^ bic^] jn *i: tiegnabt 0/' fobert] forb't BEF fehlt *a bie bo
crforbert bc? bu on 27 s gfat abcdfi/F gefcr e /c* jcljnem /soy boKcn (tollen e) gefe^en
(gcjo^c d) *a ncrrifd^en tobten fehlt EFX 27 foltcft *« 11 fif^ , befeglcid^cn in 27
nit flQqfc^, ot)ct *a J//J2 unb fo me^tler] un alfo gfatc (gefarn e) *« i2 foltu
abcdfijBCDEX 27 fott bu i^ ^ott bu e bet] beiner *a 13 jü tru^ jm *a jctigeu A'
W bo§ mir 27 uorfieut^ft e J.5 eBe C eben botumi (brumB b) toitt *a2r birg *a
.^alftarrigen. S^arumb merdet eben barauff, tüte jr biefer i5reit)eit folt
gebrauchen.
3iini (irften, tnenn bu C3 nid)t emperen lauft one beinen fdjaben ober
bift !rand, magftu tool cffen, tvas biä) gcliiftet, cä ergere fic^ brau, h)cr ba
20 trolle, unb tncnn fid) gleid) bic gan^c äöelt bran crgerte, benno(^ funbigeftu
nid^t brau, bcnn Sott !an birö tuot ju gut £)alteu angefef)en feine 5reif)cit,
mit toelc^er er bic§ begnabet ^at, unb beinc Üfotburfft, in bem baä bu es
one gefofir beiner gcfunbf)cit nidjt tauft entpcreu.
^iim anbern, locnn bid; jcmanb brauff bringen toolt, tuic bcnn ber
=5 5Bapft getf)an ijat mit feinen nerrifdjen tollen @)efe|cn, bu folteft nic^t ftcif(^
cffen auff bcn J^reitag fonbern i^iid)C, beSgleid^cn in bcr ^-a^im W^\ä)c unb
nic^t 5l"f(|, 6l)er ober iöuttcr cffen ober nid^t cffen unb fo fort an, ba foltu
bid^ mit {einer toeife Oon bciucr ^^reiljcit, bic bir ßjott gegeben l)ot, bringen
laffen fonbern jnen gu troli ba^ lüiberfpicl tf)un unb frei) fprec^en: i^a eben
30 barumb, ba» bu mir oerbcuteft (}leifd) ]u cffen unb uuterftefjeft bic^ ou§
meiner 5"i^cit ein ßjcbot 3u madjen, fo tnil ic^ biiä ju tro| effcn. Unb
38 «Prebigten be§ Sa'^tcS 1522
Sllfo faitu im in allen anbern hingen t^on, bie ba frei) fein. 5tl}mm ein
ejcmpcl: tncnn mi(^ bcr Sapft obev fonft ticmnnbtu hjoltc jltingen, jcf) müfte
bie tappe tragen, bau unb tein anbei% fo toolt iä) \n bie lappc jü tiü^
a'Blcgcn ; nn e§ abn in metjncm fi-el)en Itillen i[t, fo teil i^ fic tragen, tncnn
e§ mid^ ßflüft, luenn nid^t, fo hiil ic^ fic nBIegcn.
,3unt bvitten feinbt etlictje, bie noct) jm glauben fc^ltiac^ finb, bie »uol
3Ü Incljfcn toeren unb glaubten oud) gerne loie Jntr. 5ltlet)ne jr nntuiffenljeit
tiinbert fic, unb tüenn ba§ jn geprebigct Inürbe, Hne un§ gef(^cl)cn, ttcru fic
mit uuu cljng. Segen foIlid)eii gutf)cr|igen menfc^en muffen loir uns bit
anbcrö 'galten bann gegen ben f)nl^ftarcEcn. Wü ben . foUcn Wh gebult
tragen, uua uiifer frcl)l)cit cntl)alten, Sie ioeiE es uns !cl)nen fc^aben ober
gefar irebcr nn Icljti nod) fcel bringt, ^a ii^fi^ fürberlid), barneben hiir
unfern brübcrn unb ftfjlneftern ein groffen frummen tl)on. !iBcnn iuir aber
unfer fre^^eit on not fo frec^ unfcrm nac^ftcn 3um ergcrut)^ brauchen tnoUcn,
1 foltu abcdftl BCDFX27^ folt bu ^2rac foUcft bu e jm fehlt *a t^uil abdfF
t^un cff t^ucn e ba fehlt F 2 jcmot j tohät abcdef Wolle .'/ müft F 3 !a()>)c
*aBCDX27 tQt)GU FF ba§ fehlt </ jn] jm abdefX Ijm c;i2T'^ !ot)^cil eßCDFXST
lapt F 4j5 nü bis QfitcflEu] !c. *a 4 meint F wilc^ X 6 fc^toodö jm glautc
(©elauficrt e) feinb (finb d) *a 7 gcten e ioit] mit *a »nWiffcntftctt d 8 jit ba§ A'
gcfd^ei^ *a 9 foliiöen *af am Rande: Entlialtung (Enthaltiiiigeri b) christlicher frey-
heit (frtj^cil be) 27 Dil fehlt X 10 anbcrft F 11 sclrogen d 12 gfor i^ gcfate *a
miebet c me^cr e fürbcttic^ ift. bariicfic 27 12J13 darneben bis tr)on. SBenn] banäcn
bnietn Btübetn tinnb fd^iDcfteru ((d^iDeftcr cij) oi)Ucn gtoffen fromc, »eti *a 13 oineii F
titm F 14 on not fehlt *a bnfctn abcdeij Onjcrc /' ncfte d jür F
alfo foltu in alten anbern bingen tf)un, bie ha frei) finb. Des nim ein anber
©jcmpcl. Sßenn mid) bcr ^apft ober fonft jemanb jtringen Jüolt, icf) mufte
bie Wappen tragen, be§ unb tein aubcr§, fo tuolt idf) jm ju tro^ bie iQ'appen
ablegen, Sott gebe, er lad^ete ober fel)e faur bnriiber, 'Ja tocnn er gleich
rafenbig unb unfinnig, toE unb toridjt barübcr Itiurbe. Senn toaS mir @ott
nicfit öcrbcut unb id§§ frei) 1:)ab äutl)un ober julaffcn, ba fol mir fein mcnfd§,
ja fein Teufel noc^ !cin ßngel jrgcnb ein ©ebot brau§ mad^cn unb foU e»
aud^ £eib unb leben toften.
3um britten, 6§ finb etlicfje, bie nodj fd^toai^ im (Glauben finb, bie ba
h)ol 3U toeifen Jneren unb glcubten anc^ gerne tnie ftiir. 'Jlbcr aEcin jre
ungetoiffcnljeit £)inbert fie unb locnn jnen bos geprebigt tnere, toic uns @ott
lob gef(f)et)cn, fo rcidjlid) unb tlar, lucrcn fic mit uns bcr fachen ein§ unb
tourbcn fiel) an gar nit^tu ergern. Segen foldjen gutfjer^igcn mctifd)en muffen
Irir uns öiel anbcr§ Tjalten benn gegen hm linl^ftarrigen. -]JHt benfclbigcn foEcn
hjir gebult tragen unb un§ uufcr freit)eit cnt[)alten, fintemnl es uns teinen
fd^aben nod^ gcfabr bringet lüiber am Seibc nocf) an ber ©ecle, ja e§ ift un§
forberlic^ unb gefettet unferm 5Jel)ften ju groffem nu| unb fromen. Söenn
mir aber unfere frcil^eit one not fo frecf) unferm 3let)ftcn ju ergcrni» brauchen
9!t. 4 [12. ÜJlärj] 39
fo treljBcn trtr beii .^uiürf, bcv nnc^ mit bcv ,^cl)t ]n iinfcrm fllaüdcn fäm.
?llfo tf)nt fatit 5}}auliiy, bo fid) bic jiibcii cvgcvttcii uiib loaixii cinjeUigc
Icütc, 2)a flcbndjt er: toaS mag» fdjnbcn, biclBcl)! fie fid) crgciii untb jre§
mibciftaiibt'j Uu'ficn. Tnnniit lic§ cv feinen Tf)imotr)Cum '6cfd;nel)bcn. 'ülBcr aps. le, 3
5 ba fic luolten bavnnff bringen 311 antI)ioc^ia, haB er 2ttum folte unb miiftc
16cfrf)ncl)ben, S)a ftunb !ipnnlu§ tütber bic oEc, 311 trü| lic^ er jn nit Be= ©ai. a, 3
fd)net)bcit unb er()icit e§ and). jTcu flleic^cn, ^Da ®. ^^eter burd} fein frcl)f)cit
ein Bolen Ocrftanbt unb lonnn ^\u bic I)cr|en ber einfettiflcn trel)l) bnrd) bicö"i--Miff.
U)el)fe (bann lunnn er ju ben I)el)ben tarn, fo a§ er mit jn fd;tüel)nen flel)fd)
10 nnb hiürfte, unb ba bic jübcn !ümen, ha cntfjicit er ftd) ber fpcljfc unb a%
nit tüie oor), 2)a gebad)ten bie, bic an% ben f]el)bcn ^um f|(aübcn tommcn
toarn: D tne, toir muffen and) uitt fd)locl)nen fleljfd) cffen toie bic jübcn,
fonbcr muffen un« nad) bem gefe^ l^alten. Sa ba§ 5paulu§ geltar toarbt,
1 Irrten ab/' lübcn d toir] mit /' ber iiaif)] bornacf) *aABCD b' batnad^ EFX27
jcijl, ntog aiiict aud5 3Ü *a !am] lommcit. jc. ubcef;i tummeit sc. d i loercn F cin=
tid^ttis abcd/'g Biitid^tig e 3 bac^llc *« 4 Ucrftonbt? EFX Wegen /'e/i/< *a wegen,
Dnb tic6 feinen i' am Bande: Act. XVI. 27 junget Sfjimotljeuni ?(ctuum. j,»j. *a 5 et
Situ *a] er§ tf)ün .1*7JA' 2r foltel futt F ott ^r müfte JJ muft /' niuftc 2itum 27
6 5!aulu§l er 2r %anls c<j alte, Dn jü *« trutj, inb lieg jn 27 jn /e/(/( £i^A' r et
^iclt ABCDE erhielt FA' 27 erljiclt§ (et l^icttä d) *« Sa S.] ga6 2lb föoUa .ij. abcdfn gob
ab @oIa; e « oetftonbt. Sßann (ben e) et in *a unb fehll *a wann ^ Waun BE
»an CD Won /^ ber] bit BCD bic (b^ e) ainfettigcn ^n^m (ftcr^n e) *a ttiB abcefgF
S/9 burc^ wetjic .-/ üiarm fehlt 27 ^m abdfF iun ce:/ allio *a ^äi^otifn BCDE
fd^weinc c:jFX2rb fc^wcljut) nJc/' jd^Wetjneö d 10 wurft e bo] fo *«27 ba] \o*a27
11 badötft *« bie, bic] bie *a 27 12 fd^wcljne *B ftaii^ F 13 naä)] auä) noc^ g
bem] bcinen abodf beinern ey boä] beä *a wutb i'
hJoUcn, fo treiben itir ben ju xuä, ber nod^ mit ber jeit aud^ ju unferm
15 ©lauBen !omen m6d}te.
5tlfo ttjet <B. ''J^anl, ba er Simotljcon befd^nciten lie§. Denn ba \iä) bie
i^ubcn ergertcn unb Icaren einfcUigc Scutc, gebac^te 5PauIu§, h)a§ mogS
fi^abcn, bictteit fic fid) anS nnöcrftanb ergern, bu teilt Ximotfjcon laffcn
befd^neiten, unb er licö jn anc^ bcfdjneiten. 2tbcr ha bie 3U 5(ntioc^ien
20 tooltcn brauff bringen, ba§ er litum foltc unb muftc befc^neitcn, ftunb er
auff iüiber fic alle unb 3u tro| Iie§ er Slitum nidjt bcfc^nciten.
Xc-jglcic^cn tf)et @. 5paut abermals 3u ?Intiod)ien mit ®. 5peter, ha
5petru§ burd) feine frei^eit ein böfen Oerftanb unb teafjn in bie einfeltigen
•Öer^cn triebe, bamit, Ircnn er 3U ben .sjeiben !am, af§ er mit jncn, Jraa fie
25 Ijatten Sc^tücincn ftcifd) unb \vaä man jm fürfe|ete unb fc^eteetc nic^t»,
gcbraudjct feiner freif)eit öffentlich. 2)a aber etlidje ^i'^ot flC" 3tntio(^icn
!amcn, cnt3ogc er fid) unb fonbertc fic^, tuolt mit ben .Reiben nic^t me^r
allerlei) cffen tt)ic Oor; ba gcbad)tcn bie .'beibcn, bic nculi(^ 3um glauben fomen
hjaren: Gl) luir muffen auc^ nid)t ei^tneinen fleifc^ cffen, muffen auc^ nid^t
3u allerlei cffen tuic bie ;3u^en tf)""/ muffen ba§ gefe^ aud) mit l)altcn, machten
40 «IJtcbiglen bei Safjte« 1522
basi fie e-3 jum nn(f)tTii1)t bcv P-itiiiii\olifiJ}eii fitt)f)cit n'cf)ncn tnolten, Sa fprac^
©Hl. s, II er 311 fant ^Vtcv offcittUd; iiiib lajj jm ali ein \H|.uiltoli)d)c Icdion fngcnb:
'üDlücil bu ein (üb bift unb Ictft Ijaibiüjd), luaiumb jtüiitciftu bic T)cl)bcn
jiibifd) 3u lebend 2)niiiiad) iollcit >oii nud) Icbcii luib uiifjcv fict)f)cit
flduniidjcii 311 vcdjtcv iiub bcquciuci: ,5cl)t, bamit bei (5l)i:iftcnlid)Cii fvetjljeit nit
abßcbvodjeit luib iinjievu biiibevu unb fd)>Deftein, bic itod) Jdjlündj feinbt unb
folid^cr frclj^cit unlutffcut, M'u cvgeiul)^ gegeben iuerb.
/ baS c§ jü bcr cuangcliidjc (gluangclijdjc d) frc»)t)oil, nadöflccn (iioii^ gccu d) hjoltl bo *n
ett)nii8cli(cf)cit /3(7J 2 '^icho *« offniticf) «^c/'.v /'' offclid) 2rt> lag in Co ate
fehlt *n 27 am Bande: Cial. ij. 27 3ll)oftoUi(f)C *n] olle A*r,.\ 27 3 5Dic roctlüc fiCK^
biclBcil *(i J'W 27 ^oinbijcö o?)(( [)cibiüjd^ te;/ f)al)bijcf) /' | jiibijd) .l*/;A' 2«" worum
jdfjnicljgftu bcn (bcn cy) , beii Ijoibc (^oibc c t)aibcn y) *», .3 iroiidjc 2r'j 61)viftlic^cii
abcdfijF C^viftcliiljcn e 7 fotc^ct *aF gcBcit BCDEX27 lucvbc. K. *a
jn aljo ubcv eint geringen bing ein gro» gclütffcn. S)a ha^i Spauluö gcltar
Uinrb, bau 5pctruö ein fold) befutnnierniö unb crgerniö in bie einfeltigcn
fd)luad)en .Sperren ber ^^nbeu bradjt l)atte, unb fnrdjte fid), foldjer (]onbel 10
niürbe ein groffen unc^tcil an ber ©uangelifdjen frei()eit bringen, rebet er
5j?etrum ^art an, Ia§ jm eine alte Section unb fprod) ,5u jni für allen offent=
lic^: ©0 bu, ber bu ein ^iii^e bift, .'peibnijd) Icbeft unb uic^t ^iii^ifi^/ tontumb
jtüingcftu'^jbenn bie .Reiben 3"'>if'^ .31' leben?
9lu§ bicfer gefc^idjt folt jr lernen, ba§ toir unfcr frcil)cit gebrau(^cn 15
foKen IV. rechter unb bequemer jeit, bamit ber (?I)riftIid)en frcif)cit nid|tc§
abgcbrodjen unb unfern brnbern unb Sdiiocfteru, bie nod) fdjinadj fiub unb
bicfer frcil)eit unlüiffcn, !cin crgcrni§ gegeben toerbc. !Sa§ fei) baüon genug.
5 13. OTätj 1522
€in ^crnian Uom ^arramrnt.
tP. JlS. %. iiPonncrftag nadj Inbocabit. so
TT^^i-' boben geliort bon bcn bingen, fo uottigt fet)n, aU bie 'DJieffe al§
^^^ ein opffer gebaltcn, unb uunottig, alä bou ben Wünd)en, bie anfe bcn
!loftcru laüffcn, unb bcr Pfaffen cc unb Pon ben bilberu, tuic mann fid) in
20 %. fehlt BCDEX m. 1 ■maxim. EF Siavtini A' 5nortin Sutl^cvä 27 bovitftag
BCDF bonbetftog 27 21 flJcifj nil 27 22 jü ^ottc 27 TOüiüii^cn *B 22123 bcm
.ßloftcv BCÜ bcii flloftcv F bell «loflcr F
^\c fiiiifftc f>rcbigt, am T>ornftagc nadj bciti J^oiitag rimiocauit.
Il^ir I)abcn nu gcl)ört Pon ben bingen, fo nötig fiub, alö ba» mau bie as
■^■^^ -BJeffe nid^t für ein Cpffcr ()alten fol, benn es Jüibcr ben ©lanbcu ift,
bcegleic^cn ^abt jr gel)6rt bon bcn ftücEcn, bic unnötig unb frei) fiub, als iocnn
9it. 4 [12. ajlätji 5h. 5 [13. aJiätäl 41
bcn Ijaltcn foK, bny mnii Tfl)ii flntiniiu^ iioif) ovbiiintioii biuau^ machen fol,
audj ioll iiuui [cljitcu mit bcu l)cuxii bcmum 3U'iiu'icii obci bviiuv'n, fonbcr
aUcinc baä luovt flottca l)aiit>(cu talfcii. iJhiii luoHen luii fcl)cu Don bciii
r)od)lüii'biticii Siuvamciit, luic man firf) in bcm galten foll.
5 V»r Ijnbt c\d)lnt, luie id) Unbcr baö iicvrildjc gcfetje bcö 33apft flcpicbiflct
I)q6 uiib im ein tuiberftanbt flcttinn in bcm ba§ ev t)at (jcüotteu: ftclju locljb
foll bas nllnr tüd; lua)rf)cn, baraiiff bcr (cl)rf)nam Gfjrifti gcljanbclt luivt, unb
lücnii C'3 ein reljnc ^Jtonne lucic, ea lOcrc bcnn für Don ct)iicm vcl)ncu pvicftei
flcumid^cn. 5[nd) lucnn ijemontS bcn Icljc^imm (5vifti Ijctt ongcrurt, ba füiii
10 bic pvicftcr 311 nnb beid;iU)ttcn jm bii) ftngci; nnb ber gtcidjcn Dil mccr. ''äbn
lücnn ein '•JJtdjbkiii bei) einem imcfenbcii pinficn gcfdjtnffen l)cttc, bn fidjt ei
buid) bic fingcv unb la\it cö gcid;e()eu. Sregt fl) uiib geblji't ein ünbt, ci
gibt cä Qud) jü. 5t6cr baS altovtiid) unb Saciamcnt an^ururcn gcftnt ci
nit. ?lber locnn [ic ein piicftcr oben unb uiibcii angieljfft, mag e-j ge[d)el)cn.
ij äUiber foUidjC nciviid;e geiclj ()aben loiv gcpvebiget unb bic offcnbait, bai-
buic^ füiibig gemadjt, ba§ I)irinnc, in bcö toridjtcu ^apftü gcfc^ unb gebot,
1 leinen A' 2 jmingcu] ii)ii)en 27 H ^onbetii BCD 5 nertijdöe fehlt EFX27
aa))ftg BCDFX 6 ^at fehlt F am liandc: Bapsts gesätz. 2T^-'^ gesetz Bapsis. 27^
7 schalten 27'^ S cim 27^ 9 futn B füren CD futn E ffltn F 11 3)la>)btin CD
meflblin X27^ aim * l'> cim .\ 27 fit)ct CD 12 Ifcgt bnb gcIJütt ilje A' 13 gcftcct FX
gcftaltct 27 11 tinbcn uniib otcn .'<"'' mag c-i] lafjt crä X pefc^c^en 27^ 15 foW)c EF
geoffcnfiovt X27^ 16 l)ictinncii 2."!^ tövic^tcn] geboif|tcn EFX27 16 SSapft gcjc^ *B
»apft gcioö A-
bic 5Ji6nd§e unb 5l6nncn au§ bcn ßloftein lauffcn, bort ber ^Pfaffen e£)c unb
öon bcn SBitbcrn, tuie mon \\6) in hm ftüc!en I)alten fol, ba§ man fein
jloang bvau§ mac^e, and) feinen mit bcn fjaven babon ^itjcn, fonbcvn hsii;
2» foEen aUein föottcö Inoit f)ieiinue Tjanbeln laffcn. 5lu tooUcn toiv öon bcm
.^Doc^ftiiibigcn ©acrament fc'^en, inte man fic^ in bcm Italien fol.
31; tiafit nu oft Hon mir gefjort, ha^ idj ge)3rebigt fjabe totber bic
nerrifc^en @efc|t be« 58apft§ bei biefem ©acrament. Unter anbern I)at er
geboten, "üa^ fein SBcib fol ha^ %uS) loofc^cn, barauff bcr ficti^nam Sfjriftt
35 fei) gcf)anbc(t luorbcn unb n)cn§ gleid^ auc^ eine reine ®eluci[)cte 9?onne Inere,
c» fei) bcnn bas ein 5|?faff ober -3Jlond) jiibor gcluafc^cn ()abc. 3(ud) loenii
ein Scic bcn Ccib (?f)rifti ober bcn Äcld) mit bloffeu fjenbcn anrurctc, bcm
miifte man bic ftngcr bcfdjneiten ober mit cim ^icgcfftcin bic .f)aut aBreibcn
unb loaö ber nerrif(^cn ©cfctic mc[)r finb unter bcm 5öapftf)um, baruber
30 jnen bic 5J>apiftcn mc[)r geluiffen gcmadjt I)abcn bcnn über jrc .^urcrcl) unb
©ottc'-'lefterung, bic fo offenttid) föibcr @ott unb fo ^ell am tage finb gclncfen,
baö auc^ bic Winber aiiff bcr gaffen babon gefuugen '^aBcn. Sabon \)ab idj
gnugfam gcprcbigt nnb bamit offenbart unb fiinb gemacht, ba§ in bicfen
t6rid)ten nerrifd;en gcfc^en be» i8apft§ feine Sünbc tocrcn unb ba§ ein £cie
:
42 ^Prcbiglen hei ^alitee 1522
!cin fünb tnevc, unb fünbiflct ctit la\) nic^t bavon, hicnn er ben Md^ ober bcn
Iclidjnam Pf)vifti mit bcn T)ciibcu nnnut. 3'u ^cm folt jr ja trotte banden,
ba-S jr in foldjc groffc crfcntnl)|5 tontmeu fcl)t, bnS Dileu groffcn leiiten
geniangelt f)at. 5Jit farent jr jn unb gleid^ fo ncrrifd^ al§ ber SSapftg in
bem ba§ jr mel)nct, e§ muß fel)n, ha^ man baS facrament mit bcn T)cnbcn
nngrciffc, unb loolt barjnncn gute 6f)riftcn fcl)n, in bem i>(\§ jr baö facro=
ment anrürt mit bcn ticnben, unb I)anb '^irjnne alfo getjanbelt mit bem
fncramcnt, tneMjS nnfcr l)oc^ftcr fdjai; ift, ba§ nit lüunbcr tnerc, ber bonner
unb pliti [)cttc cüdj in bic erben gefd}lagcn. Dciä anbcr f)ctt got alle§ nod^
mügen lcl)bcn. ^^(bcr bai mag er in teljncn h)cg lcl)bcn, in bem bau jr et)n
gcjtoang baranfj Ijabt gcmadjt. Unb tncrbcn jr nit babon abftefjcn, fo barff
mid) fein ,Wel)fcr nod) nicmanbts tion eüd) jagen, ]ä) ttil mot nngetrieben
öon eüd) gan unb barff fprcc^cn: 6ä tiat mir fein feinbt, U)ie hjol fic mir
eil Ictjbö t)a6cn get()an, Sllfo getroffen, al§ jr mic§ getroffen '^abt.
112 ob« Icljii^uam 27 2 jo ßlUi X 3 feicnl X Sil F 4 faren FX27'*>
am Rande: Dz Sacrament auniien (onrtctc h). 27 ton trl)6cu geloatt glciii^ 27 nErti((J^]
»oft EFX27 5 baä fehlt X mcl)nEiil 27 « batirt FSri^ batiunc A' gute fehlt 27^
7 aiuüvct 2/"'» f)onb] IjaTit -V ,s' I)6cöftcii LÜDE bonbcv 27>' 10 in bem /'eAft 27
11 obftchn 2rac niifiEcn sr''] aliftcUcn ,1*7; A' i3 gccn F ^ab (Ijot 2r) mic§ lein A'2?
14 getl)an "^abcn A'
nic^t funbige, loeun er bcn ßeid)nam 6f)rifti unb ben ßeld) aud^ mit bioffen is
•Öenben anrurct.
über foId)cr prebigt unb bon tocgcn biefes tierftanbeä foltet jr ©otte
gebandet f)aben, bcnn jr je ju bem crtcntuiö lomcn feib, toeldjä biel trefflichen
groffcn Scuten nid)t ift Herlifjcn Inorbcn, fo faret jr nu ,yi unb tT)ut fdjicr, ja
allerbingc Jüol fo ncrrifd) aly ber Ü?apft, in bem ba^ jr meinet, cö muffe fein, 20
baö mau baö ©atramcut mit ben I)cnbcn augrciffc, unb ttoUct barinne unb
t)icmit gute ß^fjriften fein. Zs^ ^)cbt cud) in bicfcm ftudc grob »ergriffen unb
an bicfcm foftlidjcn fdjatj al3u frcöclid) ge{)0ubelt, ba§ anä) ni(^t hjunber
merc, baö cud) ©ott al-5balbc gcftraffet l)cttc. Soö aubcre t)cttc @ott aUeö
!onb leiben, aber mit bicfcm ftiid fo frcöclid) 3u t)anbeln, ba§ tan unb mag 25
er nid)t Icibeu, in bem ba% jr ein ,5h3ang unb gemeine orbunng tjabt gemad^t,
haä ein jglid)cr ^ufarcn fol unb baS Sacrament, bcn £cib unb ba^ Slut
ß^rifti, felb§ mit ben bcnbcn fo turftiglid) unb fo frcbelid) on alle fd^cto
unb furd)t angreiffen. Unb tncrbct jr üon bicfcm ftud nid)t abftef)cu, fo
barff mid) tcin ttcifer nod) Wonig nod) fouft jcmanbcs öon f)inncn jagen, id^ 3u
hjil jDol ungctricbcn bon cud) fclbs lauffcn. '^ä) barff h)oI unb frei) fagcn,
baö mir meiner fcinbc !ciner, iriclrot fic mir niel bofcs bcl)bra(^t, fo öiel
Ieibe§ get()an l)at alö eben jr meine greunbc mit bicfcm einigen ftudc. 3r
!^abt mid^ ^icrinnc red)t troffen.
9h. 5 [13. ÜRätj] 43
SOßoIt jr qüte Cfniften bavimic c^cfcf)cii fein, ba^ \t ba§ fnctamcnt mit
ben Ijcnbcit nnflicl)fft, iiiib ein nun balioii l)or bev toelt fjaben, fo feinb
.^lerobc-j iinb 5pi)latn'j bic obeifteu tieften 6f)iiften: jcf) mel)nc, fic T)aben ben
Icljc^nom Gf)itfti h)ot nntnftet, tuenn fic ()a6en l)n Inffen an% cieit|i fd)lascn
."■ unb tobten. ^J?el)n, lieben fieünbe: 3)aS xt\)ä) (iotte« ftcf)et nit in eiiffeiUcf)cn f,"L'i''4!°o
bingcn, ha^i mann grcliffcn ober empfinben tan, fonbev jm glauben.
3ia bu magft fpiecfjen: äßii leben unb follen aud) leben nad) bei
gefdjvifft. So l)at e§ got alfo eingefc|t, ba» IrirS mit hn l)cnben ,511 unS
nemen foUcn, Sann n l)at gcfagt: ""Jlempt l)in unb cffet, bivi ift mein lel)(^=W"'iii-2f.,26
M nam'. 3lntUioit: ioic Jool td)§ ungcjtDCljfelt unb geit)t)felid) l)altc, baö bie
jünger bes f)enn mit ben l)enben liaben angvljffcn, unb gib es ju, Iü'j bu ou
fünb magft tf)ün, nod) tan id>ii bod) nit evjtoingcn nod) erVlten. Ihfac^:
wenn bcv tcüffel, al§ er un§ genad) fiid;t, fpiec^en ttiit: tto l)aft bai in ber
fd^iiefft gelcfen, baö nemen l)el)ft mit ben l)enben angvel]ffen, Sßic teil ic^s
i:> beloeveu unb eifjalten, ja toie tinl id)3 jm begegnen, luann er mit ba^i toibcr=
fptl füitjelt Slufe bcr fdjiicfft unb erzeuget, 2)aä nemen nid)t aEetjnc mit ben
2 tom 7?('i»/J bor 6011 A' 3 .&ctobiä BUDE 5 ticBcr frcunbe BCDE liebet
fteüitb i^U' lieben ftcünb iT ftcet ♦£ 8 aV\o fehlt EFX27 9 cffciil A'Sr am Rande:
XIat. x.vvi 2" i; on9tcl)ffcn F bu c§ ouc^ onc 27 /2 ctfjüllcn, ba§ c§ otfo (ein niuj§-
Stfadö 27 Vi gnolB A' geiioc^ 27 baf" ■'■-'' 2«" f)aft bu /W 14 ficfi^tifft A l)cii§e 27
7.5 ic^äj id^ A'27 76 bot l^cll, «uff ^CiJA' of^iifft A"27i> erjcgt 27^ S)o0 tnottUn
(nemen) '27
3[ßolt jr bamit gute 6l)rtften fein unb eu(^ babou tljiimen, ba^ ]t ba^
©acrament, ben ,Ceib 6f)rifti mit ben l)enbeu angrcifft, fo Iteren bic Süben,
.?)erobcö unb ^pilatuä bie beften (5f)riften getoefeu, ic§ meine jo, fic '^abcn ben
io Seib O^brifti angetaftet. 'DJein lieben frcunbe, nein, alfo gc^ct§ nid^t on, basaui 17.20
IRcid^ ©ottc» ftel)ct nid)t in cnfferlid^em binge, baö man greiffen unb fülcn i -«iot 4, 2)
tan, fonbcrn im ©lanben unb in bcr Irafft.
3o m6d)teftn fpredjcn: Sßir leben unb foltcn ou(| leben nad^ ber
©(^rift. So I)at cö (5f)riftu§ alfo cingefc^t, ba§ Xoxx'i mit ben l)enben ju unö
25 nemen foEen, benn er l)at gcfproc^en, ^lernet l)in unb cffet, baä ift mein 8eib,
unb bie 3iii"9crc \)ali\\^ mit ben t)enbcn angegriffen, borumb foltcn hjir
nid^t auc^ mit ben .'pcnbcn angrciffen? '•.)lutlnort : SBietool ic^§ ungc.jlticifclt
unb gctrislid) Ijalte, bau bie jüngere bcs .^errcn 2ctb mit ben .s^enbeu an=
gegriffen ^aben, gcb c§ auc^ 3U, ba§ b\x c§ mogft one Sünbe auc^ t{)un,
30 3lber fid) groö brauff 5U fteuren unb ju poc^cu, baii lüci§ ic^ nid)t. 2)enn
ttenn ber 2enfel, Ioic er uuä benn genau fud}t, fpredjcn lütrb: äßo l)aftu
ba§ in ber fc^rifft gelcfen, ba§ nemen {)ciffc mit ben .'pcnbcn angrciffen, tuic
Iril ic^» behjcrcn unb crf)alten? ^a ftiic tnil i^ jm begegnen, toenn er mir
ba^ toiberfpiel aul bcr Sd^rifft fiirfjclt unb bcltcifct, ba» nemen uid^t aEcin
3.". mit ben §cnbcn cmpfal)en ^eift fonbcrn burc^ anberc hicifc etloaö 3u \\ä)
44 iUebtgtcn bei 3af)i:eö 1522
ticnbcn cmpfaT)cn licljft, foiibci bitvd) aiibcr liu'l)fc .^ü 11110 tiriiigcn, iinb fpridjt:
Inneftii flcfcll, ®tcct iiit oku bau luoit 'ncmcir, aU bicl) ©uongcliftcn
27 34 ticfdjrirten tjnben , ba bei t)ci-re gallcu uiib effig gcnoinmcn Ijot ? Du müft
^a T i'^' Hfi i*^ bcfcuiicn, ba§ ci'§ nit mit bcit f)cnbcn aiigctaft ober begi1)ffen {}ab, bann
er löQä mit ben l)cnbcn an baö cvciilj genagelt. Der fprui^ bringt ftarct .■•
sut. 7, ifi hjibcv mj(fj. Sßcljtcr 6rtngt er mir ben fprud) Ijerfür '6t aecepit omncä
timor', '©§ I}att fie bie foriI)tc alle genommen', ha mii% mon jo betenncn,
ha§ bie fordet fel)n Ijanbe l)at. So bin iä) bcfc^loffcn nnb mü^e-j nfi
julaffen, ob id) fdjon nit lüil, ba§ nemen l)cl)ft nit allcljne mit ben l]enbcn
cmpfafjen, foiiber and) burc^ anbere tüel)§, iuic e§ gef(^e[)en mag, jü mir i»
bringen.
Dariimb, lieben freünbe, muffen inir anff el)nem gelüiffen grunbt ftan,
bas Unr bor be» teüffcls anlaüff bcfteen mügen. Sßtclttol jr !e^n fünb
gctf)an I)abt, baS jr ba§ fatrament l)abt angriffen (ba§ befenn ic^), aber baä
fag idj: ^r I)abt aiiä) felju gut ioercE getl)an in bcm, bie treil fic^ bann bie 1.^
gan^c hielt baran crgcvt unb 'i)at c§ jm braüc^, ba§ fie ba§ ^0(^h3irbig facra=
ment fon beS prieftcrS fjenben embfal)en. Sßarumb Inilt bu bann ben fc^ttiQC^=
gläubigen l)ierjnne auc^ nit bicncn unb hiä) bel)ner fre^^eit entfialten, bie
/ 5e^6 X iptic^ -V 3 ficfc^tEÜcn X ^aficnt BCDIJF 6 am Hände:
Luofc. vij. 27 8 ^anbc] '^Qt)bc *B ()cnb X iT nü feldl X lä c^nem 2T] c^nc AB ainc OD
Einen A'A' ointn F ftecn FX 13 anlnf A' 14 tjobH (vor baSj 27'^ Iß c§ fehlt 27^
17 cmpfoc^c !•'■
bringen? 511^ ba ^<ol]anne§ fdjreibet, tüie bie fo ben .§errn 6reu|igtcn, jm
l)aben effig ,511 trindcii geben, fprid)t er: ba ;3efn§ ben effig genomen ^attc. -m
SQxt muftu ja befennen, bas ß^riftuS ben ©d^lnam nic^t l)abe mit ben ^enben
angegriffen, beim er Inar an ba§ 6reu| genogelt: hjoö tnil id} benn balriber
fagcn / ^Ä) '""5 mid; ba gefangen geben unb bin beld)loffeii, alfo ba§ id)
julaffen mu§, id) tüoüe ober loolle nid^t, bo§ nemen nid^t aEein "^eiffe mit
ben f)cnben ctma§ empfaf)en fonbern aud^ burd^ anbere Ineife, toic e§ gefd§e!^cn i->
mag, ,5u mir bringen.
Darumb, lieben freunbe, lucnn Inir fold)e ober bergleid)en ftudEc anfa'^cn
hjollen, fo muffen ttir auff einem geltiiffen grnnb ftel)en, auff ba§ Itir un§
für bca SlcufelS anlauff auffl)alten tonnen. Z^^ fage nid)t, ba§ jr baran
gcfnnbigct, ha^ jr ben leib C?^rifti mit ben Ijenben l)abt angegriffen. 3lber m
bennod) l)abt jr baran !cin gut lucrd getl}an, bietocil ftd) bie ganjc luelt
über biefem ftüd ergert, benn biefer braud) ift in ber ganzen (J^riftenljeit,
ha.^ man baö .'öod)iuirbige Sacrament Uou be» $rieftcr§ l)enbcn empfa()e.
Sßarnmb tuiltu benn ben fd)ti)0(^glenbigen bicriune aud^ nid^t bienen unb bid)
cnt{)alten, ob hu c§ glcid) mad)t l)etteft nnb fret) Iticre, feUi§ mit ben tjenben 3.^
ju nemen unb anjugreiffen? Sintemal e§ bir teincn fromen bringet, )oenn
bu eä tl)uft, audf) feinen fd)aben, luenn bu eö nad)leffeft.
*)!r. r, [13. OTrtrjl 45
Xotil e§ bif fcl)ncn frimimcn, fo bii c-3 tf)iift, unb fcljncit fcfjabcn, fo bii e§
la[t, brinflt.
S^nnimO io(( mnn fcl)n neiiUi!ei)t niiffvic^ten, bn-3 Gunn(^c(iitm fei) bann
bur(^ uiib bind; (^cpvcbiflct unb cvfant, äBie cnd) a,ciä)d)m ift. 2)ev U'Cflen,
■■> Sieben fvciinbe, laft un» fciikvlid) nnnb U)cl)&tid) in ben i'adjen fjanbeln, So
fic c^ütt onlnnflen, bnnn f^ot fnn fel)n id)l)nipfi Icl)ben. Die t)cl)Iiflen müflcn
nod) id)l)mpff bnlbcn, nbev mit gottc ift c-j üil ein anbctö. 2)evf)alben fo
Ivctten baUon abe, ba§ bit ic^ cüdj.
äJon bcijbcrlcl) c^cftaU beS ©acvament§.
10 9lun luoHen Unr tum bcn ^Uunjcn f\ci"ta(ten fagen. äßiOuol iä)?^ bavfüv
tjolte, C5^'j foltte fein Hon nottcn, ha-i mann baS Sacvanicnt nnbev bei)bcv
qeftaU ncmcn nad) ber nnffic^nngc bc§ f)cirn, icbod) fol man teljncn gc^loang
baranfe madjen nod) in cl)nc gemcljnc ovbnnng fteUcn, fonbcv baS luovt
tvel)ben, itben unb prcbigcn, bannodjt barnnd) bie folge unb tvcibnngc bem
1'. moite ()el)m geben ober fteden unb jebevman tjierjnncn fvctj (äffen. äl5o hav
nit gefc^idjt, fo Unit mir ein eüffcvlid) luevci bavan^ unb gleifenevelj. !Da§
1 leine frummen -V (eijiien fehlt 27^ ta'xn ic^aben *TJ fein 'JT^'' 3 neiofeljt AX
nclutnit HCDEj? nelu^ait /' Cfwaiigelium !!('/) t ift, bcv loegen. (, EF) Sieben A*J1-^T
ift. Sev lucsen lieicn A' 5 l)anbten /.'Ci^i''-^" tjonnbtcn i? r ücffj^ntfc A' S ba§| barumfi
*JlXä7 9 beljbct X 12 neme X27 nod^ oufffctjung A' tain F 14 bannocftt
/'>'l,/l 27 ir, hierin F27\^ frtt)] fl) */i 16 mir] nuv 27
®orumb mnä nxan fic^ luol fuvfeljen, baS man tcine nelnigfeit toibcv
alte löbliche gcloonljeiten anffridjte, e§ fei) benn hai ©nangclion ,]nlior buvc^
unb burd) lool gepvebigt unb getrieben, anc^ gefoffet unb gegleubet. 3)ci'h)egen
io lieben frcnnbe, (aft nni^ feuberlid) nnb UieiSlid) ()anbeln in biefen finden,
bielDeil fie öiott ange[)en, benn OSott fan nid)t tciben, baö mnn in feinen
fadjen fd)impffe. ©eTje mit anbevn cnfferlid;en fad;en iimb Unc bn loitt, la§
nnfev .Sjevvn föott ba§ feine jn frieben nnb gteiibe feinen Sßorten eiufcltiglid).
S)animb ftef)et üon biefem 53Iifijbrand) nnb orbnnng abe, S^oS ift mein tvetuer
2i 9{at unb bleiffigc bitte.
SÖir h)oEen and) ein lucnig fagen öon beiberlet) geftalt be§ .§oc^=
loivbigcn Sacvament» be§ fieibS nnb 3?lnt'3 ('>'f)vifti. SÖietooI id>3 geluiS
bafuv f)atte, bay e§ öon noten fet), bifs Sacrament junemen unter beiber
geftalt nad) ber ciufe^ung 6t)rifti önfer» lieben §errn, luie e§ bie brei
M (Jnangcliften unb S. ^^aul Kerlid; befc^rieben, bcnnod) fol man fo balbe unb
plb|lid; fein jloang brau» mad^en unb in eine gemeine ovbnnng fteüen, bis
"ixx^ jeberman jutior aEent^alben lool unterridjt fei), auff ha^ fid) bie fd)lnac^=
gleubigcn ^ierinne and) nic^t ergern, fonberu ba§ loort fol man treiben,
üben unb prebigen, bavnac^ aber bie folge bem Sßorte t)cimftellen unb @otte
y- bcfet)len bi» ju feiner jeit. S)enn too bay nii^t gefc^iet, fo loirb ein euffer=
lid) toerd brau? unb eine gleiSnerel) unb boS Inil ber leufel auc^ ^aben.
46 qjrebiflten bc§ 3n1)rc§ 1522
tDoIt ber tcüfd mä) fjoBen, abn tucnn man ba§ tuort frei) left unb bünbe
e§ an ein tnerdE, fo nivt e§ Ijeüte ben unb feit jm in§ ^ev^e, morgen bem
anbeut nnb fo fitrf)ien: fo gect c§ fcl)n ftill 311 nnb feüberlid^ a^nb i'ö Ujirbt
nljemanbtci gcmar, >üie c» bann angefangen luare.
Unb f)6rttc e§ gan^ gerne, S)o e§ mir gefcfjrie'ben inarbt, ba§ ettlii^e 6
atl)ie angefangen f)etten, ba§ ©acrament in beljbcrlcl) gcftalt junemcn. ^n
bem braüc^ fjattet ir§ foUen taffen I)lel)6en, jn fcl)n orbnnngc ge^lnnngen
l)üben. 9hni fart jr afcer purbi purbi t)in 311 nnb tnoft mit ben topffen C)in-
burd) nnb luoU jeberman t)in3i°i bringen. So Inerb jr feien, lieben fveiinbe,
bann mann jr jo gute (Sf)riftcn für allen anbcrn gefcljen ioolt fein, 2)a§ jr 10
ha^ ©atramcnt mit ben l)enbcn ongrel)fft nnb barjii bel)bcrgeftalt ncmet, ©0
fel)bt jr mir fd^le(^t ßljriften: mit ber tt)el)6e fiinbe anc^ lool ein ©alt) ein
Gf)riftcn fein, fie tjette jo fo et)nen groffen rljeffcl, ba§ fie ba§ facrament
eüfferlid) nemen liinbe. ®eri)al6en tt)nt luol nnb feüberli^ in ben Ijoc^en
fad^en. Sieben freiinbe, al^ier ift lel)n fd^impffen, Inolt jr mir öolgen, fteet is
ba Don ok. Sßolt jr mir ober nit böigen, fo barff mii^ nijemant bon eüc^
1 h\)nU ja 37 UM FX 3 ein] loin *B fein -T 37 ben] befi A betn] ben 27^
3 fiitt ^l)n 37 toüvbS -Y 4 toöve] W0§ 37 5 iä) ^öitte Sra" ic^ ftort 27'' 6 fiolfber *B
bei)hex Ä 37 7 fetten .\ 37*' Ijcttent 37^<' aejiuunfle CJ) 8 fjaien fehlt 27 >>
bem fopffcn A bem topffe (topff X 37} *}!Xj7 H bnv 3U X toott F meibent X37^
III jo fe/i/i X iüvj 60V BCDK37 aüen frhlt 37'' Woüent 37'' jein, baviimb, ba§ 37
11 angveiffent X nemen EFX37 12 fato flut -V 14 3)efla5<il6en -Y tfiunb X37^
^of)e X 15 ntf)t)e -Y fd^irnffen B 10 nijcmanbt? EF nicmnt§ X
Slber lucnn man ba>3 Inort frei) get)en left unb binbet e§ on fein tnerd,
fo rnrt eS l)cnte ben, morgen einen anbern, feit alfo ins; öer| nnb nimet
bie öer^en gefangen, alv benn gel)et§ fort, ha?j man§ and) nid)t getnor loirb,
töic e§ ift angefangen.
(S§ loarb mir gefdjricben, 'bcx?^ etlidje f)ie fetten angefangen 'ba'^ ©acra=
ment jn nemen unter bcibcr geftalt. £)a§ ^orcte id) gerne, nnb jr l)ettet§ alfo
foüen laffen bleiben nnb imerbar met)lii^ fortfaren nnb in leine gemeine
orbnung ober sloong bradjt l)aben, aber nu faret jr 3n bnrbj burbj unb
Inolt mit bem .<?of)ff ^inburc^, molt jeberman barsn 3lningen unb bringen,
ha feilet jr, lieben freunbe. Denn inenn jr in bem tuolt gute 6[)riften
gefe^en fein, ba§ jr ba§ ©acrament mit ^lenben anrurt nnb unter beiber
geftalt nemct, fo feib jr mir rcdjtc C^ljriftcn, ^JJlit ber tneife fonb and) inol
ein unöernünfftig 3;i)ier ein fe'()riftcn fein.
35er()al&en, lieben freunbe, tf)nt fcuberlid; in biefen t)ol)en fad^en, f)ie
ift !eine§ fd^imfjffenS, laft nn§ anff bie fc^lnai^en fetjen nnb auff anbere, bie
auc§ nod) foKen 3n nn§ fomen, lncld)e mir alle mit foldjcm freüeln unb
ftürmen 3U rüde jagen. Sieben freunbe, eilet nid)t fo fd^lninbe, auff ha^ un§
«Rt. 5 [13. OJJötjl 47
tvct)6en, jd) loif tool imgetriebcn uon ciid) jiefjen iinb lüer mir let)b, ba» td^
je ein pvebig oUjic flctf)aii f)cttc. Sie anbeve ftütfe luevcn nocf) ,y°i bulben.
5l6er aif)ie ift fcl)ii biilbcii, bann jr ()a|)t Ca jii 3106 gcmad^t, ba§ mann
ipvicf)t: ja jn äUittonficifi feinbt f^iitc (5()vifteii, bann fie ncmcn bü§ facramcnt
., in bie l)enbc unb fiieljffcn bcn feld) onn, geen bavnad) l)ien ßnm gcfivantcn
1üel)ne nnb faüffcn fid) not. 'illio tvcljbt c? benn bie fdjmadjc, gütf)cv^igen
mcnidjcn juinde, bie nodj UjoI ]ü un« femen, men fie fo lange unb uil
gel)6vt !^etten al§ Inir.
3)t aber niemant fo nnlDl)l;ig, ba§ er ba§ ©acrament jo tt)i( mit ben
1,1 f)cnben angrei)ffen, ber (aü es jm fjcljm in fein l)aü^ bringen unb gvel)ff e-^,
ba^ Cy genug fjettc. '2(ber üor l)cbermennigtlid) ba ent()alte er fic^, hieil e§
jm fel)nen fc^aben tf)iitt, 3)amit ouc^ ba» ergernljfj, fo unfern brübcrn,
fc^Uieftern unb uac^paüern umb un-3 entloodjft, öermitten loerb, bie je^unber
uff uuy jornig feinb unb liiüUen un» gor tobt fdjlagcu. S)aa mag ic^
15 fpret^en, Sq§ mir öon alten mel)nen feljnbeu, bie 6i^()ei luiber midj geloefen
feinbt, 5Jit fo Uiec gefdjeen ift aU Hon eüc^. 6» ift ^eiite gcniig, morgen
lüoU loir loei}tter fagen.
2 anbeten -T anbcrn 27'^ 4 SBittemficvg F 5 flcnb -T ß fi3öH)acl)e 27 gut»
ftctfeige EF 7 fie (ftj f'DEFX) eg fo *liX27 8 geftötte BCDE 9 fürlui^ig Ä 27
jo mit] bbetcljn X 10 ^enben tnit X e§ nii en fjotjmen BCDE cl nu fjoim F c§ jm ftctime
(ftel)tn /') 27 11 ev3 ST fjat. nber nit Bor 3r tjebermenflfliäj BCDE 27^ jeber mcnigftid) F
13 ^e^t 27^ ir, acjc^efjen EFX 17 tnöaen X
ber 2eufel nic^t au§ ber rcd)ten 35ane füre, loie er benn im finue l)at, ba»
mag iä) toot fpredjen, ba§ mir nod^ nie !ein fotd^ ^er|en leib bon allen
■-"1 meinen feinben Uuberfavcn ift al§ tion eutf) meinen freunben, bei) bcncn id)
bod) ein rudt)alt unb troft (fo üiel '■JHenfdjen ,^uftenbig) folt gcl)abt Ijaben.
äßolau, ©Ott lüirb» nodj aüe§ 3um beften fdjiden, Itio jr nur folgen »üolt
unb Oon biefem mi-sbraud) unb fturmcn abftefien, toie id) mic^ benn gen^lid)
üerfetje, bav jr e» tt)un Inerbet. S^aö fei) auff biSmal genug, morgen toollen
2f. h)ir lueiter baoon ^anbeln.
48 ^prfbifltm bc? 3a^re§ 1522
6 14. Wm 1522
Jicniuin. M. Iiitöct^ gcprcbigt.
jfceijtflö iiiirtj H'i^oC'i^'it.
3% i)(\U m c[c\)lni Hon bcm f)aiiptftücf (n^ niiff ba§ facramctit ctnpfat)en,
in lucldjcnt Unv nod) fein. 3)ie huiUcn mir nodj Uiel)ttcv fef)cn, lüie
man fid) in jncn l)nltcn jol, nnd^ \vdd)c ^n bicfc? fncvonicntci cntpfotjunfle
nefd}iclt fein unb bav^ü f\cl)intn.
§ic Hiil Hon notcn fein, bns jr cUict f)crl! nnb f5cUiiffcn hiol ticrftcnbigct
unb ein flvoffc niibcvfd;cl)b niad;ent ^loifdjcn bcv eüfjcvlidjcn cnipfQ()un(\e
unb jnncvlidjen unb geljftlidjcn cmpfatjungc. S)ie Ieiplid)c nnb eiiffcvli(|e
enipfa(}ungc ift bic, hicnn ein incnfdj bcn Ictd)nnm (Ff)rifti nnb fein ptüt mit
fcim mnnbc cmpfadjt, nnb foüidjc cmpfat)nnflc fun luol on glauben nnb ticbe
gefd)et)cn Hon allen menfdjen. 3)ic mad;t ahn !et)n GE)viften menfc^ nit. ^a
Umnn fic ein (^i)viften mndjte, fo lueic bie man^ onc^ ein 6"f)viften, bann fie
tan baS bvot anc^ effen, tan andj inol au^ bcm teldj tvind'en. (*t) ba§ ift
ein fdyiec^t bing. ^ber bie jnnevlic^c gel)ftUc^e rec^tlid^e empfat)ungc ift t)il
ein onbcv bing, Inann fie fteet in bcv ubungc, gcbraüd) nnb früd}ten.
J 6in gevmon A' lut^ctS] S. BCDEX-27 Sut. F 3 bem A*ß2T be X Bff§ X
4 mlä)i ÄßE welchen CD Welchem FX27 Sie] bie feltien 27^ 5 jnen] benen X 7 t)et=
ftenbigent 27 9 am Bande: Lelpliclie entpfaüg. 27 11 feinem FX27^ folc^e BCDE
enpfafiunge BCDE 12 iiien(cöe 27 nit felilt 27<^ 13 mhä)ti X gfjvift (ror bann^ F
15 am lUindf. (ieistlich cnt|)tarig. 27 teiJ^tüc^e] rechte *BX27 Ift gcfivoii^l brauch *HX27
"^k fcdjftc Jprebigt atn jFreitagc nadj bcm ..^ontaß 31"iiocaiiit.
^^i5()er f)aben toiv bie ^enbtftüdf gcljanbelt nnb finb nu !omen ju bem
"^-^ 8acranicnt be§ 8eibc§ nnb 23Int§ C?l)iifti, balion lüir gcftcvn ein Inenig
gefügt, f)ent abev iuollcn \mx ti\oa.-i mel)v fagen, luie nton fidj tjteiinne (galten ■.■o
fol unb Ineld^c ju ber empfa'^ung be§ i&acvamenty gefc^idt finb unb gel)6ren.
ßvftlic^ ioil '^ie gvo§ Don notcn fein, "ta^ jr ehjcv ,^ievlj unb ©etniffen
tüol öerftenbigct, einen groffen nntcvfc^cib ju matten jluifdjen bev enfferlid}en
empfaf)ung beg ©acvament» unb jtnifdjen ber iuncrlid)cn ober geifttidjen
empfafjnng. 2;ic leib(id;e unb enffevlic^e empfal)ung ift bie, Joenn \i) ben 25
Seidjnam ßfirifti unb fein SBtut enffev(i(^ mit bem 5Jinnbe empfalje, nnb
füldjc cmpfal)iing !an tuol one ©lanbcn nnb Siebe gefrf;e[)cn Hon allen
5JJcnfd;cn. 3lbcr biefc empfaljung uiadjet feine (ll)viften, bemi baä fonnen
bofe unb gute ^Jleufdjcu tf)nn nnb toerc ein fd}(ed)t bing, C?()riftcn fein, luenn
e§ baiiiit loeve aU'jgeiidjt. ?.a
%hn bie innerliche, gciftlic^e unb redete empfaljnng be§ ©acrament§ ift
Oiel ein aubev bing, bcnu fie ftetjet nirf;t aHein in bem teibtidjen empfaljen
9Jr. C [14. mäxi] 49
3iint crftcn \v6l tniv fachen: bie gefc^id^t in bem gtoüBen iinb ift jnner=
lief} unb loiit Cff)iiftum tjaben; teljn eüffevUci) jel)cf)en, bavmit loiv üon eljnem
onbcrn gefunbcit lucvben, bann ba§ facrament unb bie toüffe, ober on beu
glauben ift bie eüffevtid^c cmpfal)ungc nidjts. Dev g(aüb utiiß bo fein unb
5 bie empfa()nngc gefcfjirft nwdjen unb angenem Dov got, fonft ift e§ ein laütter
fpicgel fedjten unb ein eiiffevlid; lucfcn, in >oeld)en bie 6[)xiften£)eit nit fteet,
fonber QÜei)n jm glauben, btuan lel)n eiiffevlid^ tvtxä iüil gebunben fein.
S)er glaub ift aber bai)ien gevidjt unb fteet barjune (lDeld}en Vaix alle
^aben muffen, fo loiv iuivbig njoUen jü bem facvament gau), baS ioir feftigf=
>» Ud) glauben, bai 6t)viftus gotte» Son für un§ fteet unb alle unfer fünbe
ouff fei)nen l)al6 genommen fjatt, unb ift bie einige genug! ttjounge für unnfer
fünbe unb öerfönct uns üor got bem tiatter: tuer ben glauben l)at, ber get)ort
eben ju biefem facrament, bem tan tueber teüffel, i)i\i nod) fünbe fc^aben.
1 )DoQen F2T ^agen »on ber bie bo flefc^icftt 27 2 tnb Wirt (Sfttiftiim A*B Bnb toit
(Sfjriften .Y|. aUir (FJviften ar toir] mir .V eijnem />/;/( ar .5 ober) ^6eriV 6 toelätem 2T
7 fonbern oin lain HCl) jonbern aüain -ß S unb bie c^riften^eit ftet 27 9 geeit F gon.
9Jem(ic6 bo« 27 11 t^oniinse BCVJ:: tl^uunfl FX27 12 »etjtjenet 27^ t)n§ a\xii tot F
be§ Seibä unb 58lut§ 6()rifti fonbern in ber ubung unb in ben frud^ten,
15 toelc^e empfa^ung gefdjiet im glauben. Sßir 6l)riften ()aben lein eufferlid^
3eid)en, bamit h)ir öon anbern äioldern abgefonbert finb, benn biä ©acra=
ment unb bie 2:auffe. ?lber one ben ©tauben ift bie cufferlic^e empfa^ung
biefer 8acrament nic^teg, ber (Slaub muf§ ber^anben fein unb bie eufferlic^e
empfaf)ung gcfc^idt mad^en unb un§ anzeigen für @ott, fonft ift ein tautet
20 ©piegelfed^ten unb ein eufferlic^ luefen, in toeld^em bie 6f)riften^eit ni(^t
flehet, ©onbern im glauben ftebet bie 6[)riften^eit, ber an fein eufferlic^ tnercE
gebunben ift nod; gebunben fein loil. S)er ©loube aber ift babin gerieft unb
ftef)et bavinne, Uiollen toir anbei» big Sacrament lüirbig empfal)en, Wi luir
feftiglii^ gleubcn muffen, ba» 6^riftu§ ^efuS @otte§ Son fei) ünb bie einige
25 gmigtt)uung für unfere Sunbe, ber ha unfere ©unbe unb 5Jtiffetl)at auff
feinen i^aU genomen f)at unb am Grenze für biefelbigen burc^ fein tob unb
leiben genug gett)an unb fie bem ä^ater abgebienct unb nu für ©ott on
unterlag ftelje unb öerfune un§ für bem äJatcr, fei) unfer Witler unb f|ür=
fpred^er unb mad}e un§ ein gnebigen barmber^igen gütigen Spater, ber un§
30 unfere Sünben oergebcn Uiolle unb berfelbigen nimermetjr gebenden burc^
biefen feinen einigen ©on unfern §errn Sefum 6bi-"iftiiin/ unb "ta^ biefer
Son foli^-3 Sacrament, ba fein Seib unb Slut, eingcfeW i\ü^t, unfern (Stauben
mit 3uoerfic^ern unb betreff tigen unb unS befot)ten l)übc, folc^s 3u nemen
unb 3u genieffen.
35 Sßer ben ©tauben liat, ber gel)ort eben \^k\)tx unb ift gefd}idt genug ju
empfü[)en bi§ Sacrament, ben Selb unb ha^ 5ölut 6f)rifti. ßinem folc^en
3)ienfcben, ber Wi feftiglic^ gleubet unb getoi» bafur t)ett, bem tan tneber
Sut^exS aBerte. X, 3 4
50 5Prcbifltcn bc? 3a<)«?' 1522
SÖanimt? bann gott ift fein fd)ü| unb vücffjolter, i:nb Jcenn ic^ foHid^ert
glauben ijabe, bafür i(J)ö getiiljfe I)altc, gott [tvetjttet für mid^, trü^ bem
teüffeH, tobt, I)ene unb fünbe, boS fie nur fc^aben: ha§ ift ber '^odje, u6er=
fdjlücncllicf; fc^ati, ber unn§ in (5f)vifto gegeben ift, toeldjen feljn ntenfti^ mit
Uiovten evgvci)ffen nod) evvcljctjen tan. Sind) !an§ Ijcilje ergrci)ffen oEe^n bev 5
glaub, unb bcn glauben ^aben \a nit aEe leüte. Sarunib fott man fein
ovbnnng nfj biefcm facranient madjen, Unc ber atlcvt)eiligft fatcr ber bapft
mit fcl)nen ncrrifd;cn gcfeticn tljan l)at, bo er gebeut: (S§ foEen aE G'firiftlic^e
menfdjen nff bic ^eilige oftcvUd^c jcit jnm facrament gan: loer nit gat, ben
fol mnn nit nff ben tird)of begraben, ^ift ba§ nit ein nerrifd) gebot burd) 10
ben büpft nffgcridjt? SBarnmb? äßenn mir finb nit aUe gleid), l)aben aui^
nit aEe gleid; einen glauben: bann einer l)at einen ftardern glauben benn
ber anbcr. Scr'^alben ift§ nnmüglid), ba§ eg in ein gemeine orbnung
gcbrungcn !an merben. Denn barumb merbcn bie groftcn fitnbe begangen
7 aäaviimti fehlt 37 jc^üli imb fehlt F fotcfjen *li 2 Ijate, bn§ W:, bntfiit ^atle 27
9elT)l)6 fehlt EFX ftvcittc 2T bem] bnn bem 2T 4 gcten /•' tocldöe (ajoüic^e K) A*B
»eüicften .V tueld^en Sr^c »oelicöc 27^' .5 tan§] !ein§ A' fan§ bj ST'' cvilevgvetifen BCD et
ergreljfcrt E ec erflVEt)ffeii F nit cvcirciffcn, fonbct aüein 27 n man jo tarn r.VD 8 feine
ioHc nerrifiS^n 8cie!ifn HCD feinen Bffete (gcfnfeen X) EX 27 feinem gefefe F get^ü *ßA'2r»<=
«911 Rande: Bapst (Bapstes h) geljntt. 27 9 nit jiim facvamcnt got (gabt A') *BX 27
10 tircfof E ain tott (tot CD) nernfc^e BCD ain gctiot EF ein flc6ott X27 11 aBatumi
felflt 27 12 ftardEe A*D fiatdEeven A' ftevcEern 27 14 3;enn fehlt 27 fiinben 27
©ünbe nocö Slob, toeber §eEe nod^ Senfel fdjaben. Denn Sott ift mein 15
f(^u| unb 3{udf)alter, toenn ic^ ben ^abt, tro| aEer Sünbe, tro| bem Sobe,
trotj ber ^eEe, tro^ aEen S^enfeln, baS fie mir fdjaben, ja jrgenb ein {)erlin
fiümen, benn Sott ftreitet für mid;, fdji'itjct unb fd;irmet midj, ha^ fie mir
nid^t anl)aben tonnen, 3i muffen mir mibev jrcn miEen jnen ju groffem
na($teil bienen. ®a§ ift ber l)of)e foftlid) uberfd^menglidje fd)a^, ber un§ in 20
ß^rifto gegeöcn unb gefc^endt ift, meldjen fein 5Jlenfd} mit morten erreichen
nod§ !ein 93ienfd;lic^ A^'^'-"^ begreiffen lan, aEein ber (Staube mu§ c§ faffen.
ßinen fold}en ©lanben aber f)aben ni(^t oEe ^JJenfc^en. Sarumb fol
man feine gemeine orbnung au§ biefem ©acrament machen mie benn ber
35apft mit feinen toEen nerrifdjen gefetien getljan tjat, "ifa er gebeut: 6§ 25
foEen aEe (i^riften menfd;cn bei jarS einmal 3u Dfterlii^en i^^eften jum
©acrament gef)en unb bo§ folt jr ftraffe fein, loenn einer nidjt f)ingcf)et, ba§
man jn nic^t auff ben ,^ird)l)off begrabe. 3ft '^(^'^ nid)t ein toE nerrifc^
©efetj nom Sapft auff geridjt ? Sßarumb? Sarumb, bo§ toir nic^t aEe gleich
finb, fjaben oud) nidjt aEe einen ftlanbeu, benn einer ^at ein fterdern 30
©tauben benn ber anbere, etlid)e fpringcn bauon, bie anbern tonnen faum
f)tnad) fried^en. Ser^alben ift§ unmugli(^, has, e§ in eine gemeine Orbnung
gebrad)t unb gebningen fan toerben.
9It. 6 [14. 5Jlär,3l 51
uff bcn Cftertiig, nHein iniit bc§ undjviftlic^cn c\(botä loiücn, bn» mann bic
leiit jum fiUTanicnt jloinfleu unb tvingen lui(. älJenn aud; qUc vaubcvci),
hjüdjcvel), untenfc^cit luib alle fünb uff ein ^aüffcn qcicdjent loüvbe, fo über
treff bie fiinbc all anbcvc unb cDcn ba, tucnn fic am aller l)ciliiyfteu fein
s hJoUen. ä^aruml) ? ber bapft lau leim inS l)erlj feljeii, ob fic ben fllanben
1)0 ben ober nit.
Xa?> bu aber t^laubft, c^ol trct für bid) unb feiie alt fein c\iit unb bliit
für bid;, al-3 fpredj er: trit fonlidj unb frifdj l)inber midj, la§ jetjcn loa?
bir fd^üben fan, lafe ()er treten teüfel, tob, fünb unb ^eE unb aE creatur,
10 trenn id) für bid) tret, ban id) lnil bcin fd)ü|f)alter unb Uorgeer fein,
tralü mir unb öerlafe bid) ka,[id) nff mid): mer baö glaubt, bem tan Ineber
teüfel, l)eE, fünbe nod) tob fd)abcn, bann got ftreljt für jn, trie lüilt jm
nü tt)on?
Üer in ein fold)en glauben ftat , ber gcl)ort l)ief)er unb nimpt bo»
ij facrament aU 3Ü einer fid)cruug ober figel ober licr3cid)ung, bov er ber gotlic^e
1 be§] bj BC'DE 3 unb ttingcn />///' F biringcn tuiCl. bj ban gar nit fein folt.
Saäen 27 3 gercii^net *B'J7 gerec^let -V luüvbe -V würben 27 4 fiinbe| feinb 27' ftj
ba am F.X f)al)liftn />' fiaitiflfte CHF fjaitgflen E .5 meii fajafi X) «aiüb *BX-27
in fein ftertj *B.\J7 9 jiinbt, ^eü 27 l(i jcftu^ (jc^iiö CD) rudftatter *BX27 Bor=
gcnger .V 11 DertralB EFX27 micfi, «il wer (wör F) *BX 27 be fan AB 27^ ben ian
CDEX bem fan F27^<^ 12 fieUe, noc^ fünbe (fünb F) *B27 fünbe /■(■/</< X Witt]
toitt bu EF27»e wittu X27^ 13 t^ürt J^-T 14 ein] eint A' einen] 27 ftört X
25 Sacrotnen E terjei^ung A »erjetjc^üge BVD »eraatjdjunfl EF Berjeijdiiig X27 götttid^en X27
§ierau§ fonb jr uu leit^tlid) fd)lieffen, bog burc^§ 9on|e jar nic^t
groffere Siinben gcfd)el)en noc^ crfd)redlic^er GiotteSlefterung begangen Unrb
benn an Ofterlidjen jeiten aüein bicfeS und)riftlid)en gebot» fjalben, bas man
bie ßeute jum ©acrament jluingcn unb bringen ioil, (Sott gebe fie finb
20 gefd)idt ober ungefd)i(it, luftig ober unlüftig. 3Senn gleid^ oEe reuberet),
morberet), el)ebrcd)erel), ()ureret) auff einen f)anffen gered)nct toürben, fo nber=
trifft biefe funbe alle anbere fünben unb eben 'i)ü, luenn t^ am aüer fc^önften
unb Ijeiligften fi^einet.
®a-3 aber ber 3>apft f)ierinne nerrifd) unb unc^riftlic^ ge()anbelt l)abc,
i'n ift am tage, benn er l)at bie .s^er^en nid)t ertant, ob fic gegleubt l)aben ober
nic^t. tf-j tan ein 5J]enfd) be» anbcru 5J{enfd)en §er^ nid)t erlennen, ob e§
gleube ober nic^t gleube. Sßie tan id) »üiffen, ob bu glenbeft, (s'()riftu§ trete
für bic^ unb fclic aEe§ für bid), tra» er l)üt, anc^ fein S^lut unb fprec^e 3U
bir: Irit frifd) l)inau, e» f)at leine not, biefc feinbe aEc foEen bir nic^t
30 fdiaben, Sa§ Teufel, Üob, ©ünbe, .^cEe unb aEe ßreaturn tniber bid) flehen,
tnenn bu mid) f)aft, fie foEen bir nid)t§ angeUnnnen, tralne bu nur mir unb
t)engc bi^ an mid), id) mit bir frei) l)inburd) f)elffen. S)enn ber in eim
fold^en ©lauben flehet, ber get)6rt ^iel)er unb nimet bil Sacrament toirbig ju
52 ^rcbigtcn bc? 3nl)rc§ 1522
ücvfprccfjung iinb jüfagung gcttiiß jel). 3i'a jold^en glauben ()aben tt)iv ntt
qH, lüolt got, e§ ^et ju bcv .j. tf)cil. Scd)!, folc^e rel)(^e, ubeiidjlnendlici^
fc^c^c, mit lücicfjen tuiv bon got uberfctjüt an^ feiner gnab fein, fünben ntt
jcberntan gemel)n fein benn nücin bcncn, bic Inibevftanbt ^aben, e» fet) leipticf)
ober gciftlidj, Iciplid) buvd} üevfolgung bcv menfiijcn, gcifttid^ hiixä) bev^agung 5
bev geliiiffen, cüffeilid; ober jnnevlictj Don bcni teüffcl, tnenn er bir bein t)er^
fd)ttiacl), blob nnb Hcviagt maä)t. bn§ bn nit h)cl)ft, tnie bu mit got bvan
fci)ft, itnb l)clt biv bein fiinb für. Unb in folc^en evfrf;rocfen , jittevben
5fi 66, 2 ^er^en h)il gott oHeine inonen, qI§ ber pro|)t)et 6fa. am .0. fogt. Sann tner
begevt einen fd^ivm, fdjn^ ober rücffjalter, ber bor jm ftcet, tnenn er bei) fic^ 10
fein loibcrftanbt empfinbt, ba>5 jm fein fünb leljb finb, nnb beift fic^ teglic^
mit jn: S)er ift nod^ nit bev 3Ü biefer fpel)^ get)ort. S)iefe fpeife loil ein
f)ungerigen unb öerlangenben menfc^en f)aben, bann in ein l)ungevige feel get
fi) gern, bie ftetä mit ben fünben ftveit unb luer jr gern lo^.
SBcld^ meufd^ fic^ alfo nit befinbt, bev enttjalt fW) ein lüeljl Don biefem 15
1 imb jüfagimg F ^a] 9!im a6ct 27 fltau6cn] gaben -Y 3 bj je^enbc BCDEX2T^'^
ia^ Iti^mt) F 27^ »beri^Wontlic^e A'är'' fotticöc i? 3 \\btx\(^\iiti BCD 27 xibix\äi\tiM E
ii6erjd^ittet i^ tiinncn 2/" 3j4 nit oinem (einem X27) t)ebeim5 (9eben 27) BCDEX27
4 gemein] imna, F bie ba luiberftanb *]IÄ27 am RaniU: Chiistliclier widerstand. S7
6 Born 27'' 7 baxan F S foHic^cn FF \oÜ.iä)tm 27 cTJt^vodfne A' Ä/9 jitterben
{jitterte CD jitternben F 27^} bibmenben fftx^m *BX27 9 bcv lnopljet fehlt 27^ am
fehlt F 6.],ljt)i. 27 10 \ä(ttxmtn E jc^^rmet 27 i'c^itmev tot ^d^ufe . . . ber jm F
ftee *BX27 fid^] jtn F U enpfinbct BCDE ba? jm] Sem 27 nit te^b 27
nit töglicö 27 12 jnen F U ftetS] tegticö (tagtic^ EFX 27) *BX27 ftteitet F27^
15 iDDÜid^ E aBeld^er F SBelic^er X befinbet BCD 27^
etnev fic^erung nnb inarjeii^en, ba^ er ©ottlid^er ßufage unb öerfpred^ung
geh)i§ fei), ^a folc^en ©tauben aber f)aben tüir nic^t oHe, 0 luolt @ott, ba^
jn ber jefjenbe 5J?enfc^ l)ettc.
Ser^alben mu-S man I)ie feubertic^ faren nnb nii^t eine gemeine orb^
nung barau§ madjen, luenn unb loie offt, and) ba§ jglic^er one nnterfc^etb 20
3U biefem ©acrament getje, benn fotdje uuau^fprec^lii^e reid^e fd)e|e, bamit
un» ©Ott begnabet ^at, fonncn nid)t einem jeberman gemein fein benn aüein
benen, bie in anfec^tungcn, öcrfolgung unb Inibertnertigteit ftef)en, e^ fei)
Ceibti^ ober ©eifttic^, eufferUc^ ober innerlid^, e§ tome Don 531enfd^en ober
bom Teufel. ^U Irenn bir ber Üeufcl bein S^ex^ fc^tüod;, btobe unb ferjagt n
mad)t, ba'^ bu nidjt Incift, Inie bu mit ©ott bran bift, ^elt bir beine funbe
für unb mad^t bic^ jappelnb unb jagenb, ba fi()c benn brauff, ba§ bu biefel
telDren, ebeln fdja^eS teilf)afftig Voerbeft, ja bis fieser, ba§ bu jn fc^on f)aft,
benn in eim fo(d)en erfc^roden gittern öei'^en lüil ©ott toonen nnb rügen,
«151, istfie @faia§ unb auä) 2)Quib im ^Pfalter foget. S)enn lüer begeret ein fcf)irm, 30
f(^u^ unb 9iud^alter, benn bem tte^e ift unb ein loiberftanb fulet?
9lt. 6 [14. mäxi] 53
faciamcnt, bann bicfc fpcife tuit nit in ein fat iinb Ool ()cit5e, fommt fi)
aber batjtit, fo i|"t fie mit fc(;abcit ha. ©animO >ucim loü foMjc gcbiciictntfe
beä gcluiffcnä unb blobictcit luifcvä bcrjogteu I)ci|cuy un§ bot ben bovbilbcn
itnb in un§ cmpfinbcn, fo tücvbon U.iir mit aUn bcmüt unb ccf evbictunci
bin ,]ü treten unb lücrben nit fo frcd) Ijin^ü taüffcn, purbi pnrbi, on alt
fordjt unb bemiit. <Bo finben lüir un§ all jeit nit gefdjidtt: jcC) ijob ^cüt
bic fjnab unb bin geicfjid't ba]ii, morgen ober nit, ja cö tan tomen, ba^ iä)
in cim I)atbcn jar nit ein öciiaugcn unb ein fd}icfligfeit barju Ijab.
Sarumb finb bie 3um beftcn gefrf)tdt, bic bcr tobt unb teüfiel [tctc an-
fid)t, unb lütrt [n aud) ba am bequemften gegeben, baä fic gebenden unb ein
feften glauben tjaben, baö jn nid)tS fdjaben tan, bann fie I)abcn ben bei) jn,
bem nicmant» abbrc(^en tan: c» falte ba tjer ber tobt, teüffet, bic jiinbc, fo
tünncn fie jn nit fdjnbcn.
1 nitt ein ärc in fatt 27^ 2 foUid^c E 3 bct F gcWiflcii F2i^'^ Bot füt=
bilbeii 27 4 mit fehU X ö jo] aljo BCDF27 aUjo E ^iiijü fehlt Ä loffen (laufeit
EFX27) reic bic fclu, purbi *BX27 6 Sllfo 27 nit aUe jet)t 27'' 7 bic gnab] gnab .1
batjü i)' fJEX 27 hax^ü F jo f'ekU A 8 gcjc^idtigfait B gcjcfiiititoit ' 'OK %c\äjii=
Uä)a\l F geid^idflidötcit A' gcjc^idlic^cit 27 9 ftatä F ftcti A' 12 nicmä^ (niemanls
CDEX27 ntjcmant F) nichts afitcdöcn (aifitcci^cn FX 27) *BX 27 13 tiinbcn *B
£)arumb h)cr fidj nod§ nic^t alfo bcfinbet, baö jn feine fünbe beiffen
15 unb ber Icufel anfcdjtc, bcr gcf)ort nod) nic^t ,5U biefer fpeifc, benn bicfe
fpeife ftiil ein I)ungerigen, berlangenben -JJieufc^en tjabcn unb gct)et gerne in
eine fotc^c {)ungcrige ©celc, bic tcglid) mit ben funbcn ftrcitct unb jr gerne
loa toere. Sßeldjer 'DJknfd) fid) aber nod) nic^t alfo fulet, ber enthalt fid)
ein jeitlang öon biefcm ©acrament, benn biefc fpcife tuil nit^t in ein fat unb
20 bol .'perle, tomct fic aber brcin, fo tft fie mit fc^abcn alba. Sßenn loir fold^
gebrengni'j beä getoiffen unb blobigfeit unfer§ bcr^agctcn .S5cr|cn§ fuleten,
irurben toir tuol mit aücr bcmut unb cfirerbietung Ijin.ju treten, »oürben
nidjt alfo fred^ fein unb Ijinjulanffcn toie bie Schse jum trogc on alle furcht
unb bemut. 'ilber toir finben unä nid^t aU^eit gefc^idt, ^eut ^ab \ä) bie
25 gnabc barju, morgen nid)t. '^a ju jcitcn laum in cim l)albcn jar einmal
!6met mic^ ein anbackt an, ba^ \i) fjiuju gcl)e.
.^icrau§ foHen lüir nu befc^lieslid^ mcrden, bas bie am beftcn gcfi^tdt
finb ju biefcm ©acramcnt, bie jrc ©ünbc, ber 2;ob unb bcr üeufcl anficht,
bic on unterlaß mit biefen feinben im tompff ligcn, benen toirb cä avx
30 bequemeftcn gegeben unb tft jncn auc§ am nü|l{d)fteu, auff ba^ berfelbige
menf(| alba möge feft ftctjen unb glenbc, ba^ jm biefc feinbc nichts fd)aben
lonnen, fintemol er ben auff feiner feiten ftc^cnb ^at, ber biefer feinbc alter
mec^tig ift unb unö av.^ oller not, angft, toibcrtoertigtcit unb tvübfal !on
erretten.
54 ^ttebigten be§ 3al)ted 1522
5Ufo ti)d Crtftiis, bo er baö liod^trivbig fniiatnent tüolt auff fe|en,
bo crfc^iedftc cv feine jüiigci faft fcer iinb cijc^otteit in jic l)ei|en gar tool
mattii. 26, a jutior, in bem ba^i et fprad^, 6r tuolt tjou jn gan, baS jn faft pcinlid) tt)a§,
awaiti).26,2ibainad) ba er fprad) '(Sinei unbcr eud) totvt mic^ Dcrratten'. y}iel)nct jr nit,
baö inen hciä fei) ^n licvljcn gangen: fic I)aBen fretjUd) bie »uoit mit aüev s
fordet angenomcn nnb finbt ba gefeffen, alö itein fic alt gotteS bcvvettet
getuefcn. ünb bo er fic alt tuot bibmet, gittern unb fietiiitit gcl}ett k. S)a
fe^t er alter erft baö l)ocf)>üiibigc facramcnt nff ,5u einem troft, unb trofte
fic tnibcr, ba^i bife brot ift ein tioft bcr betrübten, ein ax^nct) bcr Ivanöen,
ein teben bcr ftcrbenben, ein fpel)§ alter l)nngcrigcu unb ein ittjäjct f(^a| lo
alter armen nnb biirfftigen. 2)aö fei) genug auff bife matt öon bem braüc^
biefeiJ Sacrament§, lote jrS brauchen folt, t)icmit fel)t ©ott bcbotf)cn.
2 crfc^icdEel ,V «(c^tccEl 37 am Bande: loan. xiij. 27 3 gccn F 4 barnai^, ba
et] bn A "Blctjnent 27 5 jn F fctj] ^atie BCDE27 ))ab X '^Etfec D 7 6ibmet
(bibmenbl 27) lin jittEtn (crji.ttctc X jtjtlctnb 27) *BX 27 ge^ett .4 ^ett 27\ gcmoi^t Ijette *£A'
%ti bo jP S fcfe i'ü aüet fehlt F aim F eint 27"° ttoftet i'X27i> 9 baä] bott i"
ii öom F 12 ^mil fehlt *BX27
3lIfo tt)et Gljriftuö, ba er biö Socrament cinfc|te. (Srfttid^ erfc^recEete
er feine Jiiingcr über bic maffcn fetjr nnb serfc^utterte jre .öer|en faft tool,
in bem ba^ er fprad), er loott bon ju get)cn unb bas einer unter bem fjanffen u
toere, bcr jn berraten imubc: bay toar jn ein bittere @atg, ein erfd^recEti(i^
bing, baä ber bou jn gctien fott, auff bcn fie allen troft getüorffen f)atten,
unb Saä jr einer jn fott berraten. '^ttba tncrben jre .S^cr|cn gezappelt Ijaben
unb in groffen nbcrfdjlucndtidjen fur(^ten gcftanbcn fein, ba. fic nu erft
folten beS 33errctcr fein, bon bem fic fo biet lüott[)at empfangen t)etten, ber 20
mit jueu fo freunbtid) unb lictcrlidj umbgangcn ttiar aty jrgenb ein S5ater
mit feinen Äinbern. S)a toirb ein jgltdjcr gebockt f)aben: Sli^ (Sott, toittu
mi(^ in eine fotd)c groffe ©unbc fatten laffen? Sinb atfo bagcfeffcn bic
tieben junger, aU Itiereu fic oKc 23errcter unb bofctoidjte über jrem öerrn
unb TOcifter. Sarnac^ erft, ba er fic tuot gitteren unb bebment gemacht 35
^atte, fc^tc er biä Sacramcnt ein ju einem troft unb erquidunge, troftet fic
atfo töibcrumb.
Sorauy jr toot abnemen lonb, luetc^en bis ©atrament am bequemftcn
unb nu^tidjftcn ift, nemtti^ ben betrübten, öeriagten, bcfnmmerten bleiben
gcloiffen: bcnn bi-j SBrot ift ein troft ber betrübten, ein er^nel) bcr iJrandcn, 30
ein leben bcr ftcrbenben, ein fpeiy bcr l)ungrigen unb ein reicher f(^a| aller
bürfftigen unb armen. 2)aä fei) gnng gefagt auff bi§mat Dom gebrauch be§
@acrament§, h)ic jrö brauchen fottet unb toer nü|tic^ ^iuju ge^ct*. Säbel)
lüoCen tt)ir§ i|t taffeu bleiben unb (Sott umb gnab auruffen.
9lt. t) [14. 9Käta] «t. 7 (15. aJldtj] 55
7 15. TOära 1522
€in ^crmcin am .f>anna(u'nbt
Dbct ..^amyitag Ijoc ßciiiiuifcccc. 1?. M. %.
35R f)Qbt gcftciii flctjovl Don bctii ftraiid) bicfcy ()Cl)lic\cii T)Dc(jli)tvbi3cn faaa=
lucritö, lucldjc bnr^u nc)d)idt ieiii, nly bic, in lucldjeu bc-j lobco fDrd)t
ift, f)abm Höbe üci'.^agtc geluiffcu luib fuvdjten fid) Uor bei ^clle. 3)ic trctten
biüic^ ,511 bicfev fpcljßc, 3Ü fterdcit jrcn fdjluadjcit (\Iautieu iimb tioftuiig jvö
gelotffctiä. Xiij ift bei ved;tc imM) uiib uümigc bifj toaciamciitij: \wx fid)
ntdjt alfo Bcfinb, bcr la% eä aufteeu, Bife haä ja got oud) biivd) feine >t)ovt
rüit unb öeüget.
din lüoUen luir Don ber fmdjt biefecj fatinmenty, lueldje bie liebe ift,
reben, baä tuii ans nlfo laffcn finben gegen unfevni nndjften, ttiie eä bon got
gefdjefjen ift. 5hin I)abeit loii Hon got el)itel liebe nnb luoltfjat empfangen,
bann 6f)riftuö I)at fiu um gcfatjt unb geben gevcdjtideit unb alleä, lua3 et
1 SonnauiEttl BVDE l'ß ©oimaficiibt ober fckU X27 2 Somätog 27^ 3). 3K. S.
fehlt 27 Sulftcr A' 3 gcffcr 27 Dom F bicfcsl big F bc§ X27 4 tooUiiiöc E am
Rande: Brauch des .Sacraiiieiits. 27 7 gctoiffcii FX 8 Jcfint CD cä fehlt F ou=
fton FX baä fehlt F 'J jcu^et X jtjc'^c 27 10 luot loit /' loöac Wir 27'' bi§ F
ii olfo fehlt EFX27 cä] Ulla 27
^Ic ^icbciibc prcbigt am ,.§anabciib iiadj bcm .^uiitag Sfnuacauit.
15 Rieben fieunbe, geftern I)abt jv gehört öon bem brauch htä tjoi^tnirbigen
-^' ©atvonient'j be« Seibä unb iBluta 6f)rifti xmh Itielt^c ledjt ba^n gefc^idt
finb al5 ncmlid; bie, in lüeld^eu beö Slobcö furdjt ift, bie bcr Teufel jagt, bie
ein tcvjagt btobeä getoiffen l)aben unb bic fid) für bcr Siinbc unb für ber
|)ene fiad)ten. Xiefc alle gcfjcn billid) unb iuivbig ,5U bicfcr fpcife, ju
20 ftcrdcn jicn fd)luad)cn fölnuben unb ju tioftung jrey betrübten gctoiffenö.
2)iä ift bcr redjtc braud) unb ubung beö Sacramentö beä SeibS unb iölutö
6f)rifti: tuer fid) nid;t alfo gcfdjidet fület, ber Ia§ eö anftel)en, big ba» jn
©Ott mit feinem äßort aud) ruret unb jentjet.
:;>t3t iDoUen )uir uu aud) üon bcr frudjt bifcö ©oeramcntä reben,
a.'. h3eld)e» bie Siebe ift, yiemlidj baö lüir unä alfo gegen unferm 5Jcl)ftcn finben
laffen, »nie uns bon öott gcfdjcfjen unb toibcrfaren ift. 5hi t)abcn lüir bon
©Ott eitel Siebe unb luoltl)at empfangen, beim ift hau nidjt ein groffe unau§=
fprcdölid}c Siebe, ba§ er feinen eingebornen Son bom .'pimel ()erunter gefdjidt
I)at unb iuy fleifd) gcloorffcn, auff baS er un§ errettete unb ertofete bon
30 Sünbc, %oa, 2cufet unb .sielte? '^\i ha^ nidjt ein groffe unermcffcnc Siebe,
bo§ ber felbige ©on beut Später ju iuolgefallcn fein Scib unb 23lut unfert=
l^atben ba^ingcgeben ^ai'i 3ft b<^^ ni<^t eine groffe uberfd)iocnglid^c Siebe,
56 ?>Tebtgten bcä 3at)tc§ 1522
l[)att, alle fcl)nc giiter ubn un§ aitfegffcf)üttct, lucld^c nl)emant':i etmeffcn tan,
!ct)n enget Inrt ftc begicl)ffcn nod^ evgiüiiben, bann got ift ein glüenbcr had'
ofcn foßev liebe, bei ba reichet üon ber erben bi^ an ben l)t)mmel.
2)ie liebe, fog ic^, ift ein fvuc^t bie[c» fatiamcnt». 2)ie fpür ic^ no(i^
nit nnbei mä) all)ie jü Sßittcnbeig, lüiclool mä) Dil gcprebigt ift, in toel(|er 5
jr eü^ bod} füibeitic^ nbcn fott. 3)a§ finb bic t)aüptftüd, bie at(el)n cim
6{)riften ntcnld^en ^iifteen: l)icijnn h)it niemanbt unnb toott eüä) fnnft üben
in nnnottigen fadjen, bavan nit gelegen ift. Sßolt \x cüä) nit in ber liebe
cvjeligen, fo laft bie anbein anc^ anfton, bann ©. ^^au. 1. Gorin. 11. fpiic^t
1. sot. 13, 1 'SBenn ic§ mit engelifc^en unb ntcnfc^cn jungen lebct nnnb T)abc bie liebe 10
ntc^t, fo bin iä) all ein glotfc ober fd^eKen'. Saä finb fo evfc^vodcnli(|en
1 sor. i3,;h)ort ^^au. 'Unb lucnn iä) Ijctt aUc fünft unb toctjPeit, haä \ä) toüfte olle
!^e^mlid^teit gotö unb »rürb auä) ben glauben Ijaben, ha^i iä) tünbt bie berge
/ oufegcii^itt F iticmot BCDE27 n>)cmaubt F 2 laiinc B lonc E glüebei C
213 tac^offen BE27 fiai^ojcn l'DF 4 am Ramie: Die liebe fi-ucht des facramets. 27 bic|c#]
bife 27'' bei 27" 3 SBittcmictg E c§ ciici^ EFX27 toöttic^ct E27 hieflic^cr F 6 noiJö F
fubctliii^ E aUetjn fehlt F 7 '^Ijcrcin A' H baton nic^U X 9 anbetn bing 27
bon 51ßau. F [aiict 5PauIu§ X27 1. ßoriit. 11. fehlt 27 am Rande: j. Cor. xiij. 27
11 Wl FX la^ctt 27^ (0] fehlt F al§ 27 cri(i)tö«ii=^c BCD 27 Etic^todtiööc E tx\iixaii\Si F
ctf(f|to(£cIü^c X 12 $ou fehlt 27 13 f|al)mliaöait BCDE
ha^ un§ (Sott folc^cn fd^al in feinem ttotte, "twx^ bic prebigt tierlunbigen
unb austeilen left unb uns allen ben fieg unb trinmpl) feine§ Soneä unfers
|)crrn Sefu 6I)tifti toibet bic 6unbe, üob, Teufel unb .t"'ellc frfiencEet, fo "ta^
ic^ mtc^ be§ fiegc§ unb triumpf)y rl)umcn ton al§ fiette ic^g felbg gettjan?
1. sor. 1, 30 DaäU fo ift 6f)riftu§ unfcr gcre(f)tig!cit , unfer gnugtl)uung, unfer Iteig^cit
unb unfcr l)ciligung, jn ber on unterla§ für (Sott feinem öotcr unä bertrit
unb unfer Sorfprad) ift?
I^iefe unau§fpred)licl)e Siebe, bie lein 'DJtenfd^lic^ ^cr^ f offen tan, fol
unö betocgen, loiberumb unfern 5Jc[)ften auc^ ju lieben, jm tnoltljun, bclffen
unb raten, rtomit h)ir tonnen unb er unfer bcborff. Slber folc^e Siebe fpure
id^ f)ie noc^ nid)!, ttielüol tu6) öicl gcprebigt ift, c§ h)il aber niemanb '^inan,
ju anbcrn unnötigen fa(^en leufft man l)cuffig, "^ie ift niemonb bal)eim. 3In
bcm einigen ftüd tennet man bie G^riften, lüenn fic einanber Siebe bclneifcn,
5(1^. 13, 34 hjie ß()riftug im ^o'^annc ju feinen ^unscrn fprac^: '(Sin neto @ebot gebe
i(^ tü6), boä jr eu(^ unternanber liebet Iric id) euc^ geliebct t)abe, babet)
toirb jebcrman erfcnnen, ba§ jr meine jüngere feib, fo jr Siebe unternanber
■^abt'. Unb ©anct 5paulua fprid)t: 'Sßenn ii$ mit 'iDIcnfc^en unb mit 6ngel
3ungcn rebet unb tjctte ber Siebe nid^t, fo Itiere idj ein S)6nenb @rti ober
ein Itingenbe fc^eEc. Unb lücnn t^ toeiffagen tonbte unb ttufte alte geljeimnig
unb aUe er!entni§ unb Ijette aßen glauben, alfo ba§ ic5 Serge t)erfe|ete, unb
^ette ber Siebe nid^t, fo föcre i(^ nichts. Unb loenn ic^ dä.t meine .Sjabe ben
«Rt. 7 [15. ajlät,?] 57
t)erfe|en, on bic liebe, fo ift» nitfjtö; locim idj nud) alle meine flüter gebe in
biefe fpeife bei armen unb lie§ mein loipci lieibrenncn nnb l)ab bic lieBc
nit, fo ift ea mit fein nü^\ So hiei)t fcl)t jr nod) nidjt fommen, Juietool jr
groffe gäbe gotteü l)abt nnb bei nil l)abt: bas evtcncn bei- fdjiifft l)6d)lid^.
* £iQä ift jn loai, ji t)abt baä luai Gnangelinm nnb bü'i Inütei luoit goli,
abiv e§ Ijatt nod^ niemnnt fein gütei ben armen geben, e-j ift nod) fel)ner
tierbrant luorben, noc^ follen bic bing on bic liebe nirfjts fein. ,^1 loott tion
got alt fein gut jm fatramcnt ncmcn unb luoEent fie nit in bic liebe loibei
aufegicffen, tel)ner loil bem anbern bte '^cnbe rcljdjen, fcljncr nl)mpt fid) bes
1« anbern erftlid) an, fonber ein l)ebci l)at uff fitf) felber adjtunge, >uas jm
fürbeiiid^ ift, unb füd}t ba-i feine, lafjt gan \va-j ba gat: loem ba gel)olffen
ift, bem fei) ge[)olffen, niemant fid)t uff bie armen, h)ie jn bon eüd) geljolffen
ttcrbc: baä ift jfi erbaimeu. Ta» ift eüd) Oaft lang gepicbigt, es fiubt aud)
alle meine büd)et ba l)in gerid)t unb fol, ben glauben unb liebe juticl)bcn.
'5 Unb Iterbent jr nit ciuanbcr lieb l)aben, fo iuirt got ein groffe plage
ubei eüd) laffen gan, ba iid)tcn eüd) nad), bann got loil nid)t Deigcknä fein
hjort offenbart t)aben unb gepiebigt. 2^ licifüd)t got alt juljait, mein
/ ift ed BCDE27 J bicfc] bic l'X mcift F 4 beten F ^afit, Un 27 et=
tcnciig /)' etfciitiiQ CDE crtantuug F etlantnüfe X jr flEji^rifft FX 6 cä '^at aber X
niciJtonl§ X 8 rohüm F n'oll 2:'> lu etiifUicö FX 27 (ctbg FX 11 gcen F
geet F 14 »oft ba^tjn -V Bot] Wol F lö hjetbcn EFX27 IG gccit F 17 8e=
offcnbott -V tJtcbigct F alju '^att CD all ju ))axi E 27 oUjüIjatt F mein] lieben A'
3lrmcn gebe unb licffc meinen Seib brennen unb l)ettc bcr Siebe ni^t, fo
hjere mirä nid^tä nu|e'. %a^ finb trefflid^e l)arte luort, fo Iteit aber feib jr
20 nod^ nic^t fomen.
Sßcil jr aber alf)ic ja Sßittenberg groffe gaben ©ottcö l)abt unb ber
biel anc^ ha^ ertenntnig ber St^rifft, ipcld^u gar ein groffe gobe unb gnabe
ift, bar^n t)abt jr baä (Suangclion bell nnb flar, ?lber mit ber Siebe toolt jr
nirgcnt fort, ©crne l)abt jr, baS eu(^ ©ot Itiol tl)U, euc^ feine gaben mit»
25 teile, aber anbern Inolt jr nic^tiS mitteilen, teincr Itil bem anbern bie benbc
reid^cn, feiner nimet fi(^ be§ anbern ernftlid^ an, Sonbern ein jebcrman l)at
auf fic^ ad^tung, Itaä jm am forbciiid)ftcn ift, unb fud^cn alle ba?: unfeie,
laffen gef)en loau get)et, toem ba gcf)olffcn ift, bem fei) ge^olffen, niemanb
fielet auff ben Firmen, Irie jm au^ geljolffcn loerbc. 6§ ift p eibarmen,
30 ba» ic^ eudö fo lange geprcbigt bebe unb faft in allen meinen Snc^lin nichts
anberg getrieben benn ben ©tauben unb bic Siebe unb fol fo gar feine Siebe
an euc^ gcfpürt loerben.
^c^ lüil cuc^ gclris jagen, loo jr nic^t unternonber Siebe erzeigen
hierbet, fo loiib (Sott eine groffe plage über enc^ feubcn, benn er loil fein
35 2Bort nid^t bergebenä geprebigt unb offenbaret ^aben, er luil auc^ nic§t, ba^
man fein äßort une()ren ober üerac^ten foEe. 3r öerfud)t Sott gu ^art,
58 !IJrebtgten bE§ ^ai)xti 1522
freünbc, bann toer ba§ toort unfern öorfarn vox ettltc^en 3el)tten geprebigt
Ijettc, fie "fetten fic^ Oicllcidit tool anbeiö rjicijnnc geliaücn; ober Inüibe noc^
Dileu armen tinbcrn in bcn Hoftern gcprcbtgt, fie Joürben eö tiil frotic^cr
annenten bnnn jr t^üt nnb fdjidft cüd) gar nidjtu bar^ü unb ttjolt mit anbei
gaüöctocrcf umbgan, tocldjä nid^t öon noten ift. 6cl)t got beool^cn. ^
2 fid^l fl) i5C/J^ iDoll Dil -V anbctft F tjictiimc BCDE27 fehlt F barinnen X
würbe eä nod^ 2r o Dil FX luurbcnS l'D Uil feläl EFX-27 4 lljünb 2rb
ic^idct !'<"•' luütt -Y iBoUcut -JT^ anbcrm F aubcrc A' 5 önigccn F luclid^cä A'
meine freunbe, tücrc bis 3JJort für etlid^cn ,^eitcn unfern üorfarn gcprebigt,
fie tiettcn fic^ bieUeidjt lüol anbcr-i I)ierinnen gef)altcn benn jr tl)ut. 3ir
fc^idt cuc^ gar nic^ta bar^u unb laftö eud) tcin ernft fein, babon tonnet jr
tnol rcben aber mit ber tf)at loolt jr nod) nid)t folgen. ^JJiit anbcrn gaudel^
toerd gel)ct jr umti, baä üon unnoten ift, ttaä aber notig ift, baä taft jr lo
anfteljen. @ott gebe, ba§ es bermal ein» nidjt allein in ttiorten ftetje fonbern
aud^ trcfftig t)crauS breite. "^aM tnollen tnira j|t laffcn bleiben.
8 16. ajJärä 1522
€in fiurt^cr ticgrtif öcs .^crmons W. M> IT.
geprebigct ain .Jiontag ficminifccrc, bou üec Ijcijmlidjcn ödrf)t.
"YTUn boben tnir bic ftüd alle gel)6rt, bie fic^ bi^ ^iel)er begeben !^aben, lä
■^ ▼ bi§ anff bic bcl)(^tc. ©ie luollcn tnir min t)anbten.
3um crften, eö ift ein beichte gcgrünbt in ber fdjricfft unb ift bie: Sßenn
ntjemanbta offentlii^ ober mit ertünbungc beä mcnfdjen fünbiget, fo toarbt er
Oor bem t)aüffen angedagt: ftünb er boü abt, fo baten fie got für jn, tooU
13 ber fermon 27 S). üJlartin £utl)cr (£ut^crä E 27) BCDE27 %. ffliav. Sutfjerä F
Sut^erS A' 16 Ijanbeln F 17 am Rande: Euaiigelisch beycht 2r gcgiübet D
gejd^rifft X27^ 18 nt)cma?ibtä ABCüE (jcmant FX tiemontä 27 offentid^ F cr(ünbi=
güg FX lüorbt A 27 Wirt *B wurb A' l'J antlagl E 27 onttoget F ftünb BCDF27^
ftunbt E ba§] bcä F bo A' ban 27 bütcn *i' battcn X27
"^ni leiste Itütff öiefct ^rcbigtcii »Ipt. Mau. %\\t\^tz^, öa er au^ 20
feinet H?atl)ino^ toicbcnimlj ftain.
j©un ber 2ßcirtjt.
jTjir baben nu bie iStud gef)ort, bic fid) I)ic begeben tjaben, bi§ auff bie
■^^^ Seiest, bic tüoticn Inir and) furtjlid) l)anbcln.
3um erften, ift eine Seicht, bic in ber ©djrifft jren grunb ^at, all 25
trenn jemanb öffentlich gefi'inbigt batte, fo ba§ bic Scute bouon hii'iftcn, fo
inarb berfelbig aud^ öffentlich für bem ^auffen angetlogct, ftunb er öon bem
If
«Rt. 7 [15. Tl&n] 5Rr. 8 (16. OTätj] 59
er ahn ben {jauffcn nit f)6icii, fo luiu ci Doit bcr oeiiomtiing öerlüorffcn unb
afcgefonbeit, baö nicmaiit-j mit \n jufdjaffcit tiabcit. Unb bicfc fcctid^t ift bon
gott gcbottcn. lUat. am .18. 'So bciii fiiübcr luibcv btc^ tl)iit bnvbiiit^ bumatiö.is.u
unb bic anbcin gccrgcvt mcrbcn, fo ftiaff jn j^üüfdjeit bir unb jm nl'Icinc'.
s S)icfer pcidjtcn (jabcn \vh icl^unbci fctjn ^ctjcficu mcv: ba Icl)t ba» föuangclium
an bicfen oitcn bar nl)cbcr. äöer hau tünb luibcr auffridjten, bcr tf)ct ein
gut tücrd. 3nf)ie folt jr cüd) gcmüt fjakn unb bicfc bcidjt luibcr auffgcrid)t
l)abcu unb bic anbcr laffcn anftccn. 3)anu burrf) bicfc ftüä tocrc jo nicmant
geergcrt unb (jcttc fein ftitt zugegangen. Unb folt alfo gecn: toann jr fc()cnt
lu einen tüüdjcrcr, eetircdjer, raübcr, faüffer, fo folt jr jit jm gecn onl)cl)m unb
jn Dcrmancn, bamit er Hon folidjcm laftcr abftüubc; tcret er fid^ nit baran,
fo faitu ätnene 311 bir ncmcn unb jn nod^ ein mal Brübcrlic^ ermancn, bamit
J toatb 37 1' atiflciüiibcil -f'.V :.'<" nijcniaiit i'' \\\ A i»H B Ein CO im X 27] \n\hü F
'^olic ABCI) Mafien £F tjai .V] ^aU iolt 27 3 Dcrtotlc A' 5 ie^e E icidöt FX27
^efeuiib CD \]t% F tigt FX 6 criiibcr /•' S tjaticu Inffcit liCDEX bic ftudfe E
bic ftud FX 27 y 5cttc] HJQi; /' locv A' jugangcu E jügaiiflc FX 27 {ct)cii EFX 27
10 gc^cijn X in gc^ci)m 27 U cvnianc F barmit DCDE27 fotc[)ctu *B 12 folt bu
'£27»" foltu X27^
Safter abc, fo baten fic für jn für @ott unb I)alffcn jn bcrfuncn. Sßolt er
aBer babon nid^t abftctjcn unb ben tjauffen ober bie gemeine nidjt I)6ren, fo
1.^ ttarb er in 23ann getl)an unb tion bcr licrfamlung bcrtoorffcn unb abgefonbert,
fo bas niemaub mit jm nuiftc iucbcr ^u fdjirt'cn nod) ju fdjaffen I)abcn.
23on bcr Seidit fagt (5f)riftuS im 5)tattI)co alfo: '©unbiget bcin bruber
an bir, fo gcl)C l)in unb ftraffc jn jlüifc^cn bir unb jm aCcinc: ^oret er bic^,
fo l)aftu beinen )ü3rubcr gctuonnen, Ijorct er bic^ nit^t, fo nim noc^ einen
20 ober jtücen ju bir, auff baä alle fad)e beftcljc auff ^toeier ober breier jcugen
munbc, ^oret er bie nic^t, fo fag cS bcr ©emeine, I)orct er bic ©cmcinc nii^t,
fo Ijalt jn aU ein .Reiben unb 3ol»ev'. Unb ioenn jn bie ©cmeinc bertoorff
ober toiberumb auffnam, fo mar er für ©ott and) licrloorffcn ober toibernmb
auffgcnomen. Xarumb fagt bcr .öcrr bafelbft balb brauff: '2Barli(^, tdj
25 fage euc^: lüay jr auff 6rbcn binben mcrbet, fol aud) im .f)imcl gebunben
fein unb loa» jr auff (Jrbcn lofcn tocrbct, fol ai\ä) im .s^imcl loa fein'.
©iefer Seifet l)abcn toir !cin jcidien mel)r in bcr Sirenen, an biefem
ort ligt baä Guangcliou gar bar nicber : mer bicfc Seichte Jonbtc h)ibcrumb
auff richten, bcr t()ct ein foftlid) gut toerd.
30 'Jllljie, lieben frennbc, folt jr euc^ bemühet '^abcn unb biefe SScid^t
h)iberumb auff gerieft unb onbcr bing l)aben loffcn anftef]cn, benn burc^ big
ftitrfc »uere niemanb geergcrt morbcn. Unb C'3 folt alfo 3uget)cn mit biefer
Seiest: Sßenn bu einen Sßudjcrcr fcljcft ober einen JJcnbcr, G^ebredjer, 5öuler,
©euffer unb mit berglci(^en Safter mel)r beloben, fo folt bu ju jm gc^en in
-25 Binbeen 28 baij boä
60 ^'tebtglcn bc^ 3a^teä 1522
er »Dil foldjcm loftcv ntiftünbe. ©o er a'bcr bnä Berückten toürbc, fo foUcftu
e§ tior bcm ganzen t]Quffcn bcm ^Pfarrer anfagcit unb bctne gcjcügen bet) bit
'i)abax unb btcfcti in bei) Incfcn htä tiolrfö »or bcm Pfarrer an!(agen fprcd^enbc:
lieber T)crr pfnrrer, bi§ unb ba» I)at ber menfc^ gct^an unb I)ot unfcr
brübeiiid^e ermanuiige nit anncnien »uoUen, baniit er Hon biefem lafter Joere ^
obfieftanbcu. S^crljaUicn befdjülbigc \ä) biefen mit meljncn gcjcügen, luclc^c
bt^ liobcn i]ct)6rt. 'Mi bnun, tüo er nit hJolt abftan unb bie befc^ülbi-
gung toillig nuncmen, foltc ber pfarrcr öon Inegen bcs '^aüffcnS oor ber
ganzen fnmlung abfünbern unb in ben SBan tfjiin, bifj baö er ficf) ertent unb
tribcr angenommen hjürbc. Sife rter (iljriftlid), bai getreit) ic^ aber altetjne w
nit an§3urirf)tcn.
3um anbern ift eljne bcic^t un§ bon noten, traun irir in einen toindel
aHeinc gcen unb got felbcr beichten unb fc^ütten ba au^ allen unfern gebre(|en.
2)ie ift and) gebotten, bo'()er !ompt aud) baä gemel)ne toort in ber fc^riefft
i.molciMs'gacitc jubicium et iufticiam\ ^ui^ii^iuni facere cft no§ ipfo§ accufare et »s
bamnarc, jufticiam autcnt facere cft fibere mifericorbie bei. 2llö gefc^rieben
spi. 106,3 fteet '©elig, bic ba üben ba§ geriefte unb gerec^tirfeit alle äel)t'. 'Da§ gerieft
ift ni(^t§ anberS bann baä \iä) ein menfd) fclbcr cr!cnne, richte unb berbamme,
2 gejcügc SCDE 3 bicfcn] bic A' 5 Satmitt B 6 bclfa^aKc A' ia§ fehlt *B
meinem E 7 otiftccn F 8 folt jn bct F l^auffen F y jn ofciünbcin 27 12 am
Rande: Heymiich gols bicht (beiclit 4). 27 13 fct6§ F ttUc 27^ 14 9cfd§rifft X
15 iubiliS CDE iuftitiä BCDE27''<^ 16 juftitiö BCDE 27^^' 17 am Bande: Psal. cv.
Gericht. 27 Selig fcinb 27 IS nid^tl] Incic^t faoj C fctbä F
gcl^cim unb jn bcrmancn, bai er bon bcm ober bicfem Safter abfte'^en hioHe.
ßerct er fid) bran, tool unb gut, terct er fid) nid)t bran, fonbern feret fort 20
in feinem Softer, fo foltn jhjccn ober brcl) ju bir nemen unb jm noc^ einmal
in gegentrertigteit biefer breier brüberlid^ bermancn. 3Bo er biefe bermanung
nid^t anncmcn fonbern berat^ten toolt, fo foltu cy bor bcm gan3cn .<3anffen
bem ^fart)errn anfagcn unb bcinc jtoeene ^cugen bei) bir t)aben unb öffentlich
fagen: Sieber er 5}^far^crr, bi§ unb bi§ Safter !^at ber 1Rcnfc§ get^an unb 25
bat unfcr SBrubcrltc^c bcrmannng nid)t tooHcn anncmcn, auff ba§ er bon
bicfem feinem Softer abftuubc, fonbern bot bicfclbigc bcrad)t unb ift jmcr bar
blieben in feinem Safter, barumb bcfc^nlbigc id) jn "^ic öffentlich für ber
ganticn ©cmcinc mit biefen meinen ©cjcugcn, lt)cld)e meine Srubcrlid)c ber=
manung {)abcn angc()6rt. Hub Wo atö bcnn er nic^t tuurbc abftcf)en unb bie »
befc^ütbignng trillig onnemen, folt jn ber ^Pfarrer bon hjcgcu bcö gongen
■fiauffenä abfonbern unb in bcn Sann tt)un, bis boö er fit^ ertentc unb
iribcrumb angenomen Jrurbc. 'SiS hJcrc ein 6t)riftUc^ 2ßcrf, lt)cr ba§ tönbte
ju tocgcn bringen, ober idj getratoe mirä aEcin nid)t auffjuri(^ten.
3um anbern ift ein Seicht, ba h)ir ©ott unfcrc ©unben aücin Hagen -^^
unb ©Ott felbs beichten, für tvdäjcn Inir aüe unfere gebrechen auSfc^utten.
II
5(r. 8 (IG. DJiätil 61
iinb ba§ ift bie tunvc bemüticfeit unb fein fcl6§ criü)beninc?. Die flcvec^tidEeit
ift nidjtö anbev'j bann luaii ein mcnjrf) fiel) felbcv alfo cvfcniict, finabe unb
^ülff Don got bittet, buvcf) luelc^e bann ex oou got ev^oficn tütvt. ®a§
iuel)net Tal'ib, bo er fpvndj: '^W) t)n&e gcfünbiget, id) Uni Befcnnen gott tuiber^i. 32, sf.
5 inidj meine nngeiedjtidfcit unb bn Ijaft cvlaffen iniv meine untugcut meiner
fünbe, für biefel6igcu tüerben bitten qüc bcine ^el)ligcn\
^um bvitten ift nud; ein Oeidjtc unb nl)mpt clinen anff cljnen ort unb
fagt eljm lua-j jm auligt, \'tuff baö er üou jm l)örc ein troftlid) tuort. Unb
bie ift Don bem 58apft<5 gebottcn. jDi§ uotten unb jltnugen Ijati i^ öer-
'ö lüorffeu, ba iä) Don bcr beidjt gcfd;rieben i]db, unb »uil eben nit beii^ten
-ilüein barnmb, ba§ e-S ber Stapft gebotten l}at unb l)abcn Uni. S)ann ic^
U)itt, er fot mir bie beidjt faren laffen unb felinen gcjUmngt norf; gebot,
U)elc^e§ er nit mad)t ^at, baraufe mad)en, aber bannod)t U)it ic^ mir bie
l)cl)mlid)e beid^t niemantv laffeu uemeu unb Uiolt fie nit umb ber gan|en
i-"' hjelt fdjolj geben. Dann iä) >uel)§ tuaS troft unb fterde fie mir gegeben
i)at: e§ Uieife niemaut-j UiOv fie Dermog beun Iner mit bem teüffel oft unb
1 am Rande: Gerechtigkeit. 27 2 ni$t§] nit F nidftt 27»" felb§ F 4 am
Rande: Psal. xxxi. 27 6 feiten 2"'' T oinem ort F ein Ott 37 8 einem X
onJia X tvoft(ia5§ *B tioftlid^^ 37 avi Rande: Ore beiclit 27 9 SBapft *BXJ7
U brumfi 2ri' J2 U\ä) A 13 benoi^t BCDF bamoä) F 15 troft? 27 beqt 27^
16 e« iDQift *F. e§ toeißt X 10,62, 1 oft unb »it fehlt A
Unb biefe S?eid)t ift un§ gro§ bon noten, ja fo fetjr, ba^ h)ir alle ftunben
unb alle augeublid' tfjnn foEen unb ift un§ auc^ geboten.
ä?on biefer S3eid)t fagt S)aDib im i^falm: 'Sarnmb tt)u idj tunb meine
20 Sunbe unb Derl)ele meine miffetljat nid^t. 3d) fpvadj: \d) U)il bem §(frrn
meine Übertretung befenucn Uiiber mirf), ba Dergabftu mir bie miffett)üt meiner
©imbe: bafur Uicrben alle .^eiligen bitten für bir ,]ur redeten 3cit'.
^um britten ift eine ißcid;t, ba einer bem anbern beidjtet unb nimet
jn allein auff ein ort unb er^elt jm tüa» fein not unb anligen ift, auff ba§
S5 er Don jm ein troftlid} Uiort l)ore, bamit er fein ®eUnffen ftiHe. 3)iefe
ä^eidjt l)at ber Jöapft geftreng geboten nnb ein Diotftal brauS gemacht, ba»
e§ 3n erbarmen ift. S)i§ notigen unb ^Unngen l)ab id) üerhjorffen unb ^ort
angegriffen, ba ic^ Don bcr 5^cid)t geprcbigt unb gefdjriebeu Ijabe. Unb eben
barnmb luil id) uidjt beidjten, ha-i ey ber S3apft geboten l)at unb l)aben n)il,
30 bcnn er fol mir bie S?eid)t frei) laffen unb leinen jtoang nod) (Sebot braul
mad)en, be» er leine mad)t nod) geloalt Ijat 3utl)un.
l'lber bennod^ U)il id) mir bie f)eimlid)e 3?eid)te niemanb laffen nemen
unb U)olte fie uid)t umb ber ganzen SBelt fd)a^ geben, beun \ä) hJeiS h)a§
fterdl unb troft fie mir geben ^at. @§ hjeiö niemanb toaS bie t)eimli(^e
34 mir] Wir
G2 «Prcbigteii bc? 3af)re? 1522
Dil (^cfofi^tcn i)at. ^a \ä) ineve lancift Hom teüffel ertnürgt, loenn mic^ nit
bie bexäjte cvt)alteu ^ett. Sann e» finb ötl 3ti)et)telii^e fachen, bie bev menfd)
nit erre^c^en tan noc§ fidf) borinn evfnnbcn, fo nljmpt er feinen biuber auff
ein ort unb tielt jm für fein nnligenbe not. SBaS fd[}abet jm, ha'i ev fic^
üov feinem nedjften ein luenig beniütiget unb fidj 31't fd^anben nmc^t unb *
Umvtc öon jm ein ttoftungc, nl)mt)t bie an unb glaubte jr, al§ toann er fie
ajattii.is.isOon gott f)6rte, luie Irir bann [)ahm .5)tat. 18. 'Uienn ,^töene jufamen fommen,
tDarjnnen fie ein§ Incrben, foK jn gefd)een\
äßir muffen auä) Dil abfolution tjaben, bomit Unr unfer blobe getoiffen
unb üer^agt» fierije gegen bem teüffel unb got mügen ftercEen. Sarumb fol '»
niemant bie beidjt berbieten, anä) niemantö bavöon t)altcn ober 3t)el)en. Senn
trev fiel) mit ben fiinben bcl)ft unb jr gerne lo^ tnere unb barüber gerne ^et
ein geftiiffen fprutfj, ber gee t)in unnb flöge fie et)m in fonber^eit: unb toa^
er jm barüber fpredjen loirbt, ba§ neme er an, al§ tuenn e§ gott felber
gefpro(^en Ijett burd; ben munbt. 15
4 ^iett S/b 6 ttattet *£A' 3r gloubt 2rb S inarifl -Fsr'' matinne -V gejiJ&e^cn
CDEFXST 9 batniit *BX27^'^ II auä) niemanti] noc& F bo bö entgölte X
jtiecfin B jiedjen CD li gerne f>/ilt X Vi flj on eim -Y 14 ]tiU F 15 fein
munb -JT
beid)t tiermag bcnn ber mit bem Teufel oft fechten unb feml^ffen mu8. 3c|
loere lengft bon bem üeufel uberlounben unb erlnurget loorben, tuenn mid)
biefe beid;t uid)t ert)alten t)ette. S)enn e? finb biet jtoeifeltjofftige unb jrrige
fadjen, barein fid^ ber TOenfd) allein nidjt Inol fd}id'en tan noc^ fie begreiffen.
Sßenn er nu in einem foldjen 3lt)eifel ftef)ct unb ttieis nid)t )oo t)innauv, fo 20
nimet er feinen ißrnber auff ein ort unb fjelt jm für fein anligenbe not,
flogt jm feine gebrechen, feinen Unglauben unb feine ©ünbe unb bittet jn
umb troft unb rot. S)cnn looS fd^obet? jm, ba?- er fic^ für feinem 9Jel)ften
ein loenig bemntige unb fidj ,]u fdjanben moc^e?
Sßenn bir benn bo ein troft luiberfert öon beinem Sruber, ben nim 2i
an unb glenbe jm, ol» toenn bir?» ®ott felb-? gefaget f)ette, Une (Jfjriftu» im
5Jlattl)eo fpri(^t: '3Bo Tineen unter eud^ cin§ Uicrben auff Grben, toarumb e»
ift ba^ fie bitten tuoEen, bo? foU jn Uiibcrforcn öon meinem Spater im
§imel. Senn too jlnecn ober bret) öcrfomlet finb in meinem Flamen, bo bin
ic^ mitten unter jn\ Sßir muffen nud) oiel ^Ibfolntion f)aben, bomit toir so
unfer blobe-? föetüiffen unb bcr^agteci .s^ertj gegen bem Jeufel unb für Sott
fterden unb troftcn mögen. Sorumb foU man bie fjeimlic^e Seicht ni(^t
»erbieten nod) jemonbS bobon polten.
äßer fid) nu mit ben Sunben bcift unb ber gerne lo§ Irere, loil er ein
getuiffen troft unb Sprnd) (joren, bomit er fein öer| ftifl., ber gef)e l)in unb 35
flöge feine <5unbe in getjeim feinem Sruber, bitte jn umb ein *ilbfolution
gfr. 8 [Ifi. DJiärjl 63
3I?cr ahn e\)iieii ftnrcfcii fcften cilnükn ()ctt, fein fünb fein jtn \}tx-
flebcn, bcv mog biefc beidjt lajjeii anftceii iiiib allein got beidjten. 3a hjie
Dil ijahiix foltci)en ftarcfen glauben? 3)er()al6en toirb tdf; mir biefe l)eimlid^e
beid)te, loic ici^ gcfagt t)a6c, nit laffen nenicn. ?(6er id) iütl niemants bavOon
5 gejlüungen t)a&en fonbcr cim jcbcn frei) Ijcljm gefielt (jaben. 3)cnn un^cv
got, bcn \mx i)aim, ift nit fo !arg, bev iin§ nur einen troft obcv ftcräe
unier-3 geluiffenS Ijet gclaffen ober ein abiolntion, fonbev iDir l)akn Dil aOfo=
lution jni (fniangelio nnb fcinb leidjlirfj nnb mit bieten abfolntion nbevfdjiit.
3il» bie jnt euangclio 'So jv Uicvbcnt Vergeben elüern fc^iilbigevn, fo luivt eiid^ watni. e, u
11) mein bater anrf) Vergeben'. £)ic anbev troftnng l)aben loir jnt batter itnfer
'bergib uns nnfcr fdjült' jc. S)ic britt ift bie tanff, toan id) alfo gebend: watiii. 6, la
fic^, mein l)evre, id) bin jo getanfft in beinern namcn, bamit ic^ beincr gnabe
unnb barml)evliigfeit gelobfj fct), fo für tvaä bie mag fein. SDarnod; Ijaben
i ftotdE A' l)atA'2" S i)ahm aUx 27 fotc^c *7J toirbl wutb f'P 4 nimani F
ntjctnonlit 2"'' bavjfi 2" 5 liebem r.f: 6 hex] bj er 27 r/.S fonbet bis afcjotution
fehlt X <S' nfi|o[utione 27'' !* Werbenn EFX27 am Rande : Matt. vi. 27 eüvem *B
eiDctm 27'^' fc^iilbiflcr F 10 anbrc X tröftntiflen [soj X in Sßatter A' 11 ja^utb BCDE
12 beim *y3A'2- batmit nCDK27^<' 13 je») fo fi'n: tun? (mj HC) A*li fei), fo für toor X
fe9 (fi) h), tff bie loitl \ä) micft Mrtnffcn. ?((§ bnfl 9efdjid)t mir loic ie^ fltniib. Siarnadj 27
unb nmb ein troftlid) äöort. föibt er bir nn ein 'Jlbfolution nnb faget bir
!■> 3U: Seine Snnbe finb bir Hergeben, bn (jabeft einen gnebigen ®ott unb barm=
f)er^igen SJater, ber bir beine 6unbe ni(|t ftiil 3nred;en, fo gleube biefer
jufage unb -Jlbfolntion fvifdj unb frolid) nnb bi§ getui?, bav bir Sott fotdje
jufage fclb-5 tl)n bnid) beine§ 33nibern munb. Sßer aber ein feften ftarden
©tauben t)at ju ®ott unb ift gelnis, feine ©unbe finb jm liergeben, ber mag
;.'o biefe SBeidjt tuol laffen nnftef)en unb aÜcin (Sott bcidjten, aber luie öiel finb
\x, bie fold}cn feften ftarden glauben unb ,yilicrfid)t ^u Sott l)aben'? (5§
fe^e ein jglid}er l)ie auff fici^ felbg, "öa^ er fic^ nid)t Derfurc.
2)arnmb l^abe idj gefagt unb fag§ nod), baS id; mir biefc (^eimlidje
beid)t nidjt toil ncmen laffen, idj mit and) niemanb bar.jn jmingcn ober
S5 gejmungen t)abcn, fonbcrn einem jglid)en frei) Ijeimfteüen : unfer ®ott ift nic^t
fo targ, ba§ er un§ nur eine abfoliition unb nur einen troftfprni^ gelaffen
l)ettc p fterde nnb tröftnngc unfer-? gelniffcn?, fonbern mir t)aben biel abfo=
lution im (fuangelio unb finb reid)lid) mit Uiel troftungen n()erfd)rdtet, meld)e
tiüftnngen unb ^ufagnngen mir nid)t ticrad)ten foEen, fie bon unfern briibern
3u 3u Jobbern unb ^n l)oren.
Über \)a%, ba§ mir ie gemi§ fein foßcn, ba§ un§ unfere Snnben ber=
geben finb, tjat un§ 6^riftu§ a\\6) bie ©acrament ^ie gelaffen, bie Jauffe,
fein Ccib unb 33lut im Sacrament be§ 'Hillary. 3)'iefe ©acrament fol ic^
nid)t öerat^ten junemen, benn in ber Jauffe merb ic^ gemi§ ber gnabe unb
35 barmf)er|igfeit ©otteg, ba§ id^ fein bin unb er mein, l)ab mic^ mit jm öer=
64 ^ptebigtcn be? 3o'^te§ 1522
loiv bic Ijcijmlid) be'iäjk, bo c\cc id) t)in mib empfal) ein getoljfe abfotution,
al§ fpred^ gut felbcr, ba§ id) gctoljfe fcl), mein fünb fel)en miv üevgeben. 3"
le^ft ncnic id) jfi miv baä t)od) tüiibigc facvament, fo ic^ efje fein coipev
unb trinde fein Blut jü cl)nem 3el)d)en, ba§ ic^ meiner fünbe lo§ fei), unb
gott ^at mi(^ öon oEen meinen gebved)en gefrel)et: bamit er mid) geh)t)§ s
mad)te, gibt ev mir feinen corpcr 311 effen, fein bliit jutrintfcn, hai-- id) jo
nit t)er3lüel)fflen mag nod) tan, jd) l)atie einen gnebigcn got.
^^Ifo fef)ent jr, ba» bie t)cid)te nit 3nt)crac^tcn fei), fonber ein trofttid^
bing fei). S)lüeil loir bann Dil abfolution knöttiget finb unb troftunge, fo
lüir Unber bett teiiffel, tob, ()elle unb fünbe ftrel)tten muffen, fo muffen toir 10
unl fein luaffen nenien laffcn, fonber {)ornafd) unb rüftunge ganti laffen (fo
un§ öon got Iniber unfer feinbe gegeben) unöerrüdtt blei)ben. S)ann jr luift
nod^ nitt h)ü§ e?. müt)e toftet, mit bem teiiffel 3U ftrel)tten unb uberlninben.
.^sd) lüei)fe e-j über IdoI, toenn id) luol ein ftücf fal^e-S ober 3lt)el) mit jm geffen
f)Qb : jc^ fenne jn hjol, er fent mid) auc^ lt)ol. Sßann jr jnn fetten ertent, jr 15
iBürben miv bie beid)te nid^t alfo 3urüd fd)togen. ©el)t got bebol^en. ?lmen.
1 mplaä) CDEF cntfifa^e X entpfac^ 27 2 ipw^ \i^ got BCDE 3 ^ofjlDitbifie BE
feinen -V 4 eim Ä 27^ 5 f)at fehlt 27 gefreut i)ab. 27 tx afier miäj 27 6 maäit 27
7 fiaben E S jetjEn F27^ bj ic§ bie CD 9 bie Wcljt BEF bieluelji CO Sietneit X27
teit fehlt 27 benottiget fehlt 27 ttoftungcn 27 11 toauffe BE ^oTnijc^ *BX27
12 X>m fehlt X gegcficn (einb. 3t lDij6t («iflent b) 27 %am fehlt EF 13 mü BCD
müe EFX27 14 \a\^ F lü etfant 27^ m aljo] fo -V Seicnt X fieuotfjem. A
91tncn />A/' C'D
einigt unb bin nu bon jm angenomen. Sornad) empfa^e id^ ben fieib
unb bü» SSlut G^rifti, babel) ic^ aud^ getüil Inerbe, ha^ mir meine ©unbe
bergeben finb, unb be§ 3um 3eid)en unb gelniffer fic^er'()eit effe ic^ ben ßeib,
ber für mic^ gegeben ift, unb tvinde ba§ 5Blut, ba» für meine ©unbe ber= 20
goffen ift, ouff Wi id§ je nid)t ber3lneifeln fot, ic^ ^ab ein gnebigen 6arm=
tjer^igen ®ott unb i^ater.
?t(fo fe()et jr 'ba'i bie {)einind)e S^eid)t nid)t 3ubcrad)ten ift fonbern ein
trefflich bing fei), ber ic^ meinet ()alben nic^t geraten luolt iimb bie gan^e äBelt.
äßeit lüir benn biel troftung ^aben muffen, fo toir toiber ben Teufel, 23
2ob, Sünbe unb ."peEe ftreiten unb and) beftcf)en foücn, fo muffen Irir un?
feine äßaffen nemen taffen, ©onbern unfern .öarnifc^ gan^ bleiben unb bie
troftung un§ bon @ott gegeben unberriidt laffen fein. Senn jr Itiffet nod)
nic^t iBa» eg für mul)e unb orbeit foftct mit bem Teufel 311 ftreiten unb jn 3U
uberloinben. 3idj fenne ben Teufel Inol, f)ettet jr jn aut^ fo Inol ertanb al§ 30
id^, jr l)cttet bie l)eimlid^e Seicht nid^t alfo in ben äöinb gefc^lagen. Sa§
fe^ babon genug, troüen Sott anruffen umb feine ©nabe, Wq Irir auff ber
rechten Äane bleiben mögen unb babon nid^t gefurt lüerben.
5lr. 8 [16. ÜKätj] «Rt. 9 [25. TOära] 9k. 10 [30. TOätj! 9?t. 11 [13. Ipril] G5
9 2.5. Wätj 1522
iprcbigt Olli Xagc bcr üöerfuubiguug uufer Heben ^-roucn.
3ft bie fiü^ev intiimlii^ bem St- 1523 jugetoiefciie iinb ba'^er in 58b. 12,
457—462 bcieitä mitgeteilte ^pvebigt. i'gt. üDvn in iinfevm '-öaiibe.
10 30. 5JIQTJ 1522
Sermon am Sonntag nat^ 9)iittfa[tcn.
3ft bie früher ivvtümtic^ bem 3. 1523 jugehjiefene unb bal^er in S3b. 12,
453—457 beveitö mitgeteiüe ^pvebigt. SJgC. üovn in unferm ^öanbe.
11 13. Jtpril 1522
Sermon am ^almtag.
I 1°^ heutig (SlDangelium ift ge|cf)viOen buvc^ ben (^Voangedften Ü)}atl)eum
"^^ am 21. 3(n iBetc^em tüitbt ange^aljgt bie pvop^ecel) be§ ;)vopl)eten§ matui si.ifi.
unnb bie evfiüung, SÖann aüc bie tuevtf bie 6()viftuy getf)au f)at, bie plinben
gefef)ent gemadjt, bie lomen tvab jc. S)as ift öor QtijQljgt gelueft buvc^ bie
;. piopt}eten jn bev fd^vifft, aber mit unbevfdjaijb gcfdjid^t ba§ in bev gfdjxifft:
bie piopt)ecet) jagt öon 3i°itunfftigen bingen, fo fogt ba>3 ©luangelium Don
gefcfjec^nen biiigeun. 'Jttio t)abcnt ain unberfcfjaljb bie prop£)ecel) unb ha^
ßtoangelium: alfo tcinet ba-i etDangeüum, ba§ tje^unb baä fei) eifult, ba§
huxä) bie pvopfjecct) gefügt ift: bie ©tüaugeliften lernent ba» gegentoevtig ift,
10 ben lüiv Qnfef)en niiigcn. Cf§ ton niid) tainer ia^ ei'fant tocvben bann in
gegenU)eitigtal)t. 3?'Qiiniib fagt ber t^:lDangelift, 6^viftu§ fei) gegenlueitig, ev
tumm fenfftmutig auff aim efel (fpvic^t) 'fagent bev to(|ter fion, nl)m hjar, as. ö
e§ tunipt bein Üinig biv, fenfftmutig auff ainev efün'. 3)a§ jii evfeunen ift
nit gnug, ba» befenuen mit ben movten, fpvec^enbe alfo: ^sä) toaljf;, ba^
IS 6^nftu§ ain fünig ift alter ü'tnig, ev ift ain got, ev i)at unl evloft jc.
'ilbev Irann Ijevuad) fumpt tvübfal, angft unb not, tob jc. ©o feit man alfo
batb üon bev betantnu'?, loann fl) ift nit au^ ganzem t)ev|en gangen, fonbev
bon bem muubt, auc^ nit aufe oolfomlidjev liebe: ain folc^er üelt aU balb,
iBüun ev fein finb ift gebenden, fo gebendt ev bie fünbt fei) gvoffev bann -ba»
20 fi)e im got bcv,]ei)d)eu müg. SBivt im bev tob füvgelegt, fo entfe^et ev fid^
baxab, b(ci)bt nit in bev betantnuä gotes, tuann bie bevnunfft evfd^vedet in.
®arumb mivt fein bon notten ain gal)ftltd)e belantnu§, bie bann attain ift
3 önb «füUuns Wmr 4 Zt.. fehlt Wmr ö fc^rifft Wmr 7 gc|(^cf)nen iVmr bnb
ba§ bal. A S letent A Wmr
Sut^etä äBetfe. X, 3 5
ßG SPrebiflten be? ^afireS 1522
fleljcnn hn f)al)li9 flaljft, Uield^e nit himpt aii^ hau blüt ober f(at)fd), ba§ ift
oufe bev üermmfft: ba müfe bie Dcvminfjt fc()laffcn, jonbci- bie bo ift QU^ bem
gat)ft, nield;er ain foMje MantmiS ift tcftvcittcn , bn§ bev menfd) nit fürd^t
tocbcr tob, pdn, tjell nod) tcüffcl, baiinoc^t tictent er fein funig unb t)eneu
(S()viftnnt. 6§ ift nit gniig (?f)riftnnt befcnnen mit bem munbt, iuiffen Oon &
im snfagen, fonber fo er in !ent, mufe er gott bitten, boS er im berlelid^
ben gal)ft, bn§ er barinn locvbt Befferet, nnnb in bev befantnnv mng beleiyben,
in angft nnb not, tob nnnb pe\)n; nit ha§ er bartion fall, loann er in
betrnbtnuS ift, fonber er gebend', ionnn fc^on got in in ongft laft fteden,
ba§ er fc^ier Uerjtoeljf f(c , bnnnodjt lül)6 er, bn§ 6f)riftn§ fein tünig ift unnb i"
in nit oerlaffet. 5Ufo baä ba bie gcbancfen unnb liernunfft !ain ftat in jm
ijdbm, gebentfen unb fagen in feljm t)er|en gegen gott: ^sä) toaX)'^, toann bu
f(i}on limrbeft laffen imHen Ijlimel nnnb erb, bannocfjt \va\j% id), baS bu mic^
nit Oerlicffcft, bas f)Ql)ft got red)t ertcnt.
586^lid) ertennen bie gott, fo fl) in trnbfal fnmment, fo finbt fl) ol§ »^
balb bon gott locljc^en, tnann fl) cr!cnnent in nit al§ ben, ber inen in
foHidjcr betrnbtnuö t)elffcn finbt, fl) atoeifftent an im, ba-i bann gott nit
leljben fann, man miife getnifi in im fein, unnb l)e glrifjer ber menfdj in im
ift, ^e mer er f)itfft unnb fein gnab get)t, foEid;e ift er 6omformieren mit
bem t)al)ligen gal)ft, foüidjc finbt barnad) aUti ba§ in ,]u gott gut» ober bofe, 20
finbt fic mit frcübenn auffnemcn, Uiann fl) loiffenb baä fotIid)§ lion got ift,
unnb finb aEe bing, borinn ft) Oert)offnuug t)abent gehabt, gering atzten tjon
ber liebe, bie fid) l)e|unb t)abent c\u% ber crfantnu§ gotte>3, unb finb befcnnen,
unb loenn fdjon barluibcr Iner bie ganlj loelt.
SBic tool Cy l)e|unb Ial)ber barju fummcn ift, ba§ man ba§ @h)an= 25
gelinm nit Inol erfennen tf)ar, aud) Unit man§ nit nttaiu f)6ren, fonber man
ift lierfc^mc^en , toielool mau§ Uml)ft, baä aüe unfer feligfat)t unb t)al)t bar
in ift. 9t(fo tt)etten f)cüt bie inbcn, bie fdjrifft gierten, bie bie gefd^rifft giert
i)abm, \vk C?f)riftu§ toirb funtmen auff aim cfel, bannod^t lootten fie in nit
erfennen unb nnff ncmcn, and) Ocrbotten fic ben finbcru, ha§ fic nit folten 30
fingen.
6§ fenb and) tiil bie fagcut: id; OerHolg ba§ Cvioangelium nit, id^ l)6r
e§ gcrenn: ift nit gnüg, l)oft bu ba» (fluangelinm nnb 1pal)ft n)a§ e§ luil,
fo mnftu bei) bel)ncr fcel fcligfal)t ba» befcnnen, e» ganng ()alt ijnnaä), lua»
e§ tooa, fünft biftu fain 6t)rift. " " 35
5hm ift Don notten, ba§ man Inifs loa» bie ,]üfunfft ober einrei)ttung
bebeütc unfer» f)errcn (J()rifti; loir lefen Hon ,5Uial)ev jnfnufft: bie evft tt)a§
ba er tüolt gebenn ba^ gefa^ auff bem berg @l)nal), Sic auber, ha er gab
ober toolt beftettigen ha§ ßluangelium, ba er ei)nreüt gen §icrufalem.
2 bj niu§ A 9 ietiifttnuu A 17 6etvu6mi§ Wnir 3triel)f[cn Wmr 20 gott
AWmr 23\\i^AWmr finb] finn Um»- 3J gontje 11 mr 2fi Sonbetn ir«i»- 2S 6(t§rift
gleiten Winr 32 feinb (tind so öfter) Wmr 39 e»)nio^t Wmr
gjr. 11 [i:!. ?iptiii n?
3n ber cvftcn .lüfunfft fam c^ott in aim f^vnltifnincn bicfcnn frf^lnarlicn
tDolrteii, mit fcitv laud) iiiinb boiibcv, mit groffem 9efd;val) ber biifaneu, alfo
flvatuiamlic^, baö bic finber Sfro^et ficf) grolufam fordfiteu, fagten 311 ^JJ{ol)fl) :
'mir lüiiUcn aU gcreii tf)iin UuiS got Uiill, nEniit reb bii mit iiiiy, mir fiiibcn2-5«;oki.'o. 19
•■■ bic ftl)mm gotteö iiit l)inen, Uiir müficii ftcrbcif. ®a gnbe er inon bas
gefal}. Süir mercfenb bic t)iftori, bn§ gefol ift gralufnmB, man '^ovt e§ nit
gcrcii, Inaim mau Don bcm gcfalj brcbiget. "Jltfo ift hai gcjalj crfifjredfcn bic
tjcrmiiifft, ba'S ber mciifd) ,511 3Cl)ttcn glcl)d} bcU in bcr^tuciflnng, oljo
bejdjmcvt bn§ gefatj bic concienlj, ba§ e§ nit tOQljft ttia§ eä fd}icr tl)on foU,
1" fprid;t ba« gefatj: tl)nftn baä, fo Bift Derbampt, bift fd)ulbig bcö tob«, ba§
ift bem mcnfdjen fdjmer, c§ crfd)redent int barbor aU fein finn, Inic bann
gcfd)ad; bcnn tinbcr .'Csii-'atieli'J. 5iit baö ber menfc^ auf; foUidjer crfd;rcdnng
frei) Jonrbet, ift bon notten gelocft.
2)ic anbcr pfnnfft t^rifti bic nit alfo gralnfam ift, fonbcr fcnfftmnttig
IS hjic bav Cvnangclinm fagt, nit graufam iuic got in bcm alten Üeftamcnt,
fenfftmntig, barmtjcrtiig inic ain menfd), nit auf bem Berg, fonbcr in ber
ftat, nit in ber Un'iftc Sl)nab, fonbcr in ^Ocrnfalcm, ba? ift in ber fid)cr=
t)al)t. 3" Sinai) tarn er mit fordjt, icljuiib tnmpt er in fcnfftmntigtal)t,
bert müft man in fnrd)teH, l)ic miift er bic ^t)arifcicr fürd)tcnn, bert tarn er
i.'" mit bonbcr, ()ie fnmpt er mit lobgefanng, bert tarn er inn groffcm gefd)ral)
ber bufanenn, l)l)c tnmpt er hiapnent über bic ©tat 3')ci'nfatem, bert tarn er
in fordet, .^ic fompt er in troftung nnb frcüb nnb liebe, bert fprad) er:
"mix onff bcn berg lutrt gan, ber Unrt ftcrtcn , l)ic fagt er: 'fagent bcrj.ivoiMB, 12
tod)tcr Sl)on, cS fnmm ir ain !iinig\ fed)t ir, ba f)at)cnt ir nnberfd)al)b bei
25 gefa|c§ nnb be§ ßhjangclinmy. Sa§ gefalj gebeut, baS clnangelinm borgibtl
aÜ nmbfunft, ha§ gefa^ mad;t 3orn nnb ^a%, ba§ ©nangclinm gel)t gnab;
in ber erftcn 3iifnnfft modjtcn bic finber 3fva!)el l)cren bie ftljmm gotcl,
^Jlber tan maus nit gnng t)ercn, alfo ficfj ift, inVi gefalj treloet ftraff nnb
pein, ba§ cluangelinm gnab, barml)crljigfa\)t nnnb bcrgcbnng ber finbt. ©arumb
■M toann ir finb in angft ober trubfcligfal)t, fott ir nit lanffen anff ben berg
Sinei), ba?« ift, bal ir tuollcnt l)iUff fnd;en bnrd) bie gefalj nnnb gniigtl)onnng,
fonbcr in 3^)crnfalcm, ba-S ift 311 bcm Cnuangclinm, ba§ fpridjt: bein fünbt
fiinb !J)ir öergeben, gcl)in, tt)ii fl) nit mer. S)aö ift ain fcnfftmntigcr Unnig,
Irer 31t bem fumpt nnb in crtcnt, ber ift and) ainer anfj ber todjterin ©ijon.
35 'Jllfo fott ir bnrd) bie erfte 3Ü!nnfft berftan baS gefatj, ba^ nnn crfd;redt
nnb ford)tfam mad^t, 3)nrd) bic anberc 3Ütnnfft ha^ (^loangclium, ba§ ift
bcrgcbnng aller funb nmb fnnft nmb fain-S bcrbicnftl tnegen , alfo mngent ir
leiic^tlid) berftan ben nnberfdjaijb bc» gcfaljy unb (Stoangeliumw.
5 gafi Wmr 9 ßonjctcn» li'mr 13 ttrnvbe Wmr 19 bort (so imch vniler/iln) Wnir
23 bem berg Ilmr 25 ba§ ftlBangctium? A ]Vmr 26 all] aU Wmr joren IVmr 28 ift
ba§ scja^, tretoer A Wmr 33 fünb] (einb Wmr 37 faflnel TT'«»- 38 Ut)ä)tliä) Wmr
bo§ geja^ä A Wmr
5»
G8 ^^u-ebigicn bt? 3af)te? 1522
Sßictüol \vann man Ipürbe fragen tua§ \>a§ ßlüangeltum tner, btc
)opl}t)|ten ber l)od^eii fd^uleu, fo Incibeit fl) jagen: Ca ift ain Hitf), bas ba
lernet gute bing, \\) lüiffenb aber nit h)a§, loann fie tierftanbg nit. @tDan=
gelium t)al)ft ain gute Botfrfjafft : ift bas nit ain giitc Botfc^afft, fo ainer
boUer fünbcn ift unnb fcf^luer barinit belaben, fo fnmpt ha^ ©loangelium 5
'getrato unb glaub, bein fünb finbt bir aüe Vergeben', ift ba§ nit ain frolic^e
bottfd}afft? auc^ bafe id) Uial)^, ha§ nit allain mir nietjn fünbt finbt t)cr=
geben, funber irf) tnaljfe, ba« 6()riftu-j gar mein ift mit aUem ba§ er f|at, ift
nit ba§ ain fenfftmuttiger fünig, bcr allein beraljt ift I)ilff jn tummen, bie
in anruffenb. w
äBeldje ß^riftum 9lIfo ertenncnt, bie bctcnnent in anä) bi^ in ben tob,
bie toerffcnb für ire !Ial)ber, i)ah finb bie guttc »nerd, ben cfel, ba§ ift bem
armen unb nec^ften mcnfd^en, toann U)a§ man ben nec^ften f^übt, ba» t^übt
mon got, unb »oerffenb fürn cft öon ben Säumen, ba§ finb fprüc^ ber
l)al)ligen f(f;rifft, burd) luelc^c mir got unnb 6l)riftnnt ertenneut, unnb finb 15
barnad) fingen: 'gebenebet)t fet) ber, ber ba fnmpt im namen bei Ferren.
§ofanna', ha?^ ift glüd 5n, ba§ ift got, gib gtiid, ba§ ba§ (fitiangelium für
gang. 3Ufo luerben luir tummen gen 3')crufalem, t>av ift bie bejc^auung be§
einigen lebcn§. 5lmen.
12 17. 9(;)ril 1522
^a^ i^aiiptiti'uri bf^ duigcn unb nriicn Ceftamentö 20
gfurfhigt am (fi^riinbcinncratflg
antfuö
"^^ement i}\jnn unnb cffent, ba§ ift inclin (eljb, ber für euc^ ge=
■^ ▼ geben Uurt. Shment f)t)n unb trljndet alle fampt baraufj,
bo§ ift ber letd^ be» netoen unnb eh)l)gen teftament» l)nn meinem 25
blut, ia^ für eud) unb für öil öergoffen tnirt ^cu bergcbung
ber funb.
3n biefcn Uiorten trerbcn unl l)ecj ijnn einer ©umtna jtoeJ) bing fur=
gehalten unb geben, aU jufag unb .^etjc^en: bie Inort geboren tjnn bie Cren,
bie ,]el)d)eu l)nn ben mnnbt, unb ci- ift üit mcr ann ben loortten obber t)er= 30
t)et)fiung gelegen bau ann ben jeljc^en, ban be§ 3el)^en£i hinnen tnir entberen,
ber toort tonnen Inir ober nidjt gcrattcn. 3)an bcr glolnbe tan on gotlid^
toort ni(^t bcftel)en; al§ öerfpredjnng unb ,5el)c^en ift unn§ etjn fd^ein unb
fc^ucj troft unb gelinffc ,yit)erfid)t unfer fcligtel)t gegeben. 'Jlll tnen man
2 §o^en Wmr 3 t)cvftünb§ U'/ih- 14 für tieft A für noft If «ir J6 finge Wmr
23 9}emBt (elenso im foly.) M äS tjnn einer] bie L 29 bie (rar luortj] b« ^^ 30 bie]
ber L 3ll32 (ünben B 32 ber toort ober iünnen IKL on] on bot A' gotHd^e L
34 fi^ugtroft jy fd^üfe- Ä'
9h. 11 |l:f. 9lpvi(| 9(r. 12 [17. «ptitl (59
t)entant§ berfi^cin inil, ijibt man i)inm 3111CI firfjcvunci brieff unb ftgc(.
3It)o tl}ut [)ic imfci- Ijciv :3I)cfuö (?()iiftiiy im» and): bas luir i)e gctDifi follen
fein unb iiiiy nit fiivdjtcn l'oi )niibe, tobt, tcuffcl iiiiub f)ctlc, fci'jt cv fel)n
Ict)b unnb liliict im unncv luibbcv »uclcfjcy tobt, funb, tciiffd nocf) l)cU nickte
■^ öeimogcnii, unnb bn-j foU für iin-? ftccii. Ji'afj fcljeit \vcx. luil uiio t()Uii obci
Juaö tonn uuä fctjaben, fu luir nur hau atalnbcun.
Xnruuib gibt er uiiC' fci)ii luortt unb ^jcljdjcit: fct)nn luort fctjiib uns
qIö ein brieff, fein jeidjen aber als el)n Sigcl ober ^4-'itfcf)ier, hau löir l)c nit
jtDciffelcn foUeiin, foiibcv baS h)ir barburd) ijmm glalübcn geftcrrft Inerben,
1« ^nn ber l)offiuiiiQ bcftetigct unb l)n ber liebe ert)iqet. X'a» gefd;iif)t aber,
ft)en luirö luorben fiub, unb yir beftetigung unb fterrfe bifes gtolrbenö
©etjeu luir I)iu unnb cntpfnf)eii ba» ,]el)d)cn bart,5u: bnrumb lücr 3CU biefem
t)od)lt)irbigeii Sacramcut luit gel)eii, ber feT)c ju, ba§ er biefc luort mit bring,
bn-j er gdiiobe, ber leib Pf)rifti fei) für l)un gegeben unb fel)n blut fei) für
15 ^nn Ucrgoffen, fünft ift l)mm bie entpfal)ung beö Saeramentö fdjeblid).
S)crl)atben \]ab id) gefngt, bny mau mer ad)luug i)ab auff bic Irort
bann auff bo6 iel)d)eu. 2)arnmb fol man nud) bie U)ort meer trel)bcn, leren
uub prebigen, and; iiben ben bao ,5el)djcn. 1k troftlid) 3ufag muffen Irir
nit auf,^ uiifcrni tjercieii laffeu, foiiber ijit allen iiottcn baran gcbenctcn,
20 ©unbcrlid; ijmm tobt, baö loir fpredjeu mögen:
;^sd) glalub baii Gf)riftuy fcl)nn lel)b l'unb blut für mein funbe gegeben
I)at, baö mir tuiber 2euffet nod; tobt fdjaben tau, ben er l)att gefagt: 5ii)m
l^^n, boö ift mein Icljb ber für bid; geben ift, uub ba§ ift mein blut bas für
bic5 bergoffen ift ju üergebnug ber funb: bn» fel)iib fel)n luort, barauff Der=
is laffe id) midj. Xarc^u tjat er biefe feljue inort beftettigt l)nn beut, baö er
barauff geftorben ift, unb uns ,5U eljnem ,5el)(^en unb beftetigung fetjuer Icort
l)Qt er mir fepn lel)b unb blut gegeben, bcö troft id) mid), barumb toit ic^
fel)n flcifd) unb blut ju mir nemcii, bas id) be» getoif^ fei) unb meljn glauben
baran ftcrd.
30 2Ber folc^en glatobcn I)Qt, bem ift leuffel, tobt unb t)ell unb alleö tDa§
l)nn anfechten mag auff einen f)auffen auffgeliabenn, ber glalnbe tüircfet eg
auc^ aUeä mitcinaiibcr.
J flcmaiii. IK ucvtidjcr L jcucrfid^ctung ABC jücrficiöttüfl D jurfic^ctung t:F 3uet=
ftci^ctuiig .)/ jut fidjcntiiB Olli KL tov fcfcringc X 2 Sll^u L Gljtuä AE dfjtiftuä B
3 l)ct /. 4 v>t\\ä)i K ^clic L nickte FCIIIKL 6 nur bas] aüan X 8 «pitjd^tjr B
qjljlidötjci- CJI 55itjii^at FU/K aitji^at // !P^|c6at i» «Pfllic^ot i> ^tjtfc^cct X 10 Beften^
bigct D 11 jurt- A bifeiiS JK 12 cntpfagm A 13 gacn »»tt X 14 bie lieb D
(ct)l fein L 14:10 für Ijnn fehlt H 16 oc^tcn L 17 ®atü / 18 bj A
19 nti^t? H »njetit EGJIIK Bnfrcn F tmietcii L »njcn X fonb' A fonbctn L 22 gc=
fc^abcn Cil 25 ben FO bc /// 27 (eine L bc§] Set -ff 27J2S batumfi bis
ncmcn fehlt D 28 fttj] jcin FGIKL meinen L 30 §eUe L 31 toed^ gcnomen X
31132 e| audö] bat .V
70 ^Uebigtcn bt« 3of)re* 1522
511^1)0 icl)ciiii luir aiid) bn-i (^tiriftiiCi bcibc qcftnU cl)n(\cfecjt f)at, al§
Iei)6 unb Huct. S)aiumb luaii unfcv ^|*iHnftcii nüd) fragen Juitrbett: 3^
bcljbc gcftnlt 1in)iib luiv bcn pvicftcvii gegeben ^ So fpvicf) bn 'neljn'; lociben
fie fpvecl;en: tjat er fie bann ben l'eljen gegeben? fpiid) ancf) 'nepn'; l)e tocm
l^att eiä bau gegeben? S30 fprid;: er l)at5 luiber prieftern nodj leljen gc= 5
geben, fonber feljucn Ctjriften, bau biefe fecte tft t)un ben 6f)riften ni(|t
gelücien, aüctju bie papiften ()abcn fid) aulf geridjt, fie loerbens auä) ntjt
bctoepfeun anf^ ber gefdjrifjt, ba§ Gtjriftu-j bie »'Ipofteln ja prieftcrn getoet^ljet
l)at, bau cä ift cljttett troeui on alle gefd}rifft unb grunbt.
S)a§ Guangeliuni fol pnn aller iBclt prebigt luerben: Iraran ift ber «
feel? nit am Guangelio bao e« redjt unb >iiarl)afftig, nnc^lid) unnb felicfli(^
ift. @§ feclt aber ann leutten bie barcju bauglic^ finb: toann mann bic nit
Tjat, ift eä beffer gefdjtniegen ban prebigt, toan eä tütrt bod) gefclfd)t önb
fdjcnbtlid) geprcbigt. ?Ufo l)ie and; baö Sacrament nnnb ber Porgefagt bxaud)
ift red^t unb gut, aber Ino fel)ub bie Icut, bic bavcju bouglic^ feljub, baä f^e 15
e» anfallen unb treiben ? id) l)ab barnad) geftrebt unb toolt gern, boa auc^
bcä '-i^abft gefoq abtt)an tuere Hom pcriidjen entpfal)en beu Sacramentö am
Ofterfcft uub frei) epnem peglidjcn gclaffcn tnurb, baB er aufj eljgnem 9e=
toiffen unb aufj l)unger fepncr fcci unge.^hjnngeu Ijpnjcngljnge, bamit ber
grculid) nncljriftlid) mifjbraud) nnb öotteu Icfteruug JKcniger tourbe uub 20
l)l)nfnr !aum eljner l)in,5ugieng, ba l)cc,5 bil fjunbert jcugefieu. So fil)e id),
baä ber Satl)ann barmit uuibgctjet, er luoU bcl)ber geftalt t)a fo gemein
mad^cn unb uod^ gemeiner bann ber 3?abft fein ein geftalt gcmad)t f)at, eT)c
bann (51)riftcn gemadjt lucrbcn, bie foldjö t()uu foUcn, nnb gcbendti? auff ber
redeten feljtten erger 3umad}eu bann auff ber linden. Tarumb ift un§ nott, s.s
ba-j totr auff ber mittel ftraffcn blcljbcu, luann ber Sat^an fudjt un§
mit ernft.
6l)n Gf)riften fol toiffen, baö auff erben tetjn grofferä f)el)ltumb ift ban
©ottc-S Irort, ban and) baä Satrament felba bnrd; ©ottey tnort gemad^t nnb
gebcucbcljet uub gcljepligct tuirt unnb luir alle and) barburd) gct)ftlic^ geporn w
1 !ff\)x N 3 nur] oUcnc X 4 ftjrcd^cit] Jcggcn (". so i. fu/y.) X So \püäi IKL
et) .V 5 So BDEFoniKL \o X itiric^t .1/ pricftct CEFIKM !ßticftcr OU bcn
tetjen N 7 ]iäi\ fie GHIK ffl L nic^t B nit DEFGHIKLM S/9 fd^tifft GHIKL
a>ioftcl D flctt)ct)e5t FGHIKL i) ift) fin -V ttom DE ttom F troum GEIKL
btcintc jN' allen fliunt »iibe acji^titil A' 10 ßuaugelium -1 11 fett AB fet D fott E
\a\ FGIKL \aiH ba-i) ban X uutbat A' 12 \itü.i B ]o\i F \M G I K L \a\i H ]ttii.A X
ann| an bcn -V baugliif) finb] bögen fii. so i. foly.) X xoa L 13 gcfelft IK uetfeljc^t L
14 fc^cbtitö IKI. .pvebigt /' picbigct // 17 »aBft« ü aa»>ftä IL gcfcfe IKL ab=
t^ann ABC abtl)ün FGf[ obtljun IKL bon FGHIKL San bc3 X iörli^cm FUH
ietlidöcm / iettiiJ^cm L 18 $of^efcft N ttn einem . . fr^ gclatcn X i'j ber fehlt II 20 bn=
(^tiftenlicf) FGIKL trnb onc^tifUidö H 21 -furo IKL ^cn bort -V tjfeunb .V 22 «o fehlt H
23 eingeftalt A gcmad^t fehlt X 24 ihüäj^ K foboneg A" 25 ban nöben .V 26 itet)ben|
Werben, bnb got bilcn, bo§ er cnä batauff Ijelff bnb behalt L 28 ]&itti(^bom 3' 2'J unb /chlt X
9Jt. 12 17. aptir 71
unb ,^u Gtjiiftcn gclrcl)f)ct Ircibcii: )o bau cljii Gfjiift hai tüoit, bas alte bing
f)el)li9t unb f)o^cr ift bau ha§ faciamcut, foöil man bo§ mit l^enbcn fliciffcn
tan, bauuodjt bcl)be mit utunb, oicu, t)ciQen, \)a mit gauc,5cm Icl)fi (ict^rciffct,
Itiic fott er bau uit bniffcu aud) iotdjy augveljffeti, ba» bamit flctjciliflct ift,
■^ obci fol er fic^ fcltjft aud) uit auflieiffcu ? toau ex ift ebcu fo tüotf flet)cl)liflt
aU baä 8airameut. ^JlJit bcr lueljfj fcuimcu bic ^^-^fjavifeev, baiüou (it)iiftu§
fac^t ''1Jlatl)ci. jriii. Taä fic bno i^otb I)el)li(\cv mad;tcu bauu bcr IcmpclüHattii 23, la-
unb ba» opffcr fjeljliger bauu beu attar. Hub ift cbcu at-5 \van man aiificuti
ju lernen, c§ hicrc fuub bc§ teld}5 fuctter anjururcn, abn ben ßclc^ felBs
>" modit manu >uol aucireiffeu. 2s<^) luolt gern el)uu mal et)u ftutf l'ou ben
5Papifteu f)orcu, haii fic für legen fuubcn du fuubcrlic^e groffe uarl)ci)t, atci
toa^ folten fic anber§ tljuu, bic Qöot fcltei rirfjteu unb Icftcrn?
6l)nu Pf)viftcu mcnfd) ift l)ei)lig an lcl)li unb fcel, er fei) Ccl) ober
5ßfaff, man ober loeljb. Sßcr anbcrä fagt bcr Icftert bm t)el)ligeun lanff,
'5 6f)riftu§ liluct nuub beo f)cl)tigeu gc^fty giuib. G-j ift djn grofj nub fcic.jam
bing umb cljucu Gf)rifteu unb gott mcr atiu tjmm bau am ©acramcut gelegen
ift, ttan bcr Glirift ift uit umli be§ ©acrauu'utu miltenu gemacht, Soubcr
baä Sacramcut umb bc-j Pljriftcu Juiltcuu elingefec^t, nnub biefje blljubc lopff
toolteu aller erft nod) bif)3ntiren, ob er ba« Sacrameut mug angreiffen. Sa
2D tüolten ein tecjcret) barauf^ madjcnu: aufj mit bcu Herftodtcuu nuub t)cr=
Hcnbten l)cl)ben, bic fo gar nit lüiffenn, Juaö cljnn 6t)rift l)el)ft ober fei).
©Ott erlofj unä Don l)t)ucn.
1 gcloctjc^t FGffIKL 2 boä (nach manj\ iciii L 3 benno^ Off benoc^ / bcmna(^ K
bcnod^t /, bc ganzem N tcicii L 4 ot nidöt iV t^ütffeu GHI tütffcn A' tptcit L
\oüä)ä I jJlic^S A' fobane§ botffcii .V aiigricffcn funb ao auch ri) K batmit G
ge^cilgct / .5 fcl6 EdlKL boiniit gcljaflliget /. 6 Pfjtiftuä fehlt U 7 imi). B
am. 2:?. M l^^ilstt 1 bei] bcii LM S matcbcn fc billiget N ben] bat X bot i§ A'
Qii^öue N 0 tctn F Im 0 tcrcn ffIKL futttcr -1 1> futtct BVM futtcr EG füttcr FH
fütcr IKL onlogtljpcn -Y lo onrötc X li bie] bebe N 14 Ijeljlgc / bl)c ^eljligc ^f
be "^iUigcn A' lö ^eitgcn / gaift F gcljft GM 16 tt)ntn] ein JK aiit L 17 @ocro=
ment FGI 18 Slinbcn // l'.i ongvljfcn möge -V 20 fc Wiücn A' 21 fo] bot i\"
^c^6 / Ijcig K fjatjß L 22 Bot // jium A'
72 ^rcbiglcn beä ^a\)xti 1522
13 18. 9lptit 1522
^^rcbtgt nm Äarfrcitog
l^tt jj^affia Dbcr bfl'i Iclbcn iinfccj l)crtcn 31Öcf" Ctjtiiti,
gcptebiflEt burcfi HPtoctor .iHäartint ICutFier 511 JJBittemtierg.
l^'Jls ^Ibcntcfjcn tft nun Ijljngciii^t. 9hin tooUcn toix fe^en bcn eingang
'^^ inn bcit 5|}afftDii. (5f)iiftiiy ba boä '.Jlkntcffcn gcfc^cl}cn iüQ§, gieng er
mit fernen ;3üngcvn in ain fclb baö I)nl)6t ©ctfamini, toic er bann ^jftegt, 5
ba lag ain gart unbcr bcm Berg Dlittcti, ba gicng er ein unnb ^iefe bie
^süngcr niber fi|cn. Unb nam mit jm :^^of)anncm, ^petrum unb ^Qcotium.
Unber bem gicng ain Itet)! ^ubaä in ber ftatt umb nnb richtet fct)n \aä) aü%
unb brad^t tned^t jufamcn, ©cnn er maint ca mbä)t ettnann umb 6t)riftum
(rtic benn pftcgt) Dil boldö fein. Unb eö tria§ haä rcgimcnt jü .f)ierufalem 10
in brcl) orbnuug gefaxt. S)aä crft Vttcn bie oberftcn )3ricfter, ttie man
l)c|unb bie gatjftlic^cn nennt, baö modjtcn Üljumtjcrren fein. 2)arnad§ haä
anber regcmetit f)elten bie obcrften unber bcm üoldf, bie ratfel)errn. 2)ornac^
Joarcn bie jtnen gelralt, unbcr beä 5pitoti t)anb, ber InaS Don ^Römern bor
gefe|t, bie tjlieütcn nn Dil 9{al)figg jeüg^ unb !nc(f)t, bie ha Jnartetcn tna \[ä) i^
cttoag erl)ebcn bolt. Die gelnalt crtncgt bictoeil '^uba^, alfo baä er uffbrodEit
ber bret)er ober^errcn tioIcE, ber got)ftlic^cn, locltlic^en nnb l)at)bnifd}en ober
üJomifc^en. 2)a baii E()ri[tuö morrft, ba t)üb er an jü tratnrcn unb jagen
unb fagt jii ben Jüngern: '6e^t cuc^ niber unb betten, ba§ ir nit lompt in
tierfüc^ung'. llnb gieng ain Itenig fon jn unb bettet: '3?atter, !an e§ 30
gef(f)e{)en, fo gce ber Äelc^ Don mir, boc^ nit toie ic§ loill, fonber h)ie bu
hjilb'. 'Sarnacf) gieng er ^l)n unb fanb bie junger fdilaffen unb fpract) jü
5petro: '^etre, magft bu nit aitt ftnnb mitt mir Inac^en? Der gat)ft ift
berat)t, aber ba§ f[at)fc^ ift fi^tnadj'. ^mx anberen gicng er aber ^l)n unb
^ptaä) ba§ fclbig gcbctt: 'SBatter, tan§ bann nit anberä fein, benn iä) mü§ 25
jn trindcn, fo gefc^cc^ bein gottIid)cr \m\l\ 1)a tarn er aber ain mal unb
fanb ft) fc^laffcn, bann ir augcn Itiaren befdjJtcrt. 2)a t)erll)cfe er fl) aber
ain mal unb gieng jum britten t)l)u unb fprad) aber ain mal bog felbig
gebett unb f(^lni|ct bliitigen fdjlüal)^. 3)arnad) teret er fid) »ribcr jii feijnen
jüngeren unb fanb fl) jü bcm britten mal fd)laffen unb fagt: '^sa, nu so
fd^lafft, fcc^t tje^unb naljct fic^ l)er3Ü ber mi(^ bcrrattct, ftcct auff unb lafet
un§ entgegen gon\ 5)lu hJoEen tüir fe^en h)a§ ba§ fe^, bQ§ ber ßlnangclift
1 $affioit *a 2 Wottin ünlfjn «nno. m. SB.jjij *« jü Söittcmtcrg fehlt *a
.5 ©etfamani abce ©ctfcmaui d 8 oin loeljl] bielocil *c feine rf II am Bande: üreyer-
ley regiment zu Hienisalem *c 12 t)c^t d nenet d 12113 'S)axnaä) bis totfefictvn fehlt *a
14 38itQtu§ *a JRömcren 6 16 bj Pa IT l^otjbniic&en] iinüäji *a 18 metdtct d
l'J Bcttcnb d !ommenb d 20 gicnge d inen d 24 fte^c§ a 27 jie d 30 jum de
92r. 13 [18. 2(pnl] 73
fagt, er ijob angefangen 311 tinhJicn unb 311 .^agcn. Sec^t, ba ml)eft ir
ß^riftum 1)t)t Qtn fctjn >)ur lanttcr ntctifd^en (lote toir feinb aUc, toenn ba§
et on fünb gctocfcn ift) Mcljbcn laffcn. 3)arnmb t)att er aucf) ()ic in bcö
tobc§ cngftcn fo gctialnict nnb ^agt. 'Jhi föic bic angft f)ie gchjcfcn ift, baö
» lünncn lüiv nid^t fagcn. Sßenn luiv ain hjcnig eci'fiic()t f)cttcn unb in bcö
tobtä nottcn geftanbcn, fo nui(I)ttcn luir cttluas baiOon tüiffcn. Die angft
abci ift cc ainei ftiibt, ain ftnnb ober biet tior beni tob, fecnn aincr bcn
tobt bor äugen fiil;t, fid)t bcm tobt in bic fre^ l)icncin, ftctjt ha5 hn tobt
feinen lachen aufffpenet unnb auff in jitfaücu tüiÜ. S)a gcct bann ain
10 foHii^ uott unb angft an, ain fotticf) .^agcn unb tvatorcn, baS eä jm bnid^ alle
fein g[l)bma6 gcct, buicf) lcl)6 unb leben, buvd) maict unb aü gcbal)n, baä
lain gll)bma§ ift, fl) ift auffä groft betrüebt. ®Iel)d^ toic man aincn l)e|unb
oufefieven foE, bm n feinen tobt bor fcljnrn äugen fidjt, beni ift alfo angft
unb Ittee, nnb lucnn aller ber Inelt luft ha toere, fo fiinb man jm nit ain
15 tropflin frctüb madjcn. Sed)t bic angft unb tratoren f)at {)ie 6t)riftuö auc^
ge'^apt, unb bil I)arter bann ft) cttlban ain mcufd^ bcrfücf)t Ijot, bann ba§
ift jm botBeljaltcn, bas er nitt lüanfl)nnig loorbcn ift, fein Ucriiunfft ift in
jm lautter, !lar unb ral)n büjbcn unb ijc derer bie bernunfft bcn tobt anficht,
l)c f(^r6ctlic()er er ift, t)c meer angft er auc^ mac^t. *Mer ain tal)I meufc^en
20 hjerben boU unb unfljnnig, bic füleuö nid^t fo l)art. 3)aö Ijat nu Cliriftuö
gelitten, nic^t bas jui bou nottcn toaö, fonber unnfcrtf)albcn. ÜJott l)att jn
ju ber liebe georbnct, ba^ tobts ftcrben unb cugftcn t)ctten toir berbicnet, ba§
foKten h)ir leljben. 51u l)att cö uufer gott für unn§ gelitten unb in fi(5
geloenbt, auff ba» ber tobt bie angft, trafft unb mac^t lofe toürb unb alfo
85 uns f^c§ jü übcrloinben, fo toir in jn glauben. 5Darunib ob§ nu auc^
atnem aitftoffen lourbc, fo leer man l)t)c luie man foÜ gef(^icft fein, baö toenn
ber tobt auff unä begünbt ju fallen unb ,yl engften, baä toir gebenden, bas
gott fein lel)b unb blütt für uns gefegt l)ab, unb al§ fein ftcrben für un§
gef(^Gf)cn laffen unb umb tobcS nottcn ubcrtoinbuug, auff baä »nie fl) unns
3" auc^ hjürbcn auftoffen, ba-j tbir auff jn fel)en fünben unnb an jn l)angen
im glauben. So übcrloünbcn loir ft) aud), toie iool ic^s l)alt, baä !ain
l)at)lig l)c fo fc^ttcr gelitten l)ab al§ (it)riftu§. S)ann tcir lefecn bon bil
Ijailigen, als ncmli(^ bon faut ©teffan, bie eutfcfilaffen ^abcn über jrem
tobt. 5loc^ bannoc^t baS man be» geh)l)fecn fpil. So ift beffer man beral)t
3s fid^ barauff. 3uin anberen !umpt beä tobt§ jtoang, bic fet)nb noc^ bil Berber
gctte^t. Sßenn l)e|unb aincn ber tobt angrcl)fft unb mitt jm ringet, bas
fe^en tnir tool an bcnen bic ba ftcrben, tok fl) fic^ luinbcn unb Irümmen,
2 am Bande: Christi traureu *c 4 tobtä d T 10 am Jiande: fBaS einem ftcrlicbc
meieren gegnc. 6 11 feine e 17 Wonjüd^tig abcd ttanfljiJötig e 22 tobtä ftetbcn] grog
fii^tecten *a fetten] ^abcn *a 24 engft abcd 26 eine oc einen b hjüvb *« am
Rande: Ziira lodt hereyteii *c 28 aU] oU *a 29 unb bis tobel] Unb bei ab jv. b' *c
34 banno^i] bcm ab off 'c 35 fe^nb] ift *c 36 ringt 6 37 mebc *a
74 ??tcbigten be§ 3a'^«^ 1522
abci bniinoc^t iitt alle. •I)ic t)Qt I)ic 6()viftuö auä) ouffö nücr T)eiBcft flcfjo^t,
unb ift otn unau^fpied)lid)c pcljit, ötl locnigcr bcm bcf§ nttt bcrfüc^t I)att.
2?avum6 ift nin foüid) rinf\cii, bnd l)duinb bcr mciifd), l)ci5imb ber tob oben
Icljt unb bringt jn, »nie ev in ainem augenblid; in abgvunb bei IjcH finden
mit^, tük in bcr 5£cüffel, tobt, f)ell auff ain mal bcrfdjUdcn h)oE, ba§ 5
ainem alle ntanbnit ba cntpfcllt, bnä l)evl3 jerfdinulljt unb ftcüfet gan^ bafjljn,
lüic )ünd)'3 an bei fonnen, bas jm bnrd; maul unb baljn bringt, unb bic
bal)n als ltial)d) madjt als bau f(al)fd) ift. S)aö I)ott ber ii'ünig (äjcdiiaS
3ci3s|ioi,i3 aud) bcrfndjt unb fd)reibt alfo (5faic 3. 'Quafi Ico contribit omnia offa
mca. Sßie ain Icio l)att er mir alle mcljne baljn jcrtnifc^t'. Unnb be§ 10
Ijabeu luir ain ©i'empel bon ainem bogt anff bcm odjucberg gefc^ef)cn, ber
tüolt fidj aud) cfmaö l)6f)cr§ bundcn bann bcr gcmatn mau unb ItJoEt ain
fonid)c gvoffc I)oftien cntbfaT)en luic ber ^^faff, ba ftrafft jn gott bor bcm
allai feiner tjoffart ()albcn, nnb tljctt fid) bic erb auff nnb iDoEt jn ha bcr=
fc^linbcn, ba baud;t jn, h)ic bic 'f)ell, tob unb altes anff fid) fcljc faHen unb 15
folt Ijetinnb barein finden, ba fiel er 311 nnb lt)olt fidj an bcn 'Elitär liaKtcn
bor engftcn unnb fd;lüg bic Ijanb in ain ftaljn, baä man nod) l)cütt bcljtagc
aEc finger fidjt. 3)a fid)t man Juie aljm jü mütt mii^ fel)u, ba§ jm au^
fein flabfd) bor engften 3Ü balju lüirt. Unb baS f)at ßfjriftuS am aUer=
Ijerbftcn cntpfnnbcn, bann er ift aEc jebt bei) ferner raljuen bcrnunfft bclljbcn, 20
alfo anä) bn§ er ba blutigen fd;UHU)f5 l)at bon jm gclaffcn, unb albo burc^
gotlidje madjt ent()alten luorben, fünft l)ett crS nit ubcrlotuben lünncn. 9lun
aber ba» ringe ben tobt l)att bcr l)crr l)l)c aEaiu ubertouubcu unb lo^
gcmadjt, mhi 311 nul^, er l)atö nitt bcborfft. SaS mu^ mon in aEcu ftudcn
iDoi morden, baS toaä er gelitten l)att, baä c§ unnS gef(^ct)en fcl) jü nu^, 25
unb bcr lel)d)nnm be§ Icijbcuö fei) für nun» jn aiucm fd)ilbt gefegt, ba§ loir
lernen auff gott traloen unb glauben, uiib gceub in bcn tobt mitt frctobcn
in gott, fo mu^ er auc^ ubcrlouubeu locrbcn in uu§. Unb bn^cr gceub nu
bic fbrüd) ^^auli "U)cr an got glaubt, bcr l)at ba§ leben im tobt, bic gered)tig=
toit in bcr fiinb, in ber l)eE bic feligtait unb crUifjnng'. 3)arnmb fpric^t 30
'•''3ri.'l5,"ei: 'S^obt, tua ift beiu ftadjcl?' Unb ftcrt bcn 5propl)cten ein. '^d^ hJiE oincn
Voinb laffen an^gccn, bcr foE beut tobt alfo fein oberen bcrborren, ha§ fl)
bcrfciU)en mt)cffcn, unb bcn tobt bcrfdjlinbcu in bcr ubcrUiiubtnu^, auff ba§
2 ))c^n] not *a lucuigcr cvtaiit bcm *c 4 briiiat] bundt *c IjcUc 0 l^ellc de
.5 »ctfd^tüdc b bctfäjtuctcn *c 6 cntpfcUct 6 .s' locidjt b at§ flci(c^ d 'J ßfoic. üj. ab
©jaic. Jjjbiij. *c JO ain Ich)] leu d jctiiilfcljt a jciliütj^l *b 11 am Hände: Sin
cjemtJcl b Exeiitpel *c 13 cmtifaljcu d 14 jn fehlt d 15 Wie] \mt et *a fö^ ace
17 ^enb abde tnb ftcin « in ftcin 4 in bcn ftcin *c noc^ fehlt *a fieljtog acde betag b
19 onflften e 20 cn))funbcn a ratjncn fehlt *a 22 fünbc d 23 ringen *c 24127 am
Bande: 9JIan niQg mctden ba§ ß^riftuS für »n§ gelitten ^ab b 27 Icten b gcttouluen b
31 am Rande: Dsee. xüj. ce Os. xiü d 32 aufeflccn fehlt *a ficvbcrten *a 33 »ctfe^l^c a
»etfe^l^en bce Beriefen d tobt fehlt *a
«Rt. 13 [18. apttl] 75
aUcn, bie an jm tjangcii, foU bei tobt aiii iibcitDinbtmtfe fein'. Xcr tüiitb
ift bei f)al)li(i flat)ft, inn beffj madjt (Sf)iiftua bcn tobt ubcvtuunbcn f)at,
bann jr ml)cffcn f)l)c Gf)nftnm ainen pnvcu menfdjen blcljben laffen, auff ben
bei tobt, l)cU, fünb mit jien mad)ten (gefallen {cinb. IHbei C';()iiftuu buid^
■ aotlic^c I)ilff unb tugcnt l)nt er fl) nbciluiinben nnb bei fonU'ff ift >ocl)tt bei
flioft flctDcfcn, bann Irebcr galifeel nod) fioucn, nod) ßicül^ l)at \n niadjcn
blnt idf)tüiticn, luic bei {ampff, bnnn f)inbennad) am Icljb ift ci Icidjt
gcftoiben, abei ba am galjft I)att ci angft flcljapt, bau ci jn ()att ubeHüinben
ml)eifcii. T'ife gal)ftlid) fülung )ef)c (f)aU id^) ul;emanbt bann bic öcibamptcn,
10 lücnn ftd) tel)6 unb fcel gefd)al)bcn ()at. Jarnmb Icci man Ijic im glauben
btand)cn bcn '^^affiou, bau luii bo uit tucibcn anff l)igcnt aim bing befton
mögen, fonbci bic augcu blo^ jii t^ün, unb auff bcn ubeituinbci fc()cn
6f)iiftnm, an bcn fiel) t)angcn, fo loiibt bei tobt in nnö l'cifd}Innben.
("yolgt uu lüie ei fcijnen fcijnbcu begegnet ift uuub foitau fommen in
15 bau Icl)plid) let)ben. Unb ba^ mag man taljlen in biet) ftncE. ^um elften
inu gat)fttic]^ im galten, ^nm anubcicn ins Iet)plid). 3)au biitt ift gemengt,
bau ift bie frfjmad) unb fpott, bcn ci t)ott Iel)ben ml)cffen, f)alb gal)ftlidj unnb
()alb Icl)plid). Gc luii bal)l)n Eomnien, nü)elfen luii ain luenig Hon bcm
biauc^ ffiflcn. Saiumb l)abeu aud) bic 6luaugcliftcn Uienig iDoit bailjnn
2u biond)t, bau fl) tnol trüftcn, liicun man fl) nitt in bioud) ficien töuib, bau
man uljmmci guiig baiOon fagen fiiub. Unb bau luii uu ainen eiugaiig
mati^cn, lüoUen toii gegenainanbei fjaltcn ben alten unb neloen ^2lbam, loie
*^^aulu5 fagt, Tau bei alt 'Jlbnni ain figui fct) bcu uclnen 9lbam§. 3)au bei atom. s, u
alt feigifft ()at mit fciuei fünb alles toaö Oon jm tnmpt, bei nctü ijob fclig
s.'s gemacht unb get)al)ligt buic^ bcn galjft all§ IdoS bou jm !umm. 3llfo :^att
ci umbfeit baä ei jm befüll)en fjatt: '3ff,5 nit bon bcm banm, Sünbc nit, isioica,!?
auff bau bu nit fteibeft bnrd) bic fünb'; bau ci Pon ftiaff iBcgcn bcs tobtä
nit fünben folt, Unit f)\)c 5lbam gcbotten. 3lbei 3lbam laufft f)l)nbuid) unnb
fumpt in bcn tobt, bem l)at nu GljviftU'u f)cian^ gct)olffen glelji^ toie auff
30 ain anbete tnel)^, fumpt unb fagt: ©tt)ib ba-i bu nid^t fünbigeft unb nidjt:
6ünbige nic^t, baS bu nit ftcibcft. 5iu Jnii ftecu l)e^uub im tobt binnen,
toenn toii nun ^eianfe iöollen, fo m^effen iüii fterben. 2lbam Irolt fi(^ nitt
abf(^iedEen laffen buic^ bic ftiaff. 5Ru lumpt got unb fagt: 3Bolan fo u^m
2 bcffjc acde 3 loffcii d 6 hone *c 7 bet] bifet *c 8 baä Ais l^ott] bic
T)at Et *c 12 am Bande: 3it Gfjtifto muf(cn toir bcn tob übctttiinben h lljonn d 13 on
bcm *i; bei^lunbcn a 14 forail d am Rande: Christus im garten *c 17 bic id&mad^J
b' l^on a bcr ^5n li bcu ^ou *c 19 ttieinig d 21 nicmer a bj Pa jngong ac ^ngang h
jngong d 23 am Jiande: Kum. 7. c Rom. v. d Mo. B. e 24 ^ot fehlt d toaä] boä fl!
26 ajH Bande: Cieu. ij *c 26/27 ©iinbc nit, auff fehlt *a 27 bj Pa 28j2!) am Bande:
Adam ist gesagt. Issest du so wiirst du sterbe, hat gessen, vn ist gestorben. Nun durch
christü spricht gott. Stirb so würstu leben *c 29 ge^otffcn Pa 29l31 gte^c^ bis nit
ftetbcft .fehlt *a 31 ftccnb *a
76 ^tebigten bti 3at)tei 1522
btc ftiaff an, fo tüüift bit xa\)ii. 3llfo bcv tobt bev öor^l)n ottt ftraff ber
fünb tünö, ber ift ijchuitb aiii aitjeiid) bcr füiib. '•illfo ^ic ift er getienebetjt,
bau 9cfd)tcf)t lui luciui luir luillirt ftcrlicii. Sßcim >inr lüt hJtllig ftcrbcn, fo
tommcn )uir iiid;t aiife ber ftraff l'iib jiUjeffen l)i)iibeimad) einig fterbcn, olfo
I)at gott bell fnll iiinttcrt. 5hi fo fcinb loir fo arm eHeiib iinbcr, ba§ tvix 5
nidjt ütniieii JuiEig ftcrbeii, iiinii tan iiitt fo liil geben bem frel)en IniÜen
bog er gern fterBe, ja ber frei) lutU flcüdjt bor beni tobt. Sjarumb gcet eö
mit cl)ttel ftcrkn unnb ermorben jii, baö loir ber fünb lo^ tüerbcn. 2lber
baä ift baö befte beö fterben-j, hau fid) bcr loill barein geb. Dann ber leljb
ift balb geftorbcn, fo fid) bcr gal)ft barcin ergeben I)att. Sarumb ba§ nu 10
bie natnr fo fd)liiad) ift, So l)alt nnnu Sott ain cingefel5t, ber iin§ foE an
bcr fpi^en gecn unb bie ()cE unb fiinb an§trel)ben, ba^ alle bic f)ernad^ geen
nid)l ftcrben liinnen. 5hi luenn bic natnr fagt: D Incc, cy ift fc^lrcr, ©0
fprid)t ßl)riftn'i: 2ritt l)er anff meine fiiejiftapffcn nnb gec fein t)ernal)cr,
©0 ftcrben toir bonn h)iUig, fo nuife bie fünb bann fterbcn unb bcr tobt in 15
unnfcrcm tobt. 5lIfo ift gott niifcr, baä man ju für ain bilb annem. 5!u
Ina bcr nid)t ift, ba mnfi Hcrbcrbnng fein, ba l)t[ftt nidjtö barfür. S)ann
bie natnr gcct nitt gern I)inan. Db gleid) bie tnedjt ganlj ifiannlid) bem
fd)ttievbt nnnb büd)ffcii entgegen lauffcn, baS ift allain ain OerftodI)ait, lücnn
fl) aber nu getroffen fein, bau fid) lel)b unb feel fd)al)bcn mu^, fo fumpt c» 20
mol auberö. Sorumb mü^ man t)altcn ben gelal)tö mann unb ff)t|ficrcr,
bcr fpiid)t: .s>'r, tritt anff mein fnjiftapffcn unb fid) anff mic^, unb luo ic^
blcl)b, ba blel)b bu and), fo t'ommen loir beim I)inbnrd). 3)cn glal)|man
mü| mau I)obcn. Xarumb miifs mau am erften ba-j bilb I)aben, bas gibt
atueu mnt unb mad)t manl)ait, ba§ ton frifd) l)inan goii, uod) ift ei 25
banuod)t fd)löcd)[id). 2arnmb über ba§ bilb ()akn loir and) ain t)er{)al)ffung,
2)a» mir, fo loir jm nad) gecn, loerben and) morden im T)eii^en ain manfjait
unb ain trafft, bann er ift fo manljafftig I)l)nau gangen beö gal)ft§ l)alben.
®cn gal)ft t)crl)al)fet er nmi and) jiigebcu, ber mad)t nnns and) manl)afftig,
ob mir glcidj ben gal)ft fo HoUig nit cntpfaf)cn. larübcr l)abcu loir nod^ 30
atnen troft in bem lel)beu, baä C[)riftuö aud) I)ic papptet, bann menn er nit
^applen f)ctt fcfjcn laffen, fo ()ett nnö bay fd)mad) gcmad)t, bau mir beerten
im lel)bcn: D luic bapffer gect bcr an tobt, mie bin id) fo fdjtoac^, 3lcO ic^
lan jm nic^t nachfolgen. ©0 fagt er: fidj, id) luiE mic^ fo tl)cff nibcr tocrffcn
1 am Bande: ®CV tobt b 3 luiUfl a 7 et] »uiv *a ftcrtcn *a gcct] gibt *a
8 mit] nu a nun *b morbcii *« jü bis luctbcii fehlt *a 11 ailt fehlt abcd eine gcjc^t e
13 nid^t] gern »nb Kiol *c 3!unc c 14 mein füfetiotJpc *a 16 unlct] ein nicg *a
17 Bcvbctbc *a luäjiä botfüii nüciö nidjS (nidjlö bde) *a 18 tonbfefncdjt *c 19 ain
fehlt *a äO icinb *a 32 fu§tro))t)en *a jij^ nee irtc d 23 bcnn bis gla^^mon] on
bic enbott, ba§ gclttjt ab bon fuit (fuvt d). 2)aä gctetjt *c 25 gont b 27 S)a§ h)ix
fehlt *a geeb a gecnb *b hicrbcn Wit oud^ *c 2y ben fclBigc geift *c 34 ©^^ acde
Siftc b
9ir. 13 [18. ?(ptin 77
iinb ja^jplen, e§ foö mir l'il toirfev tljoii bann biv, mitten in ben engften
loiE lä) am ftovrfeften jeljn unub ubciloinben. 2)ai'ninb |o ftec Oeft auff
mid^ unb in cnflftcn ioHtii and) n6ei)uinbcn, has i[t vcdjt flebvaucf)t ben
5J?Qffiün. v'Ujo foEen luiv anff ben tob geviift fein nnb iü)enbeit anberftluo
.'. ^itft cvlnarten ben öon ©ott. 5ltfo fagt 5paulu§, äöiv fel)en ntd)t§ annber§!Röm 3,30
bann )c^(acf)tfrf)aff, bic man f)cüt ober morgen tobt. 'Jtlfo müfj ti- ,511 geen
loic ü()iiftn§ fetbev fagt 'toilt bn mir nadjfolgen, fo nljm bein üren^ auff aKatiii. 11,39
bic^, tno a6er nitt, fo Biftn mein nitt Inürbig'. ^2ltfo gicng e§ öor 3el)tten
311, ba bie brantt nod) jung InaS, ba miirgt man ainen tag 3>üat)nljig, ben
1» anberen brel)ffig, l)e|unb ift fl) alt Inorbcn unb I)at rnn^el gelüunnen. G»
mn§ ganlj loibcr uclu inerben nnb in (^fjriftum fommen, ba§ man cev, gut
unb Miä in bie fc^antj fc^ta^e. 3ilfo foE mon nu Branchen baö bilb, £)a§
luir inn aEer anfcc^tnng (?^l)iifti tilb anfcf)en, ba§ in bie angcn fcC)laf)en
nnb bem frei) nadjgon, bann 6t)riftu§ gcet t)in bnrc^, loie lüee e§ jm t^ütt,
li unb tuirbt muttig. ©0 mtjeffen lüiv bitten, 6r tüoE unn§ auc§ ben müt unb
galjft geben, nnb mügen alfo auä) lernen in ber blobigfait ftard tnerben
unb mitten in ben incetagcn nberloinbcu. ^Jllfo fumpt Grjriftu» in nng nit
aEain tok ain bitb, fonber er pflanljt aEen fcljnen mütt in uns, ba§ h)ir§
aud^ leiben fünnen. Xarumb eö !uut loas ba tooE, luic grofe fcf;anb eS lüoE,
211 fo fec^ man, ba-i 6l)riftuö uufer l)er|og aucf) bie fc()e unb man()afftig uber=
tüinb, bas loir and) bitten umb man()ait, mitten in ben biugen ftarcE jü
Jtjerben unb l)inburc^ 311 fommen. 3llfo tregt un§ ^paulnö in aEcn @piftelen
Plirtftnm für. ,3iiin erften ]n ainem bilb, bem man nad}folgen foE, barnac^
bav er unS geb ben galjft unb müt ben er l)ab, nnb ba§ ift bie rcdjte 6f)rift=
-"■ lid^e leer. ?lber loenn man lernet, man foE etlua§ güt§ t()ün unb Ptjriftnm
üertaffen, baS ift berfierifd;. !Da§ fcl) nun bal'ou, ba§ mon lerne, tuie man
ben ^^offion brandjen foE, unb baä jn niemant crforfd;e, er fei} bann etü'enn
in notten gcHief5en unb ^ab fid) gct)ebt mit (^l)vifto, ba§ er§ gelitten ^ob
unb bnrd} gangen fcl), unb alfo burdj jn cntpfangen f)inburd) ,lügeen. '?Hfo
3u müfe man l)inein fommen unub jn braud;cn. (?y ift nit gcnugfam in bic
oren gefaxt aEain, ber falnr tal)g müfe t)inein gefnetten fein. 2)ag ift nu
bay 5lbam gefogt ift: 'fünbig nit, bas bn nit fterbft'. ?lber un§ tnirt gefagt: i. a«Dje2, i?
ftirb, bo» bu ber fünb abfommeft.
1 eä] bj e? *r mit] bir *« luivjfvl toax *a bivj mit *ii mitten] ''ähtx mitte *c
415 toit bis eituavteii] luiv gejdjitft jein oüe aiigelilicf, bj luiv bff ben tob getüft fcinb, tn neme
(neue h nemeii ntjencn *c) onbevjwo f)ilff, et^nrve (Ijitff 3Ü ftawenb uff flott *<•) ben *« 5 feinb *a
ß fcft(atfttf)offt /' c§ frlili *n 11 N am llamh: SBiv mülien nüeä »fl tin§ |el6§ in bie
ftfianlj fdilntjen /' /'•' iinb| bn§ toiv *r /.'* ba|e§*o 3n fe^ are fe^e hil fefje] ftige *r
31 bal l'is bitten] bariimb h)it jn auä) bitten jotten *'^ 22 ^inbuv^] in ben tob ab ben tob *c
übevfomcn *c 2H nm Kmule: wie viis Cliristiis ei vorbilil. *r 21 ifob] i)ai *<• 27 tx=
fotfd^e] ve^t crfa« *e 29 IjtjnbiiTi^ *c SO gnfigfam d -11 ber fnnjv taijg] bie feüre *n
32 %bn] 'Dhi (^iun be) *a .".'J obtommeft.) attomeft. 'Earnmb ba§ Iniv borjü luftig Werben
fo 3u leiben, fo muffen loir anfeljen ba§ bilb Cljriftü, b' ton? alfo »orgeet. dfl barni^ (barnac^ *b)
Don jm bitte feinem müts, ba§ mir in Dnfcr fifiraac^eit baS au(^ erleiben mögen. *a
78 iPrcbigtcn bc§ Sfa'^te? 1522
S)ci- fall 5petvi acfeUt miv fev tool, bann ei: 1üq§ ber fürnemeft unber
bon '^tpoftc(en, barumb l)at cv auä) am ^artefteii gefaüeu, ba§ er lernet
fortan fein freüntlid) mitt ben flcluiffen nmb gccn, bann e§ ift nid^tS jartter»
nnb Umi)ii)ery auff erben bnnn ain gut flelüiffen, fürnemlidj loenn c§ nod^ 5
jnnfl ift nnb crft entpfangen ift. Darunib ml)effen bie ?lpofte(en nnb
regenten an bem oller crften foEcn, ba» fl) lüiffen, ba^ fl) narren unnb
fiinber feinb, bas fl) fein faitfft mitt bem gelniffen nmbgeen nnb ftc^ i)'m
bcraijttent nnb laffen mitt fiieffen anff jn Ijingon, bann bie armen feelen
ijobtn ,511 nberiuinben nnb tot bm nugen fton t)ell, tobt nnb fünb, alfo ba^ 10
fl) fer fc^luacfj feinb. 3)arnmt' mnfe man fi) tüol lal)ttcn nnb rcd^t fieren nnb
maljben iDie jartte fdjefflin. 9lber nn fel)en tuir, ba§ bie 35if(^Liff mitt ben
armen getniffen umb geenb, lüie fi) cl)ttel et)fen unb abaniant toeren, nnb
faren f)cr nnb bringen nnb stningcn fl) nnb InoHen allain ftec^en, plagen
nnb bannen greülid), hai gcl)6rt allain ben tjenclern jü, nnb ha'5 fdjabt allain i^
ben armen fdjluac^en gcloljffen, bie garten berftoÄten ac^ten§ nit bil. ^loä)
geenb fi) l)er mit getronten foppen, man foll fi) anbellen, binben bie armen
gelüiffen mit jrcn gefallen, fo fl) bod) lel)b nnb leben bo für foltcn fe|cn, oüe
f(^U)ad)e getuiffen onff fid) loben nnb bie ftcrden nnnb fein lcl)fe ]nm glonben
fieren. S)o§ f}at fant 5peter auä) l)inbennfld) gctljon, benn er tnnft fein 20
gebredien Pon bem fol, nnb er '^at oin (fpiftcl gemocht, bie im Ijer^en
fc^med't oinem fdjluodjen gelüiffen.
^c rcgno Cljrifti.
3o(i 13, 3G (?f)riftn§ fogt l^ic ben fprnc^ 3oanni§. 18. '53tcin xciä) ift nit Pon bifer
306. IS, 37 tnelt'. 3(tem 'hier ba ift aitfe ber iBorIjoit, ber f)6rt mein ftl)m\ S)a fogt 25
er, iDo fein rel)d) ftce nnb \va eS nit ftee. 5icmlidj oHoin im f)er|en.
S)ornmb bie ipopiften bie in eiifferlidjer 3ierbt nnb gcbcrt regieren, bie feinb
nit ain I)ar fein ftottf)Qlter. 3)ann er fagt '^Jlein repd) ftect nit in bifer
tüelf, nnb bai- ift Inor, bann ba^i Cnnangelinm lan man nit faffen, toeber
in t'aflen nod) fd)l6ffer, e§ lofit fid) nit tlal)ben nod) gieren, fonber e§ ftat so
im f)er^en. SBer onfe ber tnor^oit ift, ber ift reic^. '?Ufo fteet e? in gol)ft=
liefen bingen oüoin, nit in anfelnenbigen. (5^f)rifti reid^ ift oin repd) ber
S Slpoftoten p tevet d J ben] bem ce be d jatttcrS] ttovli(^er§ ah jatttic^er? ce
3ortIic^cr§ d am Bande: Cfijn gut gettijjen. '< " an bcml nm *« t^ß »orfjtin 6eteitten *c
y ormen Jecten] arbeitfelige *« JJ nm Kande: ^JJapifliici) SSiidÖpff i Jj ctjjen) ftein *a
am Hände: Biscliüff d' gewisse» bescluvärlicli. *e lö greiiUd)! in tQii§ont teufet (teüffcl e) *a
ii a bem *h %enitx*a 17 foü] niiifj} *« fcinben) ^inberen abre fjinbern d 18 %e-
je^en *c 19 teinfe l Sßiil (oüft bis ßebTecften! ton? fein gefirot^en *</ 22 eine ab
23 5)e regno gfjtifti. fehlt *a 26 ftee] fet). '« unb bis ftee fe/i/l *a am Bande: Wo
das reicli f'liiisii *c 27 in bis legieren] cüfjevlicfj tcgieten 6')e in (.ein *c) jeijt *a 30 fd^olffet Pa
ftot abce fteet d
9h. 13 [18. Sl»)rill 79
h)arf)att. Sßtltii loiffcn, »ua§ fein Ijavnafd), fdjlojfev iiiib ©tet feinb? nid^t,
©onber aÜain hex glaub, bcr bie luavliatt ift, ba§ man ottoin on got ^ang,
bQvl)im [tcct ba-5 icl)cf) uub bie feligfatt im aiifilueiibigeii teitf} nit, bann bü»
ift alUiiit aiii Uuuett uiib fafjiiadjt fpit iiiib iiid}t-j vecl)t-5, toielnol bie in gotc-5
■■ vcid) fcinb, bie nüjcffen bannodjt eüffcrlid) lekn in cffcn unb in brinden
unb bcv loettt gcnljeffen, aha inef figflidj , innluenbig ftect ba« vedjt vcl)d).
'ilha bev 33Qpft f)nt e-S fjevnu^ 3ogcn in bn-S cüffevtidj rcgimcnt in effen unb
blinden. So man alfo t()üt bcm grienen f)ol^, bas ba billid) ginnen folt, "uc 23. 3»
tüie tniU e§ sngecn mit bem büvrcn unb ucvbamptcn?
10 t©er hrit tail ]^affia niipta.
9lu geet bie fdjanb f)ie nn, ticvmifd^t ntitt bem galjftddjen unb tcl)p=
lidjen (el)bcn. Unb ba-S fcinb bie tiier fjanptlcljbcn, ba^ er nni^ f)ie tjangen
an bem b'rcütj mit ben ergeften üOeltettern. 5iu ba er ()ieng, ha toarb er 3Ü
oinem red)tcn ^4>f äffen. Xa ift nnfer prieftcr, opffer unb altar, ha-i loir jm
15 nachfolgen nnnb ben alten 3lbam anfilücnbig uub l)ulüenbig t^veü^igen mitt
&t)rifto. Sedjt ba, \m5 Inolt nun bcr frei) »uill fünncu / ®ott bcr müffj
t)ie feljncn apnigen fun für uns opfferen, bcr mü^ iiunS t)ie bie fünb, tob
unb l)ell nberUiinben, anff ba§ alte bie an jn fangen tummen 311 l)apl nnb
t)ilff burd) ba? gcktt, ba§ bo I)ie gcfdjicTjt. 3)a lafj man gott ben rechten
-"> ^^Uiefter fein, ber ba opffer nnb bie fünb meg nem, uub baf)er leren bie
gcredjtigtait.
Vütli Ifirli liini.i faDatani. üKain.sT,«
S)avnai^ Öcli, l)eli, in allen bvepen lepbeu l^at er gar nit troft gel)ept
h)eber au|;Uicubig nod) puluenbig: putueubig f)nt er 3applet, n^lnenbig gelitten.
•-'5 S^arnad) in ber fd;niad)ait fjat pcbernuiu gcfpot, lucr ba tünbt t)at. 'A^err, i.'ui. i3,42f.
gebend an mici^, Inenn bn tnmpft in bcin repd)\ 'y^nrloar, fürtüar, bu
hJürft bei) mir fein in bcm garten'. Ta Iiraudjt nbcr CU)riftn§ ba-S 5priefter^
Uli) ampt, npmpt bie fdjliiffcl unb abfoUnert ben üou fünben. 3)a§ ift aUel
nnn-j 3ii troft gcfd)cl)cn. 2)as ift ba? Ijpc (fljriftnS fo blo% ftirbt, ha^ aud) (301.19,2?)
30 bie miitter nid)t ba blcpbt, bann e§ ganlj tierlaffeu miiff3 fein mit ainem
(5f)riftcn mcnfd;en, aKeS müfj e? abge3ogcn fein, '(v^? ift nu alle? t)ollbrnd)t':3oii 19, 30
ha^ opffer ift ba, ba ift bie fünb, t)eU, lobt nnb aüe? 3umal uberlunnbcn.
S)arnmb folgt 'änatter, in bcin ^cub bcfild) ic^ bir meinen gapft'. 5Da ^aben sut. 23, 4g
/ fc^foffj, ftctt *n 1I2 iiidjt, Sonbcr ntlaiii ff/ill *<i 4;'i bie barifi ftinb (finb l) in
9otte§ reicf), bie *n !> twb brinctc l 7 c§] f§ iiu (nun hde) *a 8/y @o hit wxiampttxt
sieht wich Zeile. 10 *c 9 jiifloii *n /" ^pQJfio ttliylo] bc§ ?Paffion§ "n 19 it\ä)iä)t,
JBütter WTflib jn, Woü {tje (fl) l'ä) luiijJEnt (iDifjcnt Ixl) nit 1uq§ jlie (ji) hil) t^unb (t^im I'}. 3)o
loffj *<i 32 §eü §eii feli/i *r J-l sfeluinbig e 20 (jot (vor flebermanj] bo fjat **
27 in bem) im *« 29 flcfc^c^cn. 5 Snb »on ftunb an, nom jije ber jünger ä" fii^- S 2iaä ift *c
30 aine Pa 33 ßefljtf) acde Sefitfje l> mine i
80 i»rcbiglcn bc? Sa^re? 1522
luiv Uli unnfcv leben lang an jü lernen, ba§ hJtr alle ftucE für nnS bilben
sut. 23, 44unb alfo nadjfolflcn. 'gt tenebre facte funt in uniöerfam terratii'. S)a
lüarb ain ndue Hielt, ba fam got nnb »üott ben fun Iciber auffrüften.
aiiatt. i5,js ifiirlnar bae i|l ijotted ^un,
'SÖarlid; ba§ ift gotteS fun\ S)a geet ba§ 6l)riftlid) tuefeen toiber an,
ba Iel)t nn am mal)[ten an, ba^j niuftu lool braud^en. 2^en fürtüi^ aber ben
ettlid) füdjen, ben l)ab id) laffen faren. ^fJu looUcn tütr got anrl)effen, ba^
luir fein leijbcn alfo mügcn f äffen, ba§ tüir barburc^ mügen ubertoinben
tobt, f)eE nnb teüffel. Linien, ba§ gefd;e]^c alfo.
14 (27. aiptil 1522)
Sernio de S. Antonio
(für Sonntag Quafimobogeniti tievfa^t).
Ad lectoreni Saluteiu. lo
Nemo omniam est qui ignoret, in quem abusiim omnis monastica cohors
aliiit, atque adeo omnis mos ac consuetudo primitive ecclesie, ut
qiiod romniune primnni fuerat, iani in privatum rediit commodum, sie ut
quique avaritic studio hoc quod omni homiui eommune est vite sue pro-
posucre. Primum efeuim in ecclesia pueri in re cristiaua instituebantur, is
islieque communi victu fovebantur ad annos usque pul)ertatis. Quando ex
epliebis excedebant, tandem (ut docent monumenta veterum historiarum)
matrimonio iungebantur, Ne hinc lüde errabundi (ita ut fit) diseurrereut
nimium segnitie turpique otio atque adeo leviusculis rebus .sese committendo
que ut plurimum libidiui ocasionem prestant. Porro ubi visura fuerat 20
maiorilju.s natu qui huic muneri preerant, quibus ecdesic bona pro stipendio
erant, eum ipsum pietatis usum in rem })rivatam atfjue pharisaicani traduxe-
runt seclu.sa oninium pauperum ope, et eo prodiit tota euculatorum oaterva.
Sic ventum est cousque, quod cliaritati adeo palani adversatur neque in ullo
monastice religiouis pretextu favilla pristine diaritatis sie iihicescit spetiemque 25
pietatis pre se ferre videtur. quam in illo ipso ordine, qui est revereudi patris
sancti Authonii, in quo omues (jui flammam adustionis (ut vocant) senserunt,
cunctis vite sne diebus victu et amictn aluntur gratuito propter pietatem
cristianam cilra expeusarum refusionom. Hinc est, quod quotanui.s eius
nomine questnarii ])er oppida qnedam et loca totainqne cristianitatem quasi 30
elemosinas in pauperum subsidium <M)iligunt, id quod palam est. Vale.
l':3 loir aüe bis nnc^iofaen] mit oUen ftiicfcn für \>ni 3Ü fiitbe. *a S ouffvufien] »ffriöölen *c
4 ba§ ift) bev «oä aAcc ber luor d ö SBailic^ l'is fun felilt *c 0 bo) 5iun alfo liebe
frcünb, folt ir ben ^ajfion 3Ü ^et^e nemc on ictracftten. 2)a *c tnüffjt ir *<• 9 ge{d^ed^ *o
Es folgt in b: ^m jat Ü)l. 3). jriij. Jl muuere 23 secluso 25 Uluscescit
Ilr. 13 [18. %pxH] 'Ih. 14 [27. ^älptil] 81
I h e s u s
Dominica Quasi modo geniti cristianisaiimis doctor Martinu.s Lutlieius Euangelice veri-
tatis restaurator in favorem priueipis Fiideiici nee non domini doctoris Reysenbach
Preceptoi'is in l,ipliti'nljf'i-g prodicavit, Ininc sermoneni de sancto Antlionio, ((uia festiun
5 dedicationis illo die ibidem.
'T Etamiiii in doniiiio et oxMiltatc iiisti'. p.s. 31. 'Exultcnt iusti in con-'Bi 3'.Mi
_1 ^ spectw (U'i'. ps. G7. 'Exnltate, insti, in doniino'. ps. 32. Sanctoruni |j j^;!
vitas popnlo prodioandas docct Panhis ad Heb. 11. oapit: iihi miilta patriim ^cbr. u, .«ti.
exempla proponit, ad fideni in deniu provocandaui , ut Ciistus Mat. 22. Watii). 112, 4
1« Invitatis ad nuptias dicit: 'Tlianri mei et altilia mea occi.sa sunt', id e.st
sancti patres ad gentium fideni et niorum predicationem, et Augu.stinns li.
confess. Confitetur se exeni])lis sanotoruni anditis convcrsum aliegans illud
psal. 119. 'Sagite potentis acute cum carbonil)ns desolatoriis'. Et vastant^f 120, 4
omuem im[)ietafeni. Hoc est verbum dei cum exemplis sanctorum. Primo
15 quidem desolantur male eu|)iditates, oonvcrtuntur fortitor peccatores. Exempla
Kauctorum illa sunt utiliura, in (piibus plura de fide tjuam de operibus et
niiraculis docentur, Quia fides est prior et nece.ssaria ad opera, sed opera
fieri possunt sepius sine fide. Cristus enim matiiei 24. Predixit futuros qui watiii 24,54
prodigia et signa daturi sunt, ut in errorem ducant, si fieri jjosset, etiam
20 electüs. NuUis operibus aut miraculis e.st fideudum, nisi fidem prebent et
iuvent.
Cum aufem nostra professio precipuum habet sanctum Authouinm et
offitio nostro iiicuml)at cundem sanctum per orbem commendare deique
gratiam in eo predicare, que gratia fidei in deum mirabiliter in eo excelluit,
25 statui ex eins legenda brevem et iusiguem partem decerpere et in ea nobis
exemplum tanti viri propouere. Legiraus itaque in vita sancti Anthonii (ut
beatus leronimus in vitas patrum capi. 3G. refert) Quod adversus omnes
temj>tationes et quascnmque tribulationes (quibus nos omnes quottidie agita-
mur) brev'cm dedit diseipulis suis doctrinam, talem scilicet, Quod studendum
30 sit omni homini spiritualem letitiani habere haue et sie efficacem contra
omue malum, ut demones non aliud eque odiant in homine, quam si viderint
enm spiritualiter gaudere, cum ipsi sint Spiritus tristitie. Hoc vitio maxime
sagitant, ut homiues fatiant tristes, dciectos, graves corde et anxios, qua
temptatioue impediant in illo boua opera. Multis adver.sitatibus eos pulsant,
3b ut sj)iritualem letitiam extinguant.
Est autem letitia alia carnalis, que oritur ex afflueutia et quiete rerum
corporalium, ut sunt sanitas, fortuua, divitie, dignitas, favor, poteutia, ami-
citia et similia. Et hec nihil prosuut, imo augent tristitiara in tempore
adversitatis, quia sicut res, in quibus letatur, non sunt vere, sed fallaces et
40 temporales, ita et gaudium in eis nitens fallax est et temporale. Ideo
iCutfietl SBcrte. X,3 6
82 ^«bigten bc? 3n^vc? 1522
notautcr dicit letitia spiritualis, que oritiir ex rebus spiritualibus. Spirituales
autem res simt iuvisibilia dona dei et 'quo in cor hominis non ascenderunt,
i.sov. 2,9que oculus non vidit nee aiiris audivit', ut pau. 1. Cor. 2. Queritur ergo:
qnomodo potest lionio gaudere de iiis que non videt nee audit nee compre-
hcndit? Respondetur: Dens hie previdit pulchrum remedium, quia ex quo 5
res ipsas non possumus compreheudere, apprehenderemus ipsas res. Hec
sunt Verbuiii et Sacranientum.
Verbuni est promissio qua promittit res ipsas. Sacramentum est
Signum quo ostendit res. Si ergo promissiouem et signum eius apprehen-
derimus, vere res ipsas apprehendemus. Quare nihil iucuudius, dulcius, lo
efficatius ad consolandos nos in hac vita quam promissio divina et signum
eiusdem seu sacramentum. Quid autem promittit verbum seu dei pro-
missio? Respondeo: bona que maxime cupit liomo. Quid cupit homo?
Vi vere, nunquam mori, sine peccato et mala conscientia esse, bona et leta
conscientia agere, esse securum a timore mortis et inferni, effugere extreraum n
iuditium. Hec enim, cum interrogas ab liomine, Respondet sese toto corde
cupere, quia hec ipsa sunt que omnem hominem contristaut. Ut si omnia
mundi gaudia habeat, tamen cor eius contentum esse non potest, donec
moi-tem timet et peccatum sentit in sua mala conscientia. Ad ista ergo
mala evitanda et bona acquirenda omnes homines soUiciti sunt, uec est so
ullus tam iusensatus, qui nolit vitam pi-o morte, celum pro inferno, iustitiam
pro peccato. Sed pauci inveniunt vitam et locum in quo hec iuveniuntur.
Nee potest ullus homo spiritualitor letari, nisi ista invenerit. Idco quando
sanctus Anthonius letitiam spiritualem sie commendat, ut sacra scriptura
docet debere letari et gloriari in domino, shie dubio vult, quod letitia 25
spiritualis sit de securitate peccati, mortis et inferni et certitudo de iustitia,
sat.3, i4f. vita et salute. Sic Baruch .3. 'O Israel, disce, ubi sit sapieutia, ubi sit
virtus, ubi intellectus, ut simul scias, ubi sit longituwiitas vite et victus,
iibi sit luraen oculorum et pax: quis invenit locum eius et quis intravit in
thesauros eins?' Et sequitur il)i, quod multi principes eius sapieiites studiosi 30
et omnes homines quesieruut eam. Sed non invenerunt, ideo perienmt.
Vide ibi pulchrum in fine capituli.
Ubi ergo invenitur ista letitia, ista sapieutia, ista pax Et omnia iam
dicta bona? Dum viam querunt homines ad oa, aliqui volunt per opera
sua et iugenia pervenire ad haue viam et pacem. Quia dum vexantur a 35
peccatis et conscientia sua sive timore mortis et infcrui, Eunt alius Romam,
alius Compostellam, alius ieiunat. Sie alius hoc alius illud opus aut locum
aut tempus eligit, in quo se oxereeat, ut peccatum mortemque evadat et
letetur spiritualiter in paee conscicnlie. Et omnes hy frustra querunt et
pereunt cum illis quos Baruch enuraerat, Quia non inveuiuntur ista bona 40
i3 iueuerit 40 inuenuutur
•ülx. 14 [27. 9tprill 83
letitie spiritiialis in ullo loco, operc, certo die, siciit ibidem dicit: 'QuisSar. a,29fi.
ascendit in celnni et cduxit eara de nubibus, quis transfretavit mare et
attulit eam super aurum electura? non est qui possit scire vias eius uecjue
qiii exqiiirat seiuitas eins'. Rationew omnium ibi, nt dixi, quia sunt invisi-
5 biiia bona, que vorbo tautnni conipielicnduntur proniis.sionis (oportet ergo
homineni ista invenire volentem abdicatuni esse Omnibus visibililius et
corporalibns rebus), locus itacpic ccrtissimus, in quo inveniuntur j)ax et
lelitia oordis, ot prorsus non est alius quam verbnm divine promissiouis.
Quare (pii in trisfitia sua seu mala conscientia seu in periculo mortis alio
10 currit ef uuxiliuin qnerit quam in promissione dei, bnnc iuipossibile est
noii periro. Unde dicit Barncb: 'qui novit omnia, adinvenit eam' et 'tradi- »av 3,' 37
dit iliam lacob' non aiiter quam iu verbo promissiouis. Quare si urget te
peccatum, si tribnlat mors aut infermis aut (luodeumque periculum aut
temptatio dial)oli, opus est, nt oeulos avertas ab ipso malo quod te affligit
li et ad promissionem dei omnibus viribus te convertas; in ea enini inveuies
requiem ot paooni et letitiam auime tue quam totus inferuus non possit
auflerre.
Queris autem: quot sunt verba proraissionis diviue? Kespoudeo, quod
multa. Primura quidcm est generale contra omne maluni sive peccatum
20 sivp mortem sive tribniationom quamcumque. 'Quicumque crediderit et swatt. le, ig
ba))tizatus fiierit salvus erit' 3C. Hoc uno est maximc gaudendum, quia si
in tribulatioue quacumque huius promissionis dei raemor fueris et sie dixeris
oonira diabolum: Ecec ego baptizatus sum et ercdo in cristuni, adducendo
mox illud: '(piieumque crediderit et baptizatus fuerit' K. iam es vere in TOarf. le, le
25 loco pacis et letitie et quietis. Si euim adlieseris bis verbis fortiter et non
dubitaveris ea esse vera ieqne vere baptizatum, impossibile est, nt te
peccatum vel mors vel diabolns superet aut contristet.
yic legimus de sancta quadam virgine, que ad orauera temptationem
cuiuscmnque mal! non aliud opposuit quam suuni baptismum dieens brevi
30 verlio ad satanani et ad mala inpiuignantia sie: 'cristiana sum' quasi diceret:
baptizata sum et credo, ideo nihil facis, satlian, quia stat contra te invic-
ti.ssimum promissionis verbum : 'qui crediderit' 3C. Nani et nobis baptizatisniarf. le. ic
et credeutibus dedit promissionem gencraliter, quam oportet cum fidutia
opponere contra omne malum, et mox sentiemus levamen.
35 Preter haue generalem promissioueiu sunt quedam particulares: ut si
peccata tua te in conscientia tua perturbcnt, habes pro spctiali letitia
excitanda illud Mathei .18. Ca. 'Quodcumque solveritis erit solutum' K. Si Matts, is.ie
ergo fueris absolutus a peccatis tuis per sacerdotem vel a quolibet in
necessitatis articulo et in haue promissionem dei, qua absolutum a peccatis
40 dat te receptum in gratiam, et non alio curreris vere (in hoc euim differunt
82 promissioins 31J32 inuictissi.
84 «Prcbigten be? 3nf)tc? 1522
stnlti et sapieutep: Stiilti volunt sc jiropprio npere quietos reddere ante
verbuni et fidem eins, Sapieutes antem propprie verbum promissionis et
fideiu appreheuderunt et in lioc se tutos reponunt, deinde operautnr bona),
sie invenisti locuiu tutissimnui pacis et letitie; qnia deus non fallit nee
mentitur, modo tu credas firmiter eins proraissioni , iste est locus refugii de s
*i. 7), aquo psal. 70. 'Esto nüehi iu denni proteetorem et in domum refugii, ut
salvnni nie faeias' jc. qnia (ut dixi) denni habere non possuinus, enm sit
invisibilis, nisi in verbo promissionis sue. Nempe ipse est protectio et
refngiura nostrum. Si ergo te mors ant pericnlum mortis urget, quo ibis?
Soll 11,25 f. Non nisi ad verbuni eristi, nV)i dicit lohan. 11. 'Ego sum resurrectio et lo
vita: qui credit in nie non morietur et, licet moriatur, vivet'. Hoc verbum
tibi non nieutitur, Si ipsum in fide apprehenderis et Cristnm vere dixisse
credideris et invocaveris. Quod si non feceris, omnia alia frustra facis et
peribis. Sic si te aliqua tribnlatio onerat, quecnniqne illa sit, liabes verbuni
SBfatiMi, 28 eristi Math. 11. 'Venite ad me onines qui laboratis' k. In quo loco sie is
ferme paceni et orane bonum invenies, si credideris Cristnm vere tibi ea
verba dixisse. Ita omnino non est pax, non est salus, non est leticia, nisi
in verbo dei promittentis bona sua.
Duo sunt ergo necessaria ad spiritualem letitiam, quam sanctus Antho-
nius egregie conimendavit. Primnni est verbum promissionis. Deinde fides 20
in idem. Sicut ad sanitatem corporalem dno requiruntur: Primum locus
firmus ac tutus standi, Introitus et receptio ineundi. Hie antem diabolns
multa arte insidiatnr uobis. Primo eonatur hie distrahere, ue in periculis
et maus suis recordetnr ant inveuiat verbum promissionis, dum soluni pec-
cata et pericula et mala proponit et magnificat. Quod si non potest prohibere 25
inventiouem, quin homo tandem apprehendat verbum, tamen molitur, Ne
honio ingrediatur, viani intercludere, hoc est, ne homo firmiter eredat pro-
missionis verbo. Sicut in simili milites in hello primo nituutur hostes snos
distrahere a locis suis tutis et facere vagos et errabuudos, ut non sciant
quo vadant et fugiant. Quod si hec non possunt impedire, cum sciant 30
loeum a quo pungnaut, studeut tarnen eis viam intercipere, ne perveniant eo.
Ita in isto spirituali negotio conscientie, scilicet quando nrgetur peccatis aut
morte aut quacuraque temptatione, oportet primo verbum dei arripere, cum
sit aiieni invietam nosse et apprehendere diniissis aliis omnibus que dia-
bolus suggerit, deinde fortiter se eidem verbo credere et dubitationi non 35
consentire quam diabolns movet, et sie ingredi in castellnra domini .securum
et firmum et credere fortiter promissioni dei.
Dicis enim: Si sola fides ad verbum snfficit, non ergo sunt bona opera l|
facienda. Respondetur: sunt facienda, sed hoc vult scriptura, primo cor '
hominis adhereat verbo divine promissionis per firmam fidem, et sie ex illa 40
35 eijdem duibtationi
II
9h. 14 [27. Slptil] 85
Hilf fliiiint ((|)t'i';i e.\ };iatiiito ilci aiiiore, miUiii.s peiiu Vfl preniii respectu,
quia iam habet hereditatein per fideiii, .sitjuidem fide pnrificantur corda et
gratis iustificantur p.x fidt-, noii ex operibus, et .sie prosuiit opera. Alinquin
si nou fiieriut liec previa, verificatiir verbum apostoli ad Ro. 14. 'Omne (juud fRom. i4, 23
i non est ex fide, peccatiun est'; ubi autem ista duo fuerint: verbum et fides,
ibi omnia opera sunt boua, et ubi non, ibi oninia sunt noxia et mala. In
iioc enim differunt stulti et sapientes, (juod stulti prius per opera voluut se
quietare ante verbum et eius fidem, Sapientes autem Omnium primo verbum
promissionis et fidem apprehenduut et in iioc tutos se reponunt, deinde
lu operantur bona.
Patet ergo sanctum Antiiouium brevem et nobilissimam dedisse doclri-
nara contra omnia mala, dum ilocuit nos letari in domino spiritualiter. Sic
eoonverso non est gratior diaboli oc^casio ad nos perdendos quam tristitia,
Sicut dicit Eccle.siastici .30. 'Tristitiam longe pelle abs te: multos enini occi- ©it. 3o, 24
13 dit tristitia et non est utilitas in illa'. Quomodo autem expellenda sit, iam
dictum est, scilicet per verbum dei et fidem nostram. Unde Icgitur de
sancto Anthonio, (|uod letitia spirituali sie erat plenus, ut numquam vultus
eius diversus apparuisset, sed semper equali.s, et ideo dicitur, quod qui eura
ante non vidisset, ex aspectu et hilaritate vultus cognosceret, sieque implevit
20 verbum apostoli: 'Semper in domino gaudete'. Neque enim cristianum (etiam spiiii. 4, «
si peccet) propter peccatum contristari oportet, sed mox per verbum pro-
missionis et fidem resurgere debet, dicente scriptura 'septies in die cadit Sfc. 24, is
iustus' 3C.
Hie tenete exemplum saneti Antlionii pro liac vita nobis oommendatum.
25 Donet nobis feliciter mutari dominus.
24 santci 25 a33ie9i /"ujri die Übers, bei
86 ifrebtgtro be^ ^a\)xe^ 1522
15—24 27. «pril bis 4.!DlQi 1522
mib ßtüirfau*
15 27. 3(pn{ 1522
^rebigt 5U SBorno om Sonntng Quafimobogeniti öorntittogiS.
31« adjtcn tag bcr (ll>ftcrn Jtrrmo
gcyrcbigct 511 2?ani biirclj bcii Inirbigcii ^. JUS. IC.
/w^© lütit imö fuigcf)altcn im [)cutigcn ©imngelio toic einä 6f)itften lefien
>2^ fein fol. 5lcmlid) in ^hjcljcn. S)a§ cr[tc, ba§ im bcr '^evvc h)el)fe feine
!^cnbe unnb fn^c. 3)aS onbcr, baö er tueibc gefant luic 6I)iiftu§ gcfant ift. s
;3i; I)Q6t gc'^ovt, unb tutit gcprebigt in bcr ganzen tnclt, has Ircnn
mann fromm fol hJcrben, Ijebcn fic an am gcfc^c bcr mcnfdjcn. 6'j !ommct
h)oI baraufe bic en^crlt(|c fromtcit, aU ttcnn bcm Gbrccfjcr ober gel)ric^tcn
baö i)aübt loirt aBgefii}lngcn , aber Oor got loivt er nit from nod) from
gead)tct. 6in anbcr Joelj^c ift anijnfa[)cnn bic fic^ fo anT)c'6t, bas fic unä 10
furicgt feine gotlidjc gefc^c, baraufe Inir unä felber lern erfennen, bo§ fpric^t
1 \m A am 0 SertiiD C giii Sermon am acOtcn tog iiaiJö Cftctn D 2 ®otn C
bcn roirbigcn fehlt D 4 im] ijit O 7 gejafec (u. so oft) C lommen C 8 ben C gc=
itEc^ct CD ober (u. so meist) B gerieften CD 10 -fachen C 11 tctncn C tcien D
%m crftcn ..^omitaoc nadj €»ftcrii, in fJ&arnc.
SnnljaU.
Eine Sefdjreibung bct jh)ci) ©lüde beä ßljrifllid)en Ceben^.
I SQon bcr SBffdjteibiing bct jhicl) ©liicfc be-i Cf)tiftlid)en Seben* übetfjaupt 1 15
II Son ber SBefdjveibung bet 3rt)cl) ©liidte bcä Pljtiftlidjcn i'cbcnä befonberä.
1 Sie SEfdjvcibiing bc^ erftcn ©tiid'ä Gtjrifllidjcn Sebcn^ 2 /, 4
2 2;ie S3Efd)reibung bc-i onbeiit Stiidä 61)viftlid)cn Sebens 5. 6.
_ 1.
351 bicfen jtocl) ©tiicfcn, ha'^ 6^riftu§ feinen ^imgcrn §anbc unb güffc w
jciget unb i[)ncn bcn gi'icbcn gibt: ^unx onbcrn, bo^ er 3U i^nen
fpridjt: 'Sßic mid) bcr Später gcfanbt ()nt, fo fenbc id) endj. äßclc^en i^r bic
Siinbe crlaffet' k. luirb uns baö 6f)rifttid)c £c6cn bcfdjricfacn.
2. Sic (Sefe|e madjen baö ©etniffcn ni(^t fromm, fonbcrn f)elfcn nur
äu einer auffcrlic^cn 6t)rBartcit unb g^rommigfeit. ©Ott aBcr tl)ut oiel ein 25
anbers. grftlic^ geiget er un§ burc^ ba§ @cfc^, »nie loir oon innen unb
9k. 15 (27. aptil] 87
fo: Xu folt einen flot finbcii, ijn allein anbeten, in ijiie allein tratoen, ^ilffe
unb tiofte allcine bei) im fnd;cu .jc. \vdd) nm bavumb bivt fuifleljalten, bas
totr unu lern eifenncn, gleirf) tuic einei im jpigel fiel) idjalnet, luenn fein
(}ch)tf|en benn bebt an ,^u jappellen an^ ber befinbung, bau ev gottcö gepot
5 ntc^t "^elt, fo tf)nt bau gefctj iecl)t fein el)9en »oercE. Unb .jttietjedel) mcnfc^cn
fcinb, bic hau gepot cifnttcn. Tic erften feinb bic lucnn fie es T)a6en gef)ort,
t)cben fie an ben luerrfen an, bie fpiedjcn (3)u folt einen got I)aben) idj U)il
einen got anbeten, bie fd}eincn benn mit glel)fcnben Uicrcten, gleid^ ttie l)e|o
bic gciftlid^en, ba» fetjen benn bie lel)en unb böigen nad^, ba-S feinb bic elften
1" bie baä foffcn unb meinen fie boUeuä Ijalten, unb fjaltenä boc^ nit. 3)ic
anbcvn feinbt bic, bic fic^ barau^ cvfcnnen: 2)u folt einen got [)aben unb
anbeten. Sßaö ift i)ai>'. foltu bie fnic biegen? Inas ift Ijabcn el)nen got? ba§
ift tiato unb juborfidjt l)aben ^u got, ba§ er \)m f)clffe, an toeli^ä "^ulffe er
nichts bermag, ein foldju fjcrlj, baii fo gvnnbtlid} bemutig ift, ba§ teil got
15 '^aben, ba^ gan^ in ftc^ erfd^voden unb ,]a|3peln ift Jüoiben au^ bljfcn gepottcn
unb fleugt nur ju got allein in feiner not unb angft.
3Bibcrumb and) fo er »uirbt angrel}ffcn bie gcljftlic^eu , bie ein fi^on
leben fuercn für bcr lüclt: bolbt fum^t erfur ir l^e^ligteit, baii ift fie lunncn
ni^t'j lel)ben, aud^ baS mann tjn einen IjeHcr ncme ober etlüoä tfjctc, unb
20 lüic mann l)n eljnen grofc^en ab^euc^t in bcn jljnfen, fo bannen fie unb
irerben loütenbc. 2ßa§ ift§ nü^, ba§ fie bic fnic Beugen unb bife nit t^un,
nic^ty hjoüen Icljben. 'illfo tfjun aud^ bie anbern unnb ber bil, ber laufft
3U fant '^ciiob, ber anber gen 3iom, bcr gen ^icrufalcm, ber »öirbt ein Mhniä),
bic eine 5Jonne. Sßarumb ? ba§ er fii^ feiig mad), ftd) felbft errebte unb
si l)ilfft. äßaö folgt bann barnad)? 2)ann fprcc^cmi fie: :3d) bin fo lange im
orbcn getoeft, id) f)ab fo bil mal§ gcfaft, ba§ l)ab id^ öorbient, got tnirt mir
bil barumb geben. Sas l)el)ft ein abtgot Ijaben. S)a» meint 6faia§ bo er
1 eilt C ijnc) ^^n B im C l)ti V uctttutucn D 3 Häbiä)^ C Welche D für-]
bot- BCD 3 tccvucn C Ictcit D iit C 4 jaWcit (' }a))|)clu D 5 nit BCÜ itictB B
hjcg C 6 (inb (ti. so uft) C 8 j^o i> 9 bann D uotgcn in nac^ 0 13 on (it. ho stets) C
(u. so meist) D 14 ©ot toitt C l.j jaHcn C 16 flcüfjt C IS Bor C Ijctfür ß
20 toic] wenn D 21 ift C/> iicgcn CD nid^t V 22 nid^ä (u. so oft) B
tf)on (ii. so stets) C 23 ^ictufalcm CD 25 I)itff D bornod^ JJ 26 mal D bcr-
(u. au stets) CD 27 uit fehlt C abgot (u. so stets) BD ^faia§ C ba (u. so stets) O
auffcn befd^affen finb, iuenn er fprid^t: 'Su foHt nid^t anbcrc öiotter l)aben'.
3lu§ biefcn (Geboten cricnnet bcr 'DJlenfd), gleid)fam al§ auö einem ©piegcl,
so tnorinnen er fel)let; unb töcnn er cS auä) nid^t alfobalb gcVoaljr loirb, fo
toirb er cö boc^ gelnaljr luerben in feinem üobe. @5 gibt einige, bie fud^en
biefe (Gebote nur mit bcm auffcrtic^cn Sßcrt ^n erfüllen; 2) bie ftc lüal)r()aftig
erfüllen, beuten in i^ren ^er^cn, tüoö l)cifet: tcine anbere ©otter tjabcn'?
©chjife fo biet, ha'^ man fit^ in allen Singen auf ^DIZ bcrlaffe. ßf. 2, 8:
88 513tebigten be» ^aijre^ 1522
3cf. 2, sfaflt: *8ic I)nbcu niigcbct bic tocrdc ircr ^nb': er tcbt nit öon bcn fteinen,
fonbcr Hon bcn ciifeciiidjcu tocrtfcn, bie bo gut unb ftfjou i(f)ct)nen. 2)ic fprelt)
flcticn ftc got, bcn Indjtic tclinltcn fic l)n fdbft. Dn^ ift redete aBtgottcrel)
«Hont. 2, 22 lüic 5i?aulu§ 3U bcn 3{6nicin nui 2. (Sap. S)n bcifhid)ft bic abtgottcv unnb
mad^ft bn§ opffet betn atitgot, ba§ Ijcift geiftlid^ bicBfial, fo totiftu finben, s
boö ein t)\ßä} mcnfd) nidjta gntS i^ab aii^ im fclbft, nbcv bie redjten fagcn:
got loiibt mix l)clffcn, bic anbern fagen: 0 luo fol ic^ t)l)n ? ^um erften
feinb bic falfd), bie bn§ gebot mit luertfcn [lä) Oermcffen ju crfuHen, trann
fie I)aben fdjein unnb glcl)fcn cufecilicf}, im fjcil^cn abn Ijaku fte nic^t§,
bnvnmb licrbicncn fic nichts Hov got, bei bo cufeciiidjc tücxä am t)cr|en nit m
Qufitjct. ^um anbcvn 9l6cr ba§ fctnb bie boS gcBott fjaltcn, bie bo loiffcn
unb erfennen i>a^ fie übel tl]un, unb nornii^tigcn fiä) unb geben \\ä)
, gefangen; bic ha^ tljun, luerbcn tcinc not fjabcn, )ucr aber biß auff§ cnbt
Ijnrrct, ber Joirtä nit gut [)abcn.
@§ tan h)ol oerl)inbert Incrben, ba§ ni(^t§ b6§lic5 t)cmonbta rcbt ftcl)fc^= is
lidjc ober anbcr bofee Uiort, aber ba§ !an er nit, ha§i er nit bofjc juneljgnngc
"i^ab. So borma^ fid) aud) fant ^ci'otiiwuS, boS er fie loolt au^rcl)ffcn
burd^ faftenn, ioac^cn, arbcljten, aber cg I)alff nid)t§. Sßerd unb toort !an
mann Irercn, aber bic 3unet)gungc fan nliemanbts au§toor|elen. 2)u muft
gcn|lid) ber|tDcl)ffcln in bir unb in got tratoen unb bic^ 6t)rifto gan^ 20
annemen, bn§ aEe§ bein fclj lt)a§ er '^nt, unb h)a§ bein ift fei) fein, fo '^ebftu
bann an ju bornen in gotlic^er liebe. So gro^c luft muftu tjaben jur
leufc^eit, al§ gro^ luft bu l)aft gc£)abt jur untcufdieit.
2)a§ ift ba§ erfte tocrcf gots, ba§ h)ir un^ crtennen, ba^ luir finbt
borbampt, clcnb, fc^lüoc^ unb Iranct, ba§ ift gut, ba§ h)il got l)abcn, Itenn 2i
ber menfc^ l)6rt: S)u folt ba^ tl)un, fo mu^ er bor|agcn unb bor|tt)el)ffeln.
1 angcticltct D 2 fptcür 0 J^tcuiDct D 3 lucijfic B loaifeen C toe^ffen X>
6 geredeten l> « fein £C' fic^] (>) C y ^aScn f>i o6cr C JO am] im D nit /e/i/« D
ii anfiiä^et C 316cr /e/i;« /> fcinb bag bic gc^iot C bic bic ba§ Z> i2 bctntjiiötct C
17 fietmagt /> §tcront)muä !> 10 wörcn C ou6n)Uv|tcn C 30 bcvälBüjflcn C on bit D
22 it^ncn '.' Brennen B gtojfcn fe6e«so 23) D -24 totxä] »ort C fcinb Co 25 ttan CD
'Sie beteten an bie SBcrte if)rcr .<panbe, bic fic gcmadjt f)attcn'. 9{6m. 2,21:
■^Su prebigcft, man foKc nic^t ftcf)len\ auff erlief im SOcrfc, bu tf)uft fold^eä
inncrlid^ in beincm .'öcr3cn, trenn bu einen frcmbcn @Dtt anbctcft. @Dtt
mac^t alfo auf eine anberc SBcife fromm alö bic (}»iftcn ber Sßelt. S)enn so
©Ott urtf}eilet nac^ feinem 6)cfe|, bie i^urften aber na^ i^rer ©clralt.
3. S)ie 33oIlbringung ber bofcn Snft lann einer tool berbieten, loie nic^t
Weniger unjuc^tige 9}ebcn, aber bcm .&cr,5cn lann er nit^t Juctircn Jc. S)af)er
foE \ä) nun toiffen, ba^ ic^ bon bcrfelben bofcn Suft nid)t bcfrcl)ct bin. So
tiagct ^^aulu§ |3iom. 7,23]: '^ä) finbc ein anbcr @cfc|' k. S)e^h3egen mu§ ss
ein jebcr notl)ttienbig bclcnnen, ha^ er haä @cfc| nic^t Ijaltcn lonnc. 2Bas
')lt. 15 (27. Slptil] 89
'Hud) mufe ein l)Pid)Cv iit ftd) Iicfinbcitn, bas n boö fclbiflc ntt f)albc. Sßann
ba§ flcfe|c mat^t bid) nit ticrmiigen ju 'polten, fonbev baS t^ut ba§ gefc^, oli
fnnt ^^niil fac^t '){o. i. \'cr irnm opcrntuv, ba>j flcfcti loirdt bcu ,piif, bai. ift «om. 4, is
bic tiatuv lüiit »nüttcnbc tuibci bnö gcfc^, iinb tüolt boä gcfdj nit tocic.
5 2)er^alben bte bo Jutiücn mit liicrcfeu bem gefc^ öcnung tfjun, treiben
tjeud^lcv. ?(6cv in bcn nnbcrn Kn'ivdfctä ixn jorn, toic er and) fagct: 'JöivtnS' sor. lö.ss
peccati Icj. Xaö gcicli ift cljnn fiafft bev fnnbc\ C^ovintl). 15. gä nl)mpt nit
hjeg bie funbe, cö mci)rt bic funbc unb mad}t uiid) fulcn bic funbc.
SBcnn bie fccic an^ bem Icid^nam gefjcnn fol, fprii^t fic: A^nftn ond)
lu ein gcti-atocn |in OJott ? ber ßngcl bc» tobtu ift fc^aipff. 2)aä ijat föott
gcpottcu. 5Jnn toiibt bic funbc gcmef)vt alä cf fagt: 'S)ie !rafft bcr funbc ift i.sot. is.ss
ba§ gefc|t\ ^tf^m: 'litteva occibit. S)ei: 6ud)ftab tobt', c§ trürdt in bir bcn2.«ot.3,6
tobt, ba^ ift c§ mnd)t bid) ju nickte, 'aBcr ber gcl)ft madjt IcBcnbig', toann
ber fommct, fo ift bn§ gcfe| f(^onn crfuüct. 3o inet nun bie treibt, boä
15 fic burdj gcfc|c bie mcnfdicn inil fvom tnac^enn. 6ä tocvben gtetj^ner
borauB, fcr cö umb, es I)i(fft nid)t3, bonn allein baä micf)§ lernt cvfcnncn
mtd) fclBft.
©0 fagt bo§ l^uangelium : ola abcnt tirnt, fordeten fic^ bic iunger. ^od. su, i.
Sßaä fordeten fic? Ten tobt; f)cttcn fic nit gefunbigt, fo fetten fic fic^ aud^
M nit gcfoxd)t ; fo fic got t)or einen got t)ctten gcf)altcn , fo tocicn fic on forest
getoefen unb fidjcv; fo fagt auc^ Datiib: *Si ambulaocro. ©o id) tocibe *i. ?3, 4
hjanbcvn mitten im fctiattoc beä tobtä, trit id) mid) nit foidjtcn, trann fjevi
bu Bift mit mii\ CUem: 'iu pQce inibipfum'. ^d) tril mid) fein im f lib «i. 4, a
1 l^olbl D 2 nic^t C botmugen B betmüalidö !-> 3 SPautuS (u. so dein) D 4 (oolt
bj baä D 5 gEfcfet C genug (u. so stets) CD 8 nie^tt] moc^t C ntceret (u. au oft) D
en|)finbcn C <J aBon C gcljn B gen C gcc^n D 12 gcjc^ iJCZ> e§] et O
14 tompt (u. so oft) D fc^on D 16 ntici^S] ntje^ts 6' 22 fd^abtcn C fc^attc ö nic^t C
ttoUcn tüiv bcnn nun tf)un mit bem ©ctüiffcn, trenn es alfo angefocfiten
25 tnirb? 2Ba§ trillft bu anfangen? Denn ba§ @cfc| tJcrbammct un§. S)at)on
fpri(^t 5Pautu§ [9iöm. 4, 15.): '®aä @efc| trittet 3ovn' in bent ©clriffcn, bcn
5oin @Dttcä, bcn ctrigen 2ob. 'Der Stachel bcS lobca ift bic ©unbc, bie
Äraft ber ©mibe aber ift baö G)cfc|', Ircil ber 5}lenfd) im Sobe buxä) baä
@efc| bic Äiaft ber ©unbcn fuf)tcn trirb. |1 (5or. 15, 56.] ^]]Jaffcn baä ©cfe^
30 fpric^t: Sßofcine bu baä ®cfcti nid)t erfüllet f)aft, bis bu bcrbammct. 2BeiI
baä (4)cfe| fagt: 3^a§ f)at @Dtt bei) ©träfe ber ctrigen 33crbamnife verboten;
fo folget auf bie ©nnbc ber ©tad^el bc§ S^obcä, nemlid^ bes ctrigen Sobcä.
©0 ^abcn fic^ bie ?tpoftcI gefürchtet, bie annod) in ©iinben Irarcn; bal)cr
prcbigct if)ncn 6[)riftu5 bcn ^rieben, ©o beifet es 5pf. 23, 4: 'Ob ic^ fc^on
35 tronbere im finftern %i}al, furchte iä) Eein Ungtüd'; unb *.pf. 4, 9: '^ä) ruijc
unb fc£)lafc gan3 mit gricbcn'.
90 ^rebiglen be§ SaliteS 1522
nt}berlcgen unb Wil rugcii, limim {jcvr bit Ijaft mic^ funbeiiic^ scfa^t in eine
{joffnung. 6ö ift gut ftcvbcn, Jücnn id) in got glaube. Slbcr ton bcn tobt
foi(f)t, fjnt nit ein rcdjt geluiffcn. S)aö föil got, bnö bufc^§ gcfe| mir
tommc mein eigen eitenbtniy. l)a bo abci: gcfunt ift, bebni'ff teinee qv^
nic()t, fol ev gefunbt ioerbcn, fo mu^ er fidj erfennen trand unb ft^tnoi^. 5
3ft er aber ein nnrr, unb inil nit curirt Inerben, fo Jöirt er ftcrben unb
mu^ borberben. S)nnn fpridjt bie feie beö meufdjcn ober gehsiffen: ^sft ba§
alles iuiibc, haä \ä) fordete bcn tobt, l)cllc ober pel)n. 6l) fo tüirt feiner nit
fclig? äßaö t)aben aber unfcr narrn gesagt? fie l)abcn un§ bie äugen 3U
f^an, ba§ luir uns nit bnbcn fiinnen ertcnnen, inelc^S gro^ btinb()cit ift, lo
T-i 5i,5ober Satiib crtente fitf) red)tfd)offen uunb fagt: 'f)erre, ic^ ertcnnc mein
funbe\ jc. ©id^ (f^Jtidjt er) bin id) bod) Don flcl)fc§ unb blut fo gemad^t,
ȟelc^u an fid) fclbft funbe ift.
®ic 3uncl)9uiigc bleibt, bu lauffeft ju fant ^acob ober Ino bu t)l)n loilt,
fo tombftu ein fdjald loibber. 3llfo aud) bie ^Pfaffen unb ^JJJund^c, tocnn fie u
me^ baben get)alten, fo bleiben fie )oic Oorl)l)n, nad) ber platte toic bor ber
platte, äßaä ttjut baö gefc^ ? Cy tljut im lüiffen feine nobt, Ircnn er bol)>)n
lommet, ba§ er tcnnet ha§ gcfc^, I)cbt er nit an nn tfjun obber lüerdcn,
fonber fagt: ic^ crtenn e§, fo bin id) ein Übertreter, ein funber Jöibber bein
gepot, f)crr got. Sßie !omm id) crau^? Sann fommet ber l)err, al§ fie 20
ioarcn gefammelt, liou ioegen ber fordjt ber iuben, tommct 3icfuä mitten
301). 30, 10 unter fie, fageube: '.'pabt fribe', ba^i ift gebt euc§ jum fribc, iä) bin§, fordet
eud) nit, fo muftu boljljn tommcn, haö bu bid^ felbcr crlenneft aufe
bcm gcfc^e.
2i3a§ ift ober ba§ Guangelium? ba§ ift, ba§ got '^at gefant feinen fon 2.5
3efum ß^riftum in bie toclt, fclig ^n mad)cn ben funber, ba§ c'^r jubred^
1 tuen C gcjcfet D 5 nit BCD 7 obctj Bnb BCD 10 lunneii ß 11 cttoiibt C
red^tgfi^affcn C 12 alfo G 13 [lä)] im D 14 Ina (it. so nlels) 0 1!) funber
(u. ii) iiieisi) D 20 t)cvau6 l> 21 gcfonitct CD 22 jum ftibcn D 26 ju-j jct- CD
4. Sßer nun alfo bnrd) ba§ ®efc|t er!cnuet, ba% er unfclig fei), ber
fuc^et ben 3lr3t. 3)cnn i^aulus fagct beutlid) eS fet) Sunbc, ba^ bie bofe
8uft nid)t ftcrbe. 35a§ ,3od) beS ®efe|e§ ift allezeit loiber mid^, unb i^
ertcnnc meine ©unbe. '©ief)e, id) bin am funblid)cm Saamcn gcjeugct' jc.
5Pf. 51. 0. 7. Sßo§ tooüen hiir benn nun tf)un, lücnn loir erfennen, ba^ Jotr
burd) ba§ ©efe^ alfo unter bie ©ünbc befc^loffcn lüerben?
5. 3n9tfitf)f'i folget itu" 11"^: 'llf^ 6^riftu§ fam unb trat mitten
unter fie unb fprad^: i^riebc fei) mit end)!' Senn barum l)at ©Ott feinen
Sof)n gefanbt, ba^ er bid) Oom Giefc^ erlofcn mochte. Senn 36fu^ 'ft ein
§cilanb, ber bid^ Dom @efe|, Oon ber ©imbe unb bem üobe crlöfet unb frei)
maltet. Sir aber gebül)ret an i()n ju glauben unb ifjm ]n bcrtrauen. Unb
I
I
9Jt. 15 [27. Slprtl] 91
bte ^eüe, uöeitounbc bcri tobt, loeg iicmc bic junb, genua tfjun bcnt flefe^,
tt)a§ Ijat l)f)u bor^u jlüungcu? Iia^ gcfe^ t)nt l}n jtoungcn. 2ßQ§ foltu bcnn
bar|u t()un ? Xu miift aii)ef)cnii bciiicu cilü)cr, boe evy t()au ()iVDc, .^ludiffclftu,
fo muft in bic t)cUc. töibftii bicfj gi'iaiigcii uiiub fpricfjft: loiilool id) iiit
s erfuUc bas gcfc|, ic^ funbigc .;c. fo l)ab irf) bod) gctjort im ©uangelto, baä
(5^f)iiftuö feine IncrdE I)at mii gcficitn, baö ()a6 id) entpf äugen im iacrnmcut
bei tnuff unb loeljfe Ca, er lüiit miiu Ijalten tva-j ev uüv f)at .jugefagt, tuaun
ci fpridjt: '3Bcv bo tüirt glauben unb getaujft, fol fclig U)erben\ barauff Dci= ;woit. le, le
Iq^ idj mid) luic fant ^^eter im 2. (S-ap. 'Qiii pcteotum nou fecit. ör t)at i. «cm 2, 22
10 !einc fuiib getlf)an, anc^ ift !eiu betricg evfuubeu in feinem munbt". Sic Ijelle
I)Qt l)[)n nit füut beljaltcn, hau ift mir geben, äi^o Don? !S)aö id; bljn ju
fönt 3ocob gangen? 5)lein, nein, ©onber 6t)riftus I)at bas t^on, '^at mit
folidjä gcticu. Üßer fold)eu glauben in fid) nit eutpffe[)et, bei mu^ liorbcrticu.
SBiberumb loci foldjen glauben f)at, ber iuivt bcljalteu unb bcr l)Cl)lig gcijft
15 lommct iu l)m, tuci bo G()riftum I)at 5U einem feligmadjer, in bem lommct
obber loedjft bic lieb beö Uatteiy. ^d) '""ß niid) Gljrifto gar aunemen. ^a
id) fülle mid) fo auff C()riftu» lucrd troftcn, aU t)et id}ö felbft tl)an. 6t)
nun frag id) nid)t» nad) aücn »ualfaiten, ':}3tiind)en, 5pf äffen, 'Jtonueu, fcljct
rticld) ein fd)ini luntinlnen burd) (5f)riftum uns tüed)ft ju got. Xu bift rcic|
20 ober arm, txand ober gefuutl), fo fprid)ftu allezeit: got ift mein, 5lun id) »uil
gern fterbenu, nit hau mid) bao gcfelj .^ioingt, fonber e:5 gefcltet olfo meinem
1 lotjnbc C Ofnüg 11 t^u B tl^ct D 2/3 2aä gcje^ blä bar^u t^un? fehlt D
2 beim fehlt C 3 tfiort (u. su i.) C 10 fictrua CD 11 ifyw fehlt C iiic^t C
lontc A lontfec B tunbtc C toiil 1) 12 ba§l e§ C 13 fic^] im (u. so i fob,.) D
cnlpfa^ct CD 14 foIicOcii BD 13 bo CD lonipt D IT \oü. D |ctb§ BCD
18 nic§^ (u. so oft) C l'J toüi^] toot C jc^on V C^tiftum] ß^rifti in C 20 teil td^ C
ipnd) nur getroft alfo: Ob id) gleid) ba§ ©cfcl] nic^t crfuEet '^abc, fo bei^
ic^ bod) aus bem ©öangelio fo l'iel, ha^ Gfjriftuö aUes Jraä er t)at, mir
gcfd)entct unb baS ©efe^ an meiner ftatt erfüllet I)at: bcnn e§ ift £ein
25 SBetntg in feinem ''JJlnnbe crfunben toorbeu. @r ift ba§ Samm @Otte§. 6r
felbft ift mir gegeben toorbeu. So fagt 5paulu§ |9tom. 8, 32.] : '61 fjal un§
oKeä gefc^enfet in bem Soljuc'. '6in ftinb ift Ung geboren, ein ©of)n ift
Un§ gegeben'. |gf. 0, 6. 7.] Unb alfo toitt tc^ glauben. Xcr ©cift 6f)riftt
trirb juglcid) mit gefd^cnfet. Xarauf folget aud^ bie Siebe be§ 3>atcr§, ba%
30 bü fagen fannft: 5[uu fel)e id), h)ie licbreid^ ®Dtt ber Spater gegen mid) fct).
X>cnn folget aud^ bic SScrac^tung aller aufferlid)cn 2ßer!e. Xenn l)icrauf
luirft bu Pl)rifto allcine bcrtraucn uub ©Ott anl)augcn. .s^i'^^QU^ folget nun
aud^ bie ©egcnlicbe, Joeil er m\ä erft geliebet f)at. ■•gier .^eigct er, tuic c» bir
nunmc^ro mogtid^ fcl) alle ©ebote frepioillig ju erfüllen, nemlid^, tocil bu
3s beinen ^immlifc^en 3}ater licbcft unb nic^t gerne belcibigcn lüiEft. XciOon
92 *43rebialcit bc>S Sa^reä 1522
I.Rot. 15, Mbattcv. ^Älfo fogt faiit 5].^aiil l'^oiiiit. 15. 'liDi'|crct tft bcr tobt in bei uber=
lüinbiing': luie ? mu^ tc^ boc^ [tcificn? ia, er fpridjt burc^ Sdcfui" 6()viftujn
ift er Pcv^crt, bn5 lüir baiauff t'alucii imb fntc^cu, nit un» Dor im forc^tcn
obci entfetten. '2111c bic anbcrft l)abcim prcbigt, finb tiovfucrcv unb tr Icic
üorfiminge. &
2[Ba§ ift bnä (?iiangclium ? c§ ift bnS 6f)nftiiy ift gctvcttcn in bic angft
be§ tobtg, bei' fnnbc, nit baö cv c§ tjcttc bcborfft, fonbcr c§ gefiel alfo bem
3o5.2u, ioöatter, baS I)at er bir allca gcfrfjcncEt. '©alnfi fnnt bifcipuli. Sic iüngcr
feinbt erfreuet', fo niuf3 ntit unö and) gefc^el)cn. Sann fpric^t er: .'pobt fribe,
lote er t)at ijn gc>vicl)ft feine l)cnbt unb fuffe, ba§ finbt fein tonä, h)a§ er lu
^at boö fol unfer fein. ®o !oniniet er ju nn§ bnrd; baä ©uangelium. ^a
e§ ift öil beffer, ba§ er fontinet burd^§ ©nangelium, benn trenn er \)t^t jur
t^ur rcl)n gienge, bn tenneft l)n boc^ nit, ob er f(^on rein gicng, glaubftu,
fo ^nftu, glaubftu nit, fo [)aftu nit.
S)ie h)el;|e from ju inad^en gel)et nit ju mit gebottcn, fonber mit bcm is
ßuangclio. ©o fagt fnnt ^aul, ba§ ber glaub ift bic gcrcc^tigleit. 2ßQ§ ift
gerectjügleit ? bas mann fjaltc bic gebott. ^Paulus fagt: 3Uemanbt erfüllet
bic gebott bonn nUcine ber glaube. Sie liebe tft nic§t§ benn ber glaube.
So irret 3;f)oma§ mit ben feinen, Saa ift mit bcm Slriftoteli, bic bo fagcn,
burd^ ubung toirt einer üirtuofus, loic ein .S^arpffcn fpljlcr bntä) lange su
ubung tnirt ein gut .önrpffen fpljlcr, fo meinen bte narren, bic tugenbe, lieb,
1 fand D 51äant§ (u. so zuweilen) C 3 boifjcn C'JJ 4 anbete D fctjnb C jetiib D
10 in '^at C getoeifit bcn junget fet)nc C feinb D 13 ^ntjn (u. so i. folij.) D ging D
19 Stttiftoletc D -Jl guttcr l> tugcnben D
fagt ^Paulus 1 (5or. 15,54: 'Ser Sob ift öcrfc^lungcn in ben Sieg', nemlic^
in ben Sieg (Jljrifti, unb jloar alfo, ba^ loir nun toeitcr ben 5Eob nic^t»
achten. 9iiemanb tann alfo bie -JJicnfct)en fromm machen, eä fe^ benn ha%
er einig unb aUeiu baS, Gbangclium prebige, ba^ ncmlid^ ßliriftuä bein 2.=,
6rlofer fei) unb tmc^ bem 2Billcn be§ Sßaterg oEcs für bic^ get^an l^abc ic.
•hierauf folget benn aut^ bic Siebe be§ 33ater§.
6. 5Jun folget: '@r jciget if)nen feine .^lanbc unb feine i^uffe, unb ftc
freucten fid)', ncmlid) bic ^iinger, bic tiorl)cro bnrd) ba§ @efe| in (}ur(^t unb
©c^redcn gerat^en loaren. 3lbcr ba 6l}riftu§ mitten unter ftc trat, i^nen 30
auä) ,^uö6rbcrft bcn 5'^icbcn antnnbigtc unb ba^ fic Gfjriftus crlofct, freucten
ftc fid) Oon .'perlen. ©0 gel)ct cö nuc^ mit bem -J3tenf(^en, ber baS Göan-
geliunt ^orct. Sa§ ©oangclium fpric^t alfo: 'griebc fei) mit bir'. 2ll§ foütc
e§ fagen: Su toirft jtrar öom ©cfe^, tion ©iinbe, Oon i^uxä)t, Pont S^obc
geangftet, aber bu foUft Jriebe l)abcn; benn alle§ h)a§ mein ift, fott bein 35
fe^n. Sarum jeigct er il)ncn .'panbc unb (}iiffc; alg ttJoHte er fagen: 3lüe
meine a[ßerle unb iöegierben finb bein. .öier fe'^lct alfo lücitcr nichts, aU
ba^ bu glaubcft, maffen bu ©Ott alfo I)aft, tüic bu bir it)n glaubeft. ©0
mx. 15 [27. 9lpri(] 93
fcufc^cit, bcmiit biivd) iibiint^ ^ii crlQii(\on, e-? ift iiit \vax . qlclj^ncr imb bei
teiiffcls! inevtcvcv luevbcn braiiB- äBic bann tuiit mann fenfd;, licblidj,
bemiitig, tngentfam. k. S)er bo gtauM ift fvom, ba§ ift Incv glaubt, ba§
fe"()i-iftnv Dor l)n f)at gnung tf)an; tnenn baö l}evi^ fo jnüorfirfjt nnb tvalücn
5 i)ot nnb glauben, fo evfulleta bciv gefclj, luei l)at bas erlangt '. bev glaube.
S)erl)alben l)obcn fie geivret, at§ ictj l)ab gefagt, ^Jlviftotelc§ unb 2;i)omag,
ba-3 buvd) iibung tugentfam einer folt lucrben. Sant SPanl fagt iKonm. 1.
'3d) frf)em mid) nit bco (^nangcli, inann eo ift bie frafft goty ^mn Ijel)! oEen söm. i, le
glaubcnbe, bie gcred)tigteit goty luirt in bem offenbart anjj beut glauben inn«. n
'" bem glauben, als gefdjrieben ift: ber geredete lebt anfe bem glauben'. 6uan=
gelium ift bie frafft ]ux feligfeit, ha§ ©nangelium madjt mid) from burd)
ben glauben, bai iä) im glaube. 5Die gcrcd)tig!eit gotv lüirt inn l)m offen-
bart, bo§ ift: bein gerec^tigteit ift nidjt», fonber 6t)riftu§ ift fie (ba^ö ift erft
bie geredjtigfciti er l)at Dor bid) erfüllet ba-j gebot. 'SaS ©uangelium fagt
i5 Oon feiner gercdjtigfeit bann üou ber gcrcdjtigfeit CMjrifti; er nimpt audj ben
tobt enlücg, toann ber gered;tc lebt auf] bem glauben. So bu ba<i glanbft,
fo rtirbt bir gcbcnn alley tnay im C^uaugelio ftef)t, Iraftu glaubeft, tnirt bir
geben, äßer burd; bie tnerd Ivil uberluinben ben tobt, ®er fprii^t: CSt)riftuy
ift nit geftorben, nnnb bie anberä prebigen, feint Inolffe nnnb borfnerer.
20 S)arumb folt ir luiffeu fordet be« tobt§ .3C. ju bem fommet Gbriftu-? (bay ift
burdj bay C? nangeliuml unb f).nid)t : bnb fribe, fid) meine l)enbe unb lounben,
fidj allcy tooä id; tl)an t)ab, bas l)ab id) bir tl)an, fo tinrbt ba-l' l)er^ frölid).
Sa ein follic^ frolid) ^er| brengt mit fid) ber glaub, baö er alle Inerdf
Joillig tbnt bie er tl)un fol. Tarumb Uuillcn luir l)cf5t t)\]e ba§ laffen
•^■> bleiben unb uad; mittag Don ben tocrden fagen. @ot gebe gnob, ba§ fein
l)el)lig (Suangclium Iniberumb erfur fommc unb in un» lebenbig Jnerbe. ''Jlmen.
2 SBie ttjivt man bau r> 4 SBann (u. so meist) D aljo (u. so meist) D 7 einer
Jugentfam D 9 gtauSIgcn D Vi Bjc^vificn CD lOlli Sa§ euangetium D 13 nic5§ BC
ISU ef)riftii§ ift bie gctecfjtifcit. 6r f|nt D m ^inlueg C -\y D 20 wifjen ba§ bie rechten
ßt)riften fjoben teijn fordjt J> n. fehlt D bcnil ctjm folc^en D fonHit C tumpt /' boä
ift ffhit I> 2.^J fo(ci) D Bvljnnfltt C 6rinflt J> 2r, ücvfiir CD mm. C
fagt 4>oulu§ 9iüm. 1, 17: 3)er ©laube unb baö töoaugelium ift eine @5ered)tig-
feit. 3)er ©laubc allein erfüllet ba§ @efe^, unb nid^t ba§ aufferlid)e äßerf,
ttieil ber ©laubc ben lebenbig mad;euben Seift gibt 3C. S^ol)er ift ber fölaube
30 bie ©ered)tigfeit 3C. So ftel)t ,]un iHom. am 1. o. IG: '^s^) fc^ame mid) bei
ßoaugelii nic^t, benn eS ift eine ßraft ©Otlcy, fclig ju madjeu alte, bie
baran glauben. 1) 3)er ©laube au üfiriftum mad^t bid) fclig burd; eine
göttliche Äraft nnb erlofet bid) Dom ctüigcn Jobc. 2) 3)ic ©crci^tigfeit , bie
öor ©Ott gilt, tüirb im (^üangetio, bal bir (il)riftuy gegeben i)üt, md)t auy
36 ben äßcrfcu, fonbern qu§ bem ©tauben gcprebigct. 3) Der ©erec^te lebet
feincy ©laubcnl |.6abac. 2, 4.|; tner uun an ß^riftum glaubet, toirb leben,
tnenn er aud; ftirbet.
94 5Ptfbigten bc? galjre? 1522
16 27. ?(pril 1522
^^rebtgt 5U 'iSoxna am Sonntag Ctnafitnobogeniti na^nttttagg.
jDadjmfttiig iimü bce .scigcrfi siuclffiMi
prebigt ^. M. %.
J-
^r I)Qbt I)cut c5cT)6rt bo» evfte teil be§ ßuangeli, im tnelcfiem un§ tuixt
gctnetift, luie )x>xx un§ foEen Ijalteu gegen got. 9Iun folgt, toic tüir
un§ foücii fjalten gegen iinfevm nec^ftcn. 'üllg er l)n ift cvfdjljncn jnni onbevn 5
5oti.2o, 21 mal, fpradj cv: '.S^abt fvtbe, glcid) Itiie nü(^ f)at gcfant bcv üattev, fenbe iä)
mäf; bo öon tüoEcn tciv fagen. ^Jlann Ipric^t, loenn mir pvebigenn öom
glauben, fo bcvbietcn toiv gnte loercf, baö ^aben loir nl)e piebigt. (5t)viftu§
fein Icbtag tt)at nl)c ein gut lücrd, haö er from luurbe unb tt)et bod^ ol^eit
gute Inertf, al§ er Ion» geborn öon ber Sundfratnen OJiaria, Inar er ftet» w
fnim, bom anbegin feiner geburt. 9lEe§ teaa 6t)riftu§ i\at gct()an auff ber
erbenn, f)Qt er barumb t()an, bay er un» bienct. 3lEe feine toerd' '^at er un§
SB sit^an unb umb unfert IniHen. 9Jun fomnicn löir bo^l}n. 'Sßie mid^ gefant
i)at mein ootter, fo fenbe id^ euc^\ SBie i)at er mi(| gefant? ?llfo ^at er
Iß r 6in onbet ©ennon noc^ mittttfl , bm6 bie || jhiolff jü 5Born geprebigt, buvc^ 3). 9)1. S. D
2 Soclor 9)Jortinu§ 2utl)er 7C. O 3 in /> tuotiJjen 0 4j5 gegen /"'s l)otten /e/i/* />
5 eTi'cöt)nncn i> r bn f'/J S ttor- iJ geprebigt V-* 9 t^at jein le6tag D ein] Jain C
11 ton X»
4Sacö lieni jJSittag^rffcii/ in 2&or:ne. «
3 n n 1) a 1 1.
SBon bcn älSerfen.
1 äßo3U bie SBertf nu^eii unb bienen foden 1
2 Sag 8utf)evn§ bie SÖcvte nn fii^ niemals öertoorfen,
jonbetn Diel meljr barauf getrieben 2 20
3 in >t>a§ für äOetfen fid) ein jcber 6f)tift foU üben 3
* V)on bem 9(int ber ?lbfohition 4. 5.
1.
lÄGutc früfj l^obe ic^ bom ©efeij unb ©ünngelio gerebct, tuie ba§ @efe|
"^ / un§ 3U Sunbern , unb baö ß^bangeliuni l)inlDieber lebenbig maä)i bie 25
an ^f)riftuni glauben; loclc^c Sfec^tfertigung au§ bem (Slaubeu fomntt, unb
nicljt au-3 ben Sßerlcn. 9hin folget, toorju bie äßcrte niiljen. S)enn e§ Inirb
un§ Scf)ulb gegel)en, ha^ Inir bie äßcrlc berbieten. (So folget nun im
(Jbangelio: 'SBie mid§ ber S>atcr gefanbt l)at, fo fenbe iä) niäf. §ier loirb
eud) nun ß^riftnS jum (Srempel borgeftettet ; ber bom ä5ater gefanbt Inorben, 30
nic^t, ba^ er burc^ geringe Sßerle feine eigene 2ßof)lfat)rt fudjen foKte;
fonbern aüe Sßerfe bie er getrau t)at, t)at er 3um ^dl be§ 3la^eften getrau,
I
5«r. IG [27. ?lpti(l 95
mitf) flcfant, ba? ic^ ba§ qefeljc aiiff inid) ncmc, ben tobt, bic tjeU, bie
funbe .3c. »üicUiol \ä)5 nit Derbieiict I)Qttc, bodj tl)at ic{;ö umb elöicut loiüen.
So tt)ut ir aiid), fo fjol) idf) I)eutc tf)on. 2Benn id; jum eitentiü§ tomme
iitinb liebe baä gefelj, fo evfuÜc irfj baö gcfeljc gav uiib baä gefd)td)t au^ ober
1 buvd) ben glauben, 'ilüe bing bvcngt mit fid} bev glaube, bcr bo fpridjt: irfj
tjab einen gnebigen got. 'SBie midj fcnbet ber uotter, fo fenbe id) tndf, bo iftooi). 20,21
tein gcpot nit, luie id) tf)an £)ab, fo t()ut ir nud), tl)ut ix ba^ nit, fo iftss
ein ^el)gcn, bal nad) fein glaube ift. Saiiju un§ aud) boimant fant 5Peter,
bo er fagt: '©atagitc fratreg. (}(el)ffigct cnä) md}x, liebenn brubcr, baS irsintr. 1, 10
10 burd§ bie guten tvcxd maä)t geloljfe eloer ruffunge unb erloctung'. Sa§ feint
gute hjercf unb loerbcn bon fant 5peter gute lucrd genant, bie toir tl)un
folten unferm nedjftcn, tnie 6^riftuä nit feinen nul^ unb frommen fud;t l)at,
fo h)ir aud^ unferg nec^ftenn nu^ unb frommen. S)ie toerd, unferm nedjften
t^an, ^et)gen an, ba§ tnir ben glauben ju got unb liebe ju unferm ned}ften
li ^aben. ^tboä) Inerbenn Unr baburd) nit front noc^ feiig. 3)cr glaub nljmet
iDcg aüe toerö, luie fant *4?aut fagt Mo .13. 'DJemini quicquam. Dltjcmanblsi»"' 13. 3
fel)t ir ctloa§ fd^ulbig, bann aüeiu bc\v ir niä) untereinanber liebet, tuann
»ucr bo liebt feinen ned^ftenn, ber l)at ba§ gefel^ fc^on erfüllet'. 'Sllfo muffen
tuir un§ bclt)et)fen t)or ber hielt. Sßie? ba^ \mx aud) l)altenn bie anber
20 gebot: '£)u foHt öottcr unb mutter cbren', Inenn xä) t)ab ttielbtlid)e gelüolt
2 '^ette C l^at D euiwrt D 3 ettontnuä C .5 Bringt C'J> 7 fo t^fin D
S jeic^en 7; -ai- (' -el)- 1> nod^ VD d Steljffcnt C 10 liDti'iffunfl D Vi,U tSijriftu«
mit feljnen »evdtcn (cljnc necljftcn aebicnt ^at, aljo jotlcii Wiv imjcr^ ntrfjfte nu^ füc^e. San bie
toerdt, bie loir »njcve nec^fte t^ün setjflc on Ti 12 nit] mit ABV feine A feinem BC
gefut^t (' U »nfere T) lö S)o^ P nimpt /> /'l fjtjnlueg J> qnicqunm be6eati§ D
19 anbevn C 20 roail C tSiarm f> wMüäji D
bü'^ au(| tüir, glcid)>t)ic er, alle äßerfc nid)t un§ 3um SScften, fonbern gur
äßot)lfa^rt unb ,]um 5)hiljen unfcr§ 9Jat)eften tl)un foEen.
2. Unb fold)e äßerlc l)abc id) nicmol'3 f erboten, fonbern bog l)abe id)
bei) ben Sßerfen l'erboten, bafc man fein ä^ertrauen nii^t auf bicfclbigen
fe^en folle, als hjurben Uiir burd) bie äßerfe gerecht. 3)ie Sßcrte tonnen ben
©laubcn liiol)l anzeigen, aber nid)t njirfen. 3)enn tno bie äiJcrle ber @ott=
feligtcit fel)len, ba folget, ba'^ awd) bcr (Staube felbft nit^t ba fei). S)e§()alben
fagt ber l)eilige 5petru»: '2;i)ut Slcifi, euren S^eruf Deft ju mad)en burc^ bie
Sößcrfe'; al§ tooltte er fagen: bie Sßerfe toeifen e§, ob tf)r glaubet. Denn too
30 i^r an eurem 9Ja^cften nid^t tf)ut, InaS 6'l)riftu» an eud) getljan bot, fo babt
i^r ben ©tauben an Ö"l)riftum ni(^t. S)abero folget nid)t, bafj bie äßerte
jemanb gerecht mad)en. Denn lüie (a\&) öiel 9{6dc feinen @d)neiber mad^en,
fonbern belueifen, ba^ ber ein ©(^nciber fct), ber folc^e öerfertiget Ijabe; alfo
machen oud^ bic Sßcrte niemanb gered)t, fonbern belueifen, ha^ einer geredet
85 fe^. Sa» ift§, loas er faget: 'Sßie mid) ber äiater gefanbt ^ot' jc. S)enn
26
9G ^prebigtcii bc? 3al)te§ 1522
ubtv mt(?^, fo iniife id) ir gcf)ovfam fein, unnb ba§ f^it ic^ nit, bal ic^ baburd^
jclig tocvbe ober bcii l)l)iuel bamit Doxbiene. ©onbev id^ \wt)^ \>a^ ß^riftu»
ift geljDvfam getüeft, luib bebovfft'j boc^ gar ntd^§ unb t^at e§ umb meinet
UiiUcii. T'ert)alben lütt id) a\iä) getjorfam fein umb c^viftum toiüen unb
lueinem iiedjftcn 311 gute, unb ba» aEein baruml) tf)un, ba§ iä) t)en)cl)fee meine 5
ticb. ®et)ovfam fein bcn eitern mu^ nu^ ct)tcl lieb flicffen, nit ba§ id) ettno»
baburd) Herbicnc ober bcr luegen, ba§ gcfetjc ba§ forbert aber, gebeut idj fol
fd)on frei) fein unb fidjer in ber boripredjung got-J bie mir umb fünft tf)an
ift unb umb fünft geben tpirt, fo fol id) bie tncrd tl)un, ba§ ic^ fo rterffe
in bie rappufje, Uier etlimä frigt, mag c§ t)aben. «"
So Uermancn un$ bie 'ülpoftcl ]u guten »nerdcu, nit ba§ töir baburd^
from ober fcüg loerbcn, fouber baä hjir un» betoel)fcn, ha^ loir (Jt)riftcn feinbt.
Soi).2o,22'3Ucipttc fpiritum fanctum. @-ntpfal)ct bcn l)el)ligen get)ft, U)em ir hserbet tior=
laffen bie funbe, beut foücnn fie liorlaffcnn fein, unnb Inem ir fie luerbet
bef)alten, foUcn beljalten fein'. 'Tillen {5()riftenn toirbt t)t)e gebcnn btjfe getnalt, 15
Iniclool elilii^e nnbiEidje l)t)n allein ^u geetjgent ^oBenn, ols Sabft, 33ifd^offe
unnb 5^f offen, bie UioUen bie gelualt Ijabenn unnb fagcnn, fie ift t)f)n allein
geben unb nit bcn lcl)l)cn. ^^Iber l)l)e fagt 0'f)riftu5 luibcr Uonn ^-Pfaffen noc^
SB. ssöonn 2ei)l)enn, Sonber fagt: '©ntpfa^et bcn ^et)ligen @el)ft\ 2Ser bo ^at ben
^eljligen ®et)ft, bem ift bl)cfe getoalt geben, i>a?^ ift, ber ein (Jl^riftcn ift. Sßer 20
ift aber ein 6f)riftenn? S)er bo glalobt. äBer glalnbt ber ()att ben f)el)ligen
@el)ft. Sßann glcid^ Jnie bie l)l)^e folget ber ©onne, fo auä) bem glauben
3 getoelen C nic^tä BC nic§t D 4 g^viftuä BCD 6 aug] ouc^ C fletffen 0
7 hiegcn] gteljcfien D gefc^ fovbevt, »n f> 8 t^im Ali 9 jo vor loetffe] fie B ftj CD
10 bie vaptiiiSeJ bcn fioitffen 1> Ivigt Ins ^nten] cvlangt, bcr Ija6 el 1) IS 6mpfa(|ct C
14 iDCtben C 7.5 Rotten fl) D bifev geWalt CD (ducli im fo/ij. geTOnlt in C meist, in D stets
als Mash.) II] ttiXi) 0 snbiUic^ liCD »)nen l> geaignet C geeljgnet D 17 fie ift]
bijet gelDoit jet) D 18 Weber (n. so stets) CD 19 Gmpfa^et C 21 SBet 06« D
22 noc^folget D fonne D
G^riftug ^at alle§, toa» er getl)an, nid^t um feinet--, fonbern um unferttuilten
getljan. 60 finb aud^ tnir gefanbt, ha^ tnir oEe§ jum 9Ju^en unferer 9Jeben=
djriften t^un foHen. 25
3. 5lun folget, toaB lüir einem jeben 5)ienfd;en errteifen fotten. S)enn
ein jeber ift fc^utbig, nad^ feinem 3lmt unb ©tanbe bem 9Jät)eften ju bienen.
S)er ategent toad^et für bie Sßol^lfai^rt be§ gemeinen SBefenS: ber §au§tiater
fiel)et JU, ma§ feinem .öaufe unb ©efc^lei^te gi'onimen bringt.
4. golgt nun: '5Je^met l)in bin .^eiligen @eift\ i:;iefeä f)at er allen
iDoHen gefugt tttiffen. Senn Xl)oma§, ber öor^cro bencn übrigen 5lpofteln
nod^ nic^t gleich mar, f)at ben .^eiligen @eift empfangen, gteic^rtie bie onbern.
?llfo gcl)et fold^eg nid^t allein bie $Prcbiger, fonbern die 6'l)viftcn an. hierauf
folgt: '2Beld^en il^r bie ©unbe erlaffet' jc. .^ierbei) merte, ia^, obgleid^ alle
6()riften, toeld^e ben |)eiligen Seift l)aben, and) biefe ©etnalt l)aben, bennoc^
9fr. IG [27. Slprill 97
bcr f)et)(ic5 c^eljft. Tic fclüige getrolt f)Qtt ein l)ljticf)er {?()vifteii, bic bev JSa&ft
t)att, 33ifd;off, '4-^faff. Gl) fo luil id) bcid}t l)ürenii, tauffeii, picbigenn, facva=
ment veic^enn? ^icljn. ©ant 5|-^quI fagt: 'aEe bing tl)ut nac^ orbcminge'. isim. h,4o
SÜenn l)cbermon luolt 6cl)cf;t l)6vcn, facramcnt vcid;eii, ttic loolt fidjs idjidfcn.
1 3ittni ff ijcbcniiaii luolt pvcbigenn, Uiev ioolt bod) ,]iil)6reii, tuciin fie jiigtcid;
prebigtcn, fo tnuvb e§ ein geplcvvc, \vie ijljt bie frofd^e tl)im: Siax Cor ler.
©onbcv fo fot c» .]uget)en, ba§ bic gemein einen bev büdjtig bariin ift fc^e,
bev bo pvcbigt, Sacvanicnt fcl)d}et. k. äßiv \)abm alte bie gelualt, aber
nl)einanbt fol fid) bev öevmeffenn öffentlich ]u nbenn benn bcr bav|n buvc^
10 bie gemeine evUielt ift, l)cl)mlid) akv mag \ä) fie \ml bvandjcn, aU Jucnn
mein nedjftev fommct, fagenbe: licbev, id) bl)n befdjtoevt inn meinem getuiffen,
\pxiä) mir ein abfolution, fo mag ic^ ba§ tl)nn fvctjlid), aber tjeljmlidj mnfe
gcfci^ef)cnn. Das id) mid) t)t)nfeljen moltt in bic fivd)c unb bavanff luortcn,
lüie lüoüt fic^'3 veümen'? ^J!l)m el)n erempel bonn ben ebcln: loic iv bit fein,
15 lüivbt bic getoalt gebenn einem an^ l)n bnvd) aEcv bovtoiHignng 3n vegiven
lunb nnnb (cut^; fo ein l)^lid)cv loolt vegiven, mie Icnvb c§ ,5ugct)enn'?
2Bielool fie alle bic gelualt tjabcn, bic bev regent, bod) milffcn fie iv nit
bvand)cn. ?llfo ift-5 and) mit nnfcv gclvalt. 'Qnovnm vcmifevitis pctcata.soii. sü.m
SÜem iv tnevb bovlaffcn bic fnnbe, bcm foUenn fie öovtaffcn fein\ S)a§ jagt
20 ev mef)v 3n ben, bie foücn cntpfatjcn, bann 3u ben, bic e§ tl)iin ober geben
foüen obev fpved)en bic abfolution. ■Denn mit geiftlid)cn güttevn fotten toir
am mcl)ften biencn unfcvm nc^ften. Unter atten bienften ift ber ber grofte,
1 it^üä) B tjetti^ C 112 Bap^t »ifc^off ober $faff ^ot D 2 pfaffcn C fieiiiölen B
ittiäfUtn V 3 tJJaudi? CD 4 2ßann (u. so meist) CD 5 hJottet (iwr pxMitxmJ B 6 fo
fehlt BCI) roirb D t^ünb C T a(fo C fclje C S prcbigc D reiche D 9 offcnliii^ D
bann (7.» lo fie] folc^e aeluatt D U tompt (' 12 Ixoüä) C 13 ^infe^e BC
ttJoltt f)»)nfetjen /' 14 ßblcn CD hjic rtol l)v /' feinb CD 15 bie] ben C ber D
Ijnl P DotWiUüg B It; mitb D 17 ir] jn /' nic^t C 19 toetbe D 20 bene D
entpfac^en *' bcnen D 21 3)ann mit flciftücljen D] 3)cn geiftfii^cn AIJC
bie ?tu§ubung berfelben nidjt ol)ne Dvbnung gefc^etjen follc, fonbevn fein
ovbentlirf). Q. @. (5§ finb untevfc^ieblic^e Gvben, meldten ivgcnb etlna eine
25 Gvbfc^aft bon ben Gltcvn ift t)intevlaffen Uiovbcn, bod) luivb nid)t einem jcben
evlüubt bicfelbige o^ne bev übrigen Ginloillignng jn oertnatten. ©o foll and)
i^ier bie offentlidje äJcrlnaltnng nid^t ol)nc $lßal)l gefc^cf)cn, obgleich in geheim
ein jcber feinem Srnber, bev il)n bavnm bittet, tvoftlic^c Sßortc 3nfprcd^en
fann. Unb c§ fontmt bei) biefcv SBcrlualtnng nid)t aEcin anf benjenigen an,
30 bcr ba§ ?lmt fnt)vet, fonbevn, nnb jtoar nod^ metjr, anf ben, an lrield)cm ba§
3lmt gebrau($et mirb. Senn gefegt, ber 3)icncr bicfciS SBort-J fei) ber ©nabe
bc§ ^eiligen @cifte-3 felber nic^t t^eill)aftig, lucnn nnr ber, fo bie ?lbfolntion
bittet, im ©lanben t)in3uget)et unb fie im ©laubcn fnc^ct, fo irirb er feiner
Sitte gclva'^ret.
ßut^erS SBerle. X, 3 7
98
iprcbigtcn bc? ^af)xti 1522
ha^ i^ I)it Icbigc iinb lo^c ton fuiibcii , luim tcuificl , uon ber ^cCc. Sßic
gefd^id^t bai? Siivd) ba§ Chiangcliinn, lucnn irf; l)ut pvcbige (Stjtiftum imb
fag im, Une er fidj bcv Wxä (5l)iifti jol auncmen iiimb giMoiBüd) glauben,
6l)vil"ti gcred)tigfel)t fei) fein unb feine funb jeinbt Kfjvifti, fo fag id) büä bec
gvofte bienft ift meinem ned;ftcn. »
äiDrmalebel)et fc>) ba-3 leben, binl)nn ijemanbts fid; felbev lebt unb nit
feinem nedjften. Unb nnbevnmb: Ciebenebciet fei) bni? leben, botin einer nit
im, fonber feinem ned)ften lebt unnb bienet mit lere, mit ftrnffcn, mit ^ilffe,
ftiic e§ mag 9cfd)cl)en. äßenn mein nedjftcr \)xx(i, fo fol id) l)n ftraffen; ian
er mir bann nit gleid} folgen, fo fol id) im gebnttigtid) tjarren, Inie 6t)riftu§ lo
t^at mit "^übaB, lueld^cr ben peutel trug be§ '^errn unb ben armen ju ^ulffc
pflegt !ommen, er gieng ijmmer ben l)unbe5 Ineg, bot^ t)ette ßljriftu» gebulbt
mit im, üormante l)n offt, loieluol eä nid;t» Ijalff.
2)er glato'b fprid;t alle,]eit alfo: 6l)riftu§ l)at üor nxiä) ba§ iijan,
niarumli fol id) and) nit nmb feinet löiden alle bing frei) tt)un? %uä) xs
merbcn ha$ nit gute Inerd genant bie loir @ot tl)un, fonber bie inir unferm
nedjften f^un foHen, ba§ feint gute toerd. 3Ber ein regent ift, fol nit
benden, baS er barumb ein fonig ober burgcrmeiftcr, bag er ben ^l)niel bomit
Dorbiene ober baö feine fnd;e, fonber ba-j er bienc ber gemeine, auff ba» mein
flel)fd) aud) loerbe ge|emet, bienet aud) meinem ncd;ften. ^sä) nem ein Jrciyb so
unb mad) mid) gefangen, haS tf)u id; barumb, hcxii \ä) nit meine» nec^jten
todjter obber loeljb beflcde ober licrl)6ne; borl)in lieff ic^ iuo ic^ Inolbe, nun
bin id} gefangen unb nuif] mir laffen genügen an eignem incl/b .3C.
3um erften fagt er: ^abt fribe, i>a§ ift legen got. 3ii"i anbern: l)abt
fribe, ha^ ift fegen meinem ncc^ften. (Sot forbert bon un§ nid)tu bann ben n
3 guangction -/> ijn A li ijcmonbt T> <) müg D ]■) gcbulbtig C
11 tfiätt C t^ett D fetten CD 12 ^jfligt C 13 öetmanet D ir, feinciit I>
IS botumt ^t'q BCD bamit C barmit D l'J jüc§e C 20 bim ic^ meinem D n m ^
22 toeilje O ttjcffc C 23 mic^ CD genmigcn /-' fieni'igen D k. fehlt D 2412J bai
ift i(> fribe fehlt D 2ö nid^ä B nid&ö f
5. Sliemanb gebe bcroltegen für, Inic eö Inol ,5U gcfdjctjen pfleget, ba^
biefe ©elralt bencn $prieftcrn aEein gegeben fei}, fonbern glaube ungeitncifelt,
bafj fie allen C^jriften t)erliel)en inorbcn. Sannenfjero ftef)ct 'D3Jattf). 18. ö. 20:
'2ßo 3lt)een ober brelj' 3c. 3)a gcbcnfet er nid)t mit einem einzigen äBortc
biefer gcfdprncn unb gefd^mierten 'ipriefter, fonbern rebct Don ßtiriften. so
Sarinnen aber, ba^ er im (änangelio jtoeljmal gcfagt ^at: 'gi'iebe fei) mit
eud)', 3eigct er erftlid) an, bafj biejenigcn, unter bie (5f)riftuy getreten unb
beren .öcr,]cn er beinoljnet, 'i^xK'ix. in i[)rcn ©elniffcn l)abcn 3uüorbcrft mit
©Ott, lüiber 8unbc, 3;ob unb .slioUc k. 2)arnad), bafe fie auc^ au§ fiiebe
3u anbern mit if)rem 5ial)cften ^yricbe Ijaben, inbem fie frieblid) unb fd)ieblic^ 35
mit bemfelbigen leben unb i()m in allen Studen auf eine liebreiche äUeife ju
9?r. IC [27. ^pxi^ 9lr. 17 [28. 9lptil] 99
glauben uiiiib liebe, bn-5 ift tegcn iinfeviu nerf;fteii, luib baS feint c^iite tucrdf,
bic imfenii itcc^ften niitjlid; fein, auff bas mir uiifeim ncdjftcn lieben mögen,
fjelff uns ®ot. ''Jtmen.
i baS ift feltli V 2 fe^nb J) mir onjevit Cii
bienen tvadjten unb nic^t qu§ bofen Segievben ha-i ^Ijrige )nd)en, fonbern
5 ba^, ba^ 3efu 6^vi[tt ift.
17 28. «tt)JtiI 1522
^^rcbigt in ^UtcuDurg i^Jontag und) Quafimobogeiiiti uorniittag^.
^eii JilSontag nadj (ßiiafiniobngeiiiri, in ^tlltciiüiirg.
^nnfjnlt.
äion bct ltial)Vfii Jiömuügffit unb guten äßerten.
1 2a6 bie Setjte t)on bct mnljrcn Jrcimuiigfcit eine mic^tige Sef)vc fei) 1
2 bafe bif lDnt)te (^römmlgfi'it nid)t nu()i'bc Ijou bfu aücvfcu, fonbern tion
bcm Wlnuben 2. :!. 4.
3 bafe bie guten Sßetfe not^tocnbig folgen, h)o bet (äloube ift .5.
DOn bcv (^rnt^t ber ^(ufevftef)nng (J^vifti fpri(^t 5pauln§ 9Jom. 10. 0.9. 11:
"So bn mit bem 'DJhtnbe Befenncft iinb Oon Cicvjen glanbeft, ba^
36'SU© fct) t3on ben lobten aufeiftanben, fo mivft bu felig'. S)enn 'tücv an
i^n glaubet, ber h)ii'b nid^t p ©d^anben'. @fa. 18, IG: '©ie^e, ic^ lege in
^ion einen (Snnibftein, einen beitialjüen Stein, einen foftlic^en ©tfftein, tuev
an iljn glaubet, ber lüirb nicl)t 3U ©cljanbcn lücvben". 3)avau§ folget nun,
■>n ba% biejenigen bie ^DJienfdjen üevfi'it)ven, bic ba prcbigen, bie 5J{enfc§en tonnten
buvd) bie SBevfe gevcd)t locvben. 3)enn e§ ift eine rtiit^tigc ßetjve, frontm
fel)n unb gute Sßer!e tl)iin. 5Jiaffen bie v^rudjt bem 58aum, bic WWä) ber
Alul), baö &) ber .vienne folget, ©o mu^ eine jeglid^e 5iatnr erft gut fetjn,
foUcn anbcr§ alle il)re äßerfc gut fet)n.
SS 2. 'ülber nun fragft bn mid), Inie id; fromm Vocrben !6nnc, unb 3eigeft
mir bie guten äGerfe; aüciu mie man gute SBerfe tt)uu tonne, ,]eigeft bu mir
nid)t, ber id^ nid)t gut unb fromm bin. 3)cnn ic^ frage bid^, Inie man
gered)t unb fromm inerben tonne, unb bu autUiortcft mir uidjt auf meine
i^rage, fonbern meifcft mid;, inibcr bie Sad)c batiou bie Siebe ift, auf bie
30 Sßerte. Dod) fo rcbet bie Schrift nid)t, fonbern alfo: 'So bu mit bem
53binbe bctenneft' 3C. So l)eiBt e§ 1 ^JJ}of. 4,4: '&01% fa^e an ?lbcr k.
3tcm 0. 7 : 'äßenn bu fromm bift , fo bift bu' 3C. ?lber uufere äßiberfadjer
fpred)en: äßarum fagt benn (»IjriftuS im £uca [c. 11. ö. 41.]: '(gebt \Hlmofen
üon bem, ba5 ha \\t\ Unb 3acobu§ [c. 2, 17.]: '3)er ©laube ol)ne Sßerte
7*
100 iftebigtfn bc? Sa^te? 1522
ift tobt'? 5hin f)alte fol(^e§ einmal mit bcm jufammen, loa» 5t5Qutii§ fagt:
äßer fromm fcl)n toiK, ber mii§ juliovbcvft oon ^ev^en glauBen unb benn
mit bem ^Dliinbc fiefenncn. ';)nfo miife jency alles anä) öerftanben toerbeu.
Ta§ ©cbot : 'Tu foüft nidjt cf)cbicrf)c:r ift nid}t mir üoii bcm aiiffeilid^eii,
fonbevn öoit bcm ganzen funbtic^en äöev! ju üerfte^en. 3llfo auä) ba§ ®ebot: &
'Xu foüft nid)t tobtcir, tuclc[)cs (?l)iiftiiy fclBft ciHavct, inbcm er faget
CJJtattl). 5, 22.|: 'Sßev mit feinem 23iubev juvnct' :c. Sold^evgcftalt rebet bie
Sd^rift Don bem ganjen Sßevf. SUfo ift ^Hmofcngctien ein gut aSJcvf, tnenn
c§ mit öcrj unb .<^anb 3ngleid) gefd)iel)et.
3. 'DJlcifc alfo: gvomm 311 Joerben t)c6et man an bem ©tauben an, 10
o()n aße SBevfe. 'S)enn fo man bon .öerjcn glaubet, fo hiirb man geredet'.
3iüm. 10, 10. Sßcv Initt fromm feljn, ber mn^ alfo anl)eben, ba§ er fidfj an
ba» äßort ^alte. So I)at nn§ Sofjannc» G^riftum gcprcbiget aU ba§ 2amm
@Otte§, bas^ ba trägt bie Sunbe ber 2Bclt. So ftcfjct gfo. 53,5: 'S5a er um
bie ^Jtiffctljat meines S^oltS gcplaget \vaxb\ Unb 5pfal. 09, 10; 'Sie Sc^mac^ i.-,
bercr, bie bii^ fd)mäl)en, fallen auf mii^' k. ^ngleic^cn @fa. 43, 24: "OJUr
I)aft bu ?(rbeit gemad^t in beinen Simbcn" 3C. ^üfo fjat 6§riftn§ für bic^
genug getl)an unb bie Sünbe t)on bir genommen: tnenn bu nur glaufieft, fo
()at er auä), inbcm er ben aEerfc^mä{)licf)ften Job gelitten , beine ^nxä)t ()in-
lücggenommen. So fpridjt ^JUc^aS cap. 7. D. 18: 'äßo ift ein folc^er @Ctt, 20
toie bu bift, ber bie Sunbe öergibet unb erläffct bie 5Jiiffetl)at' k. ^na^kiäjm
I.Bor. 15,65 fto)|I 6or. 15, 54.|: '2)er lob ift Dcrfd^lungcn in ben Sieg' 3C. 3tcw |.?)of. 13, 14.]:
'Job, ic^ toiC bir ein ©ifft fct)n' k. Se^gleic^en get)6rt ^ierl)er, it)a§ §iob 41.
t)on bem £ebiati)an ober SBaüfifd) gefagt tnirb. $ier !annft bu fagen, bafi
ber Teufel Gi[)riftnm angefallen, fo, rtie ber 5ifd) ^ic Speife unb 2le|e, unb 25
baruber mit bem 91ngel gefangen Joirb. Sie Sd^nur biefeS SlngelS ift bie
©enealogie oon Einfang bi§ auf ß^riftum. S)er äßurm an ber 3lngel ift
Üfjriftnä gchjcfcn, al'5 ber tior ber Sßelt üerad^tct mar: al§ nun ber Satan
biefen äßurm üerfd^liugen tnoHte, l)at er geftoffen auf ben Ringel ber (Sott»
I)eit unb ift l)erau§gc,5ogcn morben. 9Jnnmet)ro inerben Unr burd) ben 30
©lauben (5t)rifto einverleibet, unb alle§ maS 6l)riftU'S l)at, ift unfer. So
$oi. 2, 20 lio] ftet)et öof. 2, 19: '^jdj hiiU nüd} mit bir ticrloben im ©tauben'; biefc§ tnirb
unü erläutert au§ ber ©emeinfd^aft, fo an3ntrcffen ^Irifdjen 9?raut unb
Bräutigam.
4. 3;efjU)egcn Inirb ber ©laube öor benen äöerfen angcpriefen, Vocil er 35
bir aEc§ ma-3 ö'tjriftu» t)at, gemcinfdjaftlidj mad;ct, lneld)e§ leine Sßcrle ju
tl)nn tjcrmogen. öiev nimm ba§ Slnfeljen 5pauli ju .^ulfe: 'So \>u mit
beinem 5Jhinbe bclenneft' jc. 2)enn biefc S?c!enntniB ift in ber ?Ingft bc§
©emiffen» ^odjft n6tl)ig, bafe Inir burd) fold) 3?efeimtnife ben Teufel über-
minben unb unfere änflin^t nic^t ^n benen SBerten netjmen ober 3U benen «
Xurftigen unb @lcnben, mie fic ber 5pfalm nennet ; f onbern mir foHen fagen :
G^riftuv f)at atlcä für mid; gettjan, n)as iä) öerfc()cn Ijabe: paäe hiä) bem=
^(r. 17. *Jh-. IN (L's. -npxii] IQl
nadj inni iiüv. 5o fd;icibt 5paiilii3 ,311 bcii ©alatcvu |c. 2, 21|; 'Sfficaii luir
buicf) bic Sßcitc bcö (^cfcljcS flciTdfjt tucvbcn, fo ift (5f)iiftiiö umionft ticftovbcn'.
.'Öicrlic») i)ctrod)tc nucf) im Eliten Seftamciit bic .'öiftüiic lum bcii fciuificii
Sd}lQiigcii ober Xvadjcu, lueldjc (}eucv ipcljctrii, lutc oUe, bic bic cf)evnc
5 Sdjtaiiflc anfat)cu a\ 1 1 Mo]. 21.| 3lbef biefe§ 'Jlnfd^aucn kbcutct iiic^t ein
Icitilid;cc', fonbcvii ein geiftlidjes ^^(iiid)aiieit , bn^ einer ginnbe, (U)riftiiä fei)
jiiv if)u am 6reu,5 crt)6l)et luorben unb Ijabe feine Snnbe incggcnümmcn.
5. S)em ungeadjtet aber mu^ man glci^iuol gute Sßer!c tf)nn ^nm
9}u|!cn bcB 5iac^ften. Senn fo iialb bcr ^JJfenfdj glaubet, ba| ßf)riftuä biefc§
10 für if)n gelitten liak, fo folget not{)tuenbig, ba'Q ein fold) .Cier,] ©Ott unb
GU)riftum lieben muffe. Semnad) fo (wringt aud^ bcr fölaube htn .'pciligcn
©eift mit, bcr ba^ .Sjcr^ fro^lid) madjct unb mid) antreibet atte§ boäjenige
bem 5Jad^ften iuiÜig ^n crtueifen, ioaö nur in meinen iWrnfteu fte()ct. 2)cnu
bau gUangclium prcbiget (5I)riftum; Üljrtftuö, ber burd) ben (Glauben auf-
15 genommen tcerbcu mu|, lebet auc^ in ber Siebe. ©0 fprid)t 5)Baulu§ jun
G)alatcrn |c. 2. 0. 20.]: ':jc^ lebe, bod) nun nidjt iäf k. äöer bemnac^
Pliriftum liebet, ber bridjt bie (f[)e nidjt: er ftit)let and) nidjt, locil er ben
!)Jac^ftcn liebet. 2)enn ba^ ßöangelium fagt nid)tä bcnu: ©laube; unb qI§-
■ benn tnitb alle§ anbere bon fclbft flieffen unb folgen.
18 28. 2l»)tit 1522
^rcbtgt ,yt 9(UcuBurfl, 'JJJontng m^ Qunfiniobofjcnitt nn^mittag^.
20 .fßonta0Qi in ailtentiurg iiacö öcr .lilgittagc^iiialjtscit.
SEcr onberc Scttnoit,
l)nnbclt
Seit bcit guten aEOer!cn.
1 Sofe bic guten 2Bcrfc allein auf Pfjtifto &etul)cn 1
25 2 hjas uni- belDcgen folt ,}u 3tujubuiig guter SBctte 2
3 toie Cuttjcvu» fid^ reitet miber ben 33ortt)urf, oll ob er gute äöerte »erbiete 3
4 SeanttDortung be^ (^innjurfcä, fo bo gcmactjt tnirb bei) ber Scljre Bon guten SEÖerten 4
* 5BeicI)tu| biejcr 'Kusicgung 5.
1.
30 1 |5tfcre Sßcrte ftcljen aGein in 6l)riftum; barum '^ciffen toir alle G'ljrtften.
■^^ 3)enn burc^ G'örifti 2Bcrt »oerben toir toatire 6f)riftcn fctjn.
2. 5Poulu5 fc^reibt jun ©alatcrn am 6. b. 2: '6tuer trage beö anbern
Soft, fo irerbet if)r ba§ @efe| ß^rifti erfiillen'. Unb bel)m 3of)annc fc. 13.
b. 34.] fprid^t Gliriftuä i'iber bem Slbenbeffen: 'Sas gebiete id) end), ba% il)r
35 euc^ unter einanbcr liebet, toie i<i) md) gcliebct f)abe, baran Irirb jebermann
crlenuen' 3c. 5lEe biefc ©c§rtft tüitt nic^tö anber§, al§ ba^ tütr unfetm
Dtac^ften baäjenigc tljun f ollen, toaö Irir uns bon il)m tnollen gef^an '^aben.
102
^l-hebigten beä Sa^rel 1522
3)Qritm fagt n |6>aL(>, 2]: 'ßiiicv hai-jc be-i aiibcrn Saft' zc. ^kvx: '6et)b
ntcmanb nid)tö fd)ulbifl' k. äUnö Ijcifit abn 'einer trage bcä anbern Saft'
nnbcrä al» toa-j er fngt , bov ift bau @efel3 P.Sjrifti f Xienii U)ic (?f)riftU5 aEc
eure Saft trägt, alfo aiidj il)r einer be-i anbern; alu tuoütc er fagen: Sicljc,
tote id^ cnd) gelicbct I)ak, alfo liebet end) and) nnter einanber. 2)enn id) f)abt s
end) crlofet Hom Snbe, 5ünb unb .<>oÜe Jt. ,ä. @. »luiy bie gciftlicfje Saft an=
langet: äl>ic id) liiei§, bafe i^Apriftn-j meine 3eI)Ier getragen l)abe, fo foH id)
aud) meines -liädjftcn ®etncd)en tragen. (iBefiet)c I)ier, h3a§ id) tion bcr 3U)ie=
fad)en ®ered)tigteit gcfd)viclu'n Imk.) Litern: 0 .s^ßrr :3efn eijrifte! Sn Ijaft
meine «unbe getragen, berotjalben fo luiE id) and) biefcä meinem -Jtäd)ften öün- lu
ben tragen. S?ergi6 alfo folc^em biefe ober jene Sunbe k. .'pier ^at er öon
bcn 'Jhmen gcrcbct, tnie bie ^)ieid)cu bcr ^.Jhmen Saft nid)t tragen nnb bot)cr
tcinc (St)riften finb. Tod) aber mnfj fold) 'Jltmojcngeben orbcnttid) gefd)c()en,
juborberft, bafj fie mit it)ren ©oben bicncn benen, fo c§ bebürftig finb.
3. '•Ulan fagt: älUr tierbieten gute Sßerte. 1.'a§ tt)un mir nid)t; fonbcrn u
Irir öerbictcn nur jene glei§nerifd)e Sßertc. !Dic rcd)ten guten Sßertc, bie
einem 6[)riften gcjtemen, beftätigcn Inir allcrbingö unb prebigcn fie. S)cnn
öon folc^cn fprid)t gl)riftn§ mattij. 25: 'Söaö tl)r gctl)an \)aiV ic. ©r fprtd)t
ni(^t: Sift bn ein 5Ji6nc^ getncfen, eine 9Ionne, ein $riefter, ober bift bu
malfo()rtcn gegangen? fonbcrn er fragt: .Söaft bn aud) beinern nott)Ieibenben 20
mntif). 5 iioj, i; 5Jäd^ften au§geI)oIfen '? ©0 ftel)ct 5Jtatt^. (\ 42: '@ib bem, bcr bic^ bittet' 3c.
©rftlic^ fprid^t er, man foEe uid)t luiberftel)en bem, ber un§ ben JUod mit
©eloalt nimmt, 3toel)tcn» jaget er, man foEe Ieif)cu, britten», man foEe einen
jcben geben, ber nn§ bittet; unb loo bn ba§ nid^t t()uft, bift bu fein 6f)rifte.
5llfo bift bu 3ut)6rberft f(^nlbig beinen 5Jäd)ften 3U t)ert()eibigen, tücnn bu -js
tjureft, ba§ il)m ubcl uac^gcrcbet tnirb; L^of)--!: 'Ob jemanb funbigct, fo
T)aben irir einen gurfprec^er' jc. ^nglc'^cn 'Siöm. 8, 34: 'äBir f)aben an
6l)rifto einen foId)eu ^Piittler, mcld)er ift jur 3{cd)ten ©Dtteö'.
4. öier aber mac^t 5leif(^ nnb Slut ben ßinlourf: Sßenn ic^ einem
jeben leii)en unb geben foEte, toag toürbe iä) enblid) felbft betjoUen? "^sä) 30
antrcortc mit ^^anlo: '&§ mufe aEe§ orbcntlic^ jugc^en', am aEermeiften aber
mufe man auf bie ©lanbenägenoffen fef)en. Sabon fagt 5pauluä [3f6m. 13, 8]:
'6cl)b nicmanb uic^tg fd)ulbig, bcnn ba% if)r mä) unter einanber liebet' 3C.
trägt, ftrci=
tet, arbeitet 35
fiir uns, ©f.
43. unb 53.
Der 5ßater fc^cnlet
uns biefeS aEeS. Stom.
5. ef. 9. 40
3t6m. 10, 10. 3c. '80 man öon .'perjen glaubet', 'ahm. 4, 25. 'g^riftuS ift
um unferer ©erec^tigteit toiEen aufertoedet' ac. 1 5Jiof. 3, 15: '6r toirb bir
mac^t gerecht
burd)
ler
bringt bcn .ö. ©cift 9i5m. 1
Öcil
eben Sßic
©tau-
ma(^t jn 5prtcftcrn
©crcc^tigteit
ben= gefd)icl)ct
be
3U Äijnigcn
äu Äinbern ©ottcS
Seben
felbcn biefcS ?
(?()riftuS
«Kt. 18 [28. aptil] *Jh. 19 [30. Slptitl 103
ben JSopf jc. 1 'Blof. 22,18: '^n beinern ©oameii foUen flefcfliict hjcrben' k.
Gl". 28, IG: 'Sict)c, icf) lege in S^on" k. ^3Jertc )üü()(: gine neue Öeburt ift
n6tf)ig, 3of)- •^' •"''• ii'iö 1' l-'- '^i^ ni'ö WOtt fleborcn fiub' k. SÜiv lucibcn
nirfjt >uiebevfletio()ien buid) ÄJevdfe tl)nn; n&er tuenn lüir and) iüiebevgefaoven
■'. finb, ll)nn \mx gute äBeite. 3)ie (^aiul)! lei'fltt nidjt ben 33aum, fonbein im
föegcnüjeir, bei iüauni bie (^vudjt. 1 ^JJto|. l', I: 'föCtt fntje an "äbcV k.
*) .fiicr I)nl T. aJiurliiiiii liodj bicfc-S Ijiii.jiu-jcfmict, bnf; miit bie iöiiiiicr ,yi ^JUlcubutg
bif aBiitjl Ijallcii, fid) einen *4-'Vcbigci- ,\u ctluäljlcn, nncljbciii fic fdjcn, bcifj bit, fu fic luiu jdjon
lüuijc flcljoüt, ivvdcn.
19 30. 3Ipti[ 1522
^rcbigt ,vt ^wirfiw "'" yU'JitÜuüd) und) jQuofimübofjcnilt öormtttnfl^.
10 5l!uf bic Jl^ittluocljc, in I^Uiiilt.iu, bcr crftc ..©cciiioii.
3nnl)(ilt.
iüüut tyianbcii niib c\ui\:n 'iünlni.
1 J;qB bct fötnnbc b« cinjigc Söcg fcij jnt ö)Ctcd)tigtcit unb ©cligteit,
iiidjt nlicr bic äöcrJc 1. 2. fcni.
1.1 2 ol) biitd) bic ficfjrc liom öilaukn bic gntcn SäJcrfc nnfgctjol'cn toctbcn 3
3 tuoI)ct bfv Wtfliibc feine fitnft '^nt, bo& er fo groffe bingc Itjnt 4 // 7
4 luic bic guten äBcvtc flieffen aus bem ©Inuben 8.
1.
^1 Sie Oleben folltcn julunberft baju ger)Qlten luerben, ba^ man jcigele, mie
30 "^^ bic *JJknid)cn gcvcd)t unb fclig luerben muffen. SlHetu e§ ift !^ier gor
unterfd)icblidj geprebigct toovbcn. Gincr ()at aKevIelj -})lcnf($enfa|inngcn gcM)ret;
ein anberer (jat biefelbcn aufgcridjtet nnb beftatiget. %i)cx ber loaI)vf)aftigc
Ijimmüfdjc Sel)ver f)at ben red)tcn 2ßcg gcle^ret, Juelc^er ift ber ©laube.
5pauluä fagt iKom. 10, 10: 'So man öon .s^crjcn glaubet' k. aU tüoEte er
25 fagen: Wnn mu% glauBeu Hon .Sjergen, toer loill fromm locrben. Saljcr
fprtd^t and^ S^ffio» K'. 28. b. li).]: 'äöer an tf)n glaubet, ber Inirb nid^t ju
fdjanbcn Jüerben'.
2. GS ift bemnadj fein anberer äBcg, ber Siinbe Io§ ]n tticrbcn als ber
©laube. ©0 ftcl)ct Siom. 1,16: '^d; fi^ame mid; beS Gbangelii nic^t, benn
30 e§ ift eine ih'aft ©DtteS' k. jDenn barinnen loirb offenbaret, toeldjer red^t
fromm t}ei^t, unb loie glauben fromm mad;ct, unb luo bie geredete Scligfcit,
unb Iro'j an^ bem ölaubeu fommt. ter fpric^t: S)er ©erec^te lebet feines
©lauBenS. ÜJferIc ben 5Jad)brud in bem Sßort 'eS ift eine ßraft ©DtteS',
feine 5Jtenfdjenfraft. So ftcl)ct 9(6m. 4, 2.j: 'ßfjriftuS ift um unferer Sunbc
i.i loilten bat)in gegeben nnb um unferer Sied^tfertigung ioillen toicber anf=
erftanben'. So ^eifjts njJof. 15,6: *mrat)am ^at ©03:2; gcglaubet, unb
baS ift if)m gerechnet' k. "Liixä) toeld^en (Blauben, toic eS f^einet, alleS
©efdfircl) oou benen SÖeifcn barntcber gefc^lagcn ttirb. Senn es fann niemanb
104 ^tebigten bei Sa'^reä 1522
auffct (S.rnifto bie Simbc Incgneljiiicn , 1 5Jbf. 3, 15: '^ä) lüiü 'JcinbfdiQft
fiifcu jtuifdjcn biv .'c. imb <&x foU bir ben itopf jci-tvctcn'. 6'^n[tu§ ift Oon
einem Sßcik betören, iinb bal)in gcnckii luoibctt, bafe er bcm Xeufcl, bcr
©unbc unb ber §6Ec ben ^ojjf jertreten unb fie ubcrtotnben foHte. 2)icfe
SBeiTiciffuiig ftreic^e ferner au§. 3)cnn biefe SBertjeiffnng loar boö ßbangcUum s
3lbnm§ nnb biia äl>ort bc§ .Sp^lS, baran er [id^ gelialten: .s^ittc er folcCicö
nid)t gelioit, l)attc er lierjlneifeln niiiffcn. 3n biefcm Sßorte finb öor bcncn
Reiten ■Jltnaljnmu alle feiig luorben, bie geglnuBet \]abm. Stern, bie anberc
SPerl)eifiiing, fo V'lbraliam gefdjeljcn, 1 '•JJlof. 22, IG: '^dj I)abe bei) ntir felbft
gefd)lüoren k. burd) beinen Saamcn follen atte 336l!er auf 6rben gefegnct m
Iterben'. Siel)C, toie bie Seligicit bou ©Ott, unb nid)t au§ ben Sßericn eineö
einigen 5}ieu)d)en fomme. Darum fagt audj 5paulu5 [@al. 3. ö. ll.]: Der
©deckte leitet burd) ben ©tauben, nidjt burd) bie äßerte. Defeluegcn fi^reibt
er aud^ an bie ©alater [c. 2. ö. 21| luiber bie ©cf etjlel)rer : '©o burc^ ba§
©efe^ bie ©eret^tigfcit fommt, fo ift (5l)riftu§ liergeblid) gcftorbcn'. Stlfo ir,
machet !cin Sßer! be§ ©cfeticö oljnc ben ©lauben gerecht. S^i" frf)et je^ allent=
I)alben biel unb mancherlei) Sßerfe; unb loarum tl)aten bie Seutc fold)e, h)o
fie nii^t il)r ä^ertrauen auf bie 3Ber!c festen unb burd) bie Sßerfe feltg 3U
Inerbcn gebacöten? Slüein fie boucn auf Sanb, unb uidjt auf ben Reifen,
lueli^er ift 6'§riftu§. 2ü
3. 9lbcr bu bcrbcutcft bie Sßerte, bero'^alben fo hJttt td^ feine äßerfc
tl)un. ^ä) auttüortc: 6in anberö ift, gute Sßerfe tl)un; ein anbcrS, burc^
gute Sßerfe fromm Irerben. S)cnn Sßerfe bie madjen nid^t fromm; fonbern,
bift bu fromm, fo tfjuft bu gute Sffierfe. Darum Irer fromm »ritt tüerben,
ber mu^ Don bem ©lauben ant)eben, unb uic^t an ben Sßerfen. 6in ©jempel ds
beffcn feljen Inir an bem S3num, bcr ^^rüc^te :^ert)orbringet, nid)t aber btc
grü(^te ben SBaum, 1 53fof. 4, 4. fqq. ftcl)et Don bem Opffcr 3lbel§ k. Sßeld)c§
Opffcr lüor tool bag bcfte'^ Denn 3lbel opffcrte ein fctte§ unb jarteä
£amm, 6atn aber Don ben ©rftlingen feiner g^rudjte. 5lIfo ijat ©Ott ntc^t
bie Dpffcr, fonbern bie Sßerfonen nngcfc^en, Irie ber S^ejt fagt. Sßir ober su
f)aben bi§I)er baB ©egent^eil geprebiget, ba'^ man burc^ bie Sßerfe gerecht
loerbc, ftrafö Iniber 5paulum, ber ba fpric^t: Der ©cred)te lebet fcinc§ @lauben§.
4. i^rageft bu nun: Sßo^er ^at ber ©laube folc^e Ä'raft, bafe er fo
groffe Dinge tf)un faun, al§ ba ift bie Sünbc i:berlt)inbcn 3c.? ^ä) ontttorte:
burd^ 6f)riftum, auf toclc^cn ftc§ bcr ©laube grünbct: Der ift ein .'pgrr über u
Zob, Sünbc unb .'poHc unb ^at foldje alle an unfcrer ftatt übertounbeu
unb babel) bie S>erl)eiffung gctijan: So bu an mid) glaubeft, foll biefe§ aEeö
bein folool, toic mein feljn. Siel)e, baö ift bie ftraft beö ©laubenS! So
fielet (äf. 43, 21: "Dife SJoI! 1)ab id) mir gugeric^tet'. Sie f)oben fid^ nid^t
fclbft jugerid^tet, fonbern id^ ^abc e§ mir jugerid^tet. Unb glct(^ borauf b. 22. 40
f)ctfet e§: 'gjtd^t, bafe bu mi(^ ^atteft geruffen, ^awh, ober ba§ bu um mid^
gearbeitet ^atteft, Sfroef, fonbern biefc§ aUtä, baä bu gef^an ^aft, ^aft bu
■Dh. 19 [30. ?lptil] 105
bir unb nic^t mii flctfjan, hjcil bu mcl)tictcft, mic^ mit bctncn Sßcvfcn .^it
bcifofjncn. 'ülbci f)icrauf folget nun ü. 24: ""JJiii ()nft bu 'ilxhdt gcmadjt in
bctncn Sinibcn' .'c. unb ferner ö. 25: '^d), ü) tilge bcinc Übertretung, nidjt
bcinc Sßcrtc, fonbcrn id) tilge fie au§ lauter ©noben'. {Jr fagt in 5J^falmen
5 |69. b. 10.|: '2)tc (Sdjmac^ berer, bie bid^ fi^mnl)en' k. So fogt nud) ^^aulu§
9J6m. 5. Ob er gleid; ber nllcrunfc^ulbigftc loar, finb bod) nEc Sunben ouf
iljn gefallen. So lann alfo nun ber ©laube 6t)riftunt ticrflareu, bajj er für
aUc unfere Sunbe genug getl)au i)aii. 2luf fole^e Sßeifc rebct ber l)itnmlifd)c
S?atcr Oon il)m: '^ä) l)abc it)n um ber 5Jiiffctbat ioiHen meines S>ol!§ geplaget'.
10 3t™t: '2)er feine Sunbe getl)au l)at' k. So l)at er nun bie Sunbe uber=
Jounben, bofe er ein .ö@9f9{ Inorc über Sunbe unb .ööUe. S)a^er "^aben aud^
alle ©laubigen, bie il)m im ©tauben anl)angcn, biefe» otlee in ö'tjrifto. 2)a-
Oon fogt 5paulU'3 1 6or. 15,51: '©Ott fei) Xont, ber luiy ben Sieg gegeben '• sm- sni. ss
■^Qt burd) unfern .S^ißrrn ^ißfum (iljriftum. 3)eiin bei Sob ift berfc^lungen
15 in bem Sieg' jc. ba§ ift alles gefangen gcfütjrct. 3ftö nid^t liial)r, i[)r tüiirbet
atteS tl)un, tncnn il)r irgenb einen ^JJJenfdjcn toüfetet, ber end^ l'on Sunbe,
2ob unb .SöoUc ertiifen fdnntc? I^a^er iftö ge!ommcn, bafi einer nad^ 3}Dm
gelaufen, ber anbere nad^ St. 3nto6; ei" anberer l)at 3lblafe getauft, bamit
er nur haä füubigc ©elniffen befriebigen mod^te. 5lHein fie I)aben nichts
-0 bamit au»9Ci-i(^tet. Senn baä lann nid^t anber§ benn allein burd) ben
©laiibcn an ß^riftum gefd^er)en.
5. 2)cmna(| mu^t bu 6f)rifto im ©laubcn anfjangen, anber§ luirft bu
fold)c§ nidjt erlangen. 3)arum lucife nur ben Teufel an (5t)riftum jurüde,
njarum er nic^t mit il)m ftreitc. S)eun bu bift burd) (5l)riftum bon i()ni
2^ erlofet. S)u l)aft alfo ni(^t Urfad^e, bid) bor 2ob, Sünbc ober .söoHc ju
fiirdjtcn, benn fein ©laubiger für(^tet fic§ bofür. 3lber nun modjteft bn
bon bem ©laubcn fagen, nid)t Inie er in im» ift, fonbern Inie er in ung feljn
foCtc. 3)obon f)at ^^auluS gefprot^en [5pl)il. 1, 23.]: '^d) begehre aufgelofet' 3c.
So ift bemnad^ ß.'pviftuu für uu§ in ben Slob gegangen, inie er bel)m Ofea
3u fagt [c. 13, 14.]: 'O Job, id^ tuiU bein Job feljn' jc. SBenn id) bicfe» glaube,
fo ift mir ber Job fein Job. 6r ift fein Job, fonbern ein S^laf. 5pf. 4,9:
'^ä) liege unb f($lafe ganj mit ^^rieben' jc. So "^at 5lgne§, bie 18. ^afjx
olt Ibar, bie 5Jtarter frol)lid) crbulbct ; ingleid^cn bie übrigen Sfungfrauen, bie
ßjempel be§ ©laubeng finb. So tbirb nun ein ©laubiger ein .^crr über
35 sünbc, Job unb .§6Uc.
6. So ift e§ auc^ betuaubt mit bem britten Siege, nemlid) über bie
|)6tlc. Sßcil 6l)riftu» bas einige £ebcn ift, fo l)at er bon bem eloigcn Jobe
nidf)t fonncn berfc^luugcn lucrbcn. 3llfo auc^ bie ©ered^ten, ob fie glei(^
iuhjcilcn Icbenbig in bie .^oüe faf)ren muffen, lüie @jed^ia§, lücrbcn fie bennod^
4.1 lüicber aufcrftcl)en, Wt'ü fie Cl)rifto im ©laubcn anl^angen.
7. So fei) bu nun auä) getroft unb glaube an (J^riftum unb lobe
©Ott ben Söater mit ^rcubcn. 2)cnn fo fprid^t 6,§riftu§ [^o^. 14. b. Ü.j:
10(1 «Pvcbigten be? 3at)tea 1522
'^c^ bin bcr SUcfi, bic Sl}at)vl)cit uiib baö Scben'. tltid^t beine Sßcrfc, fonbern
ber erlaube nit iiiid) ift bcv Söcg jui' ©cligtcit, jur Sßa^v^cit Joibci- bie
©üiibc, 311111 Meit toibci- bcn Sob. Gv ift nllctn bcv 5?littki. SJiifici; tjaBcit
iüir Gliiiftum mtv i^clinbt nlä einen iKicOtcr, md)t aber nlö einen ®nnben=
ftul)l, luie i(jn bodj '|niiiliiy nennet, 'Korn. 3, 25. So toiumt nnn ha5 äßoit 5
be» .^eil§ burd;g (Slmiifldium. Scvolialbcn fngt er [3ief. 28. ö. IG.]: 'Sic^e,
i(I) lege in 3ion einen ü)innbftein\
8. 5lber ba iaiyw fie, eö Ijeifje: &ibt Sllmofcn je. Stern: '^ä) bin
fjnngiig gcluefeii' k. l'Bfattl). 25. li. 42.] Dag tnufe nun neiftaiibeu iDeibcti
öou bell ganzen äBeiteii beö ©lanBeiiu, unb nid)t beier .s3end)ler, \vc'd bcr 10
©Innbc iiicmaly ol)ne gute Äßerte ift. Denn luie ein iliiib, hau geboren ift,
iiid;t oI)ne Scluegiing fel)n fanii, alfo oud; ein Sßicbergcborncr, bcr tt)nt mit
grcubeit gute äBerfe unb fagt: ©iclK, Cgriftnö I)at bau für mid) gett)an,
biÜig ninfe id) il)ii lüicber lieben. Denen fcl)Ict alfo ber ©laubc, bie bie
SBcrfe ber ©ottfeligleit nidjt tl)un. 6l)riftu§ Initt bcmnad) in jenen ©tcHen 15
jeigen, bafe Iceil bic 9Bcrlc nid}t ba fiiib, and) ber ©laubc nic^t ba
gertcfen fei).
20 30. 9lptil 1522
^'ircbigt 511 ^Juicfnn nm 9J{ittJüot^ nnd^ Quaflmobogcniti imdimittflg«*.
2l!in .iiKittUiocIjc nadj bcc .iilQittag^'maljljCit, in ^tnidiau.
oEin ^.§icnnoii li»acrartp JÜSartini.
3itn()Qlt. 20
äjoti bem öilttubeii, bcr iiicbc unb guten Slßerfcn.
I S'afe bei lBoI)rc ÖSlaube fid) gefd)öftig erltidic buvtf) bic Siebe 1
II Son bcn guten SOcrfcn bcr G()riffcn.
1 Sun bcn geiftlid)t'n Söcvtcn 2. 3
2 Bon ben leiblidjeii aßcrten 4 25
* Don bem tf-^cftanbc 5
* Bon bcr ®nabcntDoI)[ unb ffloric^ung 6.
1.
PSalm 22, 23. flehet: '3c§ toiH öerlnnbigcn beinen 3tamen meinen Srubcrn';
fo tjat er auc§ im (fOangelio ^nr 5Jtagbnlena gefagt f^ol). 20. 0. 17.]: 3,,
'@e^c ()in unb fogc meinen Srnbern' k. Sicl)C, er nennet bie ©laubigen
feine Jörnber. Darum fagt and) 5pauln5 |9iom. 8. 0. 17.) : '3f)r feljb Wt-
erben (S^rifti', jcbod^ burc^ bcn ©tauben. 3lber üon ben Sßerlen fagt nun
5Pauln§: 2Ber lüiü fromm fel)n, baS miife öon ■'perjcn fommen. Der 5Jac^=
brnrf liegt in bem SBort 'oon .Spcrjen', meit fonft bcr ©laubc crbic^tet ift. 35
5tber IBO bu Don .Sjer3en glaubeft, fo bringet biefer ©laubc mit fic^ ben
^eiligen Seift unb bie Siebe unb fpric^t: Da mein @£tt biefes an mit
9h. 19. 20 [30. aiptil] 107
gcf^an fjat, toaiiim foUtc id) il)ii uid)t (ibit alles lieben? 2)tefe Siebe faiin
iiid)t icl)ii of)iic beit .^eiligen tijcift. 6o Jagt 5J.^aiiUi5 |9i6m. 8. b. 35.]: 'äßer
lüitl iiiiu idjeibcii lum bcv Siebe WCttc« ? Xer fciitcu ©ot)!! für iiiiu bafjin
gegeben, lüie füllt cv nuy mit itjni uidjt allcö fdjciilen ?' So fteljct ;[)ür). ;5, IG:
5 '3Ufo ^al @Dtt bie SBelt gelicbet' .'c. Diefci fötnnbc, bei alfo bcfc^affcn ift,
(et)iet bell -JJienfdjen ^uxüä benfeit: SUie foE id) beiu .sX^nii tiergclten alle
feine 3Bol)ltl)at, bie er au mir tl)nt? äßa-j füHcn loir nun tljnn ? Gr gibt
tcin anbei ®efe^, fonbern fagt [3ol). 13. ö. 34. |: 'Siebet cud) unter einanbcr,
Uiie id) eud) geliebet l)abc'. otcm ^iNljil. 2, 5 : '©cl)b gcfinnct, lüic 3@fnö' Jc.
i" iBeficl)e ben Sermon Hon bei boppciten ®ered)tig!ett.
2. Xod) ItiilX id) um bcr ßinfaltigen loiUen tion etlid)eu äBer!cu lebcn.
Grftlid) l)at er nnfrc Siinbc auf fid) genommen unb getragen, bamit aui^
loir unfcrm 'Diabeftcn alfo tf)nn foKen. Tefjlncgen I)abcu loir gcfagt, ba^ in
biefem ^aü. alte (iljriften 5^Uieftci finb. Üenn bcr *4-^ricftcr '^Imt ift tragen,
'■'■ Ie()ren unb beten, bie @ebred)en aubercr untcrfud)en. Sinb U)ir nun 6()riften,
fo finb mir and) alle 'i^^riefter. Xaä Sel)rcn lomnit Hon ©Ott ju bencn
5Jienfd)cn; bay '-iseten tiou beiien TOenfd)en ^u (SDtt: unb ba§ ift ein jeber
(5t)iifte geljalten für feinen y{al)eftcn ju t^un. Sßcnn bie priefterltd)e ©einalt
oKcn (5f)riftcn gemein ift, fo folgt, ha% nicmanb bicfelbigc offentlid) ouSuben
■M büifc, ei fei) benu Oon aÜm t)iei,]n erloaljlet, obgleid) ingcl)eim ein jeber
feinen Siuber nacE) bem ©öangelio erinnern !ann. ©aüon fc^rcibt ^Paulug
1 6or. 14,34: '©nie Sßeiber laffet fd)toeigen in ber ©emeinbe', loenn ncmlid^
5]Janncr ba finb. Unb balb baranf folgt l). 40: 'Saffet aüeä ef)rlid) unb
orbentlid) jugeOen unter cud)\ 3itcm fo lefen loii in ber 2lpoftelgefd|id)te,
25 ba^ spetru'j juerft gcprebigct l)abe, nac^ il)m aber 3ocobu§ aufgetreten fei).
So prebigten 5ßaulu§ unb S^ainabas lre(^fcl'3tt)cife 3C.
ifiiet l)Qt et cl'ciitnUs Hon bct 58eid)te gctcbof, luic et oben Bon bct öffcntti^en Seici)tc
gejdjiiebcn, bnfe niic^ jemanb einen anbetn privatim tonne abfolbtten.
3. 2)ic bierte 5pflid)t eines 5priefter§ ift, bie Sunbe be§ Srnbeig tiagen,
3u loie ßbviftuä unfere Sünbe getragen l)at: Unb alfo l)eiffen bie Sßerle gut,
nid)t loeil fte mir, fonbern meinem SJa^eften gut finb; Irie ß^rifto bie
Sornentrone nid^t l)citfam gelncfen, fonbern nn§. Unb fo mufe man öon
alten unfern anbcrn aßerfen urtt)cilen, bie \iä) auf ben 5!a£)efteu be,^ief)en.
4. 9lun ttJoEen mir auc^ bon ben leiblid)en Sßerlen Ijanbeln. ^^aulu§
35 fc^reibt an bie ©alater [c. 6. ö. 2.|: 'Einer trage bcs anbern Saft', e» fel)n
nun Sünben, ober es fei) Slrmutt) :c. So fprid)t CU)riftu§ 5Jtatt^. 11. ti. 28:
'.^^ommct ()cr ju mir alle, bie il)r mut)fetig unb belaben fel)b, unb ic§ loill
eud) tragen t)clfen' k. So muffen aKe 2Bcrte ertüiefen mcrbcn alä: £)u
nimmft ein Sßeib, bamit bu beinern 51af)eften nic^t fd^aben mogeft burd)
4u ©^ebruc^. So ift 3U reben Oon Jiu-fleH' Slmtleuten, Äünftlern: fic miiffen
alle§ t^un jum ^httsen be§ 5ta()eften unb .^ur Uebung be§ Seibeä, ba^ ber
Seib ntc^t geil loerbc gegen ben 9tät)eftcn burc^ (S^ebruc^ ic. ober ba^ ber
108 iPrcbigtcti bei ^aiixei 1522
Seit gcidjicttcv toibc, beut 'Jia()cftcii ^n bicncit. 'iibn Ircitn bu mm fölauBen
iinb Cirtc f)aft, fo folgt buy lick Kanij, jcbcnnod) ahn loinb im ßixu^ bic
.'poffuung aüt^cit bleiben.
j£)ict l)at et bell ^rtttjum Born G()eftaiibe abgc'^Qnbelt.
5. ßfiiiftiiä, ber bic 5Jiciifcf}eu gefdjnffcit, I)ot fie gcfc^nffeu ein ''JJIannlein
unb ein ^vaulcin. Sie ahn "Miitgfraueu blieben finb, bnö ift am befonbcici
©nobc unb übcv bie 5iatur gefc^cf)en. ^^auln-^ fpnc[)t 1 6ov. 7. b. 7. 9 : '^c^
tnonte, aüe llienfrfieu »inivcn Unc id)', bay ift lebig; '>uer fiel) aber nidjt cnt=
Ijnlten fann, ber ficlje; e« ift beffev frcljcn benn JBiunft leibcn\ Unb ahn=
maU ö. 5: '6nt3iel)c fid) niii^t eine§ bem anbern, ba^ cndj bn ©aton
nid^t lieifud;e'.
Li. Sornad) foUt il)r bon ben -Jhiuertüaf)ltcn biefed loiffen. 5iicmanb
toci^, ob er .§aß ober £icbe toertf) ift. 'Jlbcr bn l)aft jloeljerlel) öor bir,
nemlic^ feinen bcrbovgencn 9{atf)fc§lnB unb feine (Scbotc. 5lun !^Qt er bir
geboten, bnfe bu liebeft unb glanbeft. ®iefe§ tl)nc bu unb la^ inbeffcn bic
@nabenlüal)l bal)intcn. (Praedestinatio, 33orfe^uug @Ottc§.)
^lietbei) gab et ein G-jempcl tion einet 9)inttei unb einem Äinbe, bem fie ciftlic^ 3Jlitd),
unb botnod^ t)ättere ©peijen gibt jc.
3llfD nel)met auä) iljr Qnjc|;t bie ^Mlä) be§ @lauben§ unb bcr Siebe, c'^c
i^r ben fefjr ftorlcn Sßcin ber ä?orfel)ung nel)met. S^ut berol)alben nur, hjic
6t)riftu§ faget pjtottl). 18. b. 3.]: 'gg fei) benn ba% il)r umWjrct unb tücrbct
loie bic Äinbcr' k. ®ib bu nur tiioT)l 3ld)tung unb fange öon ß^rifto an,
bcr bir gegeben ift, ba^ bu nn il)n glanbeft unb iljn liebeft. ©olc^ergcftalt
tüirft bu cnblic^ aüe» frcl)lt)illig über bid) nct)men, toa§ ©Ott mit bir f(^affen
lüirb, unb tocnn bu nad) ©Dtteä SBiücn tljuft, luirft bu fdjon ein Äinb
©Ottc» hjcrbcn. ^.Jllfo toanble nun, unb nid)t anberu 3t. tücil er nemlic^
fprid)t f3o^. 14,0.]: '^äj bin bcr Sßeg, bic Sßaf)i%it unb baä Scben'. Sag
merle too^l.
5it. 20 (30. 9lptt(l 9h. 21 [1. «Wai] 109
21 1. mai 1522
^^rebifjt .yt giuirfou am Xac^t ^fjili^^i unb ^ncoDi.
5llm <۟Q( jpljiltppi unb CCfliotii.
€iii .^ernioii, gdjalten in ^Uiiiiftau.
3nnl)Qlt.
ajütt bcn falfc^en iinb hmtjvcm ÜiJfge ju föOtt.
6 1 SBon bcn falfdjftt aücgeii 1. fqq.
2 Holt bem tuoljven äUe^f 2 // 5
* tno bev (Klaube ift, bo folgen aiid) bie SBetfe 6.
1.
^^3ic ganje äßelt fiemnfjet \\ä) haxum, ba% fie &£)1% unb ben SäJeg ju
10 "^^ i^m erfennen möge. ''^Ittetn e§ begegnen bem, bev ifjn buvd) menf^'
(id)cn 5(ei6 i"ii> '-ycvnnnft cifovfc^cn Unll, ^Uietjcvlcl). 2;te ©Ott auy ber
S^ernnnft in ber Sdjiift ertennen luoüen, lueidjcn cnttuebev 3nv SKecfjten ou^
ober fallen 3ur Sinfcn in ä.ter,itDeifehmg. ©o i)at ^tbom im ^pavabiefe ©Ott
evtonnt. Tiefe evfennen ©Ott md) feiner ©evec^tigfeit unb öeitigleit ; ober
16 fie evfennen il)n nidjt aUi einen 5Jlitttev.
2. hinein bev lua[)ve unb gottlid^e Sßeg ift Don 6t)rifto anfangen,
lüelc^ev ^JJlenfdj Uiovben ift. .<piev fet)et it)v, lüie 6'f)vift«§ bie ökbanten bev
3nngev vul)vet, bie ©Ott ben ä>atcv nuS bev 33evnunft evfennen HioUten.
.Öievtoibev fpvidjt cv: Dlidjt nlfo, fonbevn 'idj bin bev SÖcg', ncmlid) burd)
21» meinen 2ob unb 3tufevftef)ung; a(fo mufe e» ge^en X^oma, alfo 5pt)iliVpo.
3)iefc f)nt ev öom ä>ntev auf fid) juvucfc gcjogcn. Unb ba» gef)et olfo 3u:
3d) muß miv (i()viftum mit ben ^^lugen be§ ©lau6en§ öovfteEen unb if)n im
©tauben, nic^t mit bem Seibe fetien. S)a§ ©öangelium befdjveibet un» 6^vi-
ftum aücntt)nlben alfo, baf3 ev gefommcn fet} nidjt um feinet- fonbevn um
25 unfevtlDiUen, unb baf] ev um unfevtlviitlen allcy gctf)an f)abe: alfo ha^ loiv,
toenu \mx biefe§ an 6l)vifto betvad)ten, ]u feinev unb be§ S>atev§ Siebe tvaftig
gebogen ioevben. Sollte biefeS, ba^ {?l)viftu§ foldjeg aüe$ um unfevtUiillen
getljan t)at, uufcv .öev3 nidjt bvunftig madjen? jDas ift bev lüal)rc äßeg ^u
©Ott unb fein anbevev. Sßeuu id) nun biefcö glaube unb bei) miv bebenfe,
30 bafe bev 5Jlenfd) (ffjviftu-? biefe§ um meinctluillcu gctl)an, unb jUrnv nad) bem
aßillen be§ ä.'atev3, fo Uievbe i^ aläbenn buvd) 6l)viftum juv Sick unb
6vtenntni§ beS S5atev§ gejogeu. 5pf. 103, 13: 'äßic fid) ein 5ßatev ubev ftinbev
evbavniet' 3C. 3)cnn ha§ fjeifet nid)t ©DSX evfennen, lüenn iä) buvd^ Sefen
feine 2Öei»l)eit, ?lltmad)t unb alle feine äßunbev evfennc. 2)enn eine folc^e
35 ßvtenntnife ftuv3et in a>er3loeifetung. ^Jlbev ha^i ()eiBt ©Ott nniljv^aftig
evfennen, toenn bev Jßatev evfannt loivb buvd^ 6l)viftum, unb buvc^ biefe
(ivfenntni^ toeid^et atte $öev3lt!eifelung. Senn, 'ift &D%% füv un§, ttper mag
110 !p«bi(itcn bc? 3aT)re? 1522
mibcr iirS fel)n?' |5)i6m. R. n. .'^I.] SBcbcr Stob noc^ ©mibe nod) .^loüc fnnn
niid) fdjvedEcii.
3. 6g fallen ober mä) biird; bicfe dirfenntnife auf einem onbevn äßege
3ur 9Jed}ten biejcnigcn, bic (SOtt mit il)rcv Scrnnnft begreifen iuoUen. 5hm
aber ift Gtjriftus ber geiftlic^e äßeg, Uienn man nemlid) betrad;tct, ba§ bnrd^ i
(»[)rifti Shitüergieffen, Sob nnb 3lnferftc()nng aEc§ Inieber gut gemacht, iinb
id) Uieife, bafj (vf)riftn§ bicfe-J atleS fnr mid) getT)nn fjabe, maffen er feine»
3?ingc'j bcburft Ijat. llnb tuenn id) nun (5l)riftnm atfo ertenne, fo tomme
ic^ burd) bicfcn t?t)riftnm 3nr Gr!enntni§ be§ 2?ater§ unb lüerbe ju feiner
Siebe gebogen. Te^lucgen fpridjt er l)ier: '3)er änitcr ift in mir unb id; im m
U.5ater\ Unb: '5Hcmanb fcnnet ben Sßater benn nur ber Sofjn. Unb: '^tie-
manb fommt jum Spater benn nur burc^ m\ä)\ Unb ba§ ift ber toabre
$Ü>eg, Uiclc^cn Uieber $()ilit)pnä nocfi 2;()oma§ mu^tc. &t loirb üorgebitbet
1 OJlof. 28. an ber .s3immel§leiter 3nco6§ k. !Denn biefe Sciter ift Gt^riftu»,
auf tr)eld)er ©Ott Hont .Stimmet auf bie Srbe r)crabfteiget , unb bie (Sngel. is
3)eun burd^ 6b'-"'[tuiii t)at ©Ott bie Grbe mit Erbarmen angefef)en, unb auf
bicfer Seiter muffen loir I)inauf gu ©Ott ftcigen: benn er ift ber Sßeg unb
bic äßa^r()eit. Sa^er ift ouf biefem Sßegc fein ^Betrug, toie auf ben anbern
bel)ben äöegcn, jur Oted^ten unb jur Sinfen. $f. 25, 10: 'Sie äßege be§ §6rrn
finb eitel ©üte unb Sßa{)rt)ett' 3C. 6f)riftu§, ber ber Sßeg ift, ift bie äBa'^r^eit. 20
4. S^arum fpric^t er: 'Guer .lier^ erfdjretfe uie^t', al§ tnoEte er fagen:
?lüe euer Uebel ifahi id) getrogen, uemlid^ S^ob, ©itnbe unb ^oüe. '©laubet
ibr an ©Ott, fo glaubet and) an mid). ^\n meine§ 35ater§ .fiaufc' k. Siebe,
l)ier ücrfprid)t er ben .'pi'T'iiel bencn, bie an it)n glauben, unb nid^t benen,
bie fic^ grofe matf)en mit t()ren äßerfen. S)arum folget: 'Sßenn e§ nic^t fo 25
Uiare' k. äßenn ba§ auber» toare ,'c. 'fo \v\\l icf) bingc^en unb euc^ bereiten
bie Statte'. 'DJlerte ^ierbet) : Sie Sßo^nungcn finb bereitet , aber toir finb
noc^ ni(^t gefd^idt biefe äßof)nungen ]u befi|eu; unb barju hserben Itir
gef(|id't gemad)t burd) ben ©lauben. S)arum ift 61)riftn§ gen ^immel gefaf)ren
unb eingefe^et Inorben al§ fi'önig unb ©Ott über otle§, bafe er mächtig löare 30
un§ biefeg alle§ ju geben unb uuferm ^erjen ben ©lauben ju fdienten, bamit
ftir burd) folc^en 3U biefen Sßot)nungen gelangen tonnten.
5. Saljer folgt nun: 'Sen Sßeg fennct il)r', fprid)t ei)riftn§, ha?, ift
mid). üf)oma§ anttoortet: 5leiu; Ineil fie G.S'iriftum, ob fie il)n fd)on faben,
benuorf) nic^t aU ben Sßeg ertaunt battcn. Senn toer ben ßal)fer fie'^et in 35
geringer Äfeibuug, ber ficf)ct .^ioar ben Mt)fer; allein er l)at ibn nid^t
gefetjen aly Äal)fer, lueil er iljn uid)t bafur angefef)cn l)at. Serobalben fjilft
biefe§ leibliche ©el)en nid)t§, fonbcrn haS- ©e^en be§ ^»evjenS, fo burc^ ben
©lauben gcfrfiiebt: Sal)cr fagt er aud) 3U 5^^l)ilippo: 'Sßer mic^ ficl)et', nemlid)
im ©lauben, 'ber fielet aud) ben 5l*ater 3c. Sa» oUcS leljrct ha^^ Güangelium. «
Sarauf folget: '^Grr, jeige un§ ben Später, fo gnüget un§', Iteil Inetter jur
Seligteit nic^t§ erfobert toirb al§ i)a% mir tniffen, ©Ott fei) ein 5üater,
9!r. 21 [1.2)im] ^Jir. 22 [2. aKni| 111
unb äloav uufev a^otev. ©o \-jat gf)fiftu§ flefagt |3o^. 21. n. 17.]: '^ä) fo^re
auf ju meinem ä.'Qtev unb ju euvem ä>atev, ,^u meinem Sott unb 3u eurem
@ßtt'. Sictje, tua§ für tvoftvcicf)c Sßovte finb baä! iS3er nlfo an 6l)x-iftum
glaubet unb ©Ott ben initer alfo mit iJiebe umf äffet, bev mirb bic äßcv!e,
5 bic 6[)riftu§ t^ut unb 9ett)an t)at, oud) tt)un. Denn ic^ fle{)e ,yim iBatev
unb ()at)c fdjon alle OJehmlt mit bcm ä>ater, unb ein iebcr (Jljrifte ijat e6cn
biefe ©emalt mit (i^^^-ifto, )ücnn er glaubet.
G. ajon ben äßunbertnerfen moGcn mir anie|o nid)t reben, fonbern
merfet nur biefe»: ©leic^loie 6f)riftuei altes um beg 91ac^ften miEcn get£)an
10 ^at, fo tl)ut auä) ein C5l)rifte aEeö .^nm ^inljcn be§ 5iac(}ften. Unb too bix
(Staube ift, ba folgen auf bcnfclben nnfcljlbar bie älWrfe bcr ,l!iebe. ^in
tjolte nun ein jeber feine äßertc gegen fi.örifti äßerfe, fo loirb er gelua^r
merbcn, ob er ben @(auben ijobc.
22 2. mal 1522
jFvcijtag^ nari) (ßuafiniobogcniti, in jl'liiiriiau.
15 ^ItttljQlt.
33nn üctfdjicbfiu'tt OTnlcrifii.
1 ä^om GSlniibcn unb bcv Siebe 1
2 Bon bem ?(mt eine? *4>tiefter? 2
r*. tion bcr 3]oTfel)ung 3
ao 4 Uon bev Initfe i
5 öon bem Giebel fi'iv bie SBerftorbenen 5.
1.
/y^kCfftcrn l)abt i^r im (füangelio gel)orct öom ©lanben unb bon bev Siebe.
V— ^ 3)er ®laube beftef)ct barinnen, bafj mir erl'ennen, {5^t)riftii§ fcl) allein
25 unfer äßeg jnm Spater, unb fein anbcrcr. 6o fdjreibet ber IHpoftel bem
fölauben eine redjtfertigcnbe .ffraft 3n. S)a§ anbere ift, bafj auä) mir eben
bie aBerte tl)un, bic 6^riftu§ un§ getfjan bat. Unb fo Diel Dom geftrigen
öDangelio.
2. 2)a§ ?lmt einc§ 5Prieftcrg ift l^rebigcn unb beten. Tenn 5paulu§
30 ffjridjt [1 6or. 4. D. 20.|: 'SaS 'Md) ©OtteSfteliet nid)t in Sßorten, fonbern
in ber Atraft\ Unb fo ftet)ct 2 Stjeff. 2, 11. ia^ ©DSI foldjc 53lenfd)en
ftrafet, inbcm er it)ncn laffct *4-Uebiger be§ 3intt)um§ tommen. ©o fpricl)t
5Paulu§ lep^. 6. D. 12.J: 'Sßir f)aben md)t mit gteifc^ unb 58lut ju
tampffen' k.
112 *;<rcbigten beS 3a^re3 1522
3. Sßegen bev 3?ov5c()ini9 mndf)e bir !eine fitvtoi^ige ©orge. S)enn ev
ijat bir feine ©cBote gegeben, bnrum übe bid^ im ©tauben unb in ber Siebe jc.
3)a§ forbeit ©Ott öon biv. S)ie 5öorfef)ung aber überlaffe ©Ott. Senn er
iDiH nid^t, biife bu folc^e-3 Uiifieft nod) fein 9{atf)geber feljn foüft.
4. '-l^on ber S^anfe feigen imv, ba§ ber ©laube ber .ßirc§e benen fleinen s
Äinbcvn 3u .pulfe fomuic, nad) bem (Stempel ber ©c^rift, bo ein jebcr t)er=
bunbcn ift beni nnbcvn ju bicncn. DaS fcf)cn tuir im G^Oangclio bom ©i(^t-
brücf)igen, ber bnrd) ba§ S^ad) (]inab geloffen lüorben; bem ber ©laube ber
anbern bie ©efunbmac^nng »on 6f)rifto jutnegc gcbrad^t l)at. @fa. 55, 11:
""Blein SÖort foH nic^t leer inieber juruii fommen', nemlidj öou bem DJlunbe i»
befe-, ber e» liefet ober prebigct.
Sgiex f)nt er ba? (fnangcliuin uon beiicn flinblcin gclefen, bic ß^riftu? ^nt l)eifien äu
fid) fomineii.
3)a3 iBirb aucf} gclefen über bie fleinen .^inber, bic ba follen getauft
toerben. Datjero ift bie laufe n6tl)ig unb in feiuerlel) Sßeife ju tierad^ten, is
hjeil hjir oüein bnrd; bcn ©tauben feiig lucrben fonncn. 3)er nun bie Saufe
erlangen fann unb tl)ut§ nid^t, ber öerarfjtet foli^e, ha bod) ba§ aufferlic^e
3eid;en bev 9}erl)eiffung 6'l)rifti auf feiuerlel) SÖcife »erachtet ober geringer
get)ülten, fonbcrn mit ©anffagung angenommen Serben follte. ©Dtt tnill
alfo, ha^ fomol ©roffe alö Äleinc follen getauft mevben, gleid^tuie er milt, -o
ha^ fein SUort allen unb jeben geprcbiget luerbe.
5. Ob mon für bie SJerftorbenen beten fott?
§iet 1)at er erftlidj Uoii benen Ijeriimit^roeifenben unb erjc^eincnben ÖJeiftern gerebet, bie
toarijaftige Jeufel finb unb unl ju allerlei) Slßerten Ucrfüljren, aii ba finb SBigilien, <Bed'
tnejfen jc. iinb ©Ott mitl bod) nid^t, bajj man bie iobtcn frage, 5 Woj. 18, 11. unb (Sf. 8, 19.20: 25
''J!ad) bem ©eiet-, unb 3f"9ni6'- &tagi' nlfo ba? öjejej! unb 3«'9ni6 ber Sd)rift.
2Bir löiffen bemnad) nirfjt, Inie e§ mit benen lobten ftel)e. 5lber ob
man für fie beten foUe, ba§ ift eine anbere grage. 3im ^Iten leftament
lefen Irir, ba^ bie lobten evfd^ienen fetjn. ^dj fage aber, bafe etlid^e finb
lebenbig gemadjt loorben, bie tueber in ber .öolte nod) im 5»immel getoefen so
finb. ©b e§ aber mit allen eben fo ftef)e, baran inirb billig gejmeifelt. S)u
l)aft alfo 5vei)l)eit für fie ju beten ober e§ anflehen ju laffen. @o betet
-^tuguftinU'S für äiater unb ^Jlutter in Libro Confessiouum. @o tonnen auc^
tüir of)ne ©efa^r beten jc.
9Jr. 22 [2. 3Kail 9h-. 23 [3. Tlai] 113
23 3. mai 1522
^rcbigt 5U Sorna om !tttg bcr Ärc«,^crfinbuitg.
%m tag bcö öcijligcii €rcut,n' crfiiibiuig
.^ecma gcprcbigct 511 25aL-ii bucrfj ^HQ. IE.
^€Z^@ ift in ctnev fletüoiil)cit, hai mann f)Ciite pvebiqct lion bcv cvfinbunci
^*^ bcä ^eiliöeu (?rcu|cy, lüie c§ evfunben ift Uon .s^ickiui brcl)l)inibevt iav
s nad^ ß^viftuö Icl^bcn im iubifd;en lanb: uiib in ber evfinbung eiifeerlic^ ift
im gvoffcv imc^r gefcf^ctjcn bann bo e-i nntcv bcv erben \mx. Dev()aI6en bie
not micf; jtöingt cloev liebe .yiicic(cn t)el5t öon bev etiveibietung be§ Ijeljltgenn
ßreup, barinne gro^ mt)|6rnu(f) gcfct)id)t unb abtgotteret).
3nm erften ift bcv gebrauch, hivi mann bcm f)el)Iigcn C^ven^ gvoffe ctjr
10 anlegt: mann f äffet e-J in filbcv gcfe^, \velä)5 iä) nit Deviuevffe, fonber ben
mi|6vaud), bann c§ feinbt Dil einfeltige menfc^en, bic öevfnvt hjcvben unnb
1 ßteu^ O lj2 ffi^n ©etmon, Quff bc§ ^eijlige ßveüfe erfljnbug, gc^jtebigt 3U S3orn, butd^
S). m. ß. D 3 ©etmö C ä" ®orn C 35. 3)!. S. C 3 in einet] e^n D 4 ßteü^ci C
ßreüö§ D jaet ß 5 bet eü^etUd^en ctfünbung -D 8 6reiiö 0 creü^eä ^ barljü D
10 filtere i? DetW^rffe C -hJtrff /> 7i tietfuett B
JCm cCagc atrcii5c^ Cvflnbinig,
€in (^eniioiv Behalten in '25arnc, ba er Uon tiluiiftau
SurücFfc gcßoinincn.
15 ^nntialt.
Sfon bem ÜJ(i§6tauc^ unb redeten ©ebrand^ bcä EteujeS ß^rifti; item bon ber ©rfinbung
unb Slufric^tung be» Ereuäeo.
I 53on bcm ÜJligbrouc^ unb rechten ©ebrau^ be? ßreujeä d^tiftt.
A 3Jon bcm ÜJüBbraud).
20 1 ber erfle SKijjbrauc^ 1
2 ber anbcre SJü^brauc^ 2
B bon bem tccEjten ®ebrau^ 3
TI Son bet tecE)ten Srfinbung unb 2luftid)tung bei ßteuje».
1 SBon bet icd^tcn ©tfinbung bc» ßtcujel 4. 5
35 2 bon bet teilten ?luftid)tung bco (Jtcujeä G
* ftieldjel bie gtöjjeften Heiligtümer finb 7.
1.
\|72ln fc^veibet öon ber ßal)fevin §elena, ba^ fie ba§ ß'rens gefunben
■^IV ^ühi. 3llfo h)oEen toir auc^ l)eute bom (Jreuj ^jrebigen, tüie nemlid^
30 ha-j Ijeilige 6reu3 gefnnbcn lucrbe unb öeveljvet ' iüerbcn muffe, ©rftlic^
toiffet i^r, ha^ bo§ §ot] be§ 6rcu3e§ in groffen @f)ren gehalten Inirb : folc^eä
lobe ic^, aber ben ^Jli^Brauc^ ücrhjerfc ic^, fonberlirf) berfenigen, bie in bem
auff erliefen ^n^zn be§ 6reu3e§ bie ©eligleit fuc§en, 6f)riftum fahren laffen,
Sut^etg äßctfe. X, :j 8
114 5pvebi9ten be§ SntjtcS 1522
l)iTcn, ncinlid) bie bo lauffcn 1)1)11 iinb f)cr, jimi fieiligen 6veu| ju 3)orgah)
unb |iu 2)rcfen, aud) 311 joldjcii (iieiiiicn, bo G^riftuä nit an gelibcn t)Qt.
S)Q§ lauffen l^e^ft nit erfinben bo§ ^et)lig 6rcu^, fonber tiil me^t tieffer in
bie erben tiegratuMt , nrfnd): ba§ tÜTU^ jn Torgoto t()ut ba§, ba§ anbev Oev=
mag eo nit, bivö ift 9e>m)6lid) Hont teuffei. Sffiavnmt folt e§ ba§ J)l)e au<i) ^
nit tonnen, bietoeil e§ aud) :^oI^ ift. 3)a§ ift el)tel ijrt^^um unb abtgotterelj,
fo aud) in ben bilbnife iinfcr lieben fralncn, fant Sorcn|, fant 9lida§ .k.
unb anbev ntcl)r, bo bie Tnenfd)en aüein troft, l)l)Iffe fud)en unb juOorfid^t
I)at)cn, lüctdiS t)rtt)iinib unb abtgötterel) ift, ai^i h nun ^abt getjovt, ha^ toit
teinenn tiovtratnen in t)el)ligen, cngcln, menfd)en fud)en fotlen. Dert)alben too 10
foUid) ml)^bvaud) unb l)rfül gcfd}id)t iiin an betung ber bilbc, fottt mann bie
6reu^ obber bilbe tno follic^ concurfuS gefd)id)t, abi-et)ffenn , toeg tt)un, auä)
bie tird)e ber felben einvel)ffen. SBieitol id) bie bilbe nit üertoirffe gen|Iid),
4. !D!oic2[,9bann lüir '()aben be« ein figur im alten teftament, öonn ber 6rne fd^lange
burd) 5]Jofen inn ber louftung auffgeridjt, loelc^c alle bon f erlangen öorferet u
anfdjaineten, luorben gefunt. 3Ufo folten h)ir auc^ t^un, bag toir gefunt
Jüürben in unfern feien, fotlen ben gecrcu^igten anfel)en unb in l)n glauben.
■Jlber bo bie ^ui^en ''•e fci^lange begunbten anzubeten für got unb nit für ein
2. fiöii 18,4 3eid)en f)ilten, !am ber fromme Q^jec^ia» unb xt)% fie barnl)ber: alfo folten
t)|!t auc^ tl)un unfer 5Bifd)offen unb ^reloten, fo tommen fie Ijer unnb gebene= 20
bel)en bie bilbe unb geben 3lbla5 bar^u , ba-s fie ia haä üold betriegen unb
umb gelt brengen; fie feinb loolffe unb blel)ben luolffe.
S)er Quber miprauc^: (f§ mag fein, ba§ mann an e|Ii(^en ortten bom
2 fotic^en C 3 tieff D 4 erbe BCD Sorga BC 6 ittuiii B Irrtum* C irtumB D
7 6Ubnu§ C 9iidou§ CD 8 »nb ^itff D 10 le^n D in bie D 11 Sola) CD
12 folt^ C Mb WCfl BC tmb ^t)nH)C9 D 14 {d^Iangen CD lö muftc D aUe bie Don
ben (rfilongen D m warbn C] trnb Würben D 17 an finjern D fotten D 18 begunften B
tot ein B 19 hielten C galten D -M SSifc^off D 22 iitinaen CD 23 otttetn C
ortten D
unb Balb an bem, balb an einem anbern Orte, in ber ßapeEe ober ^ixä)e
bie ©eligfeit in bem ßreu^e finben hioEen. ©0 ging e§ im Sitten ^Eeftament
mit ber ehernen Schlange: biejenigen fo folc^e anfal)en, foEten gefunb
Irterben; alfo follen auc^ bie fo an ö^riftum glauben, gefunb loerben, unb
bie ha^ ßreuj im ©tauben anfel)en. @leic§ft)ol aber luoUte @Gtt bie eherne
©d^lange ni(|t angebetet I)aben noc^ il)r opffern laffen. £)a^er ^at fie
ß^ed^iaä auf göttlichen SSefe^l jerftoret. ©0 fotlen aui| bie Sifc^offe unb
^Prälaten l^eut au S^age mit folc^en ßapeUen t^un; aber fie t^un ba§ @egen=
f^eil, inbem fie no(^ Slbla^ baju ert^eilen. S)as aufferlic^e ßreuj follte
lieber mit toad^f erneu ^öilbern nodj fonft mit etU)a§ bere^ret, fonbern attein
im ©tauben angefe^en toerben.
2. 2)er anbere 5){i|brauc^ ift, i>a^ ^in unb Jüieber ©tudlein bom dreuj
5ir. 23 [3. ajJni] 115
!^et)ligen (Jreii^ f)ab, bod^ l)^t ift es jo an öil ortten, ba§ aud) ein fjah)^ baüon
f^eBotot funbt tüevbenn. Xev()al6cn flroffcv mipraud^ ift jn unfein jeljtten
bann in bev n'^)t .'öclene, ba-S leliplicf) evfunben unnb cr'^aben Univbt : ijljt »oivts
gciftlid; Unbcvunib begraben, bil beffer luevv nl)c erfnnben, «nb feine junbe
5 ha§ iDcre, jo e§ unber bev erben begraben blljben tuere. SBann (^{)riftny ein
anbcr Preu^ .^u tragen un« auff legt ober Uorfielt, bo er fpridjt: 'Sßcr bo »oit»'«'")"'-. 2*
tommcu ]ü mir, ber neme anff fid) fein CütuI^ nnnb folge mir nad)'. To
fogt ß^riftu«, ba§ tc^ mein 6reu| trage. S)aa id) tnil (5{)riftu§ (Sreutj
tragenn, fragt er nic^t-j nac^. Sßann fo bie C^liriften loercn bie ba§ (5ren^
1" trugen, i^t], fo ireren tnenig (^"tjriften, bielncil e-5 allein Don ben i8ifd)offen
unb ^prelaten inn fi)lber monftranh gefaft getragen loirt; er tregt fcljneö, bu
trage bein», fünft fommet ein abtgotcrifdjc anbadjt baoon im tragen unb
tuffen .3C. (y-? ift mct)r, ha-i bu beinern nedjften etlüa-? gibft unb 3U ^ilffe
fommeft bann fo bu bao (ütu^ tüfjeft, öier licdjtenn anftecfcft .3C. e-3 ift el)tel
I'' fpt)gel fechten. 3)a§ ©nangelinm fagt nn§ öonn eljnem (Sreu|, Wld^s jtucierle^
ift. ^um erften 'l)el)ft ein Prent; leiben ba-J mit fd)mad) unb fd)anbe ,iugel]t.
Xa-3 anber, ba-j er gecren^igt, gemartert unb gcgel)felt ift, ba§ ift auc^ nidjt
ein xeä)t Qxm^, fonber ein borfc^magficit, elcnb, Iet)b, ba§ einer bor ber ganzen
h.iett mn^ leljben unb unredjt tiabcn; aber francff)eit, armnt, toetag .jc. l)eift
20 nit 6reu|, fonber let)bcnn. 5paffio ignominiofa, baö ift iuann einer nmb
feineg glauBen toilien berfolgung leljb, ba§ Ijeljft creu^. <Bo auä) tt)ut ber
1 otitern C ottlcn D barson C 3 in] jfl D ba§ -1] bo e§ BCD 4 wer e§
e§ toer ß unb] wer oud^ D 5 ba§ Were fehlt D fo] Wann I> wer fieflraljcn WiBe D
(j bnnb für^elt D H Wott D 9 bie allein ßftriften D werenb C 10 trügen BD
trqegen C wercnb C ;; monftrontjen 7> J; /iMrag bu Z» 12 tompt C afigotcrifc^e -ßC'i?
baruon C 13 me^r] nid^t J) U l\ei^l([)n C(D) 15 WenidöcS C 17 gegaljfetet C
nit nCD 18 Berjci^mad^aljt CD leiben BCD »on ber D gan^c BC 21 glaubeng D
(etjbet D
in @olb eingef äffet ge3eiget ioerben. 3lllein eä hjore nic^t notl^ig, baffelbe
mit ®oIb unb Silber ju 3ieren, fonbern loarc beffer, tocnn man biefeg ben
?Jrmen gäbe. S^or ben ^fiten öelena unb öor ben 3eiten ber 6rfinbung
25 toar ba§ G^reuj mef)r gee^ret im ^erjen ; nun aber, ba e» in @olb eingefaffet
tüiib, iDerben bie ^ctjen berfur)ret.
3. ©0 merfet bcmnac^, loaä bort 53]attf). 16,24. fter)t: '3Ber mir folgen
loiü, ber nel^rae fein Creuj auf fic^ unb folge mir nad}'. ©ie^e t)is>^ l)at
6f)riftu§ einen Unterfc^ieb gemocht jVoifc^en feinem iinb meinem Greuj.
30 (5^riftuö toill nid^t, ba'^ toir fein ßreuj tragen foüen, ob tnir fc^on fold)e§
anje^o nur mit einem aufferlid^en ©piegelfec^ten ju tf)un fudjen. SSeit
6^riftu§ fein Greuj getragen, fo follft aui^ bu bein (^reuj tragen, toenn bu
ein ß^rifte fet)n Joillft. S)enn Inag ^ilft bid)5, baB bu i>a§ (Sreuj nur alfo
in ber .'panb tragft, ha bir bod^ ©laube unb ßiebe fel)len? 2)u t^uft
HC «Prcbiglen bcg ^ai)xe^ 1522
a^ntift mit bcn bic bo !c|icv tttcvben c\cfdjoIteii unb öortvant unb umbracht.
Sl>ie aud; ;Jol)nnui 4">u^ unb Dil aitbcvn gejdjrfjcu ift, luelc^cn bie toelt üor
einen tetjev l)ilt, unb bamit int geloalt, unrecf)t 9cfd)el)en ift, unb öor got fein
!fl?cvcl) \vax. 511)0 and) bcn ?lpoftcIn unnb anbevn Ijeljligenn gefd;a(^, bie öor
allen mcnfdjcnn Dovluovffcn »ravcn unnb Uorfolgt, lt)ie aui) ^()riftu§. ?llfo ift <>
*(. 142,5 Uüu allen jo 6rcu^ tragen gefd^rificn burd} ben ^pvop^eten: 'Gonfibevabam
ob bcytevam. ^d) niardte ^u bcv geved)tcn unb falje, unb er lDa§ nit ber
nüd) crtant. 2ie flud}t ift Hon mir üerborbcn, unnb ltia§ nit ber bo tniber
fud)t meine feie', bie flu^t öorberbt üon mir, bas ift ic^ tan nit cntpfli^en,
id) nni§ galten. S)a5 6reut^ fol fein booon mann fein el)r ^at, über aü t)or= lo
¥1. 68, 9 laffen unb Horfdjmeljct. 5pfal. '@longafti a me omicum. ®u ^aft bon mir
gefernet meinen freunbt' unb nec^ften unnb ift feiner getoeft, ber mir ju l)ilffe
OTiutfi. ii.ehier fonnnen. ?Ufo fagt 6t)riftu5: '©elig ift ber, ber nit Inirt geergert in mir'.
6l)riftu& tl)at Dil iuunber^eic^en unb prebigt, unb boc^ ju le^t fo fc^me(^lic§
iDort geleftert unnb gemartert, ia auc^ fo Oon ollen Oorac^tct, ba§ fie olle is
jagten, auä) e^lic^e au| ben feinen: im gef(^i(^t rec^t unb fo ift er öon oEen
öorloffen.
Sßie h)irt egi ober gefunben? nit in befdilo^ne geiüelk, fonber in bem
©uongelio unb in feinem el)gen erfentni|. ®a§ ift. erfunben ba§ creu|, fic^
felber erfennen ober boö creu^ erfennen. 2ßo finbeftu \>a^j^ Ijm f)er|en inenn so
bie erfinbung nit ift, fo ift bie eu^erlic^e nichts nu^e. 3)u borffeft nit Uie^t
umblouffen ^l)n unb 1)ix, im ^^er^en finbeftu^: luer bic^ onberft lernt unb
1 bcn D ba CD »er^Jtent Cucrtrcnt ß 3 ^tXl D botmit CD tnb »nrcii^t BCD
7 moxiit D TIS ber mic^ bis nit fehlt D 8 borborten B 9 börbertt B betbötfit C
bcvbirbt D enbtpfltje^en C 10 boruon C 11 mjii^med^t C spfalmifto D 12 mein C
14 äuletft B äü tetft CD M/lö luatbt ev fo fdömc^üci^ üeU\tnt D 10 etlid^cn C 18 in
ojm icjc^toffcncn D 19 ai)flene ettantnuä C ba§ crcü^ erfunben D
bonncnljero beffer, loenn bu beinem JJo^eftcn bieneft, al§ ba% bu alfo mit
bem Seiöe ein Greuj trogft. ^ebod^ öerlnerfe ic^ folc^e§ nid^t alfo, al§ ob e§
gar uic^t gefc^eljen follte, fonbern borum, ba§ bie Drbnung umgefe^ret ift, 25
inbem man ba§ Greuj aufferlic^ tragt, ni(^t aber innerlid^ im |)er3en.
4. ,^eute ift ber S^ag 6reu3e§ grfinbung; loir Inoüen olfo fe^en, toie
ba§ ßreuj gefunben Inerbe. ^uui bebeutet eigentlich ein Seiben, ba§ mit
©d^mac^ unb ©d)anbe öerbnnben ift. S)ot)on fprid^t 5Paulu§ [^^l. 2, 8.]
'C?^riftu§ ift gel)orfom Jnorben bi§ jum S^obe', ober nid^t ju einem fc^led^ten 30
Sobe, fonbern fe|et ^inju 'aum %obi om ßreuj', ha§ ift ju einem fc§anb=
liefen Sobe. So :^at 6:^riftu§ auf ba§ oUerfd^mä^lid^fte leiben mfiffen.
Sjo^er {)eiffet bog Creua ia§ eigentliche Seiben ber ß^riften. £)enn anber§
leibet ein Gt^rift, anber§ bie onbern, al§ gilben, §el)ben 3C. ©0 muften bie
5Jtärtt)rer, ob fie ouc§ gleich gonj unfc^ulbig Iraren, bennod^ aKerle^ ©c^mod^ 35
leiben um ß^rifti loiEen. ©0 flehet $Pf. 142,5: '©c^oue jur Died^ten unb
•Hx. 23 [3. OTai] 117
tuetjfeet, bei; bcvfucrt hid). SÖic Iwirt c-s erf)a6en? fo ba» (Jrcu^ tutrbt
erfunben, fo ergebt mann bog, ba» ift mann adjt cä grofe nnnb ift fioUcf)
bar|u. ?l6er g(cicf) loic bic crfinbnng ift, fo aiid) bic crl)c6ung. Do ftcl)t
baö (5xm^. 'Qui üult ocniic. ißcr bo IbK fommcnn .^u mir, bcr ucm auff !B)amM6,24
5 fid) fein 6rcu^ unb folge mir nad)'. 1)U muft bo f)t)n !ommcn, baä bu fagft:
D ^err P)ot, incr id)'J Uiirbig. So frolid) muftn fein barhu, aU bo feint
gcioefcn bic lieben l)cl)(igcn. So lefen loir ^^tctunm 5. '.^bant 3lpoftoli. Xie^iw. 5.41
apofteln giengen {)l)n frölic^ bai fie ettüa» foltcn Ict)ben unb öoradjtct nierben':
fo ^eljligftu bein Greutj unb cf)reft got redjt. öot tnil nit lel)ben, ba« bu
10 t)^n cTircft mit eu^erlic^cn loerden, fonber allcinc bcinem ned)ften; mit bem
t)cr|en foltu l)n et)rcn im lel)ben ober 6reu|.
3 fo] \o ift D Et^ebunB] et:^öp9 D 7 5«foftoIi goubentcä D 8 o^joftel C
10 nca^ftcn ba mit bicneft. 3)lit I> 11 fotftu D ^n] ©ott D
fie^e, ba tniE mid^ nicmanb fennen, ic^ fann nid^t entflie[}en, niemanb
nimmt fid^ meiner Seelen an, e§ ift niemanb, ber fid) meine-j 2eben§
annimmt'. Sie^e, ha§ ift eigentlich Greuj, tro Unfc^ulb ift, unb ift bod^ !etn
15 Mitleiben, fonbern ber fc^maljlidjftc üob, ob einer fd)on o^ne Sc^ulb leibet.
SBenn einer aber bct) ben ^^JJJenfc^en für fc^ulbig geachtet tüirb, tneic^en fie
aüt jurudEe, fo biet i'^r finb. So ging e§ (S^rifto ouc^, borum l^at er gefagt
[llktt^. 11. ü. 6.]: 'Selig ift, ber fid^ nic^t an mir ärgert'. So Ijat and)
(S^riftua bor^^er berfünbiget, bafe ba§ SBort an il)m tocrbc erfüllet tnerben
20 |Cuc. 22. b. 37.]: 'ßr ift unter bie Uebeltl)ater gered^net'. Sic tragen alfo i'^r
ßreuj nit^t, bie im @erid§te toiber biejenigcn f)anbeln unb ftreiten, Ineld^e fie
loftern; loie je^t bie SProlaten tf)un, bie if)r t5'reu3 alfo tragen, ba^ fie bod^
in !einem StüdEc bon irgenb jemanb looEen gerüt)ret fet)n. Sßenn bu bem=
nad^ tüinft für einen 6l)riften gehalten Serben, fo nimm bein ßreuj auf bic§.
35 5. SBelc^eä ift aber nun bicfe§ Greuje» (Srfinbung '? ©etuife feine
onberc benn in ber Schrift im ßbangelio, als barinnen ß[)riftu» fagt
{Watij. 16. b. 24.]: '2ßer mir folgen tütü, ber ne^me fein ßreuj auf fic^' k.
er erfenne mi(^ im Gilauben unb fcetueife an feinem 51ad^ften Sielie, tüie aud^
id) iijxn getl^an ijabc. 2^cnn ba^ ^ei^t mit bem §erjen ba§ ßreuj finben.
30 2)a§ ßreuj ift alfo ntc^t ^od^ 3U achten, ba§ !^ic ober ba in ©olb eingef äffet
gefunben toirb, fonbern int ^erjen hjirb e§ erfunben, burc^ ben ©tauben, ou§
bem ©bangelio.
6. SBenn aber nun ba§ Greuj erfunben ift, h)ie mu^ e§ benn aufgerid^tet
unb geef)ret loerben^ ^d) antluorte: @leid)h)ic bie ßrfinbung innerlid^ im
35 ^erjen aücine gefc^ie^et, alfo beftel)et aud) bic ßr^o^ung barinnen, ba% 'mix
G^rifto nachfolgen, bamit Inenn toir ^oren, e§ fet) ß^rifti ßreuj, \vix aläbenn
nic^t fliegen, fonbern fagen: SBollte ©Ott! bafe ic^ loürbig toare um beinet=
tüillen, 0 |)@rr 36fu 6§rifte! ha^ ßreu^ ju tragen. So gingen bie Slpoftel
IIS il)itebigtcit be§ 3af)vc§ 1522
Tn-J bii Unit Inl opffevit auff ba^i (Sxm^ ober cö luffen, Dil gcU jii
einer monftran^eii geben, tiHia l)ilfft'3 beineu nec^ften? ein Pfenning beinern
ned)ften geben ift mci^t iinb beffcr bann ein ganzen gulbcnn auffs 6rcu^
geopfffrt- ^^tcm el)n magt bie im reft)ten geliorfnm hai- lintr^ tevtf), tt)ut
bcfl'er bann biiv fic ev liefj nn[tel)en nnb giengc l)l)n unb tnfjet ba» 6rcu|. 5
S)ic el)r be§ (5renljcci mu§ inloenbig fein im l)er|en, ba^ ift boä ic^
got bcincfe, baö id) Iel)benn fol, lüclrfjcy mn^ gef(f)el)en aufe einem frolicfjen
*i. 116, islnillen ,}um (Srcuti obbcr jum tobe. "Kiv lauib in ^J^falmo fagt: '-Prcciofa
in confpectu bomini. AJ'oftparlict) ift öor gots angcfidjt ber tobt feiner l^el)Iigen'.
'•IBo l)er? ift'j nit Uninber, fo einen toilligen toillen ,^nm tobt f)aben, bietocil lo
i)ebcrman ben felbigen fordjtet^ 3)a» l)eift geljeiligt i>a§ (Sreu^. 5Ufo foEen
loir bo» aui) I)eiUgen gleich Inie bte ^eiligen, ha§ ift fie fein fro geloeft, bai
fic I)n6en foltcn Iel)ben. ©nmma fnmmarnm: loer bo tril lommcn 3U (yf)rifto,
ber mu^ im und) folgen unnb fein eljgen ßreu^ tragen auff feinem rüden.
3l6er Iel)bcr l)elit get)tö fo ju, ba§ toir umtgel^n mit bcm 6reu|, trageng in 15
einer gutben mouftranljeu ober fünft mit anbern gefdjni^ten Grenzen unb
meinen, eS fct) genug baran, bar^u folt mann bulben bie (ireu^e, bo§ fie un§
rel)|en ju gebenden an boy 6reu^ (5£)riftt, ba§ ift, hjie er öor ber ganzen
loelt i)at muft uured)t l)aben unnb loaa bod) rec^t unnb unfc^ulbig. 2)arumb
Irer ,^u Pl)rifto toil tommen, trage fein (Sreu^ .2c. 3)aü ift ftel)c auff unb 20
nl)m bcin (5reu^, ob tu gleid) fairer unb pitter ift, fo gebend, i)a^i (l()rifto
auc^ pitter unb f(^h)er ift getnefen, an ben gebend, unnb fo Jt)irt§ leitet unnb
2. 5D!ciei5,22if. fu^. £)e§ 'i)abm \vh ein figur im buc^ 5){oft @jobt .15. ©leid^ toie bie
3 »jfeimig D 3 gulbiit C 4 \n rechter D 5 befjetä V lieffc BO 8 im $fat. D
9 bomini, mor§ janclovum eiuä D ÜoipaxUi^ B »ot ift C 10 ift C 11 ^e^ft ba§
cteü^ 6E>)li9cn' 3lIfo D 12 ftljnb CD gctocfcn D 13 §a6en fehlt D ia B
16 guIb^nn C 17 crcü^ D IS reiften D 19 muffen C gerecht D 30 ic.
fehlt D tx ftcc D 21 nem fe^n D four CD 21(22 Sl^rifto fein creü^ auii^ Z>
22 gewefcn ift D gcbenif, fo toitt e§ bir leid^tt D
frö!^Itd§ bon beä 9{atf)g 2lngefic^t k. 6g ift alfo beffer, ha.^ man ben
Sucaten nimmt unb gibt t()n bem armen 9tad^ften, al§ bafe man ba§ ßrcuj 25
auff erlief bamit auöf(^mudet. 2)enn ha^ erfte, unb nid^t ha^ anbere, itill
unb erforbert ©Ott. 3)a^er {)at er au&j felbft "ixi^ ßreuj ju unferm 93eften
getragen.
7. S)ie allergrößten §eiligtl)itmer, bie man mcl)r c^rcn muß al§ aUeä
auff erliefe, finb bemnac^ bie ©c^mac^ 6l)rifti unb feiner ^eiligen, bie fie 30
gelitten ^aben. 3)enn baburi^ ift ber ©laube betoa^ret unb bie Siebe geubet
Irorben, bamit aui^ h)ir eben alfo tf)un mögen. 3lKein, toir e^ren nic^t bie
©cf)mac^ unb ben ©lauben ber ^eiligen, fonbern nur il)re ©ebeine ober ba§
ßreuj. 2(uf bie aufferlic^en S)inge looHen toir lüol fe^en, laffen aber inbeffen
ben ©tauben unb bie l'icbe jurüde, barauf toir bielme'^r fe^en foüten. 35
Uh. 23 [3. Tlai\ 119
ftnbet bon 3fracl baä tDoffer 5JJavatf) nit funtcn trincfcn, bcnn ^Jlaiatf)
f)Cl)ft Bitter luaflcv, iitmb c\ott incliftc Wio^i cintt 1)üI1j, IdcIc^cv bo crfi ijnfe
»oalfci- iciirftc, feiiibt bic tmiljev lu|j luurbeiui. l'tljü nud) ba-j ("fvculj loivbt
fuffe, fo bu bendcft ba^i (?()riftiiä auc^ gelibcn !^at: baS f)el)ft bann (5{)viftu§
s (Frciiti in bciiiv (^eicncft. llnb bcnnii^ nit tioviiirflcii, bn^ bii bnbiivrf) teiu obber
gcrcdjtfcvtig h)cibc[t, bann gicid) tuic nno nnfcv luercf nit fcliii madjcn, fo
and) bcin 6vcn| mac^t bic^ nit fclig, lüie Üf)nftnu l)ot fein (ircu^ tragen, fo
mnftn bcin-3 and) tragen. Gt)riftnö ift for bid) geftorben nnnb tjat bid) fdjon
crlöft: fo foUu nnn and) bcin (5xcuU tragen, nit ba-i bu feiig tuerbeft, fonber
10 beinern nec^ften ,^n gute, bas er eS fif)ct nnb audj gerel)tjct luirbt fein 6rcu^
,5Utragen. SÖir fcl)ren Icl)ber nun baS ()et)lig (Freut? alfo, ha-i id) ttoltc, eä
Inere tüibber erfjcbnug nod) erfinbung; mit eljtter tinbifc^er tnetj^c ge[)n tütr
üxnb. 3}oc^ bit id), ir Inolt mir meine loort nit Ucrferen nnb fdjictt euc^ .^u
■^etjligen etoer 6rcu^: cg "^cöt fic^ nnn an, bau luir öorfotgt unb fe^cr
IS gefd)oltcn tnerbcnn. @ot t)clff nn§ allen, ba-i toir^ lüillig nnnb frolid) tragen.
^)lmen.
1 bann D 2 ^ctjftc BC totii^h] jctjgt 1) 4 gebendft D 5 bennoc^t C boc^ B
6 atcd^tfettigt D 8 bo§ bein V 9 bu babutci^ D . 10 fe^e D auii^ fehlt D toctbe D
11 nun fehlt D 12 «jttct CD wir] mit D 13 \ä)] \i) twij C
5pf. 116,15: 'S)er S^ob feiner .öciligcn ift Vocrttj gehalten bor bem .^©rrn'.
Sßarum fpric^t er 'ber Xob', ben alle furd;ten ? jc. rteit fie unä babur^ t^ren
©lauben unb Siebe betniefcn unb un§ gejeiget ^aben, ba^ fie t^r ßreuj
20 tragen. SBenn toir folc^e fel)n rtollten, loare e» nun mit unä ^o^e ^eit.
Senn eä loirb bic ^eit fommen, ba bic 2tuöerloa^lten muffen probtret locrben,
oB fie ftc^ mit Sßa^r^eit ober auä .6cu(^elct) rul)men, ba^ fie i^r ßreuj
tragen. Senn biejenigen, bie um i^rcr Sünbe tt^iHen bcn %ob leiben, al§ bie
''JOtorber, tragen tocber i^r noc^ 61)rifti Greuj. ©iel)c babon anberiüort§ jc.
25 ©teid^toie ßtjriftus fein Ceben für un3 getaffen, alfo foUcn au^ tuix
ba§ Seben für bie Vorüber laffen. S)cnn ba^ l^eißt h)at)r()aftig ba§ ßreuj
tragen jc.
120 ^!i:ebigtcn beä 3Ql)teä 1522
24 4. 3nai 1522
^rcblgt 511 SBonirt am Sonntag 'i))Jtfericorbta8 bomini.
^oniinica unfcriCLirbiiiCt bamiiii.
^ecnip. »©. M. %.
■ Jjf'-' licutigc (fitangeliiim ticjdjrcljBct uiiö bcr Ijctilig 3ofia"nc§ "Uo: '^ä)
3oi). 10, 12 "V^ bin ein gutci' l)ii-t' .k. '^s'^ijannis .W. Tas ©uangclium lernt un§
Don bcv übvigteit, Incld; fic nun ncmcn bic gcljftligteit , baöon fic fc^arpff i
i)ab(n gelcvnct ba-J mann fie nic^t Horac^te, unb tnoUcn in bcr getoalt ö^rifto
glcid; {ein uiib fid; ju fccv cntpor fjcbcn.
■Ser^alben 3U mevcfcn: glcid)crtucl)^ h)ie (Jtjviftus im ©uangelio öon
einem l)ivtcn jagt, \o foU unb mu§ aud) aüeine ein Ijirte fein unb ein fd)aff=
ftal. äÖer bo Oil fiittni aufflicht, bev tt)ut nit red)t. Sßie (5^riftu§ ift ein 10
^tjrte, Jo auc^ bcv bo fein 3lmniac^t ttjut, ber tuirbt auä) ein t)t)vt genant.
3lud) gleich imc (5I)riftu§ ift ein fonig, fo aui^ ein i)^lic§ G^riftcn; oUe» h)a§
61)riftu-j t)at gefiatt ober Ijatt, baS ift unfer. Sßic (Si)riftu§ ift ein ^t)xi,
fo aud) feine antptleut. Unb ba« ift ein bienft, loeldjenn ein f)alt)Pnec^t tf)ut,
ber bo I)at gctealt ju get)n inn teuer über ba§ gebreibid), iriehjol er nit ber 15
rechte l)am^l)err ift, fonbcr frct) tf^ut ^u gefallen feinem t)errn, aU 5petru§
i.<pctti5, 2f.fagt .1. ^etri .5. 'l^ä) Bit eudj, ba§ ir tnilligftid; toeljbet unb füret bcn '^crt
gotö, bic bo ift unter eud) ; furfeljet fie nit tie3U)ungli($, fonbcr h)iEig!lid) nai|
got, nit um6 Iritten eincei fdjnoben getrinü, fonbcr tuillig, nit alö bie f)erf(^enbe
in clcrum': clerus toirt nit genant ein getocic^ter, cicruv tjeift erbgut, baä ift: 20
fe^t al§ t)alDfe!uei^tc. (Sin '^errc ift, toaS t)m anber "Wirten !ommen, feint
iüolffe. Sreljerlel) l)irtcn feint : Ijtjrtcn, mitting unb toolffc. @utc I)t)rtcn feint
lüie 6t)riftuij ein guter ^Ijrt ift, bcr lt)el)bct bie fdjeffige unb fleuf^et nit, toann
bie tnolffe fommenn, er fe|t fein leBen für fic. 5lui^ ift§ nit genung, ba^
mann redjt prcbige, tnann baö tan ein mitling aud^ t^un, aber bie f eibigen 25
3t)I)cnn fid; ber fdjaff nit an, fic ncmcn |ct)tli(^ Ion, gut unb e^re barbon
unb »oeljbeu fid) felbft, tüie ir ^^t fef)et mit unfern t)t)rten. ©0 toar el
toDr^el)ten, ba§ bie durften gabenn bcn Sifd^offen unb prieftern notturfft,
lanbt unnb gut, ha^ auä) bie Sifdjoff bie loirbc nit gerne annamcn: e» ift
J/2 «T 6i)n Settnou am anbcrn iuntog nac^ Dftetn seprcbigt burc^. S). ÜJl. £. Z> 2 ©ctmon
Soctot 3)iartin £utf|er C 3 Guangelio C 4 becimo. D 5 oicriait (u. so stets) C
(u. so meist) D loöHic^ä C iiemen AB] nennen CD 6 nit BCD 7 ju] fo C
9 fa^off- X» 10 bo fehlt D 11 am^Jt D 12 ^egliii^et X» 14 Wettie^en C 15 8«=
bre^b C gebreibe D 16 '{/ntin D 17 ben] bie D 19 eine B el)nc fi^nobe G 21 6ä
ift el)n fyxx, h3ol für ^ir'e on t)rt lumme D finb (ic. so oft i. folg.) D 22 6§ luerben
breljerlc») tieifonen onäe^gt jm ^sütige (äuangelio, Ritten D ^Jlictting (u. so i. folg.) D
23 fd^cflin I> fteüc^ct C fleü^ct i» 24 Bot />' 25 tan ein] ioin C mütling D
26 3t)5cnn] nemen l> \\i^] ft) C nemen botuö 3ittic§en i> borDon fe/Ut D
9lr. 24 [4. OJlat] 121
^e^t kt)bn umbfecrt. S)cr mitliiig f(euf)ct, iocnn cv fi^ct ben tüolff, unb
boilcft bic f(f)nff, ia^ ift ein icmmcrlicf) bimv Sßcr feint bic toolffe? l)^t fefjen
\vn%, ey feint bic tljrannen, geljftlic^ unnb lueltlicf), bie nit tünneu lcl)bcn
loiber ^t)rten naä) mitling. 3)er 33aBft unb bic Dfftciel bic fte^jen ijct^t and)
s unnb nenien gefangen, öordanncn, tiinnialcbcl)en, ftocten unb plocfen unb t)er=
folgen nberat bie l)l)rten mit ben niitlingen. Sßolff feint bie vcgenteu, bic
loibcf bau (5uaiigelium feint, als ift bei" 3?a6ft mit feinen öoibampten redjten.
SBoIt gut bau loir toenig mitling t)ctten unnb rcd)t I)irten fjcttcn, bie ba§
leben fiel) aufeftverften.
10 '^ä) i)ah gcfagt bo§ jtüetjcrlcl) obrigteljte toir l)a6en: Die ttieltlidjc unb
9el)ftlic^c. !Dic iDclttic^c geloalt ift öon ®ott eingefaßt, h)ie SPauIu§ fagt ,^u
ben SRömeru am l'i. ccf. '&n t)ljltc^c feel fei) untertf)enig ben {)6^eru gch)alten,iHöm.i3, ii.
toann bev getualt ift nit bann alleinc ijon got, tuann bie bing, bic bo feint,
bie feint georbent Hon got. 3)annn6 bet toibcr ftef)t ber geitialt, ber ttitbet=
15 ftef)t bev orbnung gota'. 2)ictDeil nun Ineuig feint, bie bo {)6rcu ober gcl)ord^cn
bcm ßuangelio, fonber Dil böfc 6uffen unb fctjclcEc blel)'6en, fo ifte bon notcn,
iaä loir 6brifel)t l)a6en, fo fie aüc (Juangclifcf) locvenn, bebuvfft mann er
nit. 5lun ^at§ got fo gefc^idEt, ba§ bic frommen fribe l)oben. S)cr lueltlid^c
gehjalt mufe mann 3l)n^c unb \ä)o^ geben, bau fic fi(^ bo Don entl)alten unb
20 ben guten bienen. 2)ie @cl)ftlicf;c obrifcit ^abcn fic gebogen auff ben Sabft:
fo bic trcltlic^e obrigfeit flct)^ tfjct, bebnrfft mann nit ber gct)ftlid§cu. @e^ft=
lid^c ©ctoalt ift befd^ricben im ©uangelio W.ai. am .18. 'Ob bein Bruber matti). is, is (t.
f unbigt tütber bic^, ge^c unb ftraff l)n jloiff^cn bir unb im aUctne ; fo er bic^
l)6ret, böftu getüunnen beinen bruber, ob er aber bid) nit l)6ret, nl)m mit bir
25 noc^ einen ober jtrcen, mann in ben munbt jmetjcr ober brc4)cr gejeugen ftet
alleö loort; unb ob er fie nit ^öret, fag cö ber ürc^en, unb ito er bic ürc^c
nit l)6ret, fe^ er bir al§ ein bet)be unb al§ ein offner funber'. Slber ^auluä
ju ben 6or. am .11. '^^ bit eui^, ir hjolt un§ nit borurfad^cn ju üben bic 2, sor. 10,(2)6
gctüalt, bie uu§ got geben ^at\ S)ann folten crftlid^ bic 35if(^offen unb Dfficicl
30 cjL'communicirn, menn es toi^lic^ tncre ber gemeine, mens Dorl)l)n nit ift burc^
e|lid)e ber gemeine öorbrad^t, fol mann bie bulbcn bic oficiel mit trcm bann?
1 leibet jfet B tobtet ^efe C tc^bet iefet D flcüa^ct V fleucht D fic^t -D 2 bet--
lafet G 3 finb bie ae^ftlid^cn Snb weltliche I^ranncit D 4 noi^ CD 5 tn »etmalebcl)en D
püäjtn D 7 al§ bo ift D feinem BL'D 8 fetten fehlt D tei^t] »it rechter D
10 bj D »it nach bj D öBtitctjte B 11 bie ge^ftttc^ D -gefefet CD 12 bcm l)6f|etn CD
13 geloaltt D 14 georbnet CD ber bo hjibetfteet D fte'^t] fttefit C 16 fonber] aSer D
iöfer C tutn C tüben D 17 oiettcit D Beborfft (u. so l. folg.) C et] Ijr C jr D
19 bo BCD 20 gaiftlidöen C obrigfeit B 21 t^et] onteret D fo bebutfft D
22 befc^tibn C iftfjtiben D ßtoangelio C 23124 fo bis ^aftu] ^ött et bie^, fo ^oftu D
24 bein C ob bis nijm] ^ött et bi^ aber nit, fo nim D 25 ben A] bcm BCD jcügcn D
27 unb fehlt C 29 etnfttici^ C eift D SBifc^öff D 31 ciliare C tüXäi D bor-] Der- C
für- D mann bie bulben ^-1 mon nit bulbcn BCD
122 ^l^rcbtgteu be§ ^a'ijxe^ 1522
©arumfi toeti'S bic gemein nit toeife, fol inmui bic e^communicatio nit anetnen
unb betn brifftreger bt) t^iir hieijen.
'^k Uicitlidjc flctimlt fol bvauff fcfjcii, »ticnn fti$ bic geljfttic^c gelratt
Qufeftvcctt ,^ii fcfjabcn bcr feteii, fol innnii fie gar »ocg ncmen unb nit julaffcn,
baö '-^ifcijoff ober Offiiinl eljncii nii^ bei; gemeine an iten toiEen unnb toiffcn *
nufevobenn lucn fie luoltm, unb bie gemein fol cintrcc^tig h)ibcrftet)en. 2BeIt=
lid)e gebellt ift ein foUicf} bing, baran gut nit üit gelegen ift: eä ^ilfft me=
manbtö an ber feie, ob er auff-^ aller Beftc regir, eö fet) 3^urft ober toer e§ ]itj.
@el)ftlicf)c geUHilt bie ift erger, fie f priest alfo: t^uftu ba^, fo rtirftu
fclig. 2f)uftu bau nit, üorbampt feiftn eloigtlid) , aU ber 5öa6ft t()ut. 5lun lo
fol mann nit et)er effcn. 'ihm mn^ mann ott effen, bl)fe unb baöttjun; trer^
nit tt)ut, ben öerfiannet mann, cjcommnnicirt l)n mit bnllen, brieffen unnb
figel, fagen: hau foltu glauben, glaubftu^ nit, fo biftu ein fe|er, ein t)or=
bampter .k.
3tem trenn bir bie tneltlidje 6brigfet)t gebeut: ba^ foUu glauben, baB is
foltu nit glauben, unb ift tniber bu'o ßuangclium, fo foltu ir nit gel)orfam
fein, fonbcr fprec^enn: bu bift nit mer mir ein ^u'-'ft- '"^ ^lin bir nic^t
3i>'9. 4,i9fc^ulbig gel)orfam ju le^ften, h)ie 5petru§ fagt Slctuum .4. '©rfennet bod), ob
mann nit mer got bann md) mu^ l)6ren'.
(Sin anber getoalt ift, bie l)eift leren, ba§ ift bas duangelium: toenn 20
ber 5Bif(^off ober Dfficial euc^ prcbigen ba§ ßuangelium, folt ir fie l)oren,
prebigen fie eö eutf} nit, fo Ijaben fie beiiorn ire geinalt. 5ßrebigen fie ha^
ßnangclium, fo Ijaben fie gehialt, prebigcn fie ba§ nit, ift fc^on au^ ire
geitalt. iSifcfioff, Dfficicl fein nit Söifc^off, toann fie nit lauter baä 6uan=
gelium prebigcn, fonbcr allein baS gcl)ftlicf)e uä)t, ir cl)gengefe| unb obla§. 25
65 ift fein prcbigt bic bo beffcrt, bann bas ©uangclium; lommen fie
ju un§ an (Suangelium, fo tooUen Intr ,^n t)n fagen: ir feljt nit ein 33if(^off,
ir fe^t ein gemalt bilbc. S)enn beben fie an ju fprei^cnn: ©agt boc^ got:
Sßer euc^ f)6rt, ber f)6ret mic^. .^oer bu armes öoW, fit)eftu nit, tnaä got
oonn uns fagt? Slntloort: ia, lieber Official, fe|e ein brl)l auff, fel)et an 30
ben tejt, inic er |m)or fagt: '5lemet loar, ic^ fenbe euä) al§ bie lemlin unter
""'■'sg'gbic iDolffe', unb barnac^ fpric^t er: '5Prebigt unb fagt ,5U l)n: ha^ xeiä) got§
!D!(irt. 16, 15 netjget fic^ in euc^' £u .lu. ;jtem ':Dlar. ultimo. '@e^et l)t)n in bie ganzen Inelt
1 toaifet C -et)- D ejcomunication D 2 trieffttager O brieffttcflct D 3 ftd^l f^ C
4 l^^ntoeg D 5 ba§ bie »ifdfioff D Cfficiäl D 6 -ttec^Hii^ BCJ) 7 fotc^ BD
718 n^cmant D 8 ah B oB er] afiet O regiert C 9 fie] bct D 10 fo Wft bu Bet=
böjit D atfo t^üt ber S9Q»)ft IJ lOjll Sfun bis effen fehlt D 11 tinb toer eä D
13 biftu] iift C 13114 fe^er bnnb »erbamtit D 16 unb ift] ift e§ X> 17 mir fehlt C
mir ein] mein D nit BCD 18 Sllfo fogl 5pctru§. Stctorum .iiij. I) 31 ir] ir§ O
23 ben geWatt D fo ift D 24 »nb Official fel)nb D 26 (irebig CD 27 an] on O
on ba« D fe^nb D 28 fe^nb D gemolt D 3)ann D ju] m D 29 fic^ftu D
30 antwort bu D fcfec D 32 \>a.xnoäj D 33 gon^e D
9it. 24 [4. ÜJJai] 123
unb Jjrebigt bn-S ©uangetiuiu' .jc. SBcttii icf) t?l)riftuö boten l)6r, fo "^or ic^
ß^riftum, l)6r id) bcii boten nit, fo I)6r ic^ Cl)riftum ancf) nit.
3tcm fie fngcn nncf): ''JJJat fi. ftcct nlfo: 'Quobcunquc liflaOeri-i. Me'j^»"<'-'s,i9
toaftn loivft binben, foU gcbunbcn fein"; mm lomnien fie l)er nnb binben tuaö
5 fie iBoUcn, nincfjcn gefc^, bcfc^iücrcn bie gc>riffcn nnb tljnn rtaö l)n nur
trclümct unb niol gcfcltct, ob es glcic^ bcn anbevn befdjlücvnifj ift, fragcnn
fie lüc^ty nad). ^Jkljn, lieber iöifcfjoff, lieber Dfficial, bas ift nit gefugt ^n
binben ober gefe^ ju mad^cn, fonber jn ftraffen. 6ä ift fein getualt öon
Pljrifto bann nüein bie bo beffcriid) ift. 2)crf)albenn \vn bo^lid) ber gch)olt
iu braui^t, ber ift bca tctoffclis boten, ein toolff, ein jureljffcr bcy Ijcre» (^I^rifti.
©orumb fagt (S^^riftuS: 'ic^ bin ein guter !^irt, unb ic§ tenne meine fd^ef fige 3oii. lu, u
unb fie tennc ntid) aiic^': bie fd)cffige Pfjrifti tennen feinen f)irtcn bann (?£)ri'
ftum, bie nit prcbigcn loie mann ^briftum fol fcnncn, prcbigcn falfc^ unnb
berfnrifc^ ; toaa ift aber ß^^riftnm crfenncn bann atö ir nun t)abt gct)6rt, baä
15 ir l)n tennct mie ein gäbe nnb ejcmpel? (Sin gab, bas er bor eud) i)ai
tbon genungfam, feligfcit unnb eloig leben erlcorben, nnb aEein burc^ tjn on
alles bein^ öerbienft bir bas geben hjirt; Voie lernt aber ber 33abft? !S)u folt
ba5 t^un, bu folt beten rofecran|, faften, ein C^art^^etofer tnerben, ju fant
3acob lauffen, 3lbla§ lo^cn .k. ioeld^ö aüe§ 6l)riftu» nit t)at geboten. ?lber
20 Iciber fommcn fie f)er, hjenn fie öil rofecren| ^aben gebet, öil gefaft, lange=
je^t bie foppen tragen, in orbcn gelebt, nit Dil gerebt, nit bil flet)bcr gehabt,
fagen fie bann alfo: 6t) i(^ '^off, gott luirt mir ben t)t)mel geben. 5lntlDort:
ia, er h)irt bir boä l)ellifc§e feiner geben. Sllle tvexd bie bir atleine ju nu|
gefc^et)en, fein falf(^. 5Jad^malä foltu mcrtf t!^un, bie bet)nem necl)ftcn l)elffen ;
35 Jner bo 6f)riftum tennet, ber f)att gcnung. 3ll'j fant 5peter fagt: '(Srcfcite. 2. «ctris, is
Sßac^ft in ber erfentni^ unfcre ^errn 3l)efn (^rifti'. So fommcn fie ^er unb
lern un§ ß^riftum erfennen, 3elen ^cr, tnie bil er tonnbcn t)at get)abt, hjie
bil glibmafe, mie öit bluttropffige .jc. eä ift falfc^.
ßbviftum crfenncn ift loiffen loarumb (5f)riftU'j fet) fommen, bo üonn
30 fol mann fic^ frerten, loic ber 5prop^ct fagt: 'Gjulta terra, ^xctv bic^, erbe', 3cf. «, 13
toann bo§ antli^ gotä ift fommen. gacieä eft noticia cuiufqne rei. Sßenn
ba» antli| ®ot§ fommct, fo ju f(^mel|en bie berge, ba§ feinbt bie f)et)ligen,
bie merd bie fie tljan Ijaben, öora(^ten fie unnb tocrben fro, ha'H fie ben
5 tooKen B fq mad^en D 10 Ml D jet- D "^eteS] fteun C bct ^erb D
11 (c^aflcin C {^off D 12 Itnni D fd^öftcn C fc^öfflin D idjm ^ot ßenug t^an D
16 genusfa«' '' ^«5 ctoig D »n bal eä oUein D 17 otten öerbienft D ba§ fehlt D
18 gfofcntrenl C SRofenhon^ V 19 aBömd^eä C 20 toJEn- CD 20121 lang jc^t D
21 bnb im orben D 23 ia bis geben fehlt D 23124 bie bu oUe^n bir jü nufe tf)üft, fe^nb
folii^. 2}arum jott bu D 25 ßrcjdle fehlt D 26 ertantnuö C unfetä ^etrn fehlt D
ßftrifti Scju D 27 leren D et fehlt C 5at] fiaB C 28 glibmogc D btüt§trot)ffen C
Slutättöffftin D ift] ift olä D 30 f^e frötten C (äjutto terra fehlt D gtöw C
31 onttüfett C on|ttt (u. so i. folg.) D Jacicä Ua rei fehlt D SBan C 32 tomment C
jer- D 331124,1 borae^tcn bis :^o6en fehlt C 33 ben] ß^riftum D
124 ^rcbigten be§ 3nl)teä 1522
3.sot. 3, i8l)akit. IIa bcf 5l<3oftcI: '©peculamm: factein bomini. SBtr befc^aiBcn haä
antli^ goty, unb hjcvbcn bitv(f)fn| bon einer tlat^eit inn bie anber'. S)a§
gcfd)id)t burc^y ßuangclium. 'Duxä) ba§ ©uangclium tommet unä ba5 crtentni^
goty, bo hjirt bann bas Ijcrlj fvo unnb fpvidjt: 3«^ t)l)n frei). 6f)ttftu5 I)at
3o^. 10, 16 mid) cdoft. (^fjriftu^' ift mein, iöovbait fagt bcr I)crrc: '3(f| I^afi nocC) anbete s
jd)aff, bie nit finbt m^ bl)feiu fdjaffftal, bie fclbigen mu^ ic§ i^n fueren, unb
Incvbcn meine ftl)nt l)6ven, unb bnnn tüivt ein I)irt unb ein fc^affftaF. S3il
fngcn baö eu nod) gefd}el)eu fot. :3c^ fag 9iein. 2)ie ^i'^c« fint !>cr fc^aff=
ftal, bcr iubifc^c namen toas jo f)eilig alö l)e|t ber ß^riften. S)ie §el)ben
feint bie fremBbc fd)aff, bo» fein lt)ir, bie f eibige l)at GI)riftu§ ju fammen lo
getirtK^t buvd) feine 'Jlpoftcl, bie bo Ijafien geprebigt u6cr bie gan|e tuelt. So
hjollen h)ii-§ Inffen bleiben. Saft un§ got anruffcn, ba§ er un§ toolbe bclffen
in bljfer fcrli($en jeljt, bie loir fein mitten unter ben hjolffen, baä fic un§
nit 3U rel}ffen unb üorf(^Iinben. 3lmen.
1 ?H)oftet Jptia^t, SBir Sefd^ouWc P 2 butc^fofe A burd^fc^t C flc(e|t D 3 Suri^ baä]
Sut^'ä [ao] D lüpt man ju crtetni§ D »nS bie C 5 SDorbem C gürtan I> 6 (e^nb C
felbige C 7 \\) mcrbc X> iO ftemfibc D jeljnb I» fctSiBenn D 11 trod^t CD
9t)rcbi9t in bot gon^c D 12 nu tojfen BO nun lagen D ttötbe iJ wötte C Wal D
13 flfettic^cn C (t)nb V 14 jcttctiflen C jertljlen D »9^652. )♦, 33et filjb fc^ mit
25 18. 3«ai 1522
Sermon üon 6ünbc, ©crcc^tigfcit unb Urteil.
(Sonntag Kantate)
Sicö scc 511 bcni bcr mirfi gcfant gat. is
30^.16, 5 ff aogauni^ am .16.
^51 bifem (Strangelio ift nic^tö anberft bann bo§ jr altag I)ören Don
ß^rifto unb Dom 6t)riftenlid^en gelauben, e§ feinb tool anbere tüort, aber
eben ba» f eibig, ba§ an anbcrn orttcn bcr gef{^rifft ftat, tnirt ^ie auc^
gc^anbelt. 5lu lüollen loir bre^ ftudlin Raubten, ha er fpric^t 'toenn bcr 20
3^
15 Stuff bog emongelion 3oI)anni§. (ßuan: 3o^an: D) jBj. 3$ fl" G^ 16 So^: 16. B
fehlt C 17 euansctio E anbctä BCDE potent CD IS (S^rifteliii^en IS ß^rifWd^en ODE
19 feKii^ B an ben onbern -D bie gcid^tifft D 20 toit l^ic bretj CD
*V|Tet)ne freunbt ß^rifti, inn b^cfem Guongelio ift nie^tä onber§
■^ ■ *■ bann teie in allen annbren, alg ber glaub unb in Gbriftum Oertrahjcn.
S)arumb tooUenn loir bie IjauptftutI, fo uns in bifeem ©uangelio furgel)alten,
21 XIV 27 Y haben die Überschrift: 3lm (Sin bcm V) ©onnctag (©ontog XIV^V
Sonnentog 27) Cantatc, ba§ euangcliii. ^fonniä (3o^anni§ 27 V) ,j»j. ^ä) gang ju bem bet
mäj gefanbt ^at.
««t. 24 [4. mai] 5h. 25 [18. ÜJloi] 125
ga^ft fotntnen tvxxt, ©o hiirt ev bie »oelt ftroffen umb ber fünb
h)egen, öon bcr gevec^tigfait imb öom gerieft'. 2)a§ 6rft 'um6 ber ^ünb«-«
trillen, bann \\) ()a6cn (fpvidjt er) nit in ntid^ geglanbt\ .^ie lernen
lt)ir loas fiinb ift nnb tunö gott junbc £)aijfet, nemtirf): 9Jit glauüen in ben
5 yun gotteg, ba§ er ber oÜain fetj ber feiig mad^. 3Ba bije fünb beS unglalubenl
nit ift, ha ift el)ttel gerec^tigfal)t unnb o6 fc^on funb ha iücrc, fo loirt fl)
boc^ umb be§ glaubens luiUcn nit 3rigere(^net , toiberumb toa ber unglatob
ift, ha feinb alle bing fiinb.
'@r tt)irt bie rtelt ftraffen umb ber fünbe tnitlen'. 9}it boö er ftraffens^. 9
10 toerb fürnemli(^ bie groben groffen fiinb unb lafter, toclc^e bie obertait pflegt
jü ftraffen, fonber toiber bie legt fid^ bcr gat)ft ©otteö, bie ba fat)n fimbe
!^aben toollen, Iniber bie \vaä l)al)ligen bie nac§ eufferlic^em itianbel (»nie bie
iDclt unb fl) achten) ain frumm erbarS leben füren, aU ha feinb ^ünä),
3lunnen, Sifc^of, pfaffen, bie ba mainen, fl) ft^en fi^on [xö leben§ l)alb
15 boben int ^^nteE, bife hJxrbt er ftraffen. SBorumb'^ bann mein glaub ift nit
unber jnen, fonber fl) öertratoen in ba§ eüfferlic^ Icertf bo§ fl) t^ün, nemen
5 fei) felis D « ba] bo? D 14 SBifd^of] Onb CD ba fehlt CD 16 ha oUn CD
16 totxä] touriit ß toütdeit CD
l^anbeln unb bertleren, S)o ber ^err fprid^t 'Söen ber trofter trirt tonten, So^.ie,
fo toirt err bie irelt ftraffen umb ber fitnben, umb ber gered^tig=
!eit unb umb bes geric^tö Icillen. S^m erften umb ber fünb toegen,».»
20 ban ft)e ^aben in mic^ nic^t gegleübt'. .§ie muffen »tjir fünb laffen
fein ltia§ öon ber ^o^en maieftat fünbe gefprod^en ift unb befci)loffen, bann
al^ie totrt ber unglaub bor fünb angezogen: 'barumb ba§ fie in mic^ (fprid^t»-»
ber '^err) nic§t gegleübt t)aben'. äßaä ift aber inn (Jljriftum glauben? @§
ift nic^t gleüben ba§ er ein gott ift ober mit gott bem bater in gleicher getoalt
25 l)irfc^et im l)immel, bann ba§ glauben aud^ biti anber. ©onber ha^i beift
inn ß^tiftum geglaubet, loenn i^ glaub ha^ er mir ein genebiger ®ott feQ,
meine fünb uff fic^ genomen unb mid^ mit gott bem bater berfünet ^att, ba§
meine fünb fein feinb unnb fein gerec^tigteit mein, ha§ bo ein bermifdjung
fei), boa 6t)riftu» ein mittler jtoifc^en mir unb bem bater fei). Sonn uff bem
30 ß^rifto leit aller irelt fünb, unb be§ botter§ gerec^tigfeit hjelc^e in 6l)rifto
ift, triC aüe unfere fünb berfd^lingenn, loann uff bem (lf)rifto mag unb fan
fein fünb bleiben unnb ber glaub mac^t mid^ rel)n unb angenem bem bater.
S)on loeld^em ber Söapft mit unferen ^o(^gelerten, hai telnr |arte bolcE, mcf)t§
toiffen äu fagen, fc^lceig bann folc§§ glauben. S)ann fl)e lernen ben menfi^en.
18 fünb XIV^ 21 fünbe XIVST^V ju fünben Srb« 22 am Bande: Die sünd,
d' vnglaub 27 24 got ober V gteid^en XTV STV am Sande: SDBa§ fe^ in E^riftu
glauben. ..Y/Fb 26 gefllauiet] glaube A'iF 27 F am Hände: g\a.ah 27^ 27 am Rande:
In Christum glauben. 27 31 »ctfc^linben XIV27V
126 ^PtebiQlen be? ^a^xei 1522
nit Inav, luie fiinbtlidj jv cinitibt iimib inainiint^ ift. S)ie ^(poftetn 'maxm
vütten \vk aud) alle (JuaiiflcUfd^e vifbifiev, mit UieW^en got bie Inclt ftvafft:
bie locUlüclijen unb bic fo ber öcrnunfjt naä) gecn, !ünben folc^e ge^fjel nit
Icl)ben, I)abcn ben 9lpoftcIn bic rütcn jertvodjen.
SJer glaub ift aiii fold^ grofe bing, bav, h)a er ift, tain fünbe nit 5
fd^aben mag. 5tin l^ailigov ober gloubigcr menfd) ber cmpfinb iuol in jm bie
übcrtoiing ber fünben, Uicrbcnn aber jm iimbv glouben mitlen nit 5U gerechnet,
äiüni. 8, ici ba« luiU '^hiuIu-j roma 8, Ta er fprtd)t 'ber let)b ift tobt umb ber fünbt
niiüen, aber ber gaift lebt umb ber geredjtfertignng tüillcn', ain iounberlid^er
fprud), \)ai^ bav leben unb ber tobt in ntenfdjen fcinb: für got lebt er mit 10
bem 9al)ft, im lel)b tregt er noc^ bie naci;blcl)bung ber fünb, bie felben tötet
er üon tag jü tag burd^ ben glauben. Söefc^leü^t (Jf)riftu§, ba§ fain tvnä
nnti fcpen, tva ber glaub nit barbet) ift. .^ie folt bu bic^ t)ntten bor ber
glo^ ba fl) fpredjen, glauben fet) Ijalten unb glauben bie yij. Slrticfel be§
61)riftenglaubcn'3, bann es ift nit gnüg, alfo oben t)in glauben, ber %üxä, is
^ub jc. feinb aiiä) beö glaubens, ttia» man öon G^rifto fagt, er ^ilfft ft)
aber nid^tö, fonber bu müft glauben, ba§ (Stjriftu« bein fei) mit allen feinen
3 »nb (0 IX'D fonnen B funncn C tünnen D 4 bie «(joftetn CD r, cnt|)finbt CD
8 toma 8] jun 9iometit am .6iij. CD 9 xec^tfertiflung BCD 10 im tnenf(J|en CD
er foü Dil gutter trercf t^un, Votll er gott angcnem tnerben, unb alfo bann
!8. 9geüft l)m gott feine gnab ein. 3)er ^err fagt aber i}t) '@r »oirt bl) inelt
ftroffen Pmb ber funb inegen, ba'5 fl)e in mic§ nid^t gcglaubet l)aben\ §ie 20
ttiirt allein ber unglaub für funb angezogen unb ber glaub UJirt gepreift, ha^
err bie uberbleibenbe funb ia auä) in ben t)el)ll)gen unberbrurft unb au| lefd^e.
@r ift fo ftardt unnb uberme(^tig, ba§ im fein funb obligen möge. SÖietnol
funb bo feinb in ben frommen unb gleubigen, ft) rtterben in aber nic^t 3U=
mm. 8, 10 gered^net, mögen ft)e auc^ ntc^t Perbamncn. S^o» mel)net ^^aulu» 9fo. öj. 'Ser 25
leib ift geftorben ber funben falben, aber ber geift lebet umb ber gere(^tig!eit
SS- 1 Tillen'. 3in ^^^ felbigen cap. 'i)ie 6t)rifto buri^ ben glauben feinb ein=
gcpf(an|t ober eingelel)bet , bl) mag nid^ts oorbammen'. S)ann ir t)er| toirt
burc^ ben glauben gereiniget. Sarumb Inas fie in bi^em glouben, in bifer
^uPorficf)t t^un ift oüeS gut, rein unb gote angeuem. Sßiberumb ane bi|en 30
glauben ift alles fünb unb berterben, bie toerdE fd)einen unb gleiffen, Inie fie
wöm. 11, 23 luoUen , unb menn fie auc^ tobtenn aufflncrtten. £ann ^Paulus fpric^t '\va5
nic^t au| bem glauben gef(^id^t ift funb'. äßo InoUen nu oEe Pfaffen, nonnen
unb miind) bleiben, bie fo fie ber fünbe entgeen tootten, lauffenn fie ino llofter
unb nemen in für Pil guter Inerct jutbun ane bifen glauben. Sarumb b^ift 35
21 6tau6 tnirt] fllaub ^at X/raF bIouB 5ott A7Fb gtouB 27 22 t)iieU\ä)e X/T'a
oulflelefc^e .\IV*>V -js möge] mögen -\IV>> mog 27 26 iiaii XIV^ 29 Bcrcniget F
32 am Rande: Ro. xüij. 27 34 fünben XIV^ entfleen] cntBegcn 27^ lauffcn inä XIV 27r
10
9Jr. 25 [18. mal] 127
güttcrn, 9erccf)ti3tüit, f rummfott , t)ai)li9fait k. lliib jn bavfür tjalten, bev
bcine fünb auf jm getragen uiib aujjgelefdjt ()at unb birfj bcm Oatter öevfont
t)at unb firf) fiont; unb gar bct)ncr annimpt. Tarnni6 müft bn bei) leib bid)
nit iinbevfton au^ beinen fvcfftcn nnnb mit betonen luerrfcn für got ben
batter jnfumnien, bann jlüifcfjen @ott nnnb bem menfi^en ift nidjts anber§
bann el)tet ,u''i'" i'""*^ fei)nbtfd)afft, berlialben uiüft bu aincn mittern ()aben,
anff tiH'ld;en ber irntter fein geredjtigtait unnb barmt)ertjigfait gelegt t)at, auff
bcnfelben müft bu bein fünb locrffen, ba§ olfo bie fünb öonn ber gcred^tigfait
Derfdjtürfet toerben: ain fotd)er mittler ift Pfjriftu'o, nnb trenn ber felbig nit
tumpt nnnb unfer fünb l)l)nnl)ntpt, fo lucrben Inir nl)mmcr mer gercd)tfertiget,
bann ®ot lüitl fein gcfe^e Don unS erfült unb get)altcn ^aben nnnb nit ain
t)ar bral)t bran nadjiaffenn, folc^ gefe^ aber erfült m)eman|, er i\ab bann
6f)riftum in ben er glaub. 2^'orumb ttjirt ber l)ailig gaift ftraffen bie Inelt
umb ber fünb Untlen, tpeli^e allain bie ift, baS man in (5t)riftum nit glaubt
15 unb ain anbern tüeg fuc^t burc^ aigen \vixä feiig ober frumb jü lüerben unb
gott nit bie eer geben, k. 5öon bifer fünb be» Unglauben» l)at no(^ nt)e !ein
•J Betjiint B bcrjünet CD 3 bet)ncr] bcljn -B 4 onbcrftcen CD 5 jmuji^en li
6 mittet CDE 11 %i\i^m AB unb gegolten fehlt CD IJ n^emanb £ 13 bie
(b^e E) ttelt ftraffen CD ir, k. fehlt CD »nfllauBen B
bie fünb ber unglaub, Irie gefaget ift, ©utte tncrd feinb aber in 6l)riftum
glauben, bas er meine fünb auff firf) genommen, mid) mit bcm Dater Dorfnnet
^ot. 3iD^an- öj. fragten in bie iuben "Sßa§ foUen Voir tt)un, baö toir gotlic^esoci.G, 28f.
20 wxd tl)un'r 5tnntü)ort 6l)riftu§ 'S)ai5 ift ba^ gotlic^ rtertf, ha^ ir in ben
glaubt ben er gefant l)ot\ ^a toenn man bas prebiget, ttier toil in§ flofter
^if)en aber geBen? (Solt ttiol ber beüttcl "votXd, bie !üc^en fc^mal unb gering
tterben. 3^arumb toerben fie ba§ nic^t leiben, ia fie tuerben bie lere Dor=
bammen unnb Dortreiben bie prebiger, iDl) fie hah fct)on tun unb angefangen
25 ^aben.
©ann ber Bcrccljtißficit tncßen. goi). i«, lo
'5ßonn ber gerec^tigieit liegen, bann ic^ gel)e 3um Dater.' §irein
treten alle l)od)gelerten geruft unb bl) gan^e toelt unb fagct un§, U)a§ ha^ für
eine gered^tifeit fei), ^a fie tnerbenn feien, benn bie loelt ^ot bifje gerec^t^feit
30 nl)e erfant, ia fie erfennet fie nod^ nid^t unb Inil fie aud) m6)i erfennen.
S^orumb fpric^t auc^ oBen ber ^err, ta^ ber l)el)lige geift lt)erbe bie Irelt ftroffen.
3Ba§ foUen h)ir aber burdt) bie tüelt Derfteen? SBtr burffen ni(^t hk groben
eufferli(|en funben barburc^ Dernemen, al§ eebrud^, morben, fielen ober rauben.
26 fehlt '7 -JT |)ie ein F 27128 ^Ije tretten einher 27 28 ^oc^geletten. Du
fe^enb (unnb fe^ent h) 27 fagen XTF27V ba§] biffj A'/r» iT^c big A'/I'bj^rb 29 am
Bande: 3)ie toelt fennet bie ©erec^tigteit nitt. X/Fb bige] bie ÄIV27 30 erfennet ÄIV^V
31 ouc^ fehlt .\n'27V 32 am Bande: SBa§ bie Welt je^. XIV^
128 ipvcbigtcn be§ 3a^rc§ 1522
tncnfcf) gefdjviten , loebcr ^tviftotitey iiod) !eiii fc^avpfftnnigev 5p{)itofopt)U§
i)abm nidjt bavumb ge)v)ift. I'aruml) Icvt ba» felbig ber tjailig gaift unb
fprid)t: ba§ finb nit bie redeten fmib, auffcvlid) tobten, gelj^ig feinb,
unfciifc^ jc. foitbcv nit gclauben in niirf) (jpvid)t Gf)riftu5i) au^ ttelc^enn
nngclaubcn bie groben euf|evlid)cn lafter fjevflieffen, '^n niic^ fo( man glauben: s
barmit »evlnirfft er alle frafft be§ fret)cn lüilten?', ber fic^ üon jm feI6§ jum
guten öermaint juferen.
3oii. 16,10 3um anbcrn lüirt er bie loelt ftraffen 'öon ber gered}ttgfeit, bann
id^ gee jum üatter unnb t)infürt fefjen ir mic^ nit mer'. Siife§
feinb rtiunberbarlirfie inort, tuer ^at fein lebtag üon einer fold^en gered|tig!ait lo
t)6ren fagen? bie tüeltlneljfen menfc^en unb aüe fo ber bernunfft nac^ ^anbeln,
bie flugftcn unb gelertcften fagen alrteg, baö gere(^tigfait nit anberä fei) bann
oincm tjeben geben toog jm 3i;ige^6rt. ©§ ift toax, aber benneft 'mat)% \ä)
attoeg nit h)a§ ainem l)eben 3ugei)ort, Voer loolt, ba§ bo8 bie gere(^tig!ait
Irere, bag (S^riftu» jum botter gat unb \v{x jn nit mer fe^enn? bie hjeUli(^ 15
ä nia§t] nichts BCD 3 icinb] fein BC 0 »crtoütfft CD crefft B hefft C
7 tiotmeint B 9 fe^cnt CD 13 bonnoc§t CD bcnnoc!öt E 15 geet CD
£iann bor^u ^ot man reber unb galgen, bomit ber tueltltd^ geloalt, al§ fionig,
fieifer unb ^Jurften ^ufc^affen l^aben. ©unber foHen toir borfte^en burd§ bie
toelt bie fubtiten bnb :^eimlid^en funben, bie ber ^eilige geift ftrofft, bie bie
tnelt nic^t erfennt, ta f>)e mac^t ein gut gotUd; toexd borau^ unb tobet, Inil
e§ nic^t funbe loffen ^ei^en, h)ie benn ift ber unglaub. Sie fold^§ ftroffen 20
muffen boruber !e^er gcfc^olben unb boriagt toerben, inte luir i^unb fe^en.
Sorumb ftrofft ber ^eljlige geift bie toelt. S)ie ruten aber, burd^ toeld^e bie v
lüelt geftrofft Ibirt, ift fein 'heilig lt)ort aber prebig burc^ bie 3lpofteIcn unb
spj. 2. 9 prebiger borfunbiget, tüie S)auib faget 'SRegeg eo§ in birga ferrea' '^oc eft 'in
facro fancto ©uongelio'. 3lber bie toclt lüil foltere ftraff nic^t uffnemen, ja 25
fl)e fe^t [lä) barU)iber unnb loil ungeftrafft fein, ftrafft lüol |o fere unb ferer
bann ber ^et)Iig geift. S)ann ber ^e^Iig geift nimpt rutten, feo nemen fie
3e(. 11, 4 fd^toerter unnb feur. ßfaie. jj. '^Percutiet terram birga ori» fui et fptritu
labiorum fuorum'.
Wn^ blc redjte taatc gercdjtigftcit fcij. 30
Söa§ ift nu bie gerec^tigteit bie ^^e ber ^errc metinet? ßttlid^ fogen,
bie gerec^tigfeit ift ein tugent, bie einem lieben ba^ fein gibt. Sßiehjol bifc
Befd)rel)bung fein ift, fo toirt boc^ bart)nnen geirret, ha^ loir nid^t tbiffen,
lDa§ tbir ^bennan, ©ott unb bem menf(^en fd^ulbig feljen, h)a§ gott bon un§
17 wir joUen 27 18 am Bande: Die weit 37 19 ertöbt A'/F» F ettonbt XIV^
21 boruber] broB XTV27r 23 ^etiligä ATI'i^r :^al)lia§ V 24 fcrrea. bu iBÜrft f^e regieren
mit cifmcr rütcn. ^oc 27 29 fuorum. 6r loürt bie erb jiJölogen mit ber ruten fein§ munb§,
tinb mit bem geift {einer Icff^cn. 27
9h. 25 [18. 3)ini] 129
(^cvcd)tiflfnit, ba? man bic ii6e(tf)iitov ftvnfft, ift niimmoii ain fif)cl)ii (\(C[tn
bifev ivvcd)tit-(fait bie iin-5 lun- (\ot (\cx(d)t mcidjt, alfu ba-j flott jelbft fachen isDioio est.
müjj, bu bift 9crcd)t, unb biv niii ,5ciiiviiif5 flcbc, iuic er SJoe iinb ^>6 tl)ct,|;[5j- ,'_';'
ba cv fafit, loic fviimm ji) Uicvcn. «o ift im bife flnTdjtifltait nit nnbcrft
:. bann ba^ (5()vii"tii-j ,511111 nattev a,at unb luiv jn nit mcer fcl)en, lai^ ift bao
\mx nclaubcn, ba-? C?f)riftu§ biird) ben gang 3um Jöatter, burdj fein ftcrbcn
iinnb lcl)bcnn iinfcv fünb auff fid) ficnoinmcn f)at nnb .^um änitcv (\m([m
fitjcnt ,5u fcinov iierod^ten, ba Uiir l)cli jn nit fcl)cn bann allein biivd) ben
gelanben, nnnb ift alfo bnvd) ben ganng ain .söerr Uiovben allevbing, bc-5
10 tobtv, ber fünb itnnb bev fjelleu, nnnb filcljd) trovben in allen binden 90t bcm
imttcr mie ber .100. ^ifalm fagt 'filü ]n meiner gercdjtcn' k. ^'j. hu, 1
'Jinii f)at 90t gefprodjen, er lobfl fein eer faincm frembben geben, ift
offenbar auf; bem felben, baS bifer menfd) (?t)riftu-ö, ber alfo ftirbt unb ,511m
/ nummen] nur CV nüt E J »ov] fuv J!D für V fet6ä BCD 4 cmiexS BCDE
5 fleet CD n ©ife CD IJ feinen D
begert unb !^abenn h)ill. Sarumb ift bie geredjtigteit nic^tg anber§ bann ber
15 glaub unb gölte» genab, burd^ JueHc^e uns gott frum unb geredet mac^t.
©olid^e gerec^tigfcit muffen luir l)abcn unb alfo geredet fein, ha;: loir aiid}
oor gott unb nidjt aÜcin üor ben menfdjcn gcrcdjt nnnb unnftrcflidj bcfunbeu
Inerben. S)aun e§ mu| auc^ ber geringeft titel öon bcm gefe^ nic^t uoc^
bleiben fonber erfüll ioerben. @iit foli^er gereifter mann ift 3loc erfunben
20 lüorben, loie uonn tjm gefdjribenn ftect '5Joe ift ein gcrcd;tcr unftrefflic^er i.a'ioicG, sf.
manu gelocfen in feinem gefdjlei^t, barumb t)at e'^r genab bor ®ott erfunben'. .c>ci)i. 11,7
?llfo fteet and) gefd}ribeu bom 3iob, baS er ein frum eiufclbig fd/tec^t mcnfc^ tMob 1, 1
getoefen fei) unb gottfordjtig. S)as gcfdjidjt aber allein burd} ben glauben,
loann ic^ glaub ba§ gott meine funb in feiner gered)tig!cit erlüurget unb
SS öerfc^Iungen ^at. Sann bi^e gcrec^tigteit ift nic^tu auberS bann glaubenn,
baä (5l)riftU'5 ,5ur redeten be§ liatter§ fiijt, gleid) Sott in gleidjem gioalt fei),
baö er ein l)err loorben iftt burcl) bifcn jloangf, ba§ er burc^ fein leiben unb
fterben, burd) »nelid^S er 3um batcr ift geftigen, un§ berfunet mit Sott, unfer
mitler olbo ift. Sa» met)net ber *|U-opf)et im pfaltcr: *2)ij;it bominuS bomino im. no, i
30 raeo' jc. 'Q§ l)at gefprod)cn ber l)err ju meinem l)erren: filjt 311 meiner
rechten bife ha§ id) fe| beine feinb bir jum fu^fi^emel". 2)ie eer Inil Sott
oon un§ l)aben unb ben glauben Oon un§ forbernn, baö Inir t)l)n für unferen
l)erren unb erlofjer l)aben. äBie er burd) ben Propheten faget '^d) Inil meinen. «.s
eer feinem anberen geben'. S)er gang! ober jum bater ift fein eer. S)ann
16 am Bande: SBaä TOit füt ein gerc^tiatc^t ^atien mujien. A7I''' l'J jonbcr nlleä
ÄIV2TV 20 ^m] ^n F am Jiande: Gen. vi. 27 22 am Bande: lob. j. 27 23 gotä^
fota^tig r 25»cr!d^lübe -Y/rsrr 26\i^t Än'27V 28mim\tx27 20 am Bande:
I'sji). cix. 27 30 fi^ XIV 27 f 33 am Bande: Esa. xlij. 27 34 ganfl 27^V
£ull)evl aSctte. X, 3 9
130 5Ptebi9tcn bc3 So'^rcS 1522
natter gcct, muji got ine bic tocU gelcljdje ccv anlegen, ©o nun ß()viftu§ ju
bcm 3.Hitter gcet, l)iit cv nnff jni bic gi'veri)tigtait gottc3 iiiinb unfcv fünb, bie
ftveittiMi ntit aiiinnbev unnb luevbcn 311 letft bie jünb lum bcr gcrcd^tigfait
uiibevbrndft unnb 311 nidjt gemadjt, bavumb ba§ ntd^t§ bo^ in (S^rifto ift
und) fein mag. ?llfo Ijaft bn, bay bie geved)tigtait ift gclanden Pliviftum für 5
unn-5 gcftiniicn fein nnib bcr fünb luiUen unb burd) ben tobt glorificirt
Inorbcn, unnb evflart baS er gotte» fnn fei), ber ba i)ex]ä)t über alle bing
unb meine fünb burd) feine gehjalt aufjgeteft feiubt. 5£)ife gercd)tigtatt gibt
i)ebem Uniä jni jüftat, aly bann gib ic^ got bay feine, fo iii) in jn glaube,
l)aU in für ain öater ber mir belffen »noll in aüen Unberrttertigtaiten, nnb 10
geb mir ba*3 iä) an| frel)er liebe fein gebot hnUigflid) t)aUe, loa id) anberft
tiorl)in gelaubt l)ab, unnb Inas und) überiger fünb in mir blel)bt, bie ftierben
mir umb-j glaubens UiiÜ'cn in (S[)riftum uit 3u gered)uet. S)ife geredjtigtait
madjt finber gotte-?, bann biftn gered)t, tnenn bu gtaubcft ba'j 6t)riftus bur^
feinen tobt bel)n fünb )neg genommen l)at: 3)a§ \ä) ftcrb nnb Oerüart beerbt 15
(fpridjt C^'t)riftuy) ain niarl)afftiger got, ha-i felbig ift eütuer gered)tigfait.
sföm 1, 17 3{orn. 1. £)cr geredet lebt an^ bem glatuben. 'Sie irelt fe|t jr gered)tigfal)t
auff hiercf, Pbriftu? fprid)t naiu, fonber »nenn mau glaubt bas id) 3um
natter gangen fet), ba^? ift bie gcred)tigfait nnb fit^e 3ur gered)ten.
3d1). 16, 10 'unb man fic^t mic^ nit', S)ann toenn man fn fe^e, fo Uier e§ fain 20
3 ftritlen B 4 bntev gcbrürft CD nic^ä B fi jeiii] je« ß fei i) S {einen
aclBoIt BV ausgeleiert E il ijebeml einem Ijegtlic^en (iegtlic^em /') CD jafteet CD
11 polten BC ^altcnn D l> geglaubt E 17 SRom. 1.] alä Sfauluä fpric^t jun (feun D)
fRomern am .j. CD
geen ift fo bi( gcfaget al§ fterben unb burc^ ben tobt 3um bater ge'^n. S)ar=
umb berf)nmct er [lä) bi^e» gange§, bo er faget 'bann id) get)e 3U bem öater\
Sarumb ift alijtjt bie gerec^ttigfeit uid)t-3 anber« bann ber geglaubte gang
burd^ ben tobt jum bater, nnb ber glaub mad^t un§ gerecht bor gott, burc^
ftieldjen tnir glauben, ba§ un§ C5t)riftu» burd) fel)uen gangf, ba§ ift burc^ fein 25
(eibeu Don ber funb, tob, teuffet nnb ^eüe enticbigct Ijat, bo mit gott ber
tjater bcrfnnet ift nnb nnfer funb burd) bißeS blut anfegetefd)t. Da§ ift anc^
bie urfac^, ba§ er be§ gange§ gebendt, toenn er f priest, nid^t: umb bev
gered^tigfeit toiHenn, bann i^ binn bei) bem batter, fonber 'id) gce 3U bem
batter'. S)ann i()n bem gang ift bl)e funb bcrfd)lungenu if)n ber gered^tigfeit so
unnbt 6^riftn§ ift burd§ ben tobt frifd^ !§inbnrd) gelv)ufcf)t, ba§ e§ auc^
nimonb§ geloar ift lüorben. 2)orumb folget im teft
Soij. 16, 10 Unb ir loerbet mid& ntd)t fe()en.
S)a ift bie natur unb ort bc§ glaubend unni forgebilbet, ba§ ber
ä-2 iä) gang A7 r^orr i(^ geen ÄIV^ 25 gang 2rT 30 eric^tubcn XIV27»^V
»etil^lunbcn ■■iT'^ 34 am Bande: Alt des glaubens. 27
««r. 25 [18. 5J!Qi] 131
glolüOe: Um bcv fitaiib ift, ha ift i^ot , Ina (SM ift, ba ift fain füiib, Um nit
jünb ift, ba ift bcv t)ai(ifl floift. 5hin fctjcn Inir mit bcn aiicicn bc-J cjaljfts,
ba-3 Pf)vifliiv im l)imcl ain l)crv ift bcv fiinbcii, tob-J unb l)ellcii, unb qlaUiOcn
bov cv iiiifer fünb aiiff fid; c^ciiommcu ijat: Uicim idj mm firf) bao er ben
5 (\anc[ luilciibct tjat, So cvfrf)cl)ncii meine fünb nit meev ha, bann fl) fel)nbt
ann jm iicvfdjUnuibcn. @» \vex nit a,tma, (\eUicft, Uicnn er gcfagt f)ct, bie
geredjtit^fait ift, ba-5 ic^ fi^c ,viv c\cvod)tcn bcy irnttcrs, fonbev ev jaigct mir
an ben gang, ba» ev bnrd) lci)ben gangen ift 511 bev glovi unb ber gang
ift nnfcv.
10 3""t ^Vitien Unit ev bie Uiclt ftvaffcn 'nmb bc« nrtaila Uiillen, 7^)0. ic, 11
bann ber Jüvft bifev Uielt ift fdjon gcnvtailt'. Tl^ ift ba^i uvtal)l
gotte» bamit got üerbampt, jDife§ urtail fad)t I)ie an in bcn tjailigen, Icenn
fl) got laft cvtobtct Uicvbcn nnb jncn laf^t Unbcv favcn aUcv baö bie Uiclt
t)aiiet, Icljbung nnb UcvUülgnng, unb Ucvbampt in jucn alicö tva-i bie loelt
15 für gut ()a(tet, alc- vcl)d)tnm, föefunbtiiait, eer k. S)ife§ fcinb nur anfeng
be§ geric^^ gote^ in eüffev(id}cn bingen, ülber gegen ben bofcn toirt crv bort
3 jünbet J-K f unbcv B J «ff £ 5 feljnbl] fünbt C finb J> r, getoefen CD
7 mir] mit BCD S ift gangen CD in »vtel§ II 11 geurtett B tjttct B 12 »rtel B
^e^tgcn B 15 nur CD 10 bcm iofcn D
glauBe nid;t fntet nodf) tappet noti^ bifeer bing aud^ einn lüiffenftfjafft Begerct,
funber erhjiget fid^ frolicf) bie bing ju glauben bie er uid)t fitlet nod; mit
alten feljnenn trefften l)nUicnbig aber anffcn ermeffen !an. Dann 5paulu§
20 fagt 'äßaS einer fid;t, mag er nid^t I)offen\ Sarumfi fprirf)t Uiot ber fjerr siöm. s, 24
'Unb ir U'erbt mic^ nid}t feljcn' ?((§ folt er fprec^cu: Si^er gang be§ UierdE»
Uiil nid^t gefe^cnn aber mit ben finnen gefaffet fein, fjonber geglaubt.
©ann bcni gericljte.
5Ju folgt ha§ brit unb letft ftucf bc§ tcrtä 'Umb be§ geri(^t3 lüillen,'ooti. ic.u
2r. bann ber fürft bifeer tüclt ift fcCjonn gcricfjt'. ®er fürft bi^er inelt ift
ber teüfel mit feinen gtibmaffen, IneM; feint alle ungleübigen unb gottlosen.
3n bi^en lüorten ift alles fleifdf) mit aEem feinem normügen tiorbampt. Unb
Irau bie itjctt preist, ift Don gotc öorUiorffcn. Unb ba§ gerid)te begreifft beibe,
bie fvnmen unb bt) unfrumen, bl) glcübigcn unb unglcübigcn, bie freinbc
30 unb finbe. äßie fanct $ßetru§ fagt .i. cor. iiif. in feiner ßpiftel fpredljenbe
'G-fj ift fi^on bie |ct)t borl)anben, inu toeMjer fic^ ha^ geritzt anfeljct ann 1. iJetvi 4, 1
bcm l)aufee gotte»', ba§ ift an ben auffevlüclten, S'n Uiclrf}cn got Uionet. Den
bie geredeten al§ fie leben, £)abenn fie flet)fd^ uub blitt, in Joeld^cn bie funbe
17 biger] bore A'/r» bcve SVIV^' beten 27 ber V J.f erWiget] ctloügt ÄIV^27 er
hiagt A'/T'i' 21 am Ennde : Rn. viij. 27 26 feiner gtt)bmnffj .XI V 27V feiner glibmaß XIV*>
tohüi^tV 23 »nb tinfrummc (snftömen 2,"'') -\7r:;rr .5" fanct /<•/</( F .32 welche i!'
hieüc^e -Y/I' wetliiiöen 27'''^ »ctc^cn 27'' «elic^cn V
9*
132 ^U-ebigtcn be-3 3iaI)tc-3 1522
flonli Imlftvcrfcn. 1)ifc'3 iirtoil bf-J Preiitjc-j Kinift norf) bic Sßclt nit, fprid)t:
0 fnlt bno ain Ijoilig aiilJcvUiolt luild' iiotteö fein, »»cUljcv fo Dil l)ümcr5
3cj, 53,2. siuib »üiberltievtigfüit Icl)bt, ÜÖlje &faia-j Hon Ptjviftu jaget, äßir I)aben jn
iiecid;tet alo bcn nUer gevingften nnbev ben (eütten. 3^ie Uu-It folt aV\o
suf. 23, aigebcnrfen: liejc()id;t joUidjo im gvönen t)oll5, inn ben fvinninen bic ba joücn s
fclig Uierbcn, »üa» toirt bann im bürren {)ol^ icjdjetjen? bavnebcn folten fl)
aud} betvad)ten ba-? bev b6|5 galjft, ber bifc Hielt rcgievt nnnb foUid) t)ev=
folgnng ouvid)tct, ber fdjon Hcvnvtalilt ift, folt Uebt)aben hau creü^, unnb
fid; jelbft uvtatjlen bau irc luevd büß jeinb, fo iDuvbcn ft) nit genrtaljtt
baiumb. 10
I be§ c«üS lUQifj (tt)e»)6 Z>) C2) 2 ougevluctt BCDE bicl £ 5 gtunen BCDE
S betuttclt i3 9 fclbS 7i' 'ö ?cin BC fel)n Z> toüvbeii iJ totxhi D
ftcd't: bic fclbigcn jn bcmpffcnn luivt fic gott in bit tjamn unb angft, armut,
aiöm. 8, i7f. borfotgnngf unb aH fciiic^tcit treiben, lüic benn 5pQU. 3U ben 9{om. unb
2. siot. 4, nlSorint. fd)veibt, bi^ bou fleifc^ gan^ bem gciftc unbevloorffen lüerbe. 2)q§
gcfd)id)t aber nid;t bcn buid; ben tot, lüen e§ ganlj unb gor ju afd^en loirt.
Denn luir mnffcn unfcrem (5f)rifto gleidjformig loci-ben. Sie rteil er benn 15
all)ie t)orad;tet, berfpottct, borfolgct ift loorbenn, bnS e^r auä) (lt)l)e ber $ro=
3ci. 53, 2. s p^et ©foiaS .liij;. jagt) qI§ einn aufefe^iger unb ber aUer geringfte menfd^
gefc^Q^t ift unb gcfiniben toorben, ?Ufo um^ e-S quc§ feinen gtibema^en ge^en,
bes mag fid) ttiol ibernian erhjcgenn, eö ift atfo befc^Ioffen. Sorumb fpric^t
2. Jim. 3, 12 5paulu§ gar au^gebrndt alfo: 'SlUe bic in (J^rifto fromlic^ lebenn tnoKen, bie 20
1. ^ctii 4, 17 muffen borfotgung leiben'. Sertiolben gibt ttiol fanct ^Mru» einen bef(^et)bt,
Uia§ ben gef(^et)en Inirt, bie bem ©Icangetio nii^t glauben. ''Kitt bifeer unbcr=
fd)eib ber ift ^toifdjen bem leiben ber fromen unb ber benenn, haS bie frumen
unb glaubigen ire funb ertennen, borumb Icibcnn fl)e audj bic ftroff mit
gcbolt unb fcinb gotcy gcri(^te unbcrluorffen an aUe§ loiberfprec^cn , barumb 25
toerben fl)c aud^ nur leiplic^ unb ^eitUc^ aU)t) geftrafft unb ire pein unb
leiben t)ot ein enbe. S)tc ungläubigen aber, fintmalS flje ire funbc unb uber=
tretnng uic^t erfenncn, tonnen f\)c aud) ni(^t gote§ ftraff mit gcbolt aufnemen,
fonber ftreben borluiber unb InoEen ir leben unb ire hJcrd ungcftrafft, ia
ungetabelt l^aben. Sarumb ift ire ftraff unb leiben an bem forper unb 30
fctcn l^eitlic^ unb loirt bort etüig. I^arumb fpric^t ber ^err '©er furft bifeer
luelt ift fc^on gerieft', -ittä fprec^ er: ?([le§ Jt)a§ bie Inclt unb lt)eltlid)cn
mcnfc^en ritzten, loben unb borbammen, gilt nid)t§, toiberumb hJaS got urteilt,
II am Hände: @ott ftrafft bie feinen. XIV>> 12 in aUc XIV V 16 Wi)e] alg
Xir 27V JS fein glllbniaffjcn A'/Fa 27 F 79 bei] bo§ F 20 frümdüil F amilande:
ij. Tim. üj. 27 2/ leiben] toeiben leiben A/F 27 F 2;/22 tonbcrfc^clit. SBaS Wüvt benen
gef^el^en bie 27 22 ben] benen XIV V am Hände: j. Pet. iiij. (iil. b) 27 23 am Rande:
Leide der frommen (l'rümen i) vn böseu. 27 »nb ib^m XIV27V 27 je^ntemat
A'/r' 27ac F fc^tenmol 27b 33 (ptcn] tebe XIV 27
•Jlx. 25 [18. Tlai] 9lt. 26 [29. Tlai] 133
©umma bifc-s ©lüaiiflcliumS ift boii bcr füiib, luni bcr flerccfjtiflfnit iiiib
öom urtal)I. 3Üa nun Pl)nften feinb, ha ift fain iünb, bo ift cievfdjtii-^fait
iinb iivtait, banunb muffen Wix fcljcu (cl)b unb leben, 'hinten.
ö)ot ()ab (ob.
3 tefien. @ot erleuchte Diiä bog im)t oUc iclig tuerbcrt 'JlmEn ' . /> 4 /eA/< D
ia^ (an bic lüclt nicf)t (cibcn nod) tragen, fonber l'orlüivft§, borftoftä unb
borbauiptä.
©orumb ^um Bef^tu^ lücibcn un§ btfc brei ftutf in bifjem (i'toangclio
fnvgef)albcn, aU fuub, gercc^titcit unb \}U Ictft ba§ !vcu^ unb borfolgung.
23on bcv funb tociben tuir gefrcljt burd) bcn glauben, ©o loir glauben, bQ§
6()riftuu für unferc funb l)ot genug getljon unb baö fein geuugtt)un unfev fei),
bi% ift bann bic gered}tifcit. SBenn \vh bcnu ber funb Io§ feinb unb nu
gerecht unb fvum, fo tril benn bte iüelt, bcr teufcl unb flcifc^ ftett)c ftreitcn
unb tampff anbittcnu, bo fommet benn bic borfolgung uub Erculj.
5 »erftöffjt ATF« 27 Bcrftogt A7 V^ t)Erftöft§ V 9 »on] Dm XIV V 10 genuglam V
fleniiflfom tf)un V 12 ftct^c] flehen XIV V rtibct bn§ ftc^n 27 13 fom»)ff (temtiff I')
onfcrcc^cn XIV T] fämpffcu 27
26 29. ÜJJai 1522
©crmon am Shiffa^rttngc.
%m 5l'iiffflrtag ba^ ^iinngcfiiini Maxü am Ictftcii:
15 'JCl^ bic aijlft jiuigcc 511 tifdj faffcii'.
'J^2t§ ()el)tig ©uangclium bfii)rcl)bct un§ ©ant 5J{arcu§ uub lautet alfo:
"^^ '3" ^cin Ictftcu ba bic aljlff junger 3Ü tifc^ faffcn, erfd)l)n in ber l)err wan. le, u
unb rupft iu auff jrcn Unglauben Unb be§ Ijer^cn l)ertt)gfait'. ;jn btjfem
©nongclio lüirt un» ober für gcljalten ba§ leben aljuö 6t)rl)ftenlic^en meufc^en,
20 a('3 bcr glaub unb liebe, tüie jr bann Ijmmcr bar l)6ren in allen ©uangelicn.
S}'ich}cil cä bann ba§ (fuaugelium mit bringet unb tjtnmer un§ für^elt,
muffen tnirB tjmmer loibcrumb prcbtjgen unb ^anblcn, 2)ann e§ fprid^t "wamviicn
ba glaubt unb gctoufft ift, bcr ift fäU)g'.
3ütn ©iftcn rupft er feinen iungern auff ben Unglauben uub l)ertigfait
Hjlö euongcliiim TOatci öltimo fcriptutn nouiifime out tccuni6cntib9 .jc. 3it bic ?lfcnfioniä
bni SBitIcn. 91 Sut^ero frcbicatu Slnno bni . 15 22. Sll'ff bo§ Wir baä Woct gottä mügcn frudöl=
6or[ic^ Ijanbten. So loötcn loit anrüffen fein ©ötlic^ gnabe, Bnnb boS ^otjtigc SSattcr bntct (prcc^en.
33a§ ^cütig B 15 junger fehlt XIV2TCcj 16 lauten 27*' c am Bande: Marc. xi. 27
17 jum tifd^ B IS ruit XfV27 ^n^tn^ 37 10 aSerntalg B ß^rifttic^en B XIV^ 27''
20 Ijitimer bor] imer B paseim Cq 22 c§] er B 23 gctaufft Wirt, 3)cr loirt B 24 rucft
XIV 27 ben] jrcn B
131 q^tfbiglcii bc'5 aafjtc« 1522
bcu I)cv|en3 iiiib ftiafft fl) Imn jicö iiufllalubcuö lucacii iiiib jaigt in jicn
QcBrcd^en au, bod} Hcrtinhfftt cv fl) iiit, fcrbt aud} nit all jü gefdjhiinb mit
in, foiibev ftvaft fl) aU lücim Uiir 311 aincm fprci^cn: Sc^cmbftu bid) nit,
ba§ bü fold} bid) 3Ü ttjün unbcvfteft, bas luir in barburd) in fein fcl6§
cifantnuu tiringcn nnb fd;anuot ntad;t'n, bantit a lion folc^cm bofcn füi= 5
ncmcn ober lucvd atfte, bod) in nit licvUicrffen aber I)affen ober nnfer lieb
öou im aliloenbcn. (fS ift anä) nit oin gering fad) alU)ie, baä bcr "^err bie
iunger geftrnfft l)alt, bann bcr unglanli ift bie gro^t jünb, bie ba mag
genennt hjerben. Hub fagt in bie urfad) ire§ uuglanBenS, ba er fpric^t, ire
l)crtien fel)en licrljertet, nod} gect er linb nnb fenfftmutig nüjt in nml'. 3)aä 10
ift nu'j alU'y jii ainem troft gefdjeljen, bay Inljr nit Hersagen folien, loenn
nny nod) am glanBen falet nnb jUieljfelen, ftraudjen nnb f aüen , fonber tuiber
aiiff fton nnb nnfern glauben fterrfen nnb jü got erl)eku nnb faffen bie
jiiüerfidjt gegen im, baö ioir fu für ainen foldjcu got Ijalten, ber nit naä)
bcr fd)erpffe mit nun« "^anblet, fonber fan un§ iuol etloay 311 gut ^alkn unb 15
bil überfeljen. llnb mer in barfür I)alt, ber \}at in alfo: '^alt er in für ainen
gnebigcn got, fo la^t er fid) alfo erfljnben unb er3al)gtt ftd) auc^ alfo gegen
im. Slbcr ain bofe» gelüiffen unb ain ungleubig l)ert} tl)i:t foUic^ä nit, fjat
nit folic^e 3Ülierfid)t 31°! got, fonber fleüfjet in unb Ijalt in für ain ftreugen
ric^tter: ber fljnbet in alfo. 20
Sllfo foUen loir and) tl)ün mit unfren ued)ften: loenn loir in fc^en bon
bem glahjben fallen ober frren unb fünbigen, foEen loir in nit fterden in
feiner boffjfjait nnb fein fad) rcd)tfertl)gen, fonber in ftraffcn unb feinen
gebred)cn in feufftmutifeit {m fürfjalteu, bod) nit l)affen ober fel)unben noc§
nnfer Il)eb t)on im toenben. 2)ann alfo fprid)t ^paulnS 3n ben (Salattern: 25
s.u. 6,1 'So Ijemanb'j nnbcr cüd) Inirb übercl)let mit ainem fal, ©0 folt jr, bie ben
gaift l)aben, ben felbigeu unbermeijfen in fenftmutigtait': aber nnfer ^err
S9apft, bifc^off, nnun, münd^ unb pfaffen loeUen nit, baä man ft) ftraffen fol
toenn f^ übel t^ün, fonber fprec^en, cä ift nit ir f(^nlb, loanä nit rec^t 311
1 bon] mli Jl am Bande: 2Öic (S^tiftuä feine üiiigci: timfi ben »ngtouljen fttafft. XI Vb
J 9)cboc^ ü 2/3 et niiuis calide tractat C'-/ 3 )ximn felilt li ©c^amftu A'/FäT bid^] bing
Ä XIV-27 5 (oUic^en Ji Böfem -JT^ 6 -J)tbo^ ß abev] ober A aicr B ober iinjet
fehlt B 6i7 chai-itatis uela erga eum coutrahentes C'^ 7 aü. locnbcn B oui^l ^c B
S am Bande: Vuglaub. 27 10 feinb B 11 atleS »n§ a« 'i^fft -ß ^'/■'- *"'' ^S bn§ B
12 am] jm B jloeljfctcn] ju Wetjlcn B fttauijlcn XIV 27 fonbev] ^Aoä) B 14 iüun]ii^l
gotte? önb ftaict I)otten A XIV 27 Ujlö fiduciam in iiuniinis plaoabilitatem niordicus
reiiuentes, (|ui Cq l'j fotiber] ficfonber B gutem B 17 a\i&) olfo befljnben B 18 bn=
glaiiiigcä B l'J fleucht XI V^ 27^ in] 6on jm B gcftiengen B 20 ber] 6r B iaS
XIV27 aüä) atfo ß XIV 27 eiusmodi eum etiam inueiiit Cq 21 Bnjetm B 27>> am
Bande: Straflf des ueclisteu. 27 22 önb irceri, obet fünbigen B 23 feinen] fein B
24 jn fcnfftmutigtüd^ jm B ^ebod§ B obet fet)nnben fehlt B 23 Utit nic^t tion B ju ©olta.
öj. 6a. ß 26 »erb A'/F» wärt b übc«l)tct] betuttQl)tet B am Bande: Gal. vi. 27« o
Gal. V. 6 2S nunn fehlt B am Bande: *]3faffen whüi ungefttaffet fein. XIV'' 29 ©onbei;
fot ß Wau§] locn e§ A XIV 27 waä B jü fehlt B
9h. 20 [-29. ÜJiaiJ 135
f(ct, fonbct bcr iiiibcvtf)oucii, aha (^cc^cii bcii unbcvtfjoncu fol man fc^eu^iff
iinb bitcv flemift iciii. Summn fiiimmuiim: iiuin foU iagcii uiib ftvaffcii
n)Q§ unicdjt ift, uiib bic lonrfjait unb liebe gecjen ainem Ijcbeit bcljalleii, fain
blat für baä mmit nemeii md) tiün bect bavfür .jictjcu faflen. Tann iinfec
5 Jaiiici- Jüirt jo leben, bielucil tuiv jni flciitd; ftecfen, baä tuir niergent ftiaff=
li(^ bcfunben toerbent, ic^ in bifent, bn in i)enem. toetjtemol lotv aU)\ie fe^en,
ba§ eö bcn '^Jlppoftcln am aEev fiioften iicfalett l)at, bie bodj bic ectftaljn,
gninbtftain unb bau aÜcv beft 5tnrf bcr rf;riftcnl)ait gemefcn fel)nb.
?lbci- ey foE nl)emanbij meljncn, ba§ bic l'lppoftcl aIIcnbtC)albcn unglctubig
1» fcinb gehjcfen, 3)ann fl) l)aben ja glalübt tuaä in bem gefQ| unb prop[)ctcn
gc|d)rl)iicn luay, 2.Bl)c )uoU Cy in nud) an bem glaulnben mangelt l)att. Q§
ift ba al)n glanlubcn geluc^cn unnb bod; nit ain glautütcn getucfen, tüann fl)
^aliennbt nod) nl)t alleji geglaulubt, h)l)c tpol \t) gcglautobt l)abcn, got l)ab
l)t)mnicl unb erb evfdjaffcn unb fei) ain fd)6pffer aücr creattur. 3)ai-umb ift
»* bev glaub ain bing bau l)mmcv ,5n nimpt, abct bic apoftcl fetnb nit gan^ on
ben glauben gctocfen, bann fl) tjettcn ain ftud be§ glouBen§. @§ ift mitt
bem glauben iüie mit al)nem menfc^eu, bev bn fvancE ift unb fallet an fvifd)
3U Uieibcn. barumb brncft bei l)en' au^ luaiinn fl) nit geglaubt l)abcn nnnb
lüos in gefnlct l)at, unb ift bic fad), ®a§ fl) nit bie auferfteung (?f)rifti bom
20 tob geglaubet tjabcn: loie Inol fl) baö anbcr alo geglaubt l)af)en, nod) Ijat c§
in bem ftucf gcfalet. 3^ann id) [)alt, and) fl) Ijaben geglaubt, baä fl) ainen
gncbigen gott t)ettenn, nod) loa§ es an bem nit genüg, fonber c§ IcaS in auc^
tjon uoten, ba§ fl) bk aufferftenng C?l)iifti anc^ glaubten, bau eben barumb
loarff in bev l)evv jven Unglauben füv unb ftvaffct fl), fprai^: Inielnol fl) ba»
25 alleö gcfel)cn l)ctten, nod) loeveu fl) nl)t gläubig, unb gcbvaft jncu noc^ au
bifem nvtidcl bev aufferftenng. Sßel)tcr lt)a§ ift bann ha§, glaubenn bic
aufferftenng Cljrifti, bavan fo bil gelegen ift, bavumb bie junger nnglalubig
ober glaublo^ lüuvbcn gef)aiffcn, unb folt fl) aud) nit ^elffen tvaä fl) fünft
geglaubt t)etten?
4 bödiit B nihil hie fucati esto, iiiliil praetextus adhibendum. Cq 5 otfo B nien=
bctt B 6 tc^] t)(t J^ liu] tjefe /* i)encml bc B bj Wir B al^lje B] oUe A XIV 2T
7 gtöftcn gcj^et^R ift, bic B boc^ ciiftein 27^ 7l8 cdftatjtt bis c^tiftcnljail] Cbristiauismi
coluraina. Vq 8 grimbtftain] genant fcinb B y ®ä joU aiex B am Rande: Set SlpoftEl
fd^lDQC^cit. XIV^ 10 jo) ^c B Wj fl) in B 11 nod^ ß/dt B gcmanflelt B 12 Be=
Wcfcn fehlt B 14 befc^offen B cteatutcn B In ba§] bc§ B tjmntct] subinde Cq
nim|)t, barü fcinb bie Wtjoftetn nit B aber:] Vllfo 27 m 'Ratten 27 ftudj luoulentaiu pai--
tem tV 17 Wie) atä B \aiji B 18 btudt] bcncEt B %nx ttorü B 18J19 unnb Waä
bis \aä) fehlt Cq 10 in nod^ B am Bande: SBie bct gtau'be Woc^S. XIV'*' warin die
apostel viigläubig. 27 21 in] jm an B in hoc tarnen resilierunt Cq 23 ban eben]
boneSen A San B ba neben XIV 27 Uinc Cq 24 f^, »n ]\)taäi B 25 ttcten]
Worbn B gcbtatäö B braft 27^ 28 loorbe B \\j] in B 28l2i) etsi in alijs certa fide
prsediti ei.^eut Cq
136 ^^rcbifltcrt bcS 3af)te.3 1522
»iFUiUilJcii bic .luffcrlti'niiifl Cljiilti.
©UiUikii bic aiiffcvftciiiig (Ujrifti ift mäpi anbcvS bann fllautcn ba^
toiv nincu öeifunev Hör got fjatcit, lucld}cr t^riftiiS ift, ber uni got bcm batev
nngciicm unb fvon innd^t, bciim tmvS nii beut nicnfrfjcn ift feincv gcfiuvt f)Ql6en
iiiib lücfjon-i, boS ift nun fiinb unb ücvbcrbnu§, babuvc^ er ben jorn gotcä s
auff fid) Inbet. 'Ülber QM ift bie cioige gercd^tigfeit unb ftar^ait, ioeHidfier
baun aufe feiner arbt Ijaffct bic fiinb. Sarmub ift nlljcit jtuifdjen beut
menfdjeu unb got fcinbtfcfjafft, unb uiügcu uit frainb fein aber mit aiuauber
ülicr ainftljuunen. 3)arumt) ift tU)rl)ftu§ uienfd) looibcn unb uufer fünb
nuff fid) geuomnten unb ben äorn be§ öater§, I)Qt ft) fieljbc in jnt felb§ »o
crtrendt, bamit {)nt er unS got beut bntcr ticrfiinct: ou bifeu gtatibcu fcinb
luir finbcr beö ^oruä, lierinügcn tain gut iuerc! tljiiu ba§ ®ot augcncin Joer,
fünben quc^ bor @ot ul)tt ert)örct >t)erben. Sann alfo ift gefc^riben in bem
w. ii',42.jiini. 5pfaltnen: 'Hnnb cö ift nieiuant» getuefen ber ]\) fnlig f)et getüncht, ©t)
Ijnben ju got gcriifft, unb er Ijat fl) nit cr()ort'. 3a uitfer bcft lücrc! batnit is
h)ir l)abtn ücrinoinbt bon got genab, l^itf unb troft jü erlangen, ift un§ für
IM. 109, 7 fiinb gercd)uet, luic ber 5pro),)'f)et fagt jnt 5|?faltcr: 'Unb fein tieet töirt jm füub
luerbeu'. ©cljttentat burd) alle unfer frafft got nit t)at tnügen bcrfiiitt tt)er=
bcu, bann e§ ift ja in un§ nit getoefen: barumb ift unö bon notten geiccfen
Gl)riftiiy, Der bor ben bater trat ttub unä tnit jin berfitttct, atleS h)a§ un§ 20
bon notcu iücre, burdj beu fel(it)gen C{)riftutn bon got beten, luie fr jm @uan=
3oi). 1«, 23 gclio bor ac^tt tagen gcl)6ret '^abt, ha ber I)err fprad) 'alle§ toa§ jr bon
tneljnciu batcr Inerbet bittcit jn tnel)itctu ttaiucn, baj bjirt er cüc^ geben'. 2)er=
l)aUicn 2Baä luir bon got erlangen, ba« iniiffcu luir burdj bifen (5l)riftunt
(lueüid;cr für unfer füitb gcuiig f)at getljon) übcrfoniiucn uuiib enbtpfa^en, 25
toenn ß^riftuö ift uufcr rudl)alter unb fd;irtntner bobiirC^ lt)ir un§ bcrbergen
Jute bie jungen l)iiulcl)u unnber bie flügcl ber tludl)cunen. ®urd^ iun aKain
1 &lat»itn bis g^rifti fehlt B 2 bie] ber /.' nit onber§ B ni^t onbetä 27 4 from
B XTV>' frum 27 5 tniffcnä A XH' 27 qnicquid nullit (Vy ba^ fe!i/f B nun] nur B XIV 27
mei-um peccatuin Cq 6etbamn9 B 8 fral)ntjcf|offt B nber] ober A XIV 27 atet B
y »nb ]^at »njere 27 11 erttundEcn B ct(cüfft XIV 27 5at] %ü B fehlt 27 ung] Sünnb B
»crfunet ^ot. 27 11J12 am Bande: Dn ben glouic feinb mir ünbcr bc§ jorn?. XIV^ 12 rtcrb
A XIV 27 Vi auc^ nitfjt bor B 14 ^Jfalm. ©5 ^obcn gcitfjrljcn, t>nb c§ ift niemont B
13 bcft] oücr toftc B 17 $!qI. c. »üi B gebet 11 »urt A7T' jm] in jü B 18 ircffte B
l'J ja fehlt B 20 bor ben] bon bcm -1 A'/F» für ben i für ben B 27 trabt B unb
fehlt 27 berjünet, bnb otIc§ 27 aUc§] bn B 21 loerc, erlonget. burd^ 27 ßjriftum
muffen luir 27 iitten B XfV*' 6ettcn, altei bas (mal i) h)ir bebürffen, ttie ir 2r 22 ijail
9cl)ört B 22J24 fprac^. ©0 ir ben batler etwa! Werbt bitten in meinem nammen, fo Würbt
crä cü^ ge'ben. SBaS Itir 27 alleä bis ^exfjaiitn fehlt A XIV 24 ertongcn motten B
muß Ibir B am Rande: lo. xvi. 27 20 rudfftalt B fd^irm, ba aber bnbcr Wetc^em
burd^ Ibir B clypeus iioster, et propiignatur, sub cuius tutela ita ilelitoscimus Cq 27 ]^un=
le^n] ^üulin XIV 27 feilsten B ben flügctn ber Kudcn B
9lt. 26 [29. OToi] 137
tft angcncm iinuicv gefiet bor got imb toexbeu ci()6itt, citangeii giinft iiuiib
f)iilbc bcs imtterö. Itai i)a\)\i]t glauben in bic auffi'ifttiibtnnci 6f)iifti tucnn
tuir glautübcn toie gcfagt ift, ba-i (<l)il)ftuy unfcr fiinb unb bor gauljen Inclt
anff feinen :^qI§ genommen t)at, banc'6en bcn jovn beä t)atev§, unb alfo flj
5 baljbe in ficf) fclbg eitienrfet, bavburd) iinv tior got lieviiinett unb gan^ fron
»Dorben fel)nb. 5hin fo i)oxt jr felbu Uiie »uentg l<()riftcn feinb bic bt)fen
glalnben Ijaben, burcf) liicllicf;eu oKain bcr menfd) Oonn ben fiinben gefrei)et
unb ganlj fron toirt, bann ft) glaulukn nit an bie aufcrfteung (?f)rifti, baä
jre fiinb burd) t^t)riftum tncdgenommen ift, Irann fl) unberftonb fid^ burd; jrc
10 Jücrd fron 3iimad)cn. 3)er taufft jnö flofter, bie irirt oin nunn, bcr tijiitt
bifcy, bcr l)ene§, auff bQ§ f^ bcr fünbcn ioeUen geraten unnb fagen bod)
l)mmcr, fl) glauben and} an bic aufcrfteung Prifti Hom tob, inic lool jrc »uerd
bit anberä anjaigen. 2arumb f)aben bie apoftet bifeu ainigcn artidel bor
aUcn anbern getriben unb geprcbigct, bann fo fprid^t ^^au. jü ben (Jorin.
15 '3ift (Ff)riftuy nit erftanben bom tob, fo ift unfcr prebig umb fünft unb cur isor- is, i*
glab bergebenö' bann jr feinb nod; in eiirn fiinben. 2Öa§ ift baö für ain
confequentia, tuie folget fl) unb reljmet fid) barauf? alfo: bann ift dljriftuS
nit bom tob auff erftanben, fo Ijabcn in bie fünb unb tob berfd;lunbcn unb
erioürget ; fcljtcmal »uir unö fetbcr bon unfcr fiinb nit crlofen tiinncn, barumb
20 nam fl) Scfuä t5l)riftu§ auf fic^, auff ha^i er fünb, tob unb l)cU mit fuffcn
träte unb jr l)crr lonrb. 3ft er aber nit aufferftanbcn , fo I)at er bie fünb
nit übcilDunbcn, fonber er ift bon bcr fünbt überlounben. ^^ft er aber bon
bcr fünb übcrlüuubcn, fo ift er nit aufferftanbcn. 3ft er nitt auff erftannben,
fo ^ot er nit erlogt, fo feinb jr nod) in fünbcn. ^tenr jü ben üiomern fpric^tt
25 er alfo: 'Sßirftu got bcfcnnen mit bem munb unnb bon l)er^cn glauben ba§ aiöm. lo, lo
in gott bon tob crlnedt l)at, fo toirftu feiig', baljer ftimpt bann alle gfc^rifft
beä alten unb neloen teftaments. 5lun ift auc^ nit genüg, ba^ loir glauben
bic QufferftentnuS ß^rifti, bann ba§ glauben aUe bofeen, 3a ouc^ ber teüfcl
1 ift ongcnem] flingcn B accepta est C'q ll2 am Rande: wz do sey glaube die vff-
erstäntniß Chisti 27 2 tioigt nun B in fehlt B auffetfteurtg B 3 unb fehlt B
5 fel6 B crfciifft XIV 27 absorpsisse Oj Wir bonn 6or B ftutn B27 front XIV^
6 \o fjhxi] ]täjt B felBcrt B 7 ben fehlt B 8 ftom B from A'/r^ frum 27 S;9 am
Bande: SBenig uä) glauliia G^riftcn. ÄI\'^ 10 front B from XIV^ frunt 27 Hie se iu
ccpiiobium illatebrat, lisec munacharum collegio numen dat t'y 11 ber t^üt j^encS 27^
ben fünbit B 11J12 boc§ alle l)mcr B 12 jr B 13 Scjeügt B 14 olfo B avi
Bande: j. Cor. xv. 27 Sorin.] 6o. [. 6o. jt. B 16 glouB B XIV 27 ba§ fehlt B
17 unb] »ie 27^ \tjt fic^ XIV 27 quomodo quaeso conueuit? Cq IS erftanben B »cr=
fd^tungcn B in »nfern fünbe B erlojcn] erlaffen A XIV 27 quum uostra opera peccata
excutere non possemus Cq 20 SlcfuS fehlt B bic fiinb B tob] tobtet B 21 traten A
trcbt B loerb B 22 fonber ift B 23 auff gcftanben B auffgcftonben B
24 er tüä) «ö ber fiinbc nit B 25 er] Sßau B bem] beinern B am Bande: Koma. x. 27
26 öom tob B XIV 27 ba^er] ia er B 27 be§] ba§ B ^m] &§ B 28 aufferfteüg B
aUeS A iögen auä), 3a ber B
138 iprcbigteit bc^ 31al)U§ 1522
flclaubt, ba§ got gelt)tcn ^at iinb fe^ aufevftanben. ©onbet muffent auä) ben
inf)alt bei' aufferftcung glouBen, banebcn auä) bic frucfjt unb nu| ber auf=
crftciing, löciä luiv bnvbiivd) cntpfangcu tjaBcit, ncmliii) bcrgcBung unb cvlofung
allev jüiibcv, baä (^l)viftiiu bind) bcii tob gegangen ift, unb l)l)nbui(^ bic fünb
unb tobt, ja aUcS loa§ un§ fdjabcn tan, überlounben, mitt fiiffcn getretten s
unb übcv fünb, tcüfcl, tob, l)cU unb loa» un§ fcf)abcn tt)nt, l)enetf)er jur
redeten beö tiatciS jni r)l)nui gc)etjt ift. S)ay foli(i)e§ uns jü gutem gefi^e^en
ift, ba§ glauben bic bofcn nit, bavunib fcljenb jr Inie öil an bifem artidtel
bei; aufferfteung gelegen ift, baö luir aller ortirfel la^ geraten mügen bann
bl)fec§. äßaä loere e», Inann tnir glcii^ alle articfel glaubten, al§ ba§ got lo
geboren ift öon ber junctfrauiüen 5Jtaria, gcftorben .k äßnnn toir nit
glanltibtten ha§ er auc^ Ujcr auff crftannben '? ®a§ met)net ber SPro)3^et
«irt. i,5 5(liacud' J. ba erfprid}t: '^c^ tüt)ll ain loerii in eücE) loürden, bO'S nicmanbtS
glauben loljrt, fo c§ bertünbiget Inirb'. Sa» ift auc^ bie urfai^, ba§ 5ßiutu§
lain loerd ober lüunberloercf (5l)rifti gctribcn, geprebiget unnb in alten feinen u
{?pifteln fo fleiffljg gcljanbelt Ijat, allö ebenn bie auferfteung Gf)rifti, ja er
fdjlueigt alle toerct unb miradel C^^rifti unb prebigct unb lernet ung funber=
lid§ bie fru(|tt unb itauä) ber aufferftenbtnuS (5l)rifti, lüa§ loir barburc§
enbtpfangen IjaBcn, ba§ un§ aud) !ain anber 3lppoftel alfo G^riftum l)at
abgemalct aU eben 5paulu§. S)arumb Ijat nit umbfunft 6l)riftuä bon ^aulo 20
5ipg. 9, 15 gcfagt '6r foU mir fein au^erltelt jü al)m gejeügen, ber meinen namen fol
tragen bor tierrcn unb fürften'. 2)arum6 bie foldjen glauben bon ber auff=
erfteung nit i^aicn, bie t)ilft lain gütt Inerd, fl) glcljffenn tüie flj ttjellen, e§
■^ilfft bie jundfraloen nit jr juniffratofc^aft ober ral^niglait, bie müni(5^e nit
jr ftreng, l)6rte^ leBen, ben ^^faffen nic^t jrc lange gebet. 2)ann e§ gilt '^ie 25
nit öon toercfcn jü prcbigen. 3a fl) tuerbcn nit genentt, fonber muffj aüeä
burc^ ben 6f)riftum bon got erlangt lücrbcn loie jr get)6rt t)aben, alfo babt
m. 84, 10 auä) Sabibt *4^fal. Ijjjiij. '€ t)err f^c§ in ba§ angefi(^t 6l)rifti beine§ fun§'.
oPEcnh gfn in alle hielt.
sffinrf. 16, 16 yiun bolget toeiter '(Senb ^ijn in bic ganljc Inelt unb prebigen ha§ 30
1 gtoufiett aucö H bnb ift au^ etftanbcn B 2 in^olt bct auffetfieimg fehlt Oj ftuc^t
unb liu^ betj nü^ ber früc^t, »n -ß 3 cn))fan9en B am Bande: Inhalt vn fruclit der auff-
ersteung Christi. 27 4 (ünbc B jünbcn XIV 21 l^^nbuid^ ^-1] '^in burc§ tomcn B\ boburd^ 27
6 überWinbcn B 6 ^enet^er] ain :^Ert B fehlt 27 Cq 7 aejc^ XI V^ ift. Sßnnb ba§ B
foIic^§ atleg »nl 27 Iia;c omnia in nostrum commodum facta Cq jü gilt, %üx tm§ gefd^elien B
8 Dil] »Dol />' y Wir] man B müge B 10 bljfee .1 blijcv B beffje A'/r» bifecä XIV^27
11 juncffiatoen .k. ©eftotben iDen B nic^ B 12 auä) fehlt B 13 ntjcniant B 15 96=
ttiben] urserit O/ 17 oüer B 27 IS aufferfteung B 18jl'J loa§ bis ^abtn fehlt Cq
l'J alfo] ita graphice Cq 19120 am Rande: 2Bic e^riftü ^Joutu? tiai obgemalet XIV^
21 fet)n ain oufcrrtcttä ^onb gejcüg, ber B am Bande: Act. ix. 27 22 Ferren] gentibus Cq
furften .Jc. B 23 :^elffen B 24 ben SKundien B 25 ftreng bis jre fehlt A XIV 27 Cq
lang 2J^ 26 muffen B 27 erlangen, wie B Vd B 2S !Pfol. Ij^üj -Y/r» 29 fehlt B
9h. 26 [29. ÜJJai] 139
ßuQngelium aÜcr creatur'. äßaä follcii fi) piebigcn ? 9lit onbci» bann eben
bnö, bnö id) Dom tob cvftnnbcn bljn, füiib iiub aUcii jamcr iUu'vtuunbcu iinb
l)in>Dcg genommen Ijabc: lucv bi^ glaubt, bcv loivt jetig, bev glaub ift in
allein gnüg jfir fcligfait.
s l)r>aö 5Ü prebincii fnj.
2)arnm6 ift baä (fuangclium nid^ö anbcrS bann ain prebig öon ber
aufferfteung Grifti: locv ha-j glaubt, ber toirt feiig, locr aber nit, ber luirt
lievbanipt. 'ÜUljlje fcinb aüe locrrf aufgel)alicn, all)ic fel)ent jr aud) bie natur
unb ort bc§ glaubcnS, bonn ber glauB Init niemant jloingen unb bringen
10 3rim ßnangelio, fonber ain l)eben frei) laffcn unb iniy Ijaim ftelten : luer ba
glaubet, ber glaub, loer ba !ompt, ber fomm, U'cr ba auffen bleibt, ber bleib.
2info fel)ent jr aber, baä ber bapft jrret unb unrecht tpt, ba§ er bie leütt
fi^ Huberftet mit glimlt ^nm glauBen ^ü treiben, bann ber I)err befald) ben
jungern nidyj mcer bann bas (vuangclium prebljgeu, alfo t)aben aud; bie
15 junger gettjon, baä ©uangelium ;jrebigct unb ba^ laffen l)oren toer e§ geltolt
t)at, unb ^aben nit gefagt: glaub ober irf; Init bid) tobten.
2lllf)t)e Begibt fid; ain frag über btjfeen fprud) 'Giet l)in in bie gani^e
hJcltt.' K. 2ßl}c bifcr fprud; ,311 l'crfton ift llnnb 311 licrf)alttenn , Scljtemat
bie ^ilpoftel ije nit in bie ganlienn loelt fommen fei)nb. 2)ann e§ ift nie fat)n
20 ''^Ippoftel l)cer 311 uns !ommeu, 5tucf) feljnb int infein erfuniibeu luorbenn noc^
311 unfercn jeiten, bie ba l)eiben fcinb nub niemant l)at in gcprebigt, unb bie
gfd^rift foget bo(^ 'jr ftimm ift in bie gan|e tnelt aufegangen'. 31nthjurt:3!öm. 10, is
"sre prebig ift in alle luclt an^gangen, loieltiol ft) in alle Inclt nod) nit ift
fommen. Xiger au^gang ift angefangen unb an^gangen, rtie »ool er nod)
25 nit bolbradjt unb aufegeric^t ift, fonber lüirt ^e Joeiter unb ferrer ou|=
geprebiget bif3 an ben junngften tag. SBann btfe prebig in alter Inelt geprebljget
unb gebort lüirt unb öertünbigt, als bann ift bife botfc^aft öolbradjt unb
1 cvcotuten JJ i auffctftaubn B 3 fjinloeg] loerct ß bife] ba§ B in] jm JS
5 3öo§ baä ©uangetium jcl). 2T Quid Evaiigeliou. t'2] fehlt B 6 nii^ä] nit B 7 am
Bande: SBo§ bj Euagelium |et). XI V^ 8 bie fehlt B 9 art] ingeniuin dj unb] noc^
bie B am Bande: Art des glaubens. 27 10 oincn B gcloffcn B l)nb§ jm XIV^ bnb
c§ jm XIV>> imä ^aim] ^Ijncin B lOjlt tvex bie glouOt B II ber gtaub fehlt A XIV 27 Cq
b' toni))! AXfV27 bet töpt B ba anfclje, 6(eI)6 bct bleibt B bet bleibt XIV^ am
Rande: Dion foU niemant jum glaube bringen. XIV^> 13 befitc^l B 14 nic^ä] nit B
jfi prebljgcn B 15 geprcbljget B fi'oxen] ^otfn A XIV 27 e§] ba§ B ISjlS cuiuis
liberum permiseruut, susciperet uel contemneret C'<j 17 fid^ nun ain B IS Je] oft
Jjrebiget ba§ Suangclin aOev creaturft ton B ucr^alttenn] 'Ratten 27 accipi Cq 19 tje bie
?lt)oftcl srb Sltjofteln ^l)c ü tu fehlt 27^> gan^ i> n\t fehlt A XIV 27 Cq Wie lain 5
2()ia un§]ad SaxunesC'// i>0'-'l"'b »Derben noc^ jü Bnicrn jcljten erfunben,®ie -ß 2i> fd^rifft A'/P'l'
23124 am Runde: SBic bj (äuagctiii in ade Hjctt fet) aufegangcn. XlVb wie zu verstö, in alle
weit ist ir styni vßgaiigen. Psal. viij. 27 24 oufeging] anfong B er] eä B 2.5 ber=
biad^t B ^e] immer B 25126 aufegebraljtet J3 26'27 gcprebljgct , gcljört, tjnb ucrtünbigct
h)irt B 27 »crbrad^t B
140 5?rebigten bc§ 3oI)tes 1522
allentf)al6cn au^gcvid^t, bann iuivt aiid^ 3Ü treffen bei jiingfte tag. 6^ ift
eben umb bife botfd^afft ober ^rcbljge, aU loenn man ain ftatn in§ tuaffer
tiüirftt: ber nuid)t butgen nnb treljfe ober ftrljmen um'bficf), unb bic bulgen
Ujalcfjen fl) Ije incr fürt unb fürt, ainc treibt bie anber, bife ba§ f^ on baä
nfcr fontmen: iinc h)ol e« tnitcn inn ftiU loirt, noc^ rntoent bie bulgen nit, 5
fonber farent für fid). 5llfo geebt eä auc^ mit ber prcbt)g 311: fl) ift burc^
bic "^Ipoftel angefangen unb geebt ijmmerbar fürt unb mirt burd) bie prebiger
tDciter gctribcn l)in nnb f)cr in bic ioelt, berljagt unb tierfolgct, boc^ l)mmcr
mcljtter benen bie fl) äüöor tiit gcliort f)abcn, funb gcmadjt, Jt)ic Inol unber
mitten bc3 »egS aufegclefc^t unb cljtet fe|crel) iuirt. 5lbcr Inic man fpric^t, 10
\mnn ainer ain botfdjafft lafet anfegon, bic botfc^afft ift aufegangcn, luic lüol
fl) nod^ nit in ba§ borgcnomen orbt ober beftljmpte ftcEc fommcn ift,
fonber nod^ unbcr tnegcn, al» tuenn man fpric^t: be§ Ä~aifer§ botfc^afft ift
aufegangen, iuie U10I fl) noc^ nit gecn 5Jiirnbcrg ober jüm Sürt!en, ira fl)
nun l^tn fol, fommen ift. 'Jltfo ift cS auc^ 31t berften mit ber prebig 15
ber 3lppoftetn.
(?§ fpringct auc^ t)ie in ain anberc frag aufe bl)fem hjort bc§ ©uaugcli
'ber ba glaubt, tnirt fclig': ob ber glautob genüg 3Ü ber feligfait ift unb
oEain fclig mac§e, ober ob man aud^ gute loerd fol t^ün, ba§ man fclig
lücrb. §l)e t)abcn unfere ^od^gelcerten 3)octore§ ben fälligen gaift locEen 20
maiftern unb ^aben jm ain !^6l|lin unber bie 3ung hjetten fperren unb auf=
lieben, alä ob er nit hjol rcben !ünb, unb l)aben bifen fpruc^ ge3h)ungen,
gcbrungen unb alfo mat gemad)t unb 3crriffcn, ba§ fain mardt nod§ fafft
barinnen bliben ift. .Stäben gefagt, e» gel)bren auc^ gute loercE 3Üm glauben,
unb ber glaub fet) nit genug 311 ber fcliglait. S)a§ ift nit trar: S)ann ber 25
glaUib aäatjn für fiel) felbS on alle lucrd, lüic ()l)e baä gbtlic^c toort Hinget,
mac^t un§ feiig, nnb bie tnerd l)elffcn gar ni(^§ in ber fromfait ober fclig=
fait, bann loir muffen bifen fpru(^ rain unb lauter laffen bleiben on alten
1 aud^ mit ju B jungftag 7? 2 ober] ber AÄIV27 Euangelij legatio Cq
<)rebigcn B 3 SButlen B flreljmtn 27'' \iä) iin B 3j4 5BuUn luel^eti fiii§ qmei für
»nb für B 4 \iä) tjemct (Ijmet b) XIV unb] bö -1 XIV»' 4j5 an be üBcr B 5 toie
loot e§ netten. SBie tuol e# B 'Jjeboii rüden bie buücn B 6 ^mer für B 7 ^mcr für B
8 ttjeitcr fehlt B bie] ber B boc^] bii^ B i) benen] ben B f^ fehlt B 10 mitten
bcs] beä mittet B c>)tct] lauter B Stbcr] Cber A XIV 27 aber B 12 in ba§] ann
ben £ fürjenomen -ß Borgenanten 4 A'/F» »orgenonte A'/F^ orten, on bcftJ)mt)tc i? 15 iü
tterftcn] iudicandura Cq 16 apoftcln .!C. B IdjlS am Bande: Merck verstandt der haubt-
frag do mitt yetzt die weit vmbget 27 17 entfpringt B att^^c B anbere fehlt B
über bije B 18 glaubt »n getaufft »irt, ber hiirt fclig, 9Uä ber B gfoubt ber hjürt XIV 27
ISjlO am Bande: %ex glaub on bie wercf mat^t feiig. XIV^ 19 mac§t B 20 ®octoreä
fehlt B 21J22 unb ^aben bis ouf^eben fehlt Cq 22 otä fehlt B 23 mat] müb B
maxH B 24 »nb [joben -ß aud^ fehlt B 26 atlo^n für fic^ fctbä fehlt B
hjcrct, wie bic ioort crtüngcn B 27 nic^§ in] nit ja B frümteit B 28 muffen
6n§ B
*)h. 26 [29. Wni] 141
3Üfa|, )üQnn »ueim cS bcr fjailicj gcift fjet tocßen Qnber§ t)abeii, er l)ct bie
tDort unb ben fpnid) Jool tünnen anbcrS veben, Quff bic loci^: Mn ba glaubt
unb gute »ucrc! tf)üt, bcr Unit fclig. @r ()at ha] aber uicf)t gct()on. 3)Qy
fug icl) bniuuib, boy jr gcviift farcu iu foüdjeu fpviidjeu uub la^t eiid} Uou
j bcm ciufcltigcn rcd}tcn Dcrftanb (ȟellidjcu blje loort mit bringen) uit bringen.
Tonn tuie \vo\ foldje fprüd) gcmain feinb iu ber gfdjrifft, bn§ aüaiii bcr
glaub fcUg niad), fo fcinb fl) bodj Hon ben l)cl)bcn t)crfd)l)mcrt unb Ocrfiuftert,
jerrüttct unb banet, ba^ fl) un§ barbnr(^ ben redeten bcrftanb genommen
^oben. 2Bann alfo fprid)t 5paulu§ p ben ©alatcrn '3ift bic gcred)tiglait®iii.2,2i
10 ou^ bem gefn^, fo ift (fiijftuä umbfuuft geftorbcn'. 3)a§ ift fobit gefügt:
iJiinncu mir auff oin anbcrc U'ci^ feiig »»erben ober auferid)ten bic fcliglait,
fo ift (5riftuy umbfnnft gcftorben. S)auu burd) ba§ gfa^ bellen gercd)t
hjerben i)ai%t, iüenn \ä) burd; mein toerrf liermain fromm ]n merbcn. S)ar=
umb jiim befd;lufj: bie l)aubt gerec^tigfait ift bcr glaub, Inibcrumb bie l)aupt
ir, bofe^ait ift ber uuglanlx)b. @ä ift anc^ fain fünb fo gro^ bie oinen menfd)en
müg licrbammcn, bann ber unglanb aHain öerbampt alle menfd^cn bie ber=
bampt tiicrbcu. äBibcrumb aud; allain bcr glaub feü)gct alle menfd)en, bann
ber glaub ^anblct oKain mit got. Sa !ünnen fat)u JocrcE f)in tommcn, bann
bie Inerd l)aubleu aKain mit ben mcnfdjcn uub In^t fein mibernmb genieffeu,
20 mie er (il)rl)ftu'j gcuoffen l)at, '^Iber fl) nmd)en fainen menfdjcn frumm,
fonber jaljgen nur an at)nen mcnfd;cn, ber jii bor burdj ben glalrtben fromm
luorbcn ift, ttclldjer aEain bie l)erticn rain mad)t. Sarumb bas loil ic^ jii
geben, Inaun fl) fprcdjen: bie loerrf mad^en bid) nit fromm, fonber jaigcn an
i>a§ bu frumm bift. ?lbcr Irer glaubt, ber bicnet feinem ned)ftcn, laff^ iä)
25 Qud^ gcfd)el)en. 2)a3 fl) aber fagen: bcr glaub ift nit genug jü bcr feligl'ait,
fonber nui^ auc^ giits tl)ün, bie glo^ tau bifer tejt fo locnig leiben, al§ bie
tixd), ba» id) bie pfel)lcr Inolt umbrel)ffen.
ll^^cr ba glaubt unb octaufft Uiirt, bcr hiirt fcliß Uicrbtn.
33olget luciter jm tejrt 'äßer ba glaubt unb ift getaiifft, ber toirt feiig'.
30 @ot '^at almegen neben feinem loort ain eüfferlic^ jaidjcn geben, ba§ unö fein
Ijä ben fpruc^ »nb bie toott B 3 ain baS ÄIJ'^27^ nic^t] nun ^ 4 foten
Ä XIV 27] fct)t B 6 Quanquam euim huius monetse gnomis scriptura referta sit Crj
7 fetiget B fetig XIV 27 \>ex\ä)t)mext] 6er[c^tn^rt A XJV tiex]ä)m\ni 27 »or uerfd^itneTt ü
fehlt Cq 8 banet] jerbtent B sgbanet^ 27 9 ©aUatctn .ij. ßapitct. B am Bande:
Gal .ij. 27 n jelig rtetbcn ober fehlt B auffxljc^tten B 12 buid^ gefct B gerecht]
tcric^t B 13 meine ttctct B 27^ tierntat)ne B 14 ^oupt gercc^tigtait, eft ^aupt ftüml)=
fait ift B 15 auc^ fehlt B lejl? bann bis SBibetum'6 auc& fehlt B ITjlS a7>i
Bande: Allein der vnglaub verdampt 27 18 lan B 19 bcm menjc^cn 27<= 21 an
fehlt 27 22 tain] fvom B 23 am Bande: Actuum .15. B 24 ton ba B ton
bo XIV 27 20 ift] fe^ B 26 n mug B 28 fehlt B 29 »otget bis fetig fehlt Cq
fatig .JC. B 29J30 am Bande: eugcrtic^ jeljc^en 6on gott gegebc. XI V^ 301142, 1 fc^n
Bort tnä B
142 5pvcbigtni bc-3 SqIjvc?. 1522
tnoit bfftei" fvcfftigcv inncf)ct, bamit Iniv in iinyvnn f)crlieu cicftcrcft Univbm
iniiib QU bt)foin iuovt nit ,^Uieitcltfn ober Umiidteit. IHlfo Q,ab er 5ioe ben
regcuBogen an bem I)imcl 311 aincm lonr^airfjen , ba§ er ob feinem iuort luoU
I)alten nnb bie Inclt nit niecv bnrd) ben fi)ntflnfe laj^en l'evgeen, S)a§ bcv re9en=
bogen 91oe unb nnä allen gleich 311 aincm Umppen nnb tntfd)icr ift, gleid) loenn 5
man ainen brieff fcfjreibet unb brndft ain Sitfdjier barauff, bt)C gefd^xifft ju
tefeftigen. Unb gleidj Inie bie f)evren ire aigne Inapen nnb färben I)abcn ober
lofe, barmit fl) evfennet loerbcn, ^llfo l)at un§ and) got getljon. 3)ann fein
hJovt mit 3aid}cu als ainem fi)gcl barmit feinb beftetiget, bo§ Unr ja nit ^\vei=
feilten. ?lbraf)am gab er bie befdjncibung, auff ba§ (JriftnS !ommen folte 10
nnb bie >uelt bcnebcl)en. 3llfo r)at er anc^ I)ie gctl)on, ba er bifer feiner
^nfagung 'incr ba inirt glauben unb getaufftt toerben .Jc' 9lin eüfferlid)
3aid)en anffgefetjt als ben tauf. S)ann )uir tjaben nur jtnat) eüffcrlic^e 3al)(^cn
im TtelDcn Seftamcnt lion ®ot au^gefet^t, aly bie tauffe unb brot. ®a§
facrament aber unb jaic^cn bc§ IxoUi ift fürnemlidjen auff gefegt in anfed)tuug 15
unb »Denn ber tob bo^er get 311 brandneu, ba^ luir un§ jm glauben fterifen
unb got feiner öcrfprci^ung ert)nnern unb ermanen.
(vg tan and) ainer glauben, tnenn er glcid^ nit getaufftt ift, bann ber
tauff ift nit meer bann ain cüffcrlidj jaic^en, S)a§ unn§ ber gütlichen
tierl)at)ffunng ermanen fotl: fan man fi) I)aben fo ift§ gilt, fo nam mann f^, 20
25ann niemanbt§ foll e§ beraditten. äöenn man ft) aber nit ^abcn !ünb ober
ainem berfagt Itmrbc, ift er bannod^t nit berbampt, Inann er nun ba% @uan=
gelium glaubt, bann Ina baS G^nangelinm ift, ba ift auc^ tauff unb alle§
ltia§ ain Triften menfd) bebarff, bann bie PevbamnuS folgt fainer fünb nac^,
aüain bem Unglauben, barnmb fprid;t aud^ ber l)err 'Sßer ba nit glaubtt, 25
ber totrt öerbampt', ©priest nit: loer ba nit gctaufft ift, fonber fd)h)el)gt be§
tanff§ ftißc. 3)ann ber tauff ift nichts nu^ on ben glauben, fonber ift gicid;
ainem brieff baran fl)gel gel}endtt loerbcn unb in bem brieff nid)§ gefc^ribcn.
S)arumb ton bie 3at)c§en (tücldie Inir facrament I)eiffen) l)at unb nit ben
glauben, ber l)at lebige ft)gel mit ainem brieff on gcfdjrifft. 30
7 Bcftctigev mac^tfe, bor niljttc B ■> loancEcn B 3 jflm B am Bande: Gen. !x. 27
3j4 oB bU la|en fehlt B .5 »nnb ntlcn ntenfc^cn jü qUt)ä) ain tuopticn B fiitfdjiet] figur B
6 fiitfc^iet] gljgur B 7 unb] ton ^1 A'/T'Sr sicut principesuiri, peculiarilnis coloribu.s
aniia siia insigniunt Cq forte B S cttcnnt 37 9 mit] ift toie oin brtjfff. Sjnnb fein B
oinem] oin B feinb ficftctigct] fel)n toort reittt 6efteltt)get B 10 gofie XIV ^ am
liande: Gen. xvij. 27 11 gcSenebcljen .!C. B 13 glouficn, Set toittt fcitig. ic. 3lin B
13 ouggefo^t B bie touffe B 13J14 Sonn bis touffe fehlt A XIV 37 Cq 14 »nb hol
6tot B 15 unb] Wor B für nenilt)c^ außgefe^t B 16 bofter] l^cr B 16117 am
Bande: 3)o§ focrament bcä fitota. A'iT'b 18 bann] loen B 31 e§] flj B toa
man B 33 nun] nur XIV37 modo Cq 33J33 bem ©uangclio B 33 ber touffe B
34 wSj B 25 ba] bon B 36J37 ber touff ftiH B 27 nic^ä nü^e B 28 öil ©iget
ge^ongcn wem B
9lt. 26 [29. Tlai] ]43
^aö JCyoitrl .impt.
'3H[)l)e fcf)cti jv and) \vai bcv 'Jlpoftct ompt ift, ben aiid^ aüe Sifdfjoff
unb bie fic!^ Qaiftüif; nennen, nodöfolgen foHcn, fel)ttcntnt fi) fid) n'imen fl)
fel)enb nn jve ftat fommcn, nanilid) ba§ (fnnngclinm piTbif^cn, bann \o fpvl)(f}t
5 bev ()evr: 'öicenb l)in in bie ganljc tueltt unb pvebigcn ba-3 6"uancie(ium'. 3)ar=
iimb toer ha§ ©uangelium nit prebiget, ben jol man nit fpren, fo fonimen
unfcrc papiften t)er unb fi'ivcu bifen jprud) ßuce. r. (Sa. 'Dui Ho§ aubit nieS"'.tn. "c
Qubit'. S;ev fpvud) ift bljfjfjer bes S^apfts fdjtncrt getcejen, bamit er bie
gQn|e tpelt im unnbevtljcnig gemacht f)at, unb ift nieniant gctocfen ber bifcnt
10 fprnd) gct)olffcn l)ct, ba-3 fl) jü ()oieu fciiib, lucnn fl) ba>3 (?nangc(iunt pvebigen,
toie in ber t)er allain beut unb fünft nid}t, bann ber I)evv gibt feinen jungem
ü(l)ic bag ^nangclinm in jven nuinb, fein iDovt. Xarumb ift Pf)vt)ftu-3 oEein
JÜ ()6ien unb bie 3lpofteI nur boten unb »ocvcfjcügc feinb bife§ Inort» G^rifti.
Sarnmb ift abcv aUjie ä*apft, iBifd^off, niünnic^ unb Pfaffen licvbannct, unb
15 QÜe bie ct>üa§ anber-o unb nl)t baS Cfuangelinui prcbigen.
]E»rcbigcn bao €nanßfltum allen urraturcn.
9Jun fotget Ireitev fni tcjt '^picbigen ba§ (i^nangelium ijefüdjcr creatur'.
3Bq§ ift ba§ gefagt? fott iä) auä) l)ol| unnb ftat^nen, bergen unnb Itaffer
prcbigen? tvaS ift? nu|? Sanctuö G5regoriu§ Ijntt über ben tert gefd^riben
20 unnb fpric^tt, ha^ 'aüe crcattnr' ber mcnfd) I)apffe, boS er mit nUenu 6re=
attnren überain fomme, mit ben cnglcn in bem bcrftonb, mit ben tljiercn jm
füten unb mit ben bomen jm )iiad}ffeu. 6ö gitbt nl)tt ben tcjt jlningcu unb
bie »Dort jerbrec^cn, bann e^^ ift loibcr fein natur unb ort, ©onber ba§ ift
bie maiuung, ha?^ ba^ G^uaugclium ain gmaine offenüjc^e prebtjg fol fein bor
25 ijebcrmenigfli^en, in faincn lütncEel getriben fonbcr fret) in aUenn ortern 9e=
prebiget fol luerbcn, tinc bann gcfc^riben fteet "^n omnem terram eritnt fonu§ aiöm. lo, is
eornm. 3" i-iüe li^ett .3c.' Sßeirfjer anfang unb anfegaug burd; bie \'lppoftel
angefangen ift, ahn noc^ nit öolbrad^t unb ^ijnfommen bo e§ t)t)n fol, bann
. \ä) toai^ nit ob teütfd^ lanb l)c goteg trort gel)6rt f)at. 2)e§ bapft§ Irort
1 ®oS Sljipftcl ampt feUll B 2 ben] bem XIV^ Gj? Hdc dicto . . . teucbras ob
oculos nobis oft'undunt Cq 7 6a. fehlt BiT^ 7^8 mc aubit. SBev eüc^ ^ört, ber §ött
midö. Set ipvucfj 27 S JBopft />' 9 »nbcrtfiö B 11 in bis nicfjt fehlt A XIV 27 Cq
12 al^ie fehlt 27 Cq jteni B aüein B\ allen A XIV^ 27 aüem XIV^ solus Cq 13 Stiioftetn B
poten B 14 ift et aber 27^ müni^ BXIV^27 16 fehlt B 17 3!un bis crcatut
fehlt Cq t)ctlic6et£ J9 ift§] ift /i :?/■'' l>0 menfc^e A7I'i' i'O/i^i allet creatut ß 2i üBer
fome A übcttiimme XIV 27^ iiier fommen 27^ <= 22 füten] foute /-' unb fehlt B
fiomcn] tonen bn pflanzen B 6^ c§ B 23 bann c? ift hiibcr fehlt B 24 in gemoin,
ön B Jitebiget B am Bande: Söie mon bj Guageliü allen ctcatuten Ijtebige. A'/I'b
25 ^eberman jnigflic^en A XIV 27 nit in ain hJindct getviBn fot tocrbn B feinem 2T
in] an B 25126^ orten fol t§ Bf)'tci)i9E' Wcxin B 26 bann] ba 27^ fteet fehlt B
am Rande: Psal. XTÜj 27 27 3n oüe Welt. ?:. fehlt B ?c. fehlt 27^ 28 füiBroc^t B
29 Sapft B XlVb
144 ^pvcbigteii bc? 3«l)rc§ 1522
1)0^101 \v\x \vo\ j^dnu-tt, bivJ ift \vax. ^^(uff ba§ aincm Ijcbcvman bi^ 0^i!nn=
c^fliiim befallt iiiib üiiibig lucib, bcij cö aiiä) Ijotlj unb ftaiii I)üien modjteit
Uienii fl) ovcn ()ctcn, unb kieügttcn un§ boS tüir baä ©uangclium gcI)ovt
Ijctcii, biiv bif jciil iii6d)t fngcii : ^sa, iä) I)ab c§ gcl)6vt, bag biv baj (^^itaiigclium
gepicbigct ift luovbcii; fo gcmaiii unb offcnlicf} fol c§ gcl)aiibelt unb gcprcbiget s
Uunben in bcv gann^cn lüclt unb aücn bie ba glauficn, unnb nl)cmanbtg t:iev=
'Vi. 19, 5 Ijnlten Uierbcn, iii| ba» e» !ommc tiifs an bie enbt bcv ioelt, Une jm ^Pialmen
fteet. ^Hfo ift e§ auctj l)c|unb 311 unn-3 tommen bie Jöiv ligen am cnb, bann
h)ir ligcn l)avt am mbx, ha^ inal)nct audj 5paulua ba ev fpvidjt @p^e. iij.
(fpii.3, iot.*5tuff ba'3 offenbar inerbe bie cr!antnu§ 3^efu g^rifti'. w
^ic saidäcii aDcr bie ba foljjcn iucrbcn bcncn bie ba glauBcii,
fcfnb bie. je.
9)i,uf. 16, 17. 13 $8olget lucitev jm tcytt bon bcn jnit^en bie ba foEcn narf) folgen bem
glautien, unb fctU fünff ,5ai(f;cn nacf) aljnanbcr, Sllö "in nieincnt namen locrben
fl) bie teüfel auftreiben', 'flj inerbcn mit neluen jungen reben', 'fl) toerben bie 15
fdjlnngcn t)ertrci)6en' unb 'fo fl) etina» öergifftig» trintfen ioerben, ba§ fol inn
nit fdjaben', 'St) Jnerbcu jre l^enb anff bie franden legen unb ft) foUen gefunb
h3erben\
äßic tüoHen toir altjt)e tf)ünn, ba§ tnir bcn fprudj inar 'bcf)a(ten, baS loer
ba glaubt, ber fol ouct) macf)tt i)dbcn unnb tünnen bife jaic^cn t^i:m >. S)ann 20
ber l)err fpric^t 'bife 3al)c[)en foEen in aEe nad^folgen'. So loiffen loir, ba§
bie 'Jlpoftel nit aüe 3aicf)cii gcttjon t)aben , inann loir lefen bon !ainem meer
ber ba gifft getrunden l)at bann attain ^onune» ber euange(l)ft. So fort an:
fol ber fpruc!^ bcftcen, fo loerbcn gar tücnig l)ailigen jm l)imcl bct)alten ioerben
ober fiIet)Bcn, bann fl) ^aben nit bifee nac^folgent jaid^en gctl)on fam^aft, inie 25
U)oI ft) etlit^ ^aben get)abt, loic lool .s^icronimuu, 3luguftinu§ .3c. äBelc^e
gar f]ai(ige Iciit feinb geloefen, loie nicmanbt legnen fan.
6tli(^ foren 'i)t)e 3Ü unb legen bife jatd^en gal)ftlic^ auB, bamit f^ ber
^ailigen ecr Ijaltcn. 3l6er ba§ gilt nit, ha?^ man baj iDort fo jloingen Inil,
bann fl) I)a6en fotc^eii berftanb nit in jnen, bariimb lel)bcn fl) and) folc^ so
aufelegung nit, bann bamit mac^t man un§ bie gefd^rifft ioanden unb
unbeftenbig. 6tlid) faren 311 unb fagen ba§, irie tool bife jaid^en nit l)eberman
■2 lunb B e§] (i) B mochte B 4 {cüfe tnöci^ten B 6 nUcn bis unnb fehlt
A XIV27 Cq 8 tjcfeunber B 9 fioxl B (ip%t. iij. fehlt B 10 werben A.XIVJ?
S^efu fehlt B III12 Sie äoicöcn l/ls bie .k. fehlt B 15 ou6 mevffen B 16 betaifftä B
17 f>) fehlt B 19 at^ljc] aber B 20 ber fehlt B aojil t^ün bis bife ja^d^en fehlt B
am Bande: S8on jeljc^en bie bie gläubigen t^ün mögen. XIV b 21 alte fehlt B 22 meer]
nit B 23 ^et B sie de ciBteris iuilica Gj für an B 24 bcfd^eljen B 24125 fo
werben (wenig 27) bcfjaltn, 6n gar wenig ^oitigen jm ^imel Heiben A XU' 27 25 fam^oft]
funb'ttjd^ alle fünffe B 26J27 wie Wot §ieronimu§ bis legnen ton fe?tlt A XU' 27 Cq
2S,29 bie ^ailigen er'^aücn B 29 eer] erhalten 27 bie Wort atfo B 30 in fi^ B
]olä) fehlt A XIV 32 foren ju unb fehlt Cq oin >)ebcr man B
5rtr. 26 [29. aJki] 145
I)at unnb t()ut, fo feinb fl) bod) bcv gnnlicii gcmaiii, bem ganijcn tiauffen
ber 6()riftciif)ait negebcn, baS ber bic tcitfcl aitfjtrcljlj, bev anbei- bie fraiirfeu
gcfiiiib morf; iiiib fo fort an. Savnnit jagen fi) ha§ joldjc Uninnber ^aidjcu
fcl)i'nb ain offcnbavnng beci gaifty, ba» \va bie ^aidjen feinb, fei) andj bie
5 G^riftlic^e fird) unb Uiibevnmt.
S^cfonbev bife »oovt iDoÄen nit gcen auff bic gcmnin fonber anff ainen
Ijcgflic^en in funbcrl)ait, baS ba§ bic nminnng fei): locnn ain (^'(jviftcn nicnfdj
fei) bei- ben glanlicn l)at, bcv fo( gclnalt I)abcn bife nadjfolgenbe 3aid)en jü
tf)ün, nnb fotlen jm folgen, tuie fant ^ioll'i'ine» fagt 'Sßer in mid) glanbt,3oti. u, 12
1" bev lüivt bife ^aic^cn tl)iin nnb nod) gvoffeve'. 2}ann ain Pf)viften nienfd)
t)at glcid) gelualt mit CMjiifto, ift ain !udj unb fl}ljt mit jm in gefampten
leben, bev tjcvv Ijat in and) gcloalt geben 5)la. j. SBibev bie unvainen gaift, ^»"'iiiiio, s
i>a^ fl) bie auf? Univffen nnb mad)ten gefunb attc fi-and()ait. 3llfo [tet aiidj
in 5|>falmcn gfc^vibcn 'In folt loanblcn anff ben i^afljtifdcn nnb.loüvft w-si-is
15 jevttveten ben lelocn nnb ben tvaden', Sann \viv leefen aud^ ba§ e§ gefd}el)en
ift. äöann e§ \va§ ain l'ottev in bcv lnufte, bev fclbt)g Ivann ev übn ain
fc^tangcn fam, bic nom ev bei) bcl)bcn enben nnb jcvviffj bie mitten üon
oinanbev, fvagtt nic^tl bavnail fonbev '\pxaay. '@l) loic ain fein bing ift mxib
ain vai)n unb unfd)ulbige§ geloiffcn'. 3)avumb loa ain Cvljftcn nicnfd) ift, bo
20 ift noi) bcv gclnalt foId)c 3aid)cn jü t()un, lucnn c§ bon noten ift. (?§ fol
fid) aber nicmaubtä unbcvftccu bie 311 üben, loenu e§ nit l'on noten ift obev
nit evfoibcvet, bann bie junger T)abcn fl) anä) nit allnegen geuBet, fonbev
aUain baS inort gote§ 311 bezeugen unb burd) bie timnbei-3aid)cn 3Ü ticftetigen,
luic bann in bem tcrt an)ie fteet '©evmonem confivmante fcquentibus figni§, watt.ie.eo
25 ©t) feinb t)ingangen unb fjobm an allen ovtevn gcf)vcbigct unb jre irort
bcftetiget burd) nad)folgenbc 3aid)en': feljtcmal aber ba§ (fnongelium nun
aufegebraitet unb aücr luelt Innb Inorbcn ift, ift nit Hon noten 3aid)en 311
t^ün qI§ jü ber ?tpoftcl 3eiten. SBann c§ abn bie not forbevn Itmvbe unnb
3 für an .B 4 fcljcn 2' loal toir B fcinbl \atin ?c^n B G bie fMt B
«l? ain Ijcttid^cn B 7 bj e§ bie B wenn] wa Ji 9 jmj jn B am Bande: lo. xiiij. 27
11 oin lüd^l ain titc^ AB XIV fein tirc^ '27 sua Ecclesia Cq fljfel] fid^t B 9cfam})ten]
gejc^ttuebc B gcjantptem 27^'^ 13 außwerffcn Sn niac^fi /-' queuis morbü et quemuis
languorera Gj 14 jm SPfatm. B wanbcrn A 27 toanbcte A7I' auff bem SBafitifco B
am Rande: Psal. xc. 27 lö ttad^en .XIV 27 16 TOuftin b', ba et über B ain] ainen A
einen XIV»'27 eine A'/I'b am Bande: ®in eicmpel »on eim ottuatler. A'/l'b 17 bet)ben]
ben B ^enben A XIV 27 eum utrisque manibus arreptum, medium diueUebat Cq
IS nic§§ B ift c§ B 20 nod^] not A XIV 27 ibi etiam facultas Gj 20J21 am
Bande: SBcnn man 3ci)(i^cn t^un fott. A7I''' 21 niemant bnberfc^en B ift ober]
noc^ B 22 nit] bie not B XH' 27 bann] hiann B 23 Befteten B 24 at^ie]
aüein B ©ermonem bis figniä fehlt C'q confirmante per signa subsequentia B
25 orten B 25J26 ge^tcbigct, »nb ber fierr Würdet mit jn, tn beftetiget ire Wort burd^ 27
prsedicauerunt ubique Domino cooperante, et sermonem confirmante per Cq 27 unb
fehlt B
' Sut:^er§ SBerle. X, .3 10
14G 5ptcbi3ten bc-3 ^a\)xii 1522
fl) bn-j (fltan(^eIillm ciiflftcn unb blinken Uiolttcn, fo niuffcnbt hjir tDovttt^
bron unb müffcu auä) jaidjcii tl)iiii, ee Unr ba§ ©uangelium unö Iteffen
f(i)mcl)cn unb unbcvbrucfen. Slbcv id^ !^off e§ Inerb nit öon noten fein unb
toirt bal)l)n nl)t gcvaic^cn: alfo ba§ id^ mit nehmen sungcn folt Qlt)l)e reben,
2lft bod; nit Don notcn, Scljtcmal jv ntid) aUe Jool öcrnemcn unb berfteen 5
fünnent. Sßann tnid^ 90t aber I)iu fd)icEte ba fl) niid) nit beinomen, ha
fnnb cv mir luol jre jung ober jprad) bcvlcl)f)en, bnburd) id) Cerftanben
»ourbe. Ijicvumf) fol fi(^ nicmont unbcrftccn on onligcnbe noten munbcr=
jaid^en ju tl)iin, bann U)ir Icfeu öon bcn altöater tinber, bo» bie jur jeiten
ain t)auffen fd}lQn9cn im mantet l)in t)aim tradjten unb bie für ber oUeren 10
füfe fc^ütent. Da ftrafften fl) bie oltern barumb ba§ fl) ©ot on not öerfüc^t
l)eten. ?Ufo lefen loir ber jaidjcn öil, bt)e bie gleubigen gett)on ^nbcn, bann
e§ begab fi^ ber jeit, bo§ ainem üatcr ain SBafilifcua ongeferb jü f)anben
fam unb befl)d)ti9et in, ba fprac^ ber bater 'D ^err ic^ mü% fterben ober
bifer murm' (bann ber 33afilifcusi tobtet aüain au^ bem gefid)t), ba gerbarft 15
alfo balb ber 33aftlifcu§ unb jerrfprang. S)a§ fid^ aber etlid^ unberftanb
jaid^en jüttjün on not, mciffj id^ nit mag id) barl^it fagen fol, al§ baö Miä)
bie teüfel aupannen: ba§ )mt)^ id) aber ba§ e§ gferll)(^ ift, unb ber teufet
lafet fic^ Ibol auftreiben, e§ fol aber lool nit fein ernft fein, fonber allain
ba^ er fl) in bifcm l)rtumb beftetige, bann ic^ Inolte jm nit gern glauben. 20
Sßir ^aben bit ejempel jü unfern feiten, ic§ loal)fe jr auc^ bt)l bie nit lang
gefd^e^en feinb.
(5§ ift ain fufter gelrefen, ber begert bon bem teüfel bie alc^emet) (ba§
ift, mie man ba§ golb bom fanb fol fc^eiben) leernen. ©er teüfel fagt e§
im jü, er toblt umb bie oilfte ftunb jü im lommen, er folt aber ain me6= 25
gtoanb, ain ßafel angaben: fe^ent mit fDlld)em narren merdl geebt ber teüfel
umb, gleich ob er grofe nac^ ber cafel fraget. 2)er Gufter gieng ^in unb
luennbt ben jaiger umb unb nam ber ftunb eben Inar, unb umb e^lffe jog
er bie (Safel an, ber teüfel fom unb flopffet an, ber ß^ufter erfdjradt unb
hjorff refc^ bie ßafel bon im unb fraget loer ba loer. S)er teüfel fprad^, er so
1 tohüe B itiüfte B 2 baton B 213 loffen ^i^mi^n B 3 toetb] toirt B
4 Sll§ ba« 27 5 nit fehlt B rtol fehlt B 6 tünb B ober ^in] bo^in B tetneme
B 27^ bernametl A'/rsr*" ubi idiotismus meus iion intelligeretiir C'q 7 jre] oin B
8 iButbe] (Dcrbc möd^te B tjnbevje^en B not B Legimus enim in uitis Eremitarum C'q
9110 seit aine B 10 in mantet 27 hinein A XIV^ l^^n ^n XIV^ 27 11 \ä)ntUn XIV 27
12 lefen] in ueterum raonumentis legimus Gq bie fehlt A XI F^ 13 jur jeljt B am
Bande: 6jem))ct »on tinber ber oftnetter. X/I'li Bnflefat B et mutuo sese intuerentur C'q
14 in bis batet fehlt B 15 angfid^t B jcrbtaft XIVt> 27^^ aetbrod^ c 15116 ftorb
atä Batb £ ir, halb fehlt 27 C'q snbetften £ 18 \irlii^ B XIV 27 am Bande: fSon
aultte^ben be§ teüffctg. A'/T'b Wider die so teüflel wollen vßtreiben (ögttibe c). 27 20 bijem
jien B teftetiget B 23 old^cmeicn B 24 man gelt folt qu6 Waffeln ju lerne B
fott ]ä)e'M XI]'^ 27 ^in] ^a^m B 27128 »nb gieng in fegrer »m B clepsydra uersa Cq
28 a^tfften joc^ B 30 Bon jm bie tafct B
5Jt. 2G [29. ÜJJai] 9Jr. 27 [1. Simi] 147
foU qI§ lalb iüm pfavficia- !ommeti iinb mit bem facrament gccn, bcr (fiiftev
Uiorff bic (5ci\ci ah iiiib licff eljtcnb ()cvfüv iiiib faiib iiiemonbty. S)a§ tl)ct cv
311m anbcvn mal a\id), iiiib fobciet bcu C^'uftcv Ijcvaiifj flccn. ,3inn bvitcn
mnl fam er unb fpvad;, bcv ))fQv()cn' Irnvtct fein licrbriiffjlid), n folt 011 aU
öcquq fommcn. Sa flieng bcv (?uftcv tjinaufj uiib bamit l)cvll)eff bic ftimb
uiib bei' t^iiftcv [)ct bic (iafcl nit 011 jm. Sn fa()C bcv Piiftcv ollcv cvft, bo§
c§ bev tcüfcl Juaa iiub tuolt fdjiicl loibev gen Ijaitfj cljlcii, bcv (Sajcl toar
nemen, okv bcv tcüfcl tonö jm foHid)» nit bcftcnbig, fonnbcv fpvad): '5Jal)n,
lictiev gcfcü, bic jcit ift t)cvl)ovvct' unb cvgvif bcn (?nftcv unb jevvljvad) jm
bcu l;alfe unb luavff in baljlju. ©o fudjtc bix tcüfcl unb buffct feinen luft.
27 1. 3imi 1522
Scrntüii Dou bcr Xrüftuitjj bc§ fjciHgcu ®ciftc§ in bcr ikrfofgung.
(Sonntag (^jaubi.)
/VZ^lucv Iicl)c l)at nu bil gcl}6vt l'on beut glauben, nu fjovt bon bcm geijeugniä
^i^ bcä glauben» unb cvcü^ ha^i bavan^ folget. Xann alfo l)at 5paulu§
gcfagt Mo. 10. 'SBenn man Jüil fvum fein, fo müfe man im I)cvljen anheben 910m. 10, 10
unb glauben': ha§ t^üt nuv aEain juv fvnmdait, abn e§ ift nit gnug jur
15 felidait. 5hi oBev mü6 man ani^ tl)un lDa§ ain 6^l)viftlid^ tocfcn bvingc
unnb bavin beftenbig blct)be. 3)enn fo fagt 5|sauluö bav^n '2)ic Mcntni§ beSsiöm 10, 10
munbe§ mad^t fclig'. S)ie jlüat) ftutf feinb, £)ie un§ feiig machen, bev glaub
cvvct lion fünbcn, l)cl, tcüffcl 3C. 9iu locnn luiv bcn ^abcn, fo l)aben Iniv
gnüg, fo Icft un» benn got l)ie leben, 2)a§ Unv bcm nec^ftcn bic Ijanb val)(^en
20 unnb l)elffcn, fo luit got feinen namcn gepvet)ffct ^abcn unb fein vct)d} gcmcvt
1 al§] fo B pfaxxtx B 3 \otiext B XIV^ 27^ forbcret XIV^ 27^'^ gecn felilt B
4 (ifartcr B ttctbro^lid^ JJ aüe B 6 jm fehlt B \aä) Jl 7 genj ju bcm B
9 ergreift XIV27 6toc5 B 10 So] U?, B 2)a fiüffct er B tuft. ac. B Ita Satan
uoti sui compos reddebatur. C'q vor 11 Überschrift S^^tuä. {fehlt XIV^ 27) Slm ©ontag
(©öncntag XIV^27) v.aä) ber ouffavt [n^axi XIV27) be§ ftcttcn Sefu, bj ®ii5getiiim 3o5<i»i§
om .JB. SBan ba (SBen bo A7I' 27) foffien h)ivt (luiitt A'/I'^S") b' troftcv, bett xäf fcnnben
ttii't (reittb XIV) .K. ?luff (Sßff -V/r) ba§ luiv baä (äuansciiu fvuctjtbarliä) l)anbten got jü toB
»nb ect, fo tocÜEn (»ölten A'/I'j wir fein gnob onrufjen, bü fprcc^eii ein ^!^aiix noftcr. (ber
troftet K. 2r) FXIV 27 g^n ©ermon bott bcr troftung bc§ ^oijtigcn gai)ft§ jn bcrfolgung,
Ü6er ba§ Suangeliort SQäoil bet ^o^tigc ga^ft bcr troftcr tom\)t So^an. to. Soctor 9)larlin Sul^er.
9Inno 9)1. 3). irüj. Wmr 11 nu ^ört] »nb ^5rt EB' XIV tsn 27 fehlt Cq ber gejeiidnuä P
ber gejcügniß XIV 27 12 bfl »om crculj G 13 SBenn bis fein /V/(/i; CV/ 14 fromi(iet)t £6'
froniigtait /Jn'?;»- frßmmigteit E MjlS am Bande: SBa§ bn§ fclig mac^t. A7I''' 15 9!u
4is iringc] Prsestandum etiam Cliristianisnii argumentum Cq mu§ (tnüffj XIV 27) mon
a6er £i'^Y7r27 aud^] cud^ ^i3X»ir«w rtnä] baä EFXIV27 Wefen] tc6e i^jr/r27
brcnge £ i6 fo] alfeo .B alfo -FA'ir 27 iS errettet iJi? JTiF 27 19 nf)ej;ten BC
20 atjo 27 :^o6en fehlt 27
10*
148 ^'"t'ig'en !>f? 3<>^»? 1522
Ijaljcii. ^T'aviimti mü^ man l)ic bcn nnmen ^rel)fen, bcn glauticn '6c!cnnen
unb bic anbciii l)cv^ü locfcn, bnö ba§ rcljdf) got§ unb jcin namen gepreljffet
locvbe. ?ll]c» ntul ber glauB geübt, geevBet unb gcpan|icvfegt toetben, auc^
bnvd; fcüv gebogen Hierbcim inie bo§ golb. 'Denn bev glaube, bic l)0(^e gäbe
unb jc^ali, mufe l)cvau§ bredjcn unb gctoi^ loevbcn öor mir, Oov got, üor 5
allen engein, tcüffcln unb gan^e löelt, ba§ er redjt fet). S)ann ain ebel geftain
iüil nid)t tievborgcn fein, fonber getragen Itierben: 5llfo mii§ ber glaub auc^
i.^ctti 1,7 getragen unb betaut loerben, Juic 1. 5pet. 1 gefc^riebcn ift '@tt)er glaub fol
probiert loerben beu ba-5 golb' k. 5tu mit bem bcteutniS mfi§ ic^ auff mtc^
laben teüffcl, t)ell, tobt unb bie gont^ luelt, Pfaffen unb münd^. S)ann mit 10
bem glauben feit bat)t)n Oigitien unb feelmcffen unnb mü^ aller Inelt affen=
fpil gcftrafft Jnerbcn unb fein flainot gcprel)ffet Inerben, ba§ tan ben bie loelt
30I). 11, 50 nic^t leljben. S)arumb feit f^ gü unb toorget tobt unb fagt '6§ ift beffcr
ha?^ oiner fterbc benn ba^ gan|c boW. ?llfo mü^ ba§ befentnife bevau^
bredjen, t>aä got aüain ber l)al)lanbt fei), S)o§ belentni» bringt un§ ben umb i^
ben ]^al§, toie er ban ernad) faget
3ot). i6,a 9lbfque fl)nagoga facient bo».
'^Bt) loerben euc^ Don ber gantic gemain ftoffen unb tierbannen'. ®a§ 6reü^
füu man nu nic^t anubcr» abmalen bcnn c« l)ie abgemalt ift, bann haB ift
feine rechte färbe. 9lber ba l)al)m im bet ligen, frandE fein ift nid)t§, 6§ ift 20
lool aucf) ain leljben geac^t, aber hciB l)ie ift ba§ gnlben let)ben, haB man
»erfolget luerb unb getobt mit f^madjait, ba» bie bie bo öcrfolgen, bai lob
Behalten, baB ber pret)^, red^t, ere auff t)l)ener fet)ten, fc^anbe, fd^mac^att unb
unred^t auff unfer fel)ten ftee gegen ber luelt unb motte got» ere baburc^ öer=
tebigt ^abeun, S)ü^ alle Inelt fage, un» fei) rec^t gefc^e^en unb ba» got, bie a
1 fein namen 27 2 ben onb'n F27 bc anbete XIV bic anbcr JTmr laden E
gotte? gemcrt Bnb E XIV 27 auctius reddatur Cq 2j3 ba§ baä xttfä) lis Werbe fehlt F
3 geeriet A geetbet BC'DG fVmr geerfceit unb getJon^etfegt] perpoliri Cq 4 burc^§ G 5 i)ix=
au§ B 6 Diabülo Cq bnb ber ganzen EF XII' 27 9 ben] mi) C ttiie EFG XIV27
inet ben Wmr k. fehlt EFG XIV 27 Cq ber ietantnig XIV 27 11 Bigilion ABCDG Wvir
Ott Welt Wmr lljl2 affenjtiil] ludificationes et iniposturse Cq 12 unb jein bis merbeit
fehlt F 13 Borget CG loutget E wirgt F tötet E tobtet F tobet XIV 27 iugnlat,
occidit, miserisq3 modis fidei professores tractat Cq 14 bie 6etentni6 E bic Befantnul F
bie ictötnife XIV27 %\txa.u^ CG 15 bie 6etentni6 E bie BefantnuS F bie Belätnig XIV27
Brengt BC'DG löjin Hsec autem confessio per iugulum redit Cq 16 ^cmac^ DFWmr XIV 27
ifixnoSi E 17 \at\tni DWmr die Zeile fehlt EF XIV 27 Cq 18 ^m^tn EF XIV27
19 nu fehlt EFX1V27 annberS] expressius Cq %\x CG aBgemott] gemolct E gmolt F
gemalt XIV 27 am Rande: SEia§ rec^t loftli^ ctüfe XIV^ Dz recht creiitz (b' iJörift=
gtöuBigen c). 27 20 Bot DFWmr 21 ein gfilbe le^be E oin (ein XIV27) gulbin leiben
F XIV27 man] ton EFXIV27 21J22 si persecutionera patiamur Cq 22 Werben
EFWmr XIV 27 23 Behalten] ^aBen, 6n EF XIV 27 bn eer EF XIV 27 et honor Cq
feite fe^. f^ ^aBc fc^at E festen fctj, fc^ab F XIV 27 fdömad^ EFX1V27 24 unb] bie
bann 27 woüe CE wöQe DWmr wöE F XIV 27 tobütn G 25 fogt E 26jl49,l bie
{grifft] gefd^tifft E XIV 27 gfc^rifft -F
9lr. 27 [1. 3uni] 149
fc^rifft unb aät enget muffen Joiber unä fteen. Do muß tain lloge, fain
recfjt fein, fonbcr tievflücfjt nnb mit fdjanb ba()l)ii 3efcf)at)bctt Uicrben. '^Ilfo
gefcfjad) and) (^Ijtifto, baä mcm in in bcn aUcvl)onlid)ftcn unb fdjmcdjticfjftcn
tobt toarff nnb f)ieng in jioifc^en 3toal)n fdjcdjein ober morbern unb lüaiba«QttD.27,38
5 gead)t aUi ain {)ouptfd)alcf unb fngtcii 'i&\) et l)nt fid) goty fun genant, dtwam-ihw
^etff im nun', bo muft got »oibcf in fein unb oUc enget. '.Jtlfo fagt ev and)
^ie 'fl) loerben eudj tobten nnb nit fd)led}t, funber mit fdjanben, baä alte 3oi). is, 2
tnelt fagen loiit, man tljn got aincn bieiift btan'. SlaS ift nn ain t)ait bing,
baä man bennoc^ eiI)Qlte, ba§ unä got gnebig unb ain f)al)tanbt fei), baS mu§
10 ain fc^aiff bing fein unb U)ot genant loevben.
gibeä argumentum non apparencinm .^ebie. 11. $cbr. u, 1
'S)ci" glaub ift ain angeben ber unentpfinttidjen bingen'. 5lu ba§ mn§ bev
glaub getoaiten, be§ betentnife unb be» ßreü^ey. Xann baö ift getüi^, baö
fl) nn» begegen hieibcn, e» fe^ im leben ober im fterben, 2)al aü unfcr
15 t^ün Jic^ laffe anfet)en, al§ fei) eä toibcr got unb bic fc^rifft. <Bo toerc e§
nu beffer, ba§ man t)ie im leben ba§ lernet Oon teüteu bm oon teüffet im
fterben , bann bie teüte fünnen eä bod) nic^t luel)ter trel)ben ben inn bte
oren, -.Jlber ber teüffet l)at aine fpil^ige junge, ber bringt§ iuu l)er^ unb mac^t
ba§ bcr^ altern unb bir fo angft, ba§ bn mat)neft, bu fel)ft Oertorn unb öer=
so borbcn, ba^, h.iiber bid) ftee t)^met unb erb gotes unb alte enget. 2:>a§ mainet
ber propl)ct im pf alter:
'^nbetcrabi inter omneä inimicoS meoi. ^^ bin grato loorben unber^f.s.s
meinen fcl)nben', £>ann bo ju befteen ift fc^luer. diu fid^ftu mie luenig irer
feinb bie bifen glauben bezeugen biirffen, bann atner ford)t feinä toeibä, ber
25 annber feiner ünber ober gut,* ber brit fein felbft. Diu ift ber glaub umb=
fünft, h)o er nic^t beftenbiglic^ bleibt biß an§ enbe lote gefc^riben fteet:
2 öerftüci^t] tanquam anathemate iufames Cq fd^anbe E XIV 27 bo^tjtt gcjii^otjben]
e medio tollimur Cq luctb G 3 bcrt fehlt G aüct ^önliäiiften i? Wmr aller pönlic^ften /•'
fc^mc^lid^ftc BCG fc^meliif|iften L>]Vmr j^ttielid^ften Ji jc^mölii^fteii F ÄIV27 4 ätneit
DFlVmrXJV27 atoeeit £ (^ec^et B fc^äc^et ÄIV 27 mötber EF XIV 27 5 ^aupt--
fi^aW] insignioris nota; maleficus G/ 6 muß E 7 ^ie fehlt XIV*> 8 t^ut E
t^ut FXJV27 baxan FXIV27 yjlO bog mon bis »erben] ut bis tarn iudignis modis
habiti, Deum tarnen nobis propitium et seruatorein eße speremus. Acerrimi iudicij hfec sunt,
et cum priuiis obseruanda. Oj 9 ^alte 27 10 jd^arjjff DEWmr XJV27 genant] be=
lant 27 11 fehlt EF XIV 27 Vq 12 35ag ber 27 ongeben] argumentum Cq 3iu beten mu|| 27
Civterum hos Cq boä] be§ EXIV fehlt F 13 bie fictcnttnig E b^e Betontnuä F
bie betanbtnig XIV 27 unb] fehlt EF XIV aUx 27 aüt Cq bj Kieü^eS Ä bj ereu^eg B
bo^ Steu^c^ C bag Sreü^eä DGWmr 14 fl) fehlt 27 tegcgnen F Inetben] ttiirt 27
15 gcfi^rifft E XIV 27 gjii^rifft F 15J16 am Rande: 6ä Wer beflcr »it ertönten in bijem
lebe bj ctüg. J;:/rt> 16 Mon 'Sitn EF XIV 27 \>om CEGXIV27 ;^< bringt 27 ;9 bir]
bie ABCDG Wmr 20 etbn /' erbe XIV 27 gote« A gotif B gotteä DWmr] got CEFG XIV 27
21 am Bande: Psal. vi. 27 22 meoä fehlt F 23 jljcftu E 25 gutter .S guter F XIV 27
opibus Cq 26 aü baä EXIV 27 an baj F ouf bj ^Vmr (d^tibc TVmr
150 qjvcbigten bc3 3aT)te§ 1522
OT,ittb.io.22; -Out pcvjeöevaticvit ufqiie in fiiinu' .u'. "JJtat. 10 iiub 124. 2)QVumb tocr c§ '^ic
bcffcv ban bort, unb too mau l)ic flcudjet, bo ift im Ijciijcit lain glauBc, ollatn
atii tobe maimiiig ober Uuinii, bic bo aiic matcf, frnfft, fafft unb iain ift.
iBü ahn bcr vcdjtc Icbcubigc gltuiD i[t, bcr bringt bal)l)u bnrrfj fi^lücvt unb
fciiv. 91uu jedjt, lüic a fl) t)ie tvoftet: 5
50^.15,26 6um nutcnt üeuerit poradetuS k.
'SBnnu bcr Ijniligc gai[t bcr troftcr !ompt' ,'c. bau Ivir \a uid^t öerlagcn
So fpric^t er 'id; luil eud) feubcu aincn trofter unb aiueu fold;cn bcr almcc^tig
ift' nnnb ncut hm I)ailigcn galjft alf)t)e ain trofter. Dann 06 mic^ mein
fünb, bic fordet bcö tobö blobe madjcu, So titmpt er f)er uub rnrt mein l)er|e 10
llnnb ipridjt : l)ul) f rifd) r}l)uan, alfo blcfct er uun§ aiucn müt ct)u , fpri(^t
unä frenntlid; uub troftlid) 311, ha§ luir nidjt tierljagcn tior beut tobe, uub
l^tjnnan gceu, Juaun loir gleljd) jeljen Ijclffe [)cttcu, unnb fagen : @l) Inic tnol ic^
fünbe l)al'c, uod) beuuod) feiub fl) l)l)nbnrd}, Uub tuauu id) ir nod^ nicr (lette,
ha^j fl) über mir .^üfamcu fdjlugcn, jo iuit id) bod) Ijoffcn, baö fl) mir ni(^t 15
ff^abeu mügen. 5tic^t baS man bie fünb nic^t fülen folbe (bauu ba§ ftaifdj
mfi^ fl) fnicn), fuubcr bcr gnift überluiubt unb uubcrbrucEt bie ölobidait uub
bic fordjt unb fürt unä l)l;nburdj.
SB. 26 Mtttam eum t)obi§ a patte.
5tu fagt er '^t)nfürt '^i^ toii in eud^ fenben öom öatcr', bann er ift bie 20
anfenrftid^ perfou, ic^ bcr fnn uub bon un§ !ompt ber '[)at}lige gaift, unb bie
bret) pcrfonen fein ain biug unb tucfcn.
35.26 Qui a pattc ^jrocebit.
'Uub ber >otrt öom üater au^gccu', ba§ ift ber cud^ troften h)irt, ber
ift almcd^tig unnb nUcr binnge ain r)err. lTja§ bermng nun bie creatur loiber 25
uu», fo bei) uu» fteet ber fdjopffcr ? ©ic^ lüic gro^ ift ber trofter be§ ^aili=
1 jc. fehlt G .£. et .jjiüj. EFXIV27 2 100] |o EF XIV 27 gtauienn EFXIV27
3 matdEt EF XIV 27 5 fe^et E ^t fehlt EFX1V27 Cq 6 Sunt bis jc] aßen OBan F)
abtx bcr ttöftet tomeit hJitt (Inürt XIV 27). EF XIV 27 ^laracUtuS DWmr 7 SOäonn his
jc. fehlt 27 C'j K. fehlt EFXIV 8 juti^en BV bcr bo almcc^Hg W am Rande:
2Bie bcr ^etjtig gcift tröft XIV^ injn rütt bis fpric^t] ita aiiimos mihi addens Oj
11 l^utj] IjelD U'mr 12 friintlicf) BC \xa\\\ti.\ä) DFWmr troftlii^] fiduciam iiigenerat Cq
13 uelut decein cuUis caput nostrum susteiitetur Cq 14 uihil tarne illa ubstaculi mihi in-
gerent quo minus perrumpam Cq 15116 iiic^t (c^^obcn] cursum meum nihil remoiatura, quo
minus ad salutem adspirem. Cq ni^tl f(f|obet1 Wmr 18 bie (onb D Itic^t fehlt 27^
fülcnj cntjftitbcn (cntpfinbe 27" cntpfinbcn U'mi-) DEF XIV27Wmr 17 fütcn] cnjifinbcn Z>£
cnttjfljnbEn F cmpfinbett Wmr citttifinben XIV 27^'^] nit entfifinbcn 27^ 17(18 üttnb fordet
DEFWmr XIV27 19 91!ittam bis t)atrc] SBcüieöcn idj cud) (cnben rtctbe l.rtürb F XIV 27)
EFXIV27 20 9{u] TOatt Wmr 21 onfcncEIic^] generalis Cq 22 fcinb EFXIV27
23 Oui bis tirocebit] Scr »on bcm »attcr (»atcr F) au^ ictjl {0% gcet XIV 27) EFXIV 27
24 am Sande: Trost des heyligen geists. 27 26 fcfjc^iffcr BCG tröftet] ttoft
CEFG XIV 27 consolatio Cq
<nt. 27 [1. 3uui] 151
gcnn gaift», 2q& nun aüc türrfcn gccit, fo ber unfer f(i^ü| unb iud[)Qlt ift.
2)aun al|o fogt Joannes au bcr 1. cpiftcl bc3 3. c. '^JJkior cft bciiö corbc '.3of).3,2o
noftro, l'cr ift giofiev unb ftcvcfcv bann uufcr f)er^ unb gctuiffcn'. 511)0
fügt aud) 3ot)nn. 'bcr in un§ toont, ift gioffcv bann bcr in ber hielt toonct', >. 3ot). 4, 4
5 ben teil id) cud) fcubenu, ba» cud^ nicfitö fd)abcn fan.
Spiritum l'critatiö. 3o^ 15,26
5hl nennet er in ain "gaift ber toar()ait', ba§ ift, loo er ift unb I)l)n=
fummet, bo ift grunb burd) unb bnrd) red^t loarf)ait, bo ift Inin falfdjait
ober l)ciidjterel), bann bcr l)cüc^cU nic^t. 3lber hjo er nic^t ift, bo ift etjtcl
10 l)ciid)Ierel} unb falfc^ait, barumb feit man aB, inanu cä jum treffen tompt,
bann bo ift nidjt ber gal)ft bcr toartjait.
3iIIe tcftimouium perl)i6cbit be tne. m.is
51u h)cl)tcr 'Scr hsirt geleugniä geben Oou mir', 2)aä ift, hjcn ber ttn
t)cr|cn ift, ber rcbt burc^ euc^ unb mad^t cud) getüi§, fic^cr unb miitig, ba^
15 ba» ctoangelium luar ift. %a folget bcn ba§ cuangclion Ijerau^, Itiag ift
benn ha^ (i-uangclinm? 6ä ift ain getjeugui» bou 6l)rifto, bo§ er fei) goteä
fun, ain l)at)lanb unb fünft uidjtö anberg. Sag mainet 5ßetru§, bo er 3Ü
uni fprid)t '^r fcljt ain foniglid^ t)ricftertt)um'6', ba§ toir ertoelt feinb bor|ü, i.^cWä,»
2)ag iüir 6l)riftum prcbigcn unb tunb machen, ba mü§ ge|eugni§ fein, 3)aä
20 Ict benn ouff fic^ aller toelt jorn, ba folget ben ba§ 6rcü^, ba ergeben fic^
benn entporung, ba 3Ürnen Ijcrrn unb fürften unb aücä tt)a§ groft ift. S)cn
bie iocU fan bife prebigc nic^t ^orn ober lel;ben. Xarumb ift baä euangeliuni
ain feüntfelige prebige.
©ccupatto.
25 3lü mainet bie bernunfft : (Sl) man fünbc bennot^ Irol prebigen ba§
1 Btift ö 8o§ bis gecn] nou assis omnes Turcas uobis insultantes faciemus Oj
iä)u^ BCEFG XIV 2T tMiialbtt E xuäfialttt F XIV 2/ 2 3op CY? erftc fififtel
bei brittcn topit. E XIV 27 .3. c] 3. 100 Wmr 3 ffiet ift bis gcWiffcn fehlt Cq
ftetrfct bnb- G 4 auc^ 3o^an.] er aud) weitet am .iiij ca)). 2T Similiter quarto capite Cq
fliöijerä D 4j5 Wonet. So nun ber ^crr fpric^t. ben toill 27 Quum itaq3 Dominus dioat:
Hunc Cy 5 Ion. ift ba§ nit ein gtoffcr ttoft? 27 poßit. Annon hfec ingens consolatio? Cq
fi Sfiritum Dcritotiä] Ser (®cn A'/ rar) gctjft bet h)ort)cit. EX1V27 35en gaift ber toar^oit. J^
7 am Hände: 2Do bcr fltift gottcä ift, bo ift eljtct Wat^cljt. XIV^ 8 falfdfje F XIV 27
9 ^eüc^let DF XIV27 ^euiJ^let E ^eud^let Il'mr 10 l^etjc^tercl) D si serio ageuduin est Cq
12 3ae bis me] S)cr Wirt (Würt XIV 27) jcügcn Don mir EF XIV 27 13 3iu bis mir fehlt Cq
jeügniä E jeügdnuä F äeiignig XIV27 Won CG Ulla boä ba§ eWangetium wor ift]
ut de Euaiigelij ueiitate nihil b,Tsitetis. Cq 16J16 am Rande: Was das euangelium sey. 27
16 Guangeti CG 17 am Rande: j. Pe. ij. 27 18 fünigltid^ D fünigltic^ E lünigftii^ F
erwött i'"A7I'2r feljnn £ 20 innn fehlt EF XIV 27 Wertet -ßC wetet G 20/27 fid^
cntpurung, jornen E 21 enporung O ^ctrn fehlt Cq am Rande: ®a§ cuägetiü bringt
enttJÖrung. XIV^ 23 feintjetige RCDGUmr XIV 27 fc^nbtfetig E feinbtfatigc F turbu-
leuta Cq 24 Occupocio ßCG
152 «ptcbigten bc5 3n!)te8 1522
ciiangcltum, 2)a^ mnii fein fimpcl uiib fd)Ic(f;tl)t)n fagct one entfiorung bev
liu'lt, fo fliengc c-3 fci)ii ein. S)a§ ^at bcr tcüffcl gcfagt, 2)enn tücnn ^
glnul'e iinnb fngc, Ta« aüaiit bcr gtmitic niitf Cffiiiftiim tfjutt uiinb nücö
aii^i-id;tc, 80 ftojj idj iiml' aller luelt affcnfpit, bciv füuiien fl) beim iud)t
Iel}ben. Sariimft tan baä nidjt bei) ninanbcr fteeii, C^^riftuS lere unb inenfc^cn= 5
leve, mvi iiiufj faUen. '^Ufo fag ic^, boä ber (51)ii[t(i(^c glaube fei) allaiii
auff tM)riftiim gcvidjt ane aüeg jüttjün, ©0 liuiUcii beim bie ir btng imb
orbtmiig and) iiid^t fallen laffeii, fo luerbeii bcti cntpoiimgcii. S^arumb tiiüfe
eä rumort fein, )vo haö euaiigeliou ift unb bau geljeugutö (5t)rifti, unb ftoft
alle§ Oor bcu fopff Inass nidjt ber art ift: locun bie uic^t lüibcr ainanbcr 10
tüeren, fo tuunteu flj luol fteen. '•Jhi feinb fl) toiber atuanber, bann fo toenig
aU 6f)rtftuu nit (Sl)riftua ift, fo tücnig !ann aiu utünd^ ober pfaff 6I)rtften
smniKj.io, 34fcin. Sorumb müfj aiu fcür ange|itut fein, S)nna bcr Ijerrc fpritfjt: '5Jou
öeni mittcre patem feb gtabiunt'.
30^.15,27 ®t öo§ teftimouiuui perl)ibebitt§. 15
9?u tüerb ir aud) geljcugniö geben, benn luenn ir gclni^ toerbet burd^
bcu I)ailigcn gaift, ber eud) ^cugct, fo iuerb ir aud) muffen ^eugcn, benn
barunib l)ab ic^ eud) ju 51püftelu ertoelt unnb ()abt gef)ört mein toort unb
lere unb gcfeljen meine tüerd unb Joanbel unb alte bing, bie ir prcbigen
tüerbet. -^(ber ber l)ailtg gaift mu^ jüoor ba fein, fünft tl)ut er uidjt». 20
2)ann ba« gelotffcu ift bcr fünb jufdjlua^ , l^a e» ift !aine fünbe fo
üoin, ba fti^ fünbe iribcr fd)ü|cn ba§ getoiffcn unb lüeun fl) gleljd^ fo !lain
mcre, al§ lachen in ber !ird}cn. ^tfi" Ifcnu ber tobt f|cr geet, fo ift ha$
gelüiffcu Uit jufdjlnadj, barumb mufj ain auber bal)er fommen unb baö
blobe beringte gelniffeu mutig madjen, ba§ e§ !^^nburd^ gee, ob gle^c^ alle 25
fünbe Quff im legen. 3llfo müfe eg gleljd) almedjtig loerben, loie ber ift ber
1 mau feinj manä fein EF XIV -27 cum temperamento et simpliciter O/ 2 am
Bande: Das euaugelium kä nicht 011 rumor prediget werde 27 sie demum liumiuibus plau-
sibile esset et belle cordibus eorum irreperet Cq 3 ba§ e§ oUein £ 4 Itierlt B offen=
fpil] prffistigias Cq tünnbent F benn fehlt DEFWmr XIV 27 Cq 5 ba§] f^ Wmr
6 alteram antiquari oportet Cq 7 tuetlEit F « nid^ B fottcn laffcn] iu ordinem
redigi Cq eUjorug. FF XIV 27 hiuc tumultus fit. Cq 9 bie gcjefignil E XIV 27 bie
gcjcuglnuä F unb] »nb eä -T^'J ban c^ 27" 10 toibrc B 11 fton F loibte B
13 S)etumb E 13:25 am Bande: Ptaffeu vii münch wie die yetzfld seind, haben ireu
naräen wese vii thuu vß mesche Satzungen (Satzung b). die stoßt dz euangeliü darnid'. daruiu
mögen (mögen b) sye nit dz euaugelium annemen, vnd bleibe wie sye seind (sind 6). 27
13114 3Jon bis glabium] TOatt^. j. S^ bin nit £ummcn 3Ü fcnben ben ftiben, fonbct ba§ fd^racibt. 27
14 mitte AB 15 et bis pet^ibebitiä] Sönb »)c Werbet imcrben -f.V/r 27) auäj seitgcn. I:FXIV27
Et uos testes eritis. Cq tcftainoniü G ))ct^ibcbit. AB 16 5iu bis geben fehlt §7 Cq
^(u Werbet E 3la »erben F werbe F XIV tjeugnife E 17 werbet E werben F XIV 27
18 Mpoftct erwölt FTVmr XIV 27 20 er] t)r E jr F XIV 27 alioqui subsistere non
poteritis. Cq 21 am Bande: Saä gewiffe ift ber fünbe äufc^Wac^ XIV ^ 22 bie gewiffen E
23 quam putatur ridere in sede mea. Cq 24 anberer FXIV^27 anberc XIV^ 26 ab=
inci^tig EXIV^ onmeii^tig F
9it.27 [1.3uni] 153
im jiifpri^t, Sllfo biiy ficf) jüboi nov aiiicm vaiifdjciibcii blat fiudjt, baä
fürtet fid) bor allen tcüffct nidjt, iiiib \vM)ö gelüiflcii ,]iiüüv nidjt (adjcii
erf)altcu täube, bivj eil)elt ijclumt üUe fiiiibe. bann baä ift bei iiulj uiib fiudjt
bcs Ijailgeii ijaifty, bcii? audj bie l'ünbe luirt lieveiibert in beii ntlciOcftcn
5 Bvaud^. 5IIfü viimct fidj '^'aiilu» 3lb 3:l)inu). bn ev bcfcit tuoib, toie cv üov- i.iim.i.utf.
f)l)u flelc6t f)et, lliuib I)iltc l)el.iuiib feiiie jiiube fo oevädjtig, bnö ci 9lel)c^ aiu
lieb ba üoii modjt iiiib fang baöoii.
.§cc SocutuS fum öobiö jc. 3oi). le.i
3llfü bo er fl) geftcrdt !^at, bo toarnct er fl) bor bctit jüfüiifftigcn
10 leljbcii, bnö fl) eö to)3ffer letjbcit fiintcii. Saun e3 ift ^ümal aiit gilt freiinb
bcr aincii tonriict, uiib boö üM ift bil trcglid)cr, fo mau fid) jüOov bar^u
6crnl)tet I)at, unb fagt, ft) iüerbcn cud) fo mit faren unb maineu f^ t^üu
iDol bran, unb U'irt fid) alfo aufccn taffcu, als f)ct ir got ftiibcv cud) ftccu,
unub locrbcn 1e bcum (aubautu» fiugcu. ^Jht ruft er fl) l)ic haä fl) tcd fein,
15 tücu fid)ö nu begibt uub fd)tcuft, baö fl) foKen red)t fein uuub got bor fic^
l)abeu, ob e» glcl)c^ faincu fd)ein tourb f)aben, uub fagt 'barumb tocrbcu fl)s. 3f.
cud) alfo tljuu, bann fl) (jabcii uid)t erfant beu bater nod) mid), barumb
butbct, borf)altet uub fel)t befteubig, fed)t bau ir eud) ia uid)t an mir crgert,
gcbcudt ba§ id)'j cuc^ jubor gefagt l)abc, bann fl) l)a'bm ben bater iiic^t
20 erfant, uoc^ mid)'. 2Üer luere l)etiunt erger, benu bcr bem Sapft faget, 6r
erfeutc ben bater nid)t? 6r lourbc frel)lid) baö loiberfpred)cu unb fagcu: Gl)
ba§ l)al)ft bic^ bcr tcüffel rebcu : uuub fagen oUe, f^ !cnnen beu bater, baä
fagt aud) ber lürd unb 3iu!>/ fl) glauben bcr fi^rifft unb got.
Suplej cognicio.
2.5 (S§ feinb jlüü^erla^ erfentnig, ba^ crft al§ loenn mau ben türden
1 oinen F ll2 fotc^le, bj fotd^t BCDGWmr for^t, bj fotd^t E fordet, baä forest XIV 27
2 \\äi nun 27 leüffcln D tcfificin K tcüflen FWmr tcufcle XIV 27 >ucW)ä] toenidöe E
XotVLMj FXIV^2T »uotc^ XI V^ lachen] risus peccatulü Cq 4 ^ciligEti CEO ^a^ligen DF
l)ailigenn iVvir geift G »ovanbEtt BCD »eronbett EG in bem fjü bc 27) oUct t)6ii^ften
F XIV 27 ottct ^o^ftcnn A' 6 iXe\)ä) /'ehll EFXJV27 7 unb ]ani baVon fehlt Cq
8 ^K bis 2c.] Soli^ä t)abe (tjai XIVJT) \ä) ju eud^ gctebt. EF XIV 27 9 ^ette E ^ett
F XIV 27 10 fönten HC tonbten X» tünbcn E tünen F XIV 27 tunbtcn Wmr bu']
Fidus Cq ftainb DWmr 12 (o mit eud^ EFXIV 27 13 botan E bavann F \\äjä EF
onfteen ADWmr anflehen B l^cttet E ^elen i«" ^ctte XIV 27 15 fiefc^Icuft E 6c[c^leü6t
F XIV 27 icd^t] iei 27 pra;sentibus aiiiinis Cq ^iä)] ^n E in F XIV 27 16 ob bis
fjotcnj etiam si louge secus appareat ( V/ loUTb] loctbe E »oerb F XIV 27 17 ®cxum6 E
m bolbet, Bcrfiattet E bulbe «ct^oltent FXIV27 feinb FXIV27 ob (ob F XIV 27) wir
etgcrnt EFXIV 27 in gebciicteut F gebend Wmr 20 «et] SBelc^er E XIV 27 aScUc^ci F
am Bande: ?)cbcrman jagt er fenn ben Datier. A'/I'i' bem fehlt DWmr 21 erJente]
lente E tefiet F fenncte XIV 27 6t würbe bis fagen] Ilaud dubie responsurus esset Cq
unb fagen fehlt EFXIV27 23 3(ubl feu bem E jü bem i^Z/K2r juben Wmr fehlt Cq
gefd^rifft E XIV 27 gfc^rifft !■" 24 tognitio DUmr 25 ^Wetjcrlel) ertenbtnife E gwatjerlc^
ettantnufjen /' .ßwetjerlc^ crtanbtnifj.ien (Won öott. 27<^) XIV27 De geiuiiia dei cugiiitione. Cq
^mtttUtj BC crtanltnuffj F Sie crfte E S)ie etft F XIV 27
154 !prebigteii bei 3n^tc5 1522
fcmict mt^ bcm gfc^^vat) itnb gcvudjt, unb fo er oinem !cm ouff bent felbe,
fo !miiet er in uidjt. 3llfo ift nud) biMi crteiitntg, bann fl) hjiffen h)ol öon
im äüfagen '^i^^ gtaub in got bater unnb in feinen aingcBornen fun' 3C.
5(t'cr eä ift nllain anff bcr jungen lüie ain fc^anni auf bcm hjaffer. ^n^
()erij aber fomptö nicf)t, bann cö blel)6t norf) bide fd^töutft im l)er|en, bo§ fl) 5
ettoaä auff ire tocrd f)alten unb mainent, fi) muffen anc^ hjircfen bo'S fl) feiig
»ücrbcn, ßriftuy tucfcn unb Hcrbienft fei) nic^t gnüg. S)a§ merct babtX), tnenn
bu .511 im fagft: bein toercE ift nicf^t», beinc Hiig^ait ift ain tt)or^ait, bein
rabt ift nic^t'3, bic luarljait ift nicfjta, meffen gelten nid)t bor got, fo fagcn
fl): 6l) bau l)aift bid) bcr tciiffel rcben, unb fprec^cn: ß^riftuä ift lool für un§ 1«
gcftorbcn, 3lkr bennoc^ olfo, boS loir aud) ct)ua§ barttii tf)iin muffen mit
unfern locrden. Sif)C nu tnic tieff ftecEt bie bo^[)ait unb ber unglaub im
f)er^cn; bic auffgcblafenl)ait be§ ^er^cn mac^t, bQ§ man nid)t erfennen tan
miber ß^riftum nod) bcu bater. 2lber ßtiriftum er!ennen !^al)ft, baä er bor
uuy gegeben fei) unnb l)ab mein fünbc auff fic^ gclabcn, 3llfo ba§ iä) barbor is
I)alte, ba§ alle mein bing nichts fet), alle§ haä meine faüen laffen unb aüain
barbor l)alte, ba§ bcr C?t)riftu§ mir gcfdjanrft fcl), feinn lcl)bcn, fein from!ait
unb aüe feine tugent al3umal mein feinb. 60 ic^ bag ericnnc, fo mü^ ic^
in hiiberumb liebhaben, S)ann ainem folc^eu man müfi ii^ '^olb fein. S)ar=
nac^ ftct)gc id^ loet)tcr am fun aufff)t)u jum bater unb fe^e i>a§ 61)riftu§ got 20
fei) unb i)ab \[ä) in meinen tobt, in mein fünbc, in mein eEcnbc geftcdt, unb
1 gct^(^te F ij-J getüd§lc. Sic onber, fo man jn 6eI) feinet t^at erteilet, bic mS enl=
tifinbt. oI§ fo et Jiom ^nncm. 3" bcm fatt cttenc mir jn nit. Sllfo Uff ben etften toeg ift auä)
bic ctfanbtni^, bic etltd^ Don gott ^abe. bon ft;t 27 Posterior, si ex factis suis nobis innotesceret,
qua; ipsi perseutisceremus , ut si Komam caperet. Hoc modo eum non coguoscimus. luxta
priorera uero modum est cognitio, quam quidam de Deo habent, nam C'q fo et e^nne^m
(cinnem F XlVb ^nnöm X/F»). ütom. «uff (»ff XJF^) bem fatt (»ol F) fo FF MV
1 }u etinem G 2 bie cttenbtniß E bie etfantnu^ F bic ettanbtnig XIV 213 am Bande:
golfd^ cttatnig. A'/rb 3 feinem iJtv; feine /> zt. fehlt EF XIV 27 5 aUt fehlt 27 Cq
!omt)t cä o6et EF XIV fom>)t nii^t Wmr eS nit, feinet t^ot <},t^tn ^ncn entpfinben f^e
nit. ban eä 27 facinorum eius erga se nullum seusum habent Cq gcfi^niolft E jcfiJ^ltiutft
F XIV 27 6 it WetdE EF meinen EF Wiitilcn F 8 im] einem fotc^cn 27 ad talim Cq
ain fehlt EF XIV 27 9 tabt] toc^ JT/Fb bein hiat^ait i^G A'/F27 ift oud^ nt(i§tä,
bic meffen FFXIV27 ni^t] auc^ nii^t§ E27<^ aüi^ mäjS XIV 27''^ aui^ gat nichts F
nid^tä llmr 10 ]prci^tnt F ift] fet) £i^ AT F 27 nox r>n^ BCD6 72 ©ia^ A"/Fb
im] in bem EF XIV 27 13 beä ^ctfecnä 27 am Bande: §offort nm^et ba§ mö gott nit
Etfennen tan. A7Fb 14 teebet DFWmr XIV 27 cttennen, »ff ben anbeten önb teerten
Weg, ^el)f§t (^et)ffjt glouBcn c) 27 Caterum altero modo et uere C!hristum cognoscere, est Cq
am Bande: Was doch sey (ft) c) Christum, vn durch den gott grüntlich viind recht er-
keunen. 27 15 gegeben] geftotben EF XIV 27 eum pro nobis mortem oppetijsse Cq
bafüt E botfüt 7^A'7F27 16 nic^tä] euanida Cq loffe A"/Fb 17 botfut E
batfüi F galten EF ^atte A7Fb fiomictcit HC ftümljtcit E 18 feinb] fünb Wmr
19 aine A einen E eine A'7F einem 27 fold^em BCDWmr f öftrem G folid^c XIV folic^en 27
muft E 20 \tijc\ fi^ F ft,^ A7F2,- bal bo S^tiftuä E XIV 27 bj bo Ktift9 i?
21 meinem tobt DyVmr
9h. 27 11. 3uni] 5!t. 28 [8. 3uni] 155
gifit mir auät fein l^ulbe. 3tcm bo crtcune \ä) ben freuntltd^cn toiUcii iinb
bte I)oc^[t lic6e beä baterS, bie !ain f)er| entpfiiiben lau : alfo eigreljff ic^ ben
got, luo cv am loal)d)ftcu ift iinb bencEc: (^•l) \>i\^ tft got, (5l) fo ifts got§
tüillcii iiiib »üolgcfaÜeit, ba» bcv (^liriftuy ba§ bor micf) tt)iit. atjo in bem
5 gcfid^te cntpfinbe iä) bie l)o^en unauffpre^lidjen bann{)cr^irfait unb lieb got§,
in bem ba§ er fein liebea ünb imr mid) bar in fdjmad), fdjanbe nnb tobt
geftcHct l)nt, baä frcunttid) anfel)en unb lieblid) gcfidjt erl)elt mid). 'ällfo
miifi got in bem 6f)rifto aüaiue ericuuet luerbeu, loibcrumb bie mit iren
iDcrden t)ergccn, erfenneu (5t)riftum uic^t, fl) iDiffeuu aud) nid)t IüoS bcr bater
10 burd) C^l)ri)"tum gemad}t l)at unnb luiffen nidjt, baä got ir bing nid)t l)abcu
mit, bann aUain feinen fun, alfo erfenneu fl) ben batter nidjt. Sl) luiffen
aud) nid^t, \vaä fl) burc^ 6f)riftum cutpfangen Ijabcn bon bem bater, borumb
muffen fl) bevberbcn unb falten bal)l)n unnb fef)cu got ou bo er am £)erpen
ift, mie aiiien rid)tcr unnb luollen benn baä gerid)t fc^locc^en mit iren guten
15 merdcu, fo fiubeu fl) benn !ain Irerd baS guugfam ift unb ber^ageu benn.
■Jlkr baS ()al)fet got crfcuucn bie bo fel)en, baS fl) nid)tg fein, bei? tjertjen
grunb auff ben 6t)riftum feigen unb bor baä f)6d)fte gut l)alten unb alfo
auffftel)geu jü got, ben l)altcnn bor aineu guten bater im [terbeu uub
leben ic.
28 8. guni 1522
^rebigt am ^^^fiugfttngc
20 5cm j^fijngftag ba^ €uanöcluini. ^ami .jciiij.
'Wtt miilj lie&t, bec luirt meine luartt öa'ttf»'- 305. 14, 23 ff.
fj?l fteet ber Xcjt flar 'Irer @ot lieb l}at ber l)altet feine gepot' unb
'^^ luibcrumb 'twer got nit lieb l)at ber '^albett feine gebott nit'. S)a§
la^t un§ lüol faffen, bann e§ ift fur| unb bir abgemalt, toa§ c^rifteu feinb
1 qui et gratis sua rae dignatur Cy ben] ieincn EF XIV 27 propensam eius uoluii-
tatein (7 frointtid^cn DWmr 2 cnpfinbcn F 3 ift§] ift EF XlViT 5 enpfiitb F
^o6c (^e^c /' ^o^c 27) »n »nouffptcd^tidöe EF XIV27 auifprcc^lic^cn G 6 lünb F
bor fehlt EFXIV27 borin A borin DWmr 7 frainbllid^ DWmr cr^eBl EFX1V27
Hoc amabili spectro ego in sublime uelior Cq 9 erfennen] bie (b^ E) erfcnen EF XIV 27
IDOÖ] bj 27<^ 9110 Wo§ bU rtiffen nic^t fehlt CO 10 imxäj ben ß^tiftü EF XIV27
^nt fehlt EF.\fV27 JOjll ac Deo omnia ipsorum upera iiauseae esse CV/ ]3 avi
Rande: 60t onjc^en bo er om gerieften ift. XIV^ l^erfeen DWmr Ijartcflen EXJV27
Ijorteftc F 14 bellen liCDWmr fcf|tt)el)8cn F XIV27 componere et placare Cp
U;ia gut werif EFXIV27 boufi opus Cq 16 n^j feinb E nüt feinb FXIV27 be§] bog
DEWmr 17118 vni al\o bis fiaütnn fehlt EF XIV 27 Cq JS Bor] bir i» iS//9 »nnb
i^m Icficnn. E bnnb fm tetcn. FXIV27 19 ic. Slmen. Wmr u. fehlt FG XIV27Cq
3l2)J(55i. F 24 c§ ift] 5t)C ift bir 27 unb bir fehlt 27 Miro enim compondio absuluit
et üb oculos statuit Cq
156 «Ptebiglen be§ ^atjxei 1522
ober nit: bann eä ift fatncr fnin (?vl)ftcn menfd}, er I)alt bann fein hjovt tute
cv l)ie fagt, nnb niemant fan cö Ijalten, ci lieb bann jiiöoi got.
©r l^at e§ oud} bcijurf)!, tüaj cS anffiidjt, Jtia§ e§ t{)u, h)ann man
boy luild mit kjloaruig iuiE fromm mad)en, bann bor3et)tcn l)t)cUt er
bay iHilcf ftrenge, baö fl) feljne luort Ijolten muften, nit got leftercn all jü s
3. <P!oic 19 tnaU. Scüit. ji?. 5llfo ätoang er frümlifaljt Don anffen in ft) ?luffj for(^t
bcr ^leneii, aber bag r)cr| \vaä nit barbcl). ®aö ift nod) bi§ anff ben f)eütigcn
tag, barnuib bau »uort jn l)altten, 1)a§ müffj bie gotlidj lieb t[)ün. jDer=
Ijalben l)at er and) jm ncioen Scftament bic [troff auffgetjaben unb oEain
haä lüort treiben laffen, bann eä mnffj bod) baT)t)n füminen baä nin gotlic^e w
liebe ha fet), c-i f)ilft lueber brennen nod) buUcn ober bannen: olfo ift aüe
ftraff auffgel)aben, allain ba§ man mit bem äßortt treiben fol. S)ann loann
man alle fdjtuertt in bie t)anb neme, fo bringt man tainen te|er jüm
glauben, man ftcHt fid^ Inol aU nem man§ on, aber e§ ift jm grunb be§
l)cr^en mä)ä. 5)arum l)at got baS fdjiüert in ber fad) auffge£)aben unb fein n
regiment lüitt ba§ f)cr^ l)aben unb gebeut ba§ feinen bif(^offen, ba§ ft) bor
baS f)n^ gfangen nemen, ba§ baä liebe unb Inft bar^u l)ab, fo ift e» fc^on
gelDunuen. Sarum Joer toil ain redjter bif(|of fein, ber rljd^t all feljn regi=
ment ba^in, ba^ er ba§ I)er| fac^ unb luft unb lieb bar|ii mad^ unb !ün
ben falfc^en f(^loe|ern ain U)tberftanb tljiin burd) ein gctüi^e leer unb baä 20
maul ftopffenn, fünft mit bieten, bannen, bullen gfc^ic^t e» nit. Sllfo fed^ten
bic reiften gaiftlic^eu unb fc^loljen ben teüfel tob unb nemen im bie feel.
2)ann ben teüfel tob ftcdjen ift nit anberä, benn ba§ ic^ jm ainen menfd^en
neme, ben er gfangen l)et burdj ain argen tjerftanb: ba§ ift ain rec^t regi=
ment, aber Qu|loenbig, Inenn man bem toort nit loil ge'^orfam feljn, fo follen 25
jrc finber ,5iel]eu öater unb miitcr, hJeltlic^ fc^tücrt jre unbert^onen, aber
bamit bringt man niemant jüm glauben, bann eS ift ^ie befc^loffen 'toer got
nit lieb ^at, ber l)altet feine gebot nit'. 2)a l)ort jr tuaö ain cl)riftlid) leben
felj, 9{emlid) got lljebcn unb nit [türmen, flaifd) effen ober bilb umb re^ffcn,
ain münni^ ober nunn tuerbcn; ca gilt loeber eelid) ober jundfrah) fein, 30
1 fain] ein 27'' Wort] sermone Gj am Bande: SBer e^n ß^iift (c^. XIVi> Was
recht Christen seind. 27 2 e^r ^^e B 3 oufftii^t] frugis habeat Cq 5 fl)] f^e B
fein loort 27 muffen XIV^ 5j6 leftcren, bnb bie anbetn geiott aüe jümal iclooren,
ttareet et »jnen 6el) groffen pcncn £eu. JJ»}. 3Ufo 27 et ut alia oiunia prsecepta lactis exprime-
rent, pcEiiarum metu eus perpellebat C^ 7 (jenen] feinen AB XIV S 2)aä fehlt 27^
10 am Bande: Slüein mit bc go^ iDott fol man ttet)ben. XIV^ lOjU ut dilectione diuina
imbuamur Cq J2 Sßovtt] Wort bic \ad) 27 13 tjönb 27 14 nömä mon XIV 15 am
Bande: Gin redfitet Säifi^off. XI V^ 16 bor] »orfi^n XIV 27 19 fonfl XIV^27 irretiat Cq
19 20 tun ben] tünben AB !iinb ben XIV^ 20 fd^wefeern] doctoribus Cq 22 rechten 27]
mit ben AB XIV Hoc prcelium est uere spiritualium boniinuin Cq 23 am Bande: S)en
teüffel 3Ü tobt ftcd§en. XIV^ aine A cDncm B 24 »erftanbt. SSn bj 27 xe^i geiftlic^ 27
24J25 reguum uere spiritualiter iustitutum Cq 28129 quid Christiauismus sit Cq 30 ober]
noc^ 27 <=
9?r. 28 [8. Sunt] ir,7
@§ ^ci^t lickii, unb bie feinb» aUain, bic fein liuivt tiel)altcn. yhiii »oay ift
fein tüort? bü§ tüir iin§ itnber ainnnbcr lickii \vk ex iiii§ flcliebt f)at unb
nn in t^lmiBen. ?!iin fnii bie luovt uicmant f)al)cii, c» c\ee bniiit auf} bfiii
{jcvi^cn iinb lieb baf)ecr, mcnidjen )üovt unb gebot fatt tnaii löol t)aben, Uieiin
5 jnon fd)on nit Il)ebet, nl§ hjann ain !^err et>t)a§ gebutc, aber gottcg gebot
unb U'ort balteii mufj attnin bie lieb tl)ini. 'Danimb fet)enb jv, bQ§ mifjer
dürften unb bifdjofc bot unb tovidjt jeinb, ba§ fl) bic leitt mit getualt ]\un
glauben bringen unb sloingen.
5hm ioie übexfompt man bic It)c6e? ba§ ^abcn hjtr :^eüt ge^^ort: 5llfo
10 falfd) ift ba§ I)evlj bcy nicnfdjen, bo? eS nit lieben fan, e§ fel)c bann bic
iüoltfjat oort)in: bavumb ba Ö)ot jm alten teftament unbev fl) fcfjU'ig lüic
unbev bic ^unb unb gieng gvelolicf} mit in umb, ba I^ctcn ft) jnn nit lieb,
ba bad)t got : (n; id) mu^ ain mal alfo mit bir mad)cn unb fo ftjefe, hai bn
mid) müfet ll)cb Ijabcii. S)a nam er feinen ©nu unb fd^idct \n in unn^cv
j5 fcbtam, fünbc unb cllcubt unb fc^übt fein bavmml)ei-^igfal)tt mit gvunbt unb
bobcn auffj, ba§ miv unä l)aben 311 rl)cmcn öon aUcn feinen gütern, al§
fel)cnb ft) unfer aigen, unb mad^t fid; 3Ü ainem lieben Imter unb fic^t un§
fobit buvd) bie finget-, haS ttiir mibcrumb mljcffen oE unfci t)crljcn unb lieb
in Qott fe|en unnb unfercm ncd^ften mtjbctnmb tt)ün löte un§ öon 90t
20 gefd^ebcn ift. !Da gccbt bann ba§ tuort bat)ecr auff,] bcm "berlien, Da ift bann
!at)n annbevcv gott, ba ift bann baä eift gebot. Tavnad) viifft er gotte§
nameu an unb prcl)fet ben alotn. ^öw brl)tcn lafet er§ gott malten, cv
madjett e§ mic er§ mil, unb l)clbt ftittc unb fel)ret ben Sabal!) : bamit fcinb
benn erfüllet bie gebot bcr erftcn taflcn. S)arnac^ ftcüt er fid) freüntlid)
25 unb biemntigtlicb jü allen leütcn, eeret bater unb mutcr unnb bicnet bent
ncc^ften nacb aEcnt luft unb nad) aücr Ibebc unb bcndt t)mmcr: idj mil
mct)nem ne^ften tt)iin mic ml)r got getl)on t)Qt. 9llfo ift aHain bic liebe
bic erfüHuug ber gefa|, mic 5Paulu§ fagt 9}oma. jiij. 9hin bic ll)cbc fann sRöm. 13, 10
faljn menfc^ in§ f)cr| bringen, barumb fdjlüg er ba§ gfa^ Ijcrein, baä man
30 crfiirc unb fpürtc bie groffc boffjljait bc§ mcnfc^cn, ba§ ber menfc^ bcm gottc§
frommen gcfa^ nit tan l)olb fein. Sarnad} l}at er un§ geben feinen fun,
feinen ^o'^cn fc^o^ alfo milt aufegefc^üt unb aüe unfer fünb unb unflott in
7/2 Dilectio requiritur, et ut seruetur sermo ilei, qui hoc prsestant, Cliristianorum nomeu-
clatura Boli digni sunt. Cq 2 am Rande: Was das wort gottes ist. 27 4 t>nb bcr
tirte 2"" 5"*™] seruari Cq 5 geböte XIV^ 27 9 am Bande: SBie man 3U bcr licie
fumnic. A'/r'' Wie mau die lieb zu gott überkomme. 27 11 unbct jt) fc^tüg] ita uerberibus
et plagis afficeret Cq 12 unb bis uml6 fehlt Cq grloctid^ B 13114 ut noUs uelis diligere
me cogaris Cq 15 fd^toin] sordibus Cq 18 ut nisi saxei simua ex toto corde eutn
diligere cogamur Cq 20 am Bande: Wie alle gebott erfüll werde 27 23 itia^t XIV
mad^ 27 cr§] er 27 25 bemutiflnid^ XIV27 26 pröpto et alacrl animo pximis
inseruit, et omnes dilectionis numeros in eis absoluit Cq 28 be§ flcfa^ XIV 27 am Bande:
SBarüb ba§ flelnfe »ö got flrten fei). XIV^ 29 mcnfc^e 27^
158 !Ptcbigteii bc? aofjte-S 1522
bom c\rof)cnn inov fcljiicv flvofjcn c^uticifait ticrfcnrft imb eibrcndt, ba§ ba§
l)cil! fiil) bic o,xoi\cn lieb itiib Uuiltl)nt infifi,] 3ie{)cu laffcn, lüibcvumb ju
lieben unb bniiiac^ 3Ü cvfiillung cjotlidjev gcpot flcviic mit aincm toitligen
l)erl3en bcvait fein, fünft tan baS l)eil! nit lieben ober liebf)aben, e§ mu^
jiiDov ).nel)fen, ba§ e§ jü bov geliebet fei) Inorben. 9^nn !an man ba§ nit *
t^unn, bainmb tom;)t got f)eer unb fa^et ba» l)er^ unb faget: Seerne mt)(i)
ertennen. &) Juev bljftu? ^ff) 6in bev (Jt)viftu§ ber ict) mtjä) in ba§ eHenb
geftecf't l}ab, beine fünb evbrencft in meiner gcred}tigfait. Sie erfantnu^ bie
crhjel)c^t bir bein l^er^, ba§ hu bl)(f) mü§t 311 mir !eren. ?llfo fdjorpfft man
bie liebe, mann man lernet Uia» Cf)riftn§ fei), unb in bem fol ficf) ain (J^rift w
Str. 9,23 frümen, mie fiicvemiay fagt. ßop. ij. '9Jon glorietur fopieuu in fopiencia
fua .3c. @§ brangc !ain n)el)|er in fetjner menfc^Il)d)er h)eiff3t)ait', e§ brang
fain getimlttiger auff feinen gemalt, eS brang tain teirfjcr auff feine rei(f)=
tunier, fonber baranf brang er, tner ba brangen teil, ba§ er mic^ erfenne
unb loiffj toie ic^ ain got bin, ber barmml)er^ig!ait, gerieft unb gcred)tig!Ql)t 15
2. ^ctrt 3, 18 auf erben ntai^'. ?llfo fagt auc^ 5petru§ 'loacl)ent in ber erfontnuS ßl)rifti',
m S6, 13 Don ber er!antnuy ift in aüen propljetcn, al» '51 f acte boniini quia beuit' .k.
v\.ui,i'% facie bomini commota eft terra' unb an \)'ü cnben meev. Sa» angeftc^t
(ift erfanbtnn§ 6f)iifti) foll e§ gar t^nn, bann fo Dcrftodt ift niemanbtS, c§
menbet in umb unb fein 'i)ex^ jerfdjmiip , inenn e'j in ertcnnet unb haB 20
angfic^t bie ertantnu» mac^t, ba§ man frumb mirt unb bleibt, toie @faia§
fagt ■©§ toirt ain mal ain jeit lommen, i>a§ bie cr!antnu§ loirtt bo^er
f(^mi)mmen Voie ain finbtftufe', had ift gcfc^e^en jfi ber jeit ber Stpofteln.
Sarumb mer got ll)eb l)at, ber f)altet feine gepott, S)ie liebe bringt göltet
ertantnu». Dhm toeiter: 25
ttnnb mein batec inirt in lieBen.
'Unb mein Patter tnirtt in auä) lieben'. S)a§ geebt alfo 3Ü: 2ä5ann id^
erfenne, ba§ mir ßl)riftua gebient f)ab mit altem fernem leben, nnb erfenne
boy ber Pljriftuä öiot ift, fo erfenn icf) l)c|unb, ha% ba§ gotte§ mitten fei)
unb ijob e§ ß^rifto fo aufgelegt, er fol e§ tt)un. 9llfo ftepgt er burc^ 6^^rt)ftunt 30
jüm üater, \>aB maä)t bann ba§ mir ain 3ÜDerfl)c^t loed^^t 311 jm, ba3 ii) in
für ainen lieben Pater ^alte. ba§ mal)nett nun 6l)rl)ftU'3: 5Jtau müffs an
•
1 Mr|$enctt B etbtcndEt] crfeiifft XIV äT 2 fidj fehlt AB XIV 4i5 Cor amare
nescit, nisi sentiat se prius amatum. Cq 5 bai (vor elj] ba AB T bein etlenb 27
S cvbreniit] crjeüfft A'/T'äT S/9 Hsec cognitio cor excitat, ut fere dixeri, nolens uolens ad
eü cöuertaris Oj 9 etWc^d^ XIV exneiift 2r<= mir] jm 27 11 am Rande: 3n tta§
fic^ ein G^rift xümcn (oü. XIV^> 12 jc. bis weiff^ait fehlt Cq menjiJ^tic^en 27"=
13jl4 feine reid^tflmb 27 15 gerecht AB XIV 27 iudiciü Cq 16 am Bande: ij. Pet. iij. 27
18 cömota A 19 bie ettantniß d^rifti, bie mü\i eg gar 27 20 wcnben B 21 frutn AB
25 hieitcr] fort an XIV27 27 Unb bis lieben fehlt Cq am. Bande: SBie gott ein menld^e
lieb iiai. XlVb 28 alte AB lieben 27'^ 29 gott e§ A got e§ B 30 fleugt] tlett
XIV^ 27 32 Hoc Christus hie innuit, ac si diceret Cq
gjr. 28 [8. 3imi] 159
incincv (ieb aufaßen, bavnnd) tompt mann 3nui üater. ^ä) bin ain mitlcr,
bnvnmb innfj,} \ä) bor[)in (\elicbt fein', baä ift, \d) niüfe liovl)l)n fiUcn bie
flvofjcn güttljQt (?()nfti. Tarnmb Ijcbt cv ,vim aßcv elften an unb la|t
fet)nn lieb» finb für mic^ ftcvbcn, ce id) in bantmb gcbcttcn i^ab, 3a ee iä)
5 in ertant ^ab, bovnod) tiierf^^t niiv ain jfincvfljc^t unb liebe jft got nnb ha§
nin^ man fülen. 3llfo fagt er l)l)e 'meljn öntcv »nivt in lieb l)abcn', bo3 ift
er iüirt e» fülen, ba-S er ml)tt mir in ba-5 fclbig rcid) ober fampt erb gcfelit
fet), unb toljrbt bnrc^ mid) unb mit mir mit ainer ftimm fagen jüm önter
inn troftlic^er jflöcrfic^t 'A^erlUiebcr bater'. 93olgt lueitcr jm tejt:
10 Itnb Uicrbcn ain Uionunn bei) jm niacljen.
'llnb mcrben ain Uionnng bei) im mad)cn', San alfo: Inann id) bal)i)n
!omme ba-s id) baö ertenne, fo laffj ic^ in Inalttcn h)ie er irit unb lafe in
ganti aUeg aEain fein, fo h)irt mein ^er^ ain ftljEe biemütige iüonung
gotte-^. 3llfo )oürdt er mit mt)r unb uimpt fic^ mein meer an, toie er fagt
15 (Sfai. Ij-bj. 'Jlct. üij '3^er t)imel unb erben fan mid^ nit bcgrcl)ffen bann ain-iiw^^;«
folic^er ftiller biemiitiger gaift, ber fic^ fürd^t bor meinem loort: ber ift ba
ic^ rncn loil'. Ta^in mu^ c§ fommen, ha^ ba§ Ijerl^ erfenne gotte§ eer,
gottC'j gelralt, gotteä luei^l)ait, bann fo la^tt e» got oUeä hialten, e§ Hiei^t
baB oQe§ got§ tocrd feinb, barumb !an e§ fic^ bor !ainem bing fürchten,
20 froft, l)6r ber I)elle, tobt, teüfel, armüt .k. So fagt ba§ f)er^: mein got,
ber in mir >t)onet, ber ift groffer bann teüfel, tob unb aücr gelüalt ber l)etten,
alfo inec^fet aufe beut menfdjen ain unüerjagt tru^ gegen aEem ba§ anff ber
tüelt ift, bann e» I)at got unb aEe» \m-i gott ift, t^üt allen toa» c§ nun
tl)i°in fol, unb fürd^t fid) nit. SBiberumb tna nit ift bie liebe gotö, bae
25 'galtet gote§ Joort nit, benn tnann e§ ba§ ^er| uit ^alt, fo l)alt e^ aud)
nimmer mer bie tjanb, ba fompt auc^ got nit ^in unnb mad^t aud) fain
iDonung ba, ba lüanet ber teüfel, ba gcebt ber menfc^ fl)edö ba l)in unb loirt
alfo öer^agt, ba§ er fiel) auc^ bor einem raufdjenben blat fürchtet, Seöiti. jj-öj.
'Serrebot eo§ fonitu§ folif öolantiö'. S)er menfd^ fan nt)mmer meer befteen,
30 toann in fein geiüt)ffen bet)ffet, ba% geiüiffen !an nimmer meer ftitten, loann
e§ bie fünb brurfen unb nit ain frölid^ äuöerflji^t jü got tregt, ja e§ Inurb
nibrt)ger bann bie t)ell, h)ie t)ene§ l)6'^er ift bann ber "^tjmel, ba ift nit meer
bann öer^agen unb forcfjt, ba ligen alle crcatur o6en, alfo tüirt and^ be§
teüfel» reic^ abgemalet. Sarumb gebt er loeljter unb fagt
5 am Rande: Was das sey, d' vatter würt jn lieben. 27 10 machet B 11 Unb
bis madficn fehlt Cq am Rande: Wie got in vns wont. 27 13 bemitige XIV27 15 am
Rande: SBie »njcr ^er^ ein tnonung gofe? werbt. XIV^ 16 bcmutigcr XIV2T 18 toe^B -B
20 ^ot ber] junger 27 fainem CV; 22 au^] in 27 Hoc modo in liomine gliscit inconcußa
animositas Cq »nucr^agtcr trofe 27 23 toa§ er AB XIV 27 26127 am Rande: Sffio
ber tcüffcl Wone. A'iT'b 29 SerreBit 27 botentiä 5 30 Be^ffet] :^at)ifet Ä i)tti\\et B
^c^fjjet A'/r si conscientia reraorsum sentit C'5 ftitten] [teilen ^£ ATi F» ftiEfton 27 nunquä
quicscere poterit Cq
160 ^Prebigfcn be? 3a^rc§ 1522
Itnh haö liioit bajJ jr Ijörcnt ifl iiit mrijii.
Tic luovt fein iiit mein, fonbev meines liütev§\ bü§ ev unn§ ja Bviug
3fim üatev, eintluebev mit gemiben obcv mit ungnnben, cinbtluebcv mit luft,
liebe ober mit fordet, bann auff bem müfe e§ aEe§ fteen. Sarumb ton bie
Uiortt Uevftccn tuit, Dev HevfdfjmaTjet got, ba l)ilfft bann fain leer, !ain ioort
nod) mä)U. 9hin tumpt er l)ev unb fagt:
JlDfilirtKH mein bater fennbcii Im'ii-h in meinem namcn,
'Qx tuirt eiid) bcn l)ailigen gai[t fenbcn, bev toivt ciidj evimnexen toa»
i^ eüc^ gefugt \)ah, Unnb bev t)ailig gaift 3i5l)vt eiid) lieitlären'. Unb fagt:
3iv fiatt nod) gar vanf)e nnb grobe I)ert^en unb üinbt nit öerfton loa?' ic^
eiid) gcfagt tjab, al^ev tnann bev ftaitig gaift fommen loirt, bcr loirt eüc^ fo
Altar madjcn, ba§ jr e§ auc^ füten tnerben, baä cä ba3 fei) ba§ ^ä) euä)
3iibor gcfagt t)al6e. 3IIfo t)at bev t)ailig gaift aUain aufe geftvic^cn bie
gefd)vifftt unnb C?()viftu§ unb fjobm bie ftar gemacht. 5ltfo bie er!anbtnu§
ift gnügfam, bie mad)t baä id) bann erfütle ©otte« gepot. 3)arnod) bin ic^
nit meer fi^ulbig.
29 9. atuni 1522
^rcbigt (im ^^ftugftmontnge.
jfciia fcfunba J2»cntOcfO)tc^
fiipcc €uaiigcliuin 3Ioljaiini^ .3. lEutljeri Sinterpcetamcn. SCmia. 1522.
Sof). 3, 16 ^Ic enini bilcjrit.
|?t§ ift auä) ber rechten ©uangelia cin§, loie ft) 3oi)nne§ pflegt jufdjveiben,
ben er befdjrcibt fie alfo, ba§ er lool altein ein ©uangclift genanbt
m6d)t lücrben. 9Iun e§ ift tuie ir offt ge()ort l)abt haä ©uangclium, baä
man altein ben ß^riftcn erfennen lernet, unb ber ^et)lig gcl)ft lernet nic^^ mer :
barumb fe^atnet nun auff bie Inort, bie fein med)tig unb loftlid) unb qu^
D^
1 ^oren B 5 nit betftecn 27 intelligere non uult Cq S erinneren] docebit, et
suggeret Cq 9 Unb fagt fehlt Cq 11 toürt c§ cüd5 XIVJ7 12 am Ennde: Ser ^eljtig
geift fttdd^t ollein bie gejc^rifft oufe. XIT^ 13ll4 sie spiritus sanctus scripturam tantuni,
et Christiim illustrault, et cognoljilera feeit. Cr/ 14 jd^rifflt 7J Gljriftum 27 ftaben] ^at 27
ITjW %m $fingftmontag ba§ ©uangeliu. (©reongctium V) Sonn. üj. 'JHfo ^at got bie Welt Iie6
gcfioit. 3c. BCX1V27 3Jn bem anbctn 5Pfiiigftog. 9Iuff bo§ Gwangelium Sf^anni^ om .iij. ©ic
enim bitejit beu§ munbü. EF 5ln bem anbetn $fingftag auff ba§ (Suangellum om btitten 6a})ittcl.
©ic enim bitejit beu§ munbum. G IS 3lnno .1522. fehlt D 20 toic] fo G 21 er
(nach ben;] ber BC XIV 27 eo filo Euangelia contexit Cq «ol] Wot F fehlt G 22 'Mafien
BCXIV27 23 ß^riften] ßriftum B G^riftum C XIV 27 Srifte D leerne B lerne
CXir27 teeret B teret CXIV27 nid^fe] nid^t nit C am Bande: 2öa§ bcr l^e^lig geift
leer. XI V^ Der heylig geist leret nichts (nit J) mer dann Cliristura erkennen. 27 24 nun
eben auff BC nur eben »ff XIV27 unb (vor löftua^) fehlt SCXIV27
9Jt. 29 [9. 3unil 161
bei- ntoffen troftlicf): '^Ufo I)at got bie hjclt geliebt, aiiff bn§ ev fein el)uige§
Iicbfte§ ftnbt gebenn l)at, auff ba» \vcx in ^i)n gelauBet ber betbcrb nid)t,
fiinbev l)ab baS eiviige leben'.
yjnn fcdjt 'iv ba§ bev CHjriftnS nid^ts anbcr§ tf)iit, ben boS ev un» ben
'•> liattev fne^ mad) unb bnrd^ fic^ bring juni imttev, imnb bal)l)n geet e% QÜel
\mi (5l)viftu-j tf)ut, baö Unv jn bem Uatev ein feine liepticfje ^iiHcrficbt
gelüinnen, ban tncnn \vh ben unter forrf}ten fo ifta gefdjcljcn, fonber foüen
ein feine finbliclK lieb jn im tragen. 5hi fagt er t)ie, ber Datier ^ab bie
lüclt fo lieb gel)aOt, aljo and) baö er fein licbs finbt fiir fte geben t)at, nnb
10 feljt nny ein mittel Inie tnir jnm Uater fotlen fummen, \velä)& (^tjriftn» ift.
2)an tc^ tjab Dor offt gejagt, i)a§ ber glanb nid)t aücin genug fei) ju got,
fnnber bie !t)cift mn^ auc^ ba fein: bie S^urden nnb ^uben glauben aud) an
got, aber an mittel nnb tl)oft. äiJa§ ift nun bie f t)oft ? ba§ ,^el)gt ba>3 t^nan-
gclium alt)ie, bcuu ber Ijdjlig gel)ft lernt allentl)atben, baö »üir ben üater nit
15 an mittel l)aben önb lüila nit leiben, ba» loir an bifj mittel jum öatter geen
follcn. ^Jhin lernen un§ bie fd)ulen ,5um Haler ^ugeeu an mittel burd) unfcr
mercf: ba-s t)el)ft ben (Sljriftnm an^ bem mittcH gelüorffen, tuie \')l)eremia§
öortt)nbigt t)onn in fprcd)cn: 'Sßir Inotlen in gruntlid) üu^ >v)ur|elen'. S)a§3«ii.>9
geet nun nit rcci^t 3U, barumb laft bei) leib nid)t alfo Ijic jugeeu nnb alfo
io öcrac^ten mir bie f)ol)eu tt)oft, bie für uns ber Datier gelocubt t)at, fuubcr
laft Unna bem Datier banden, ba§ er§ al^o georbnet tjat unb l)nt jiüifc^en
uns gefielt einen, ber 65ott ift unb got gleid) ift unb mcnf(^ ift nnb meufd)en
glcid) ift. 2)en luir fein mcnfd)en unb er ift got: luic bie .ij. perfon gegen
cinanber lanffen fo mufe ber mcufd) jn brummern geen, tnenn er lau nit
25 befteen, barumb ^a^ gott alfo temperirt, haS er einen gefielt l)at ,]u bem
2 auff fehlt BCXrVJT tecv] Wir A 4 fe^ent BC XIV ■>? bev fehlt -JT
5 Datier fehlt TiC XIV27 unb] »iin§ BCXIV27 fic^] in BC XIV 61? ut bonam spem
de patre concipiamus dj 7 nur formten J7 gefi^e^en] nüt 1'7 nihil agemns Cq foüen]
baä xo'xx BC XIV 27 8 tinbtic^e] frainbttic^e B fvaintlic^c (' freüntticöe XIV >7 trage, bo§
mac^t 6ni fetig. *3fu '27 ^ab\ ^ot .Y/l'!' y filium suiim unigenitum t'n 10 gcjcijt BC XIV27
jü »otct A'/rb jü jm 27 12 tftoft] precium (ebenso i. Folg.) Cij Scr %nxä »nnb 3ub
(3üb -Y/rb) /.'C.V/riT aut^lauffi? 12113 in Qot BC XIV 27 13 am Bande : &r)n mitid
mufjen loir ^olje jü gott jü tomcn. XI Vb isju Euaiigelion Iioc indicat. Cq 14 alijU] ofict
BCXI V an 27 tetet BC XIV27 aHent^olfi B 15 big] ba§ BCXIV27^e fehlt 27^ sine
mediatore Crj IG lernt (tcrncnt XIV 27) bie fi^ule Bnä BC XIV 27 ^ugecn] gon BCXIV27
on oin B on ein C XIV 27 17 ben] bon BCXIV27 ben DG werffen 27 18 bor--
tl)nbigt] 6or ^»)n tfjüngt (tiingt FFG) AEFG tertünbigct ^at BC XIV 27 jnen (q^nen G),
i»)rcc^enb EFG grüntlic^] gcnijttjc^ BC XIV 27 19 taffat trnä Bei) BC XIV27 laftS ICFG
%\t] I|in BCXIV27 ^ie ((|l)e G) nit alfo EFG unb] bau BCXIV27 22123 menjdö, »n
menfii^en gtcia^, bau BCXIV27 23 er got, na BC er gott. Wo XIV 27 ä>»ü -B<^'
äUJU EF jroo G XIV 27 ))er(onen BC XIV 27 23124 Si lise duse personse concurrunt,
lionio eoUiditur Gj 24 fo] ba BC bo XIV 27 Wenn] ban BC XIV 27 24l25 am Rande:
Wie Cliristus vnser mittler ist gegS got, on den nicinaiit beston mag. 27 251162, 1 in bj
mittet BCXIV27
Sut^erS SBerJe. X, 3 11
162 !Ptebigten bc? ^af)«? 1522
mittel, bei- ba Juav got imb mcnfd) ift, biird) bcn foHen Irir jum battcr
fiimmcit, mit unnjjov ffjoft tuiuicu >t)iv iiid)!} auff bringen. 3htn lernt man
olfo: man fol mit faften betten jc. feiig loerben unb jagen: rter ein ^JJtunc^
ober ^inn loirt ober Snnb ä^rigitta gebet aEc tag bet, ber fol feiig fein,
ber finbt alle bndjcr bol. 3)qö ift eben fo bil gefagt : id; loil fobil tl^iin, ba§ 5
id) ber .^cE entlauffe, mein fünbt erbempfft unnb bm .^l)mel nuff fc^lie^.
Die loiiüenn bie fljoft bei) in finben nnb rtioUen bie !l)oft bee t)ater§ an§ ben
mittel ftoffcn, bie muffen Oerberben, fcl)tcmal fie an bi^ mittel {aU burc^
6'^riftum bon bem batter aufe gnebigem loolgefaüen nnS borgepilbet) jum
bntter jn tnmmcn bermal)nen: ben C^riftuä lernt t)ie, baS loir nidjt berloren w
fein, funber baS clüigc leben l)aben, ba§ ift ba§ unnä gott l)at lieb gel)abt,
alfo ba§ er e§ in ^ot !f)often laffen fein einig» licbft§ finb, toeld^e» er ^at
geftcdt in unger elenb, l)ctt unb tob unb ^at ba» in laffen aufe fauffen, unb
ba» ift bl) treffe feiig ju lüeren.
5?u liien ein anber loeg ttier jum ^l)mel, er l)et in auä) h)ol gefegt: 15
nun ift fein anber, barumb laft un§ l)ic an ben Inortcn fangen, unfer "^erlj
feft baranff ften unb leinen unb laft un» un^er äugen 3utl)un unb fagen:
Inan id; gleich aller .S^etjligen berbienft Ijet unb alter JiundfralDen rainigletjt
unb bar ju Sant 5peter§ frumfetjt, fo geb idj boc^ ouff mein bing nichts,
funber ein anbern grunbt mu§ id) l)Qbcn, bo ic^ mid) auff palt), uemlic^ auff 20
bie loort 'gott t)at fein fun geben, auff ha5 ber bo in in glaubt (toelc^en ber
batter au§ lieb gefant '^att) ber fol feiig fein', unb mu^ barauff trogen, ba§
bu muft erl)alten fein, unb muft bic^ legtlid^ grunben auff fein bjort, ba§
fein teüffel, t)eü ober tobt unberbruden bermag, funber i>a§ toort reift ber
batter burc^ "^ett unb tobt unb aEe§ h)Q§ brau ^engt. Sarumb eB gee toie 25
e» luolle, fo fag: ba ftet gotteS Inort, ba^ ift mein fel^ unb ander barauff
id) mid^ patn, \m baä pleibt ba bleib ic^ aut^, too baä tj^nfert ba far ic^
1 toarev BCXIVä? 2 Nostro precio operam ludemus Cq 3 jc. fehlt SC XIV 27
4 SSnigitcn gefiettin BCXIV27 precatiunoulas Cq \t\n] trcrbcn ober fclig fein. BC XIV-J7
5 eien al|o G 5/6 bo§ id^] Big iä) BC fiife ic^ XrVJ7 6 exbempfft AD erbempffe
BCEFG XIV27 aufffcötufjc B ouffWtüjfe C »ff fc^tuffE XIV-27 7 ben] bem BC 27 be XIV
8 big] ba§ BCXIV27 9 öorbilbet BC fürtilbct XIV 27 prasstitutum Cq 10 (eret
BC XIV 27 11 ^ab lieb BC 12 ut etiam tilium suum unigenitum irapenderit Cq in
foftcn (toftennC')Ijat toffenßCA'/Fir tcnbte C luilc^eä ö 12jn\mm\s\tCq J3 fleftcdEt]
flcf(^ictti^G ^aim't>aiBCXIV27 unh (vor Ui) fehlt BC XIV 27 14 Imzxbtn B — O X I V 27
15 onnbetet B anbctcv XIV 27 16 onberet BCEFG XIV 27 am Bande: Snfcr eigener
grunbt. A'/P'>> 17 ften] ftürcn BCXIV fteüren 27 un§ fehlt XIV^ is gteid^] fdfion
BCXIV27 t)Me. ^ün B XIV27 18119 junäfraurten fia^ligtoit, tainigtoit, bor^u
BCXIV 27 sanctitate et castitate Cq 19 nii^t§ nitt C 20 barauff idf) mic^ ian G
21 ber bo] toer ba BC mx bo XIV 27 Weüiäiem B ttilc^e G 22 muft B XIV 27 mußt 0
23 erhalten] er:öo6en BCXIV 27 feine luovt BCXIV 27 25 iftüi teüffct, snb tobt
(tobte C) BCXIV27 ba§ fid^ baran BCXn'27 26 nhUt] mot G fagen BCXIV27
onder BCXIV^27 27 reü] snb BCXIV 27 loie D Wo EFG iUud conueUi nequit,
huic iramobilis insisto. Cq ba] Bn ba B tmnb bo C m bo XIV27 271163, 1 Wo bis mug
fehlt BCXIV 27
gjt. 29 [9. 3[imi] 103
üüä) 1)1)11: bnu lüovt mii^ kftceii, bnn got fnn iiidjt liegen unb niiife ee
l^t)mel unb erben .^ufc&eittern geen, ce bann ber aller geringfte Snd^ftab ober
tittcf tion feinem tnort inn^ nacf; belelitcn. 5Jun baS lucrrfct man luot, ba»
man muß ein mittel tja&cn (nnb ba» ift b"l)riftu-3) nnb alfo ()inanff fnmmcn
5 3um Datier nnnb fagen: toii Inol id^ öor beiner 5Jtat)eftat nicf)t beftecn tan
nnb !cin C^ngf, es mn§ aU erbibmcn nnb erbittern, fo \)ai iä) borf) l)ie einen
(5l)riftnm, ben bn nidjt fanft fcinbt fein, nnnb an bcn I)a(t irf; mid) nnb anff
bie lüort, ha^ bn mid) bnrd) ben tnilt anemen; bn lüivft inid) nit Uerluerffcn,
bn ninft ce in DcrUierif cnn : alfo mn§ man fnmmen jnm Datier bnrd) ba§,
10 bay man ein feine licfilid)e jnDerfid)! ]n im geUunne. 5)a§ erl)clt ein blobe»
Dcr,5agt» gelniffen nnb inad)t bcs gernig, fnnft l)ilfft nid)t Incbcr flappern
noc^ plappern nod^ fein Inerd, Inie ^cl)lig e§ nnr gcnanbt mag tnerben, ba§
gölte? gerid)t mog ftittcn nnb nnns in nnfcrn Ijerlien 6efribcn, bcn allein
gottes Inort. ©ot l)at anß Heb nnnä feinen fnn geben, bnrd) bcn luir feiig
15 foüen hterben, Sarumb laft bir fein anber pan machen bon bie nnb !^nt bic^
bor ,3nfa^, ben ber bcrberbt« gar, bcn ber ein jnfa^ niad)t, ber fnrt bid) bon
ber regten ban ben l)ol^liieg, barnmb la^ bein geluiffcn fleüen auff lein
hjercfe, anff fein§ l)cl)ligcn beibienfl, fnnber aEein anff ba§ hjort gotte§, ber
tüirt bir nid^l liegen, fnnber feiner 5nfagnng gcnng ll)nn. To crgrcifftn got
20 mit feinen al)gcn luorlen, baranff bn bein i}cxi} unb Iroft palncn, grnnbcn
unb fteen lanft.
9tun bolgel Incitler '®ol l)al nit feinen fnn gefanbl in bie lüelt, anff jofi. a, n
ha^ er bie Inelt x\ä)t, fuiibcr ba§ bie Inclt bnrc^ in feiig loerbt'. W\t bcn
hjorten !an man aber got ergreiffen, loie er ban ]n ergrciffcn ift: fo fanft
25 bn im nit nac^ lanffen, er laufft bir nad^ unb bilbl bir feinen fnn alfo bor,
1 mugt fror et) BC XIV -27 •> erb G ju ttümmcrn }i ju ttümmetcn C XIV -27
oOet fMl BC XIV 27 213 qu.im ut apiculus aut iota de uerbo eius periret. Cj 3 mußt B
muffet C muft XIV 27 mexd idoI BVXIV27 4 man ainen matter (ainen mittler C)
fiain miife BC man einen mitteler ^aie muffj XIV27 C oUe§ BCEFG XIV 27 crb=
tibmcn B bo^ ()ic] ol^flc BCX1V27 7 bcn] bem BCEFü XIV27 unnb on] »nber
BCXIV27 ben] be B bem CG 7;S auff (»ff XIV) beinern tnort BC XIV 27 Ulio bnxä)
ba mä BCXIV27<^^ iuxä) (J^riftil, bj man 27 <^ 10 erbotet BCXIV27 10; 11 am
Bande: S!Bo§ ein red^t rmoiä gctoiffcn moc^. XlVb n be§] c§ BCX1V27 ba§ EFG ge-
Tuwig BCEF XIV 27 gercuwig G nid^i B nic§ll CXIV27 11J12 toeber iapptn noc^
pattern (ptatcrn D) AD Weber Watten, woS) Pfaffen, ober läppen, flein OJe»)n C) BCXIV27
mibb' flappern (ftappcre G) nod^ patpcrn (plappern G) EFG nee rasurse nee cueuUi Cq
12 toerdf ift, ttiie ■J7 nur] l)tTier B immer C ^emer XIV 27 13 mög] mag ECO XIV 27
müg /> müi EF onnfrem iJ tmfcrcm CXIV27 14 golteä toorl] bie worttc göltet C am
Bande: Gotts wort. 27 L'i la^ BCEFG XIV 27 am Rande: ^^riftuä Ictibct feinen 3Ü=
\a%. XIV^ la jufo^, ber »erbertet e§ BC XIV 27 16117 a regia uia, in auia C'j
17 Bau in ben BCXIV27 fteüen] flehen ö 18 werd BD Iein§] toin E fein FO
am Rande: Werckheyhgea. 27 jy beiner jüfagung -BCATFi" genüge C 20 aignen JS
ü^gnen C eijgncn XIV^27 21 fteen] ftellcn BC XIV27 25 im nu nit BC jm nu nit
XIV 27 laft B lafft C
11*
1G4 5prcbiglcn bc§ a(at)tc3 1522
bivi er fcl) ein l)el)Iaiib unnb iiidjt ein SJidjtev, barbuvd) tiicd)ft bii nun bein
,5ul)eifid)t jum luitev. 5iun liat'cn fie ben fiiimnieu ()el)lanbt gebilbt boi
einen '){iil)tei-, bavumb ift I)cv funimen bei- Ijctjltgen binft, ha^ man fid)
ablüenbt üou (Sl)vifto iinb 3nftud)t l)at Im ben Ijcljligen, ben rtir meinen bie
lieljligen fein un» gnebig unnb genaigtcv ben got felber. S)o {)cv futnbt c§, &
ba» bcv fpric^t: ©anb ^'etev i[t mein '2lpoftl, bev anbev: S. ^Poul i[t mein
S^Jotvon JC. 5}un ba§ !nn ßJott nid^t lel)bcn, bic ($n muB @ott gel^oven,
3c(. 42,s'@lt)riam meant non babo altcii' ©faie .24. S)enn mein gcloifjen mufe ften
nuff eim giunb, baä bte elüig loiffcnbe loar'^e^t ift, fünft felts. 9Jun a6cr
ift got nHein bie >iiavT)eit, anff bem mu^ fteen ba§ gelniffen unb auff nic§^ m
mev. äßenn mau nu i^fjviftnm olfo cinbitbct, has er t)err aUeiu fei), ben
forest ic^, fo uolget ben balbt barauf;, baB i(S) ^m feinbt toerbc unb loerbt
Qud) ftndjtfüm l'or got unb [)a§ nuc^ ben, fo ift bann \)a§ {)cr^ öol gifft
uub gotö lefteruug: ober \vm iä) l)u alfo erfenu loie in baä (äuongelium
abemalt, boS ic^ in erlange öor ben groften freuubt ben mein ^er^ ertoellen i»
tunbte, fo fteet ey loot uub folget balbt Heb brau^, benu e§ !au un§ !et)n
frcnnbt fooil tt)un aU uns ber tf)an ^at: bo Oergi^ ic^ öater unb muter
nnb t)ab in lieb, bo ttirt jutierfic^t, fünft Inen mau in fordet, fo feit man
^t;n auf loerd uub ftoft ben (5£)riftum au^ bem mittel uub mill alfo ju got
lauffen, bo bridjt man ben Ijalfj ob. S^o mit gefdji^t in eben ba§, lote ber 20
W.53, e^pfotm fogt: 'JrcpiboOerunt übt uon erat timor, Sie Ijoben fic^ geforc^t, bo
spt. 2s, 1 !ein ford)t lnar\ 3tem S)er toeil mann probe: 28. 'gugit impiu§ nemiue
perfequcnte'. t.tn fie ^oben ein ftorrig i}a^ uub fordeten ß^riftum, ber in
boc^ am freuutlic^ften ift, uub lauffen, mie lool fie niemaubt Oerfolget, oüein
öor ireu ftorrigcu Itau. S)arumb lern man ^ie, bo§ man nur ß^riftum 25
rec^t ertenne unb l)aU ben bem öoter für uub loffen in get^oft Ijaben ben
1 baburc^ BC nun bein] oin BC nu ein .\'lVi7 -J fie] isti male conciliati docto-
res Cg 2j3 am Bande: Sic »erfiuet ^aben aug ßf)rifto ein ticktet aemad^t. XI Vb Wo liär
d' lieyügen dienst, if/" 3 oincm xii^tn D batumb] batuon BCXIV27 4 ^ab XIVJT
a anebigct BC gcnebiger XIVJ7 6 ba§ bet] bol ev AD ba§ cinei (el)nct G) EFG $ou=
US EF T it. fehlt BC XIV 27 Cq S mouam bis 2i. /eldt BC XJV 27 C<j 9 \e\),
fünft BCXIV27 10 ben (bem 27^) müffcnt BCXIV27 bic gcttiffcn BCXIV27
11 iitxt] ain (ein C XIV 27) tid^ter BGXIV27 iudex Cq 12 ftcmbb ttiiitb »n Würb (wetb
XIV 27) B XIV 27 frembbe mürb, 6nb toütbc C 13 :^ag] tag EF tcttag G ouc^ fehlt G
14 am Bande: d^tiftü tcc^t ettcnncn. XIV^ 15 obemett A abmalet BC XIV 27 obbemctt
DEF obgcmelt G ir, lieb fehlt BC bataug BCEF bavauS G 17 flct^ö BCXIV27
getfian EFG unb fehlt BC 19 ftoft] tfjüt B XIV 27 t^ütt C 20 ben] bon ben
BCXIV27 ai fehlt BC XIV 27 jm eben B XIV 27 im cbenn C 21 $falmuS C
fagt. 3fic BCXIV27 trc^jitauerunt C illic trepidabant Cq timot] tunor ^1 am Rande:
Psal. lij. 27 22 tottT] ift BCXIV27 Stem fehlt EFG ^toucr. jjBij -^''^ Prouerbio. 27. Cq
23 ftotrig] fracta Cq in] innen C 24 ioä) fehlt Cq 24l25 tiepida conscientia eos in
fugam agente C'y 25 »ot ir:tmBCXlV27 toon BC Xtxet EFG nur] nun BC XIV27
26 i,tU G tQffcnt§ im ÜCZ/r taffent jn bie foft fein 2/"
5ir. 29 [9. 3uni] 165
'i)t)mä iiiib {cliflEcl)t iitib iiic^^ mecv. D »nenu einem her fpruc^ ein fiel tjni
sterben luenn e» an blje jüg gcet, baä einer an ben fpvnrf) aU)ie gebai^te, »nie
bcr f)crr nif)t tufv t()omcn yiueibnmmcn bic >üclt, fonbcr fdig ,yi nuidjcn,
bev tunbt itid)t unttri gccn fiinbcr lüuibe ciljaUen, barumb lorft er l)ie nnb
•■* trahjct K. llnb bcidyienftä alfo: bie loeil e§ ban alfo ift, ba§ ber K^riftu§
bic ff)oft ift nnb ift fnmmcn bas er fein fol unfeer ^et)tanbt, fo glaub in ben.
'9hm fagt ex:
SBer in ben glaubt ber h)irt nit gerügt. son 3. is
2;ic l)o()cn frfjnlcn n.icii fic \vbiim bie Icut fnimm nmdjen, ^0 I}ültcn
10 fic in ba^ geritzt Hör unb mai^cnn bie iicüc fo l)cl)^, bamit furcn fie baS
üoltf in ba§ erfdjrcrfnu^ unnb laffen fic ftctfcn, fcfjtücigen unb fngen nii^t
toie fie toiber l)cranfe lummcn. ''^llfü auA) f)ie [)eU er l)n invi gerieft für,
locft unb braut, aber fagct inn, Unc fic Ijerau^ lüoUcn fununen auff bie
tDel)§: @§ luirt ein gcrid^t fein, bcm luirt niemannbt entpflie^enn, benn aEein
15 ber bo glaubet im alten ^ufal!. If)uft bu ein yifaj.! bartui, fo biftu ben
t)ol^lüeg gangen unb bift bcrborbcn, bann >ua5 nit glaubt ba§ ift fi^on l)er=
loren. ^ä) bin bie aljnig pfort, bie jum l}imel geet, ber h)eg ift enge, bu
muft fc^ntot locrbcn, >uilt bu ()l)n burd) lummcn unb burc^ im fcl^ fc^licffcn.
bic mit tücrcfcn alä bic Jta'obg brüber mit mufc^clen bcl)cngt fein, bic
■M lunnenn nit burc^ bringen, barumb muftu fc^mal unnb enge Incrben. 2)a§
gcfd)id)t aber, loenn bu ann bir ticr,5agft, fombftu aber mit groffcn t)opffeden
t)ol tond, fo muft bu ftraufeu, fünft fumbft bu nici^t f)t)nburc^.
1 (cligfeil jü cvlangcn 27 lüt mect BC nit mcr XI V nicfjtä onbetä 27 2 bcm
ftJtuc^ '.' ^ic gebac^t (gcbtiiöte Ci BG XIV27 gebeizte Fi! am Hände: 3SaS man fo(t
im fterbe tiattcn. A7F'' 3 \oex] jct) BC'XIV27 4 DcrbEi-bcn bnb tmbetgon BCXIV27
toutbe] et teiirb BC XIV 27 et aUain ^ie BC et aüciit (oHen 27) ^tje XIV 27 5 txhtott EF
ttotoct G K. fehlt BCXIV27 feefc^teüfet BCFXIV27 ficfc^leüg E ftejdöteufjt G ö'ß ba§
hU t^oft ift fehlt BCXIV27 S SBet in ben glonbt, b' miitt nit geriet. Söet obet nit glaubt
bet ift fd^on getiiljt. 27 9 fc^ut ßCXIV^ ft) bie leüt hjcücn ftom (reotten ftom C) BC
ii)c bic teilt wöOen fruni XIV 27 10 bic] baä 27 hoc C-/ §eUe fehlt BC XIV27 11 in
(Ijnn G) bic BCEFG XIV27 fc^weigen fehlt BCXIV27C(j 12 aifo quc^] Stiet 27
jn au^ boä 27 13 locEt fehlt 27 tiamct BC ttömet EF ttoioct G jncn bo bc^, Wie 27
t|craii6 tomcn foHen BC XIV 27 14 emtJftic^en D 15 bo fehlt BCXIV27 bo >)n
\)\)n gtoubt G 16 gegangen BC wa§] loeiä BC XIV 27 bet ift BCXIV27 fc^ön F
jr aftgen ADEFG] a^nig BCXIV27 poxit BC XIV "■ 27 am Bande: 3)et Weg in
^l)mc[. XI V^ 18 per petra; angustias eluctari Cq l'J ollg ain 3oco6d btubei iJ AVK27
al^ üin 3acob brübei C (jui ä lacobo Cöpostellano uenit imbricatis cöcliis C</ 20 £ün=
bent BC iünben /> but^] ^Clbuti^ BCXIV27 20121 am Bande: Wie mau durch die
enge porte ingon mig 27 21 flumftu C ^o^iffcnfcdten BC ^opfenfccfen D ^o^jffenfcdfc
XIV 27 21I22 Quod si amplos saccos operibus infartos, appurtes, deponendi tibi erunt,
aliiiriui uon patebit transitus. Cq 22 muft bu fttanfen] muft bu c§ oblegen BC muft bu
fttaflffcn D müftuS (müftu 27) ablegen XIV 27 fumbft bu nic^t fjinbutc^] tanft bu ni^t ^t)n=
butc^ ftra^ffen. (ftteiffen XIV 27) BCXIV27
166 ^Ivcbigtcii be« Sotju-ä 1522
^itciaii^ folgt ha-i, \vo bcv glnuti ift, fo frf}abt tein fünbc, bemt ev macf)t
un§ 6l)rilto cljgcii, tuo bcf glaub nbcv nidjt, i)'t cii^bar foidjt imnb t)Q§
gottcä ober ein raufd^en bc§ fm)en lebeuS. £)a§ I)Qbcii tuir aucf; nun gct)6rt,
biiü bcv l)cl)lig gdift bic lucU Juirb ftraffcit iimft bcv jimbc lucgen, baS ift bn§
fic uit nit iiiid) glaubt t)abcu, hau ift oUeiu bic füub, bcv imglaub. ®cv glaub 5
Dcvfdjliugt alle fünb, bev ungloub mac^t, baii man 90t nit evlcnt, bovumb
findjt man fic Hov im: »nen man fit^ findjt, ba l)aft man l)n unb Icftcvt in
uunb tbiit alle fünbc auff einen l)auffcn, folget Icincm gebot uid^t.
Sofi. 3, tsjßiui l^ört hiic rr Ijic ein uiteijl feiler: 'liiev nit oclautiet bev ift fcöon UcrbaniBt'
unb baö ifi nun bic uvfatlö Inie ljf'-'"ädj folget: 10
3oO 3, 19 ''Das Sied}t ift fummcn in bic hielt, abev bic hielt l)att bl)c ginftevnufe
licbcv get)abt tuen bau licc^t'. X-ai Vied)t ift bev l)cvv (5t)viftuä unb fein
cvfantnu^, ba§ man l)n alfo er!enne, hjie cv l^te abgcmolet ftet)et. 3n i^ifcitt
(Juaugelio in bem fd)epfft bn einen glanl^ gleich luie bu in bic ©unnen fed§ft,
lua» bo 6)ott fei): bau liedjt ift fummen in bic Inelt buvd) ben mnnbt ber is
'Jlpofteln unb !^at glen^et buvc^ bic ganljcn luelt, unb man ift im feinbt,
allein buvc^ bcv fünbt miUcn obcv umb bev bofcn lucvd tuillcn, bcn loavumb
lel)bcn bcv 33abft, 23ifd)off, ^Pfaffen unb i)Jhiuidj nit, baä man ive biug!
ftvafft unnb fag l)n luev fic finnbt ? Senn ive äl^cvcE finnbt böfec. ^JJun ba^
Siedet maä)t offenbave, ba§ alles biug nid)t§ fct) unb muffen allein ben 2»
6t)viftnnt l)abcu; lucn man im ba§ 2kä)t bvingt fo fagen fic: cl) fol id) ban
fo lang umb fünft gcfaft uub gcbctt tjabcn? follcu äße (Sötte» Inevd umb
fünft gcfd}cf)en fein? au^ bu !e|cv. £)en mit bcv tociß, lucn ba§ fl)ele, folt
1 $ctau6 BC §cru6 XIV-JT fo| ba ßO bo ÄIV27 2 abn fehlt G ift ADÜFG]
ift, ba (bo .\'IV27) ift BCXTV27 einbtwebei; BXIV27 einbitocbtet C cntlocber G
3 tufc^eiibtjg ro»)lbcä leticn B XIV 27 ritjdjenbigd teitbe^ leBcnn C uita cnuia et fera Cij nun
fekli G 4 bcrer fünnbc C tnEgen] luiUen (■/ 5 inn (in XIV27) mi$ gcgtaufit (gE=
glaiubet C) BCX[V27 geglaubt EFG 6 »erjdötingt] »erbilgt B XIV 27 wibitgct C bcr--
id^tiiit V »etfc^littbt EFG (ünbt (funbt G), obet EFG am Bande: Set bnglaube ift oUcitt
fünb. XIV^ 7 fi^ bor BCEFGXIV27 fo Raffet BCXIV27 H mä^i fehlt 27'
ö ^ie] nun BO nu XIV27 fc^on F 10 nun] nit 27'' 11 finfternljg F finftcrnt)§ G
12 iBcnJ ban BCXIV27 13 abgenialcl] expressus dj flehet B('GXIV27] fi^et ADEF
am Rande: Sa§ lied^t ift Ibmen in bie luelt. XI V^ 14 einen] einem ^1 ainem ß bifc
fonnen C fe^eft BCEF ftj^eft G ir, gleiitjet] geleüii^lct BC XIV27 gcgle^et G ganfee
BVX1V27 im] ^n F \fyn G 17 oUol)n (atlain C oücin XIV27) umb ber bioffen (böfen 27)
mxä BCXIV27 IS U))M (• Smö^ XIV^27 müni^ B m{m(^ F jr bing £C
ajn Bande: SPfaffen ^affent bj lied^t. XI V^ Warumb der Babst vn sein auhang kein straff
duldet. 27 l'J faget BC XI]' 27 fagt DEFG feljenb 5t' feljent A'/F27 ffienn] ba§ 27c
20 aUe bing G aüc unfere hing niiiH (ni^l XIV 27) feinb (feinbt C)BCXIV27 21 im]
nun BC nu XIV27 jn EF ^^n G fol] folt B XIV 27 foltt C 22 olfo lang
BCXIV27 ©otteä] gutte B gute C gute Xir27 231107,1 feelcn jolt, toolte niemant
meet C
9Jt. 29 [9. Suni] 167
hjol niemand ju SSigilicii itnb ■JJJcfe gcBcn, ba mit luiib ban irc tüd^en
fc^mal iinb bic !el(cv leer, bas mögen fic bann nic^t Icl)ben, bantmb muffen
fie bnä l'icdjt bnkn. 5hin l)at fie (^ot alfo nerblenb, hcii fie ive f)eilj auff
ftcin unb Ijollj paluen unb Inffen beu giunb, bic loar^eljt, ligen unb ba\vm
5 nit auff ben (Sf)nftum.
2)0» Guangetium tuil ntier bie f)ev| pa\vm auff bie etoigc gi&nt(itf)e
lüarl)Cl)t. 9hin tocn mon l)u baö nemen fot, fo mufe mou bann baö >iiovt,
ba§ baä liecf}t ift, biaudjcn, S)enn Uedjt ift ber glaub unb ba§ eitcntnufe
(5l)rifti, J^infternufe ift aber bic öcrnunfft unb gutbundcl, bic unnä levett
10 auff lücvdE^ balren. 5hin tncnn mann baö umbftoffcn hjill, fo mu^ man baä
liec^t bringen unb auff beilcn ire tuerö, ba§ fie ju fdjanbcn loerben: haB
lüotten fie han nid^t lel)bcn funber ir bing erlialten unb befc^irmen. S)a mit
lücrbcn fic bifeem liedjt feinbt, ba§ iftö bo er fagct: '©ic Ijaffcn baö licdjt 3o^-3.2o
barumb baB fl) übel tt)un, ben fi füren ein fdjentlicf) leben, iucldjca fic boc^
»s ba§ befte bundt, unb ber teuffei loil auc^ fc^on fein unb auc^ gern an einen
reinen ort fi|cn, nit l)inbcr bcm bcrg l)uden fonbcr im t)cr|cn unb nid)t
3U liedjt lommen: ben bedcl tuil er erhalten, baä man nit fcc^ baä
ungerecht fe^.
5lu mu^ an ben tag !ummcn, ben bic fun left iren auffgangf barumb
20 nit, ob ii) faul bin unb nod) gern ein ftunb ober i\m loolt fd)laffen. 5Jcl)n
fic gect l)crfur, berbirgt ircn fd)cl)n nii^t unnb baö liec^t, loie tool e§ mir
Iriber ift: alfo loil bie fonn ber gercc^tig!el)t aufgcen. 2)arumb fedjt ir baö
fie in ba§ lice^t nit Inbücn, funber ir funbt unb bofc toerd Hcrbccfcn unb
fc^u^en, bamit Hcrbiencn fic baä urtcl)l, bau fie f)abcn nit allein bo^c iocrd
a.'. tf)an, funber iDoün fic aud) öertcljbigcn, baö jiriifeltige funbe ift. 5lber bl)
1 nicmäll mcet B niemätS wer XIV27 mcffen BC XIV 27 toutbt EF toutb G
tüc^en] tirc^cn BC XIV '7 lj2 quse res culiuas eorum niire frigidas redderet, et proin-
ptuaria exhauriret. Cr/ 2 lax (löte C') Werben, baä BC XIV odiosum ijisis est. Cj
3 in^cnliiaWtn BC XIV 27 al\o fehlt BC XIV 27 [x tttxt BC XIV27 J gtunbt ber hiar-
l^ait D 6 bie l^er^en BC XIV27 ewig D arünbttidöe BCEF grünttii^c D irrefutabili Cq
7 nemenn (nemen C XIV27) tmnb timfiftoflen hjiU, fo BC XIV 27 7liO mufe bis toitt fo fehlt
BC XI V 27 Cq 7 bann fehlt G XI V 27 9 flut bunifen FC 11 brengen FG 12 binngc C
13 baä ift bä ber f)err (^ette C) fagt BCXIV27 14 fd^onbllid^ä C toild^cä G 15 boft
baucht B beft baucht C f^on BG aincm BCD einem EF27 et)ncm G 16 reinen fehlt D
nit Bor b' t^iir 27 iiec pro foribus iacere Cq {)l)nben jm B ^inben imm C ^inbe im XIV 27
^ucEcnJ ligen BCXIV27 1)'oien D 17 juj jüm BC XIV 27 jum G erlialten] ^abcn
BCXIV27 fe^e BCEFGXIV27 17J18 bo§ önnred^t (Bnred^t C XIV 27). BC XIV 27
19 muß eä BCXIV 27 \ä)tt)tt tmb aauffgang C 20 bnb gern tooU ain (einn C ein XIV27)
BCXIV27 im FG XIV 27 tvoU fehlt BC XI V 27 m'olt EF 5i trnb »erborgt /iC'A'/F2r
fdiein Bnb licdjt nicft§ nichts XIV 27) wie B XI\'27 fc^cl)n lict^t nic^l, Wie C 22 fe^ct EFG
25 tt)fin B l^ünb C tifon XIV 27 iBÖttn fie] ft) wettenbä B fie möUenä C f^e tnöUentS XIV 27
jWe^fcltige FG ä«)et)feltig XIV27 25ll6S,l am Bande: ®ic frömen fc^euhJC baä tied^t
nid^t. XI V^ Wie der recht christ au das liecht begert. 27
1(38 SPrcbigtcii be« ^at)xei 1522
fiiimmcn fiuiimcn gcveii l^uiiii liedjt, nuff bas ix hjcvd offcnbai- trerbc unb
iaffcii ivc lueic! einen l)eben urteljlen lucv um h)il, unb laffen fic^ ben tciiffel
Uml eroniinieiTU, boii fi) [)al)cn nvuub guet flctuiicft, bavumO baS er ben
glauben l)iit unb geet biit)l)n in glauben unb l)ilttt ben avmen. Sic tütxd
Uiiicft got in im, bie funneu bcun n[ä)U bo^ fein, bev lan ben alle ric^ter 5
luol über fein U'erd: leiben, barumb ift eS ein fein bing! unib einen glaubigen
menfdjen: lueun man im feine »ucvd: beilniifft , fo fagt er felbft: i^a e» ift
nidjtu guttcö fo bil an mir gelegen ift, aber bie lüerd bie mein '^er Gfjriftuä
in mir tl)nt, bie fein allein gut. 2)er loit !ein eer '^abcu, fd)rcl)bt e8 got aEe§
Ijeljm, iüil allein in got l)aben tuaä er l)abeu fol, ber lan lool jum liedjt 10
geen unb befteu k.
''Run l)aben tüiv gel)ört lüa§ unfer troft unb cntlid^e einige 3uberfid;t
fei), bo Wix uu§ auff gruubcn unb batiien follen, ba§ ja fein menfd}, ber ein
(Sl)rift fein »tut, im bornem ein lueril, ba burd) er feiig lucrben bcrmein,
allein ben (5l)riftum, beu eä al§ f^oft '^at. S)a muffen loir l)l)nburc^ fummen 15
3n ber feligfeljt unb burd) mä)^ nu'cr. 9hiu iDenn man auff ein toerd baut,
baö ift balbt loibcr gottes guab, nun muffen luir nud) nit luiberumb on
h)crd bleiben, lüie bie frechen topff fagen: et) fo Inil id) lein Inerä mer t^un
ouff ba§ id; feiig loerb. ^ui bn barffft nidjtö mer tl)uu ha§ ha nott fei) jur
feligtel)t, jnbergebung ber fünb unb 3uerrettung ber getuiffen, bu l)aft genug= 20
fam an beinern glauben, aber bein nec^fter '^at noc^ nit gnugfam, bem muft
bu anc^ l)clffenn, barumb left bid) nnd) gott leben (fünft müft mau bir al^o
balb ben fofiff ab reiffen), ha^ bu mit beinern leben nid)t bir funbcr beinem
ned)ften bieneft. '^llfeo (?,l)riftus l)et aud) gnugfam, cy >üar fein toaS bt) tnelt
l)et, ber l)et e§ auc^ laffen mögen: ober ia§ ift uit ein rec^t leben, ^\a ber= 25
7/2 beä i« tuercE müg (mög A'J\'-J7) tjebetman bvlaitcit iDev nun (bo A'/T'') itieE (wotlc C
)nba. A'ira?) BCÄIV2T 2 bem teüffet AD 3 gütten gtunb B flutten gtunbt C'XIV27
er] 19 B fic C f^e XIV27 4 fiabcn, önnb gonb BCXIl'27 inj jm liCEFXIV27
m G :§elffen BC XIV 27 5 im] inen BCXIV27 tünbcn D nicötg] nit BCXIV27
ben] ba F<! 6'7 oin gläubig (glauliig XIV 27) mcnjc^ B XIV 27 7 im] in AD
»crmutfft F fptic^t (ipricf) (') er BV XIV27 fetbä BCEFG » mein ^er fehlt C,/
9 aüci fehlt BCXIV27 11 jubeftctjcn (i K. fehlt IK'Fd Xir27 12 einige] eloige EFG
13 fcl)] ift BCXIV27 aufj botocn '' 14 fürncmen B fürnemmen C für ncmc FF bar=
burc^ Bi'EF jü toerbcn BC XIV 27 ncrmeint G 15 aUein ben] bon aUeiu burc^ 27
ben e§] bej eä O ijui eam nobis sui jpsius impencJio couiparauit CV/ üUc§ gcfoftett C
getoft B XIV 27 16 jur B XIV 27 jur C 17 aXS balb 27 18 lein gut tecrd
BCXIV27 am Bande: SBie mö gfltte Weril t^iin müfe. A'/n» 79 ba nott fe^ fehlt
BCXIV27 fe^ fehlt G 20 jür bcrgcbung BC XIV 27 fünb, aur (jü C) etrctüg
BCXIV27 gehjiffen biene, bu BC XIV27 21 proximus tuus penuiia laborat Cf/ %al
nit genug BCXIV27 22 lafet er bic^ auii^ leben C 22123 ol0 bolb bcincn BCXIV27
statin! ä percepta fide t cuntuberuio hominü excetlencluin tibi esset Cq 23124 beinen
neiiöftcn 27^ 24 g^tifluä ber ^err (^erre 0) ^ot BCXIV27 genug BGXIV27 mx\
wag BCXIV27 25 E§] »nS 27 mügen (mügenn C) loffen £C'A'/F27 251169,1 \Kt--
malabcijct BO
Dir. 29 [9. 3uiu] 169
malcbcijt öiib öcifludjt fcl) ba§ leben tu bic "^el ^inctn, bau im oEetn lebt,
ben ba§ tft t)cl)bnifii} uiib nit 6^riftltdj, Suubci- bic lijjuubt giuig I)aben tioii
C»f)rifto, bie muficii bcm 23ilbt Pl)vi[ti iiacljuolflcn uiib a\i\] I)eilicii flninbt
bcm iierf}ftcii luoltljiui >uie er iiuö tl)aii l)ot, fiel) imb oii alleö lunmciiicn
5 etlüoä ba biivd^ jiicrlangeii , iiUciu aiigefel)cn ba§ e§ got gefiele. Hub luii:
C^f)vil"tit fein gcleid) n(§ Uieii ein finb gctunen ift in be§ tintcvy f)anfe, ba§
biingt bie evbfi^afft mit fleifcf) unb btiit nnb bem getjiirt bl) erbfcf)afft an^
bcr geburbt unnb bringt fie mit bcr gebart in§ l)ciu%. Sin fnec^t aber ber
bringt fein ücrbinft nicf;t in§ f)au^ fnnber au^ bcm f)au6, nod; tt)o ha'^ ünb
10 crlimctjBen ift, fü mn^ cö bennorf) haä erbe t)elffcn mcrcn unnb beffcru, ba§
groffer nnb bcffcr Juerbt. -JJic^t ha^ er baS mnfj getuinncn mit bcm lücrcfeu,
funber cö ift fc^on mit bcr geburbt crlaunget. ?llfeo aucf; tuen loir tin got
glauben, fo fcl)u »nir f(^on erben nnb borffcn e3 mit feinen Incrrfcu ertaugen,
uod} beunod} mu^ U)iry bem bater t)elffcu mcrcu. 'JUfo fagt auc^ '^^anlu§
15 ob 5pi)iltp. '^ixkt eud) h)ie tr ftet in (J^rifto, ob er lool in ber gotlic^euwi.a,:
formm Umr, nod; '^ette er fid) beö gceto^eret' k. ®aö ift fürt ein folid)en
fi'iffeu luanbcl, bas ir bem (Ji'empcl 6f)rifti glcic^ loerbet nnb bcm ncd;fteu
t)clfft mit leib uub gut unb bendt nit jugelrinnen bie gcburb mit ben
loerdcu, bcfc^n^t bt) tintfd;afft nit mit el)gener t)crmcffcnl)cl)t, funber mit bcm
20 glauben unb tjelfft baä 9{cd;t au^brcljttenn.
3 am Bande: Was ein cluisüich leben sey. 27 2j3 gnug Don G^tifto Iioben G
4 gel^ö BCX1V27 unb fehlt C XIV 27 fürncinen BC XIV27 tictmoinen D 5 bar--
butd^ nCEFXIV27 aefielc] olfo gefoHe BCX1V27 6 gcteidö fehlt BV am Bande:
ß^riftc jetnb tinbet Dnnb etben. XI V^ Hye leer wo zu die reclile clnistlichen werck gericht
sein sollen. 27 8 ber (nach aUx) fehlt BCGXIV27 0 fElncti Detbienft BC XIV 27
m] locft BCXIV27 10 bannoc^t BDEF iitnmä)i G lOjll bog cä <),xh\\n BC XIV 27
11 Witt BC Wütt XIV 27 bem Ä] be B ben CDEFGXIV27 13 ?i^oii D
bürffenä iJCJ/rsr laincm toeicE BCXIV27 14 bafloc^t BCDEFG müffent
(muffen CEF muffen G) wit e§ BCEFXIV27 qjoutuS au(^ BC XIV 27 15 ab
«P^itipfenlctn C ju ben $t)ilit)cnfetn EEG ad Coloß. Cq h)te tt ftct fehlt G ftet] fe^en
BCXIV27 am Bande: IMiilip. ij. 27 16 form BCDG XIV27 form jE fovmb i'" mag
iiCM7K27 ^ette] ^at /iC t)att A7F27 jc.l ©1)&e BXIV27 ©ifie C Vides C'y fürt]
für BCXIV27 für G fotc^c FG 17 jüffen] eüffetlic^cn />'tM'/F27 externam Cq
Werben BC XIV27 18 gcbendt EG gebend F nun cogitantes per hoc lisereditatem
primum acquirere Cq 19 Jutfi^offt A lübtfc^afft D lunbtfi^afft EF adoptionem Cq
20 Wcdjt] tcic^ B XIV 27 et ut Cbristi regnuin latiiis porrigatur, operam diligentem
nauate. Cq
170 !Prebigtcii bei ^aljxei 1522
30 10. Sunt 1522
^^rebigt am ^'fiiißftbicn^tng.
^.^crnio Jfcriii lOTcitia jpcntljciaftcö fiipcr €iiflnödiiini Slaöfimi- 1 <=>,
500.10, iff. '2llmcn amen bico boüt^: qiii noii intrat per oftiinn in obilc
für et latro rft.' H?ittcn6crgc a "iCntljcra cclc&ratu^.
JllniiQ .1. 5. 22.
D
\%j temingclium Icictt Hott bcm 3(mpt ju prebigeii, tüie ba§ geftalt fct) s
unb iuag e§ JoürcEt unb loie maii§ mifebrauc^t, unb ift tüol faft not
SRöm. 1, leju tuiffcn unb ift fdjicv baö tjodjft. Senn fonb 5panlu§ 9t6mt fein ^ilmbt fo
^od), ba3 buvd) bas rjcifurfumM baä Inovt tüeW}e§ ba feiig maä)t. 5tun bau
muffen iüir l)anblcn, bie ineit eä ba§ (Suangelium ^er gibt unb mitt bringt,
bog ioirt bcm Sapft fauer in bie nafeu gct)en, loie fol id) im aber tf)un'? w
nun fpric^t bcr Xt^t alfo: 'S)te nit burd^ bie t{)ur eingef)en, bie finbt bieB
unnb morber', ba§ f)att uuinn aufgelegt auff bie, bie mit bcrmcffenl)el)t ein=
geftigeu finbt in bie ;)friinbe, burc^ flunft, gelt, on borberung ober burd^
eigner gelualt, nit bnrd^ orbenlidjc cinfeljung ober getüolt, unb tje^unber bie
^urifteu, bie am frombbcften feint, bie ftraffen bie, bie bo gen iHom tauffen is
unb tauffen ^n pfrunben, Ie{)en ober gcljftlid^ obrigtel^t unb ampt, unb bo§
I)cl)ffcu fl)e fimonel): lüie tool e» toar ift, benn es Iel)t öil am kruff, benn
Ca fol nl)emant baf)l)n trettcn unnb prcbigcn aufi cljgenem bcrmeffen an fcefeld^
bcr anbern. 3lber l)|unber »Denn mann l^lje l^arren folt, fo muften h3ir
nnfer lebtag teineu t)aben, bcr unS prcbigcn unb bie facrament rel)d)en Inerbe, so
bcn bie U3ifd)off bringen ju unfern jcitten mit getoalt l^incin unb bie 'ijcxxm
fcl)en an frcuntfc^afft ober getnalt 2c. ha§ la^ \<i) farn, funber ic^ reb üon
bem rcd^tn ampt, t)a§ fid) feiner t)incin bring, ob imä qhiä) fein anbad^t
eingeb on bcruff ber anberen. 9lun toir IjaBen att getoalt juprebigcn. 3a
trir muffen ©otteä namen )3rebigen unnb ift unn§ gcpotten tnie ©onbt 25
i.!|5etri2,9^etru§ faget 1. ^x. 2. '^x fe^tt bon ber g^inftcrnu^ inn ein äßunber»
Barlic^ä lic^t bcruffenn, ba§ ir gottc§ namcn bertuuben fott' jc. Stber
i.fiüi. n,.(obennod) mac^t fanb S]3aulu» ju bcn ßorintf)ern ein orbnung unb fpric^t
'inaS ^x unter cuc^ fc^afft, ha^ loft orbenlidj ju ge^cn'. @Icid^ toie in
einem f)au|gefinbt 6in ljfü(^tige orbnung fein mnfs, benn Inenn aUc erben 30
1 — 4 fehlt 5 ®3ii Bnä Bon 7 |o] baruntb fo 5 bog babutd^ ba fehlt
'.I f)l)c giBt Jl 9nfo fpticjt ber tei't. cingeljcn] tjiencin (^inel)n c) gcen 12 bie, fo
li>ll3 Einfte^gen in ISjN m gclt, fütbctiig ober al)gcn 15 bo] fo i.5//6 louffcn OmS
pfrienbcn m te^en, ober goifttic^en oberfat)tcn (gcijfUidjcn öbctlaite c) önb amfit, ba§ 17 bt=
tljcfjcn l'J wan h)ir foUcn 20 Jirebigte (ptebigc c) m bie »n§ baä ©ocrament rot)cf)tcn
21 \iä) ju 22 ober] tm k. fehlt rebc I)ic 23 oB§ jm 24 aflgcB Win tjaben iDol
otte 26127 luunbecbovtid) licdjt 27 »ertünbige 28 ßotint^. 14. 30 ^ou^ oiix
orbnung
9lr. 30 [10. 3uni] 171
!f)enen iooUcii fein iiiib legicvcn, fo luiub a nbd jiiseen. So aber bic
onberen jufaCen unb iiemen einen öor unb tretten fie ab, 9eBcn§ bem in bic
baiibt, fo gcct e§ fein lu'i. ^Ufo nudfj Ijic nui^ ntnnn aud) einenn crlefcn,
ba-j bie orbniing nitt nmäcfcrt luirbt.
5 Seitennuil lüir nun aßen getuatt l)abcn ju picbigcn, bic bo (if)riftn
fein, >üa3 Uni bcn l)ic nicvben, bcnn bic lucljber tocrbcn nnd) pvcbigcn »uotlen.
5Icl)n, fant '^-Hintn» t'cibciit baS, U'cnn fid) ein lucljb l)ert)or lüolt tt)nn ini.siot. 14,34
nerfamhing ber mcnncr Ijn prcbigcn, unb fpiid^t, fic foEen iren nicnncvii
untcvtcinig fein. S)cnn ein loetjb, Inenn e§ \[ä) nit i-cgicvcn laft unb fnien,
w fo Uiirbt nidjtö gutes branfe, bann bo Uicibcn "fjurcn bvan^, tucun c§ nbev
bnf)in !em (bau icfj nit nteljne) ba» fein man nit loecv, fnnbcr ctjttel Iveibev,
ba moc^t benn ein loe^b auff tretten unb ben anberen prebigen anff§ beftc
fic fnnbt, fünft nit.
^]luu bau ift tion bem cufferlid^en beruff, abn ha l'on rebt (^f)riftn§ fjic
'5 nic^t, benn e» geboret nodj meer borju, 5?emlicf) ba§ man !etn Bei) leer nit
furre ober ein anbern locg bau fftiriftua gctert t)at, Inie er bann gcfagt f)Qtt
■3J{atl)ei am 23. 'Super catf)ebram mofi' k. toie lüol bic orbcnticf; luarnffliatio.aa.a
eingefaßt Oon ben ber Ijerr rebt, noc^ bennodf) toaren§ bieb unb morber, bcnn
fic Icrten bOjtneg unb onbcrS bau (5^riftu§ gcicrt l)at, tnie fi (5()riftuy aud^
20 ftrafft 'i)JJat()ei 15, bo er in ire ler tierl)elt, fprcd)cut 'ir fagt aber, ic^ l)ab a;i»tte. 15, 5
C'j unfcrm Ijerrcn geben, ba§ btr fol Inerbcn, unb eö ift beffer, toenu iäyi in
tempel gibe, bann bai xä) bid) crnerte'. Sftem \vix i)abm bil *propt)eten
meer bie bo orbennlic^ cingfe^t, bennot^ Betrogen fein al§ Salam. ^)tem
5}att)an. 2. reg. 7. 2)as ift aud; mit Uil 23if(^offen gcfd;et)en. 'Jhin fagt2. enm.7
25 [)ie 6f)riftu§ 'Iter ba loit jn ber t^ur eingeben, ber mu% fein toort t)on
(5()rifto laffcn aufe gecu unb toiber in C?f)riftnm laffen flieffen, barnmti laft
btt'j l)ie tonten I)et)ffcn, luenn man redjt prcbiget, bann bie ^ufunfft ift
gel)ftli(| unb ber fd^afftal aud^ get)ftlic§, unb mit bem tnort bringt er burd^
bie oren, unb !umbt in bcn f^afftal, ba-s ift iuu bas l)er^ ber gclaubigen:
3" baö ift nu, ba» er fagt, er muf5 jn ber ttjur tjincin fomen, bas ift nic^tsi
annberS prebigen toenn ben (?^riftnm, ben ber (5f)riftuö ift bie t^ur in ben
Schaff ftal. Sßer onberS cingetjet, ber madjt ein el)genc t^ür, ein etjgcn lod)
1 unb regieren fehlt 2 jüforen 3 man oincn (einen c) -i luevb. .5 aüe 6 ^ic]
bic //yc 6" 7 f rebigen, Jiiäit CJl'M c) alfo ©. 7 luenn f'elill in bet S mener ///^
y »nbert^on rcgiern unb ficrcn Icft (taft c) 10 bann his braufi fehlt 11 bo§ bis mcl)ne fehlt
II VJ man ticrl)anbcn wcrc, niöd^te 12 onbe .1 18 fünft o'ber nid^t 14 Tm ift ba§ tion ben 111°
Iierüff gefagt l)ie g^riftuä J5/Jrt Bei) lere fiere 16 onber fticrtf injlT fagt TOatf). 2:i.
17 biefelben orbcnlid^cn li) geteret ^ette aud^ G^riftuä 30 fürlictt, 3r otcr man foBe
jn Bnber fagen. 3c^ f)a6c (^at c) 21 Ferren foU gcBcn 23 bie orbentic^ eingefcijt fctjn fein
fehlt aotam 9iu. 24. 25 ttiMd^er (njclc^er bc) burd) bic tpv mit 26 loiberub 27 Sie
bo§ 2S burdö bringt er :'!* fc^afftat, tnöüic^^ bas ^crtj ift ber 30/3/ nidjt anberft Jircbigcn ban
31 ber fehlt 321172, 1 'Jtbcr Wa einflcljgcr fein, bie ain aignc (ein eigne ij tl)iiv madjen, ain
o^ftcn lo^, oin otjgen Be^fa^ ban li^riftuä gelernet I)at, bie fcinb biefec (SicB c), Don bcn fagt 5pnu.
172 !Ptcbigtcn bei SafircB 1522
iiiib bcifalj, anbciu bau 6f)nftii» gclcrt Ijat, bann 5paulu§ fagt 9Iom: 15
söm.i6[ioi,i7f. "2id) l)it euc^, Itckii briiber, '^x Inolt ja auffel)cn auff bic bo machen fedc
unb cigermife neben bev leer, bic iv gelernt ^abt, unb tneic^t bon ^n, bie
fcU'cn bicncn ntc()t unfci-eni I)crvu ^f)cfu (^(jvifto, funber irem baud) unnb
buic^ fu^ ge|if)liHi^ unb guttc iuovt üerfuveu fte bic einfcUigcu fieitjen'. 6r s
fpiidjt nit tionn leren, bie hjiber, fonber neben ber rechten leer ge[e|t toerben,
baSy feiubt bie 3ufa^, \vdä)t anä) fccten machen unb ^Ititrai^t. S)a§ feinbt
Sanb Spaulug iüort: ein neben leer, ein jufalj ift ein ftofe, ein evgcrnu^ unb
beljlueg, ba man bic gelüiffen auff irre bing ftelt. ÜJun ift ba§ ©uangelium
fo jart unb eljdljcl, e§ fan fein bcifa| ober neben leer Icljbcn, ber SSabft lo
Icret, »nie man mit faften, betten jc. mog in l)l)mel ![)omen, baä ift fdjon
ein be^lreg, ba§ \v'd ba§ ©uangelium nid)t. 9Jun iuoHen fie e§ ^aben,
barumb feinb fie bieb unb morber, bcnn fie rciffen bie getriffen toeg!,
fc^lad^ten ba mitt bie fdjoff unb bringen fie umb. 2ßic geet ba§ ju? hjenn
mir ein neben loeg gefielt iüirt, fo loirt mein feel brauff geriffen bon got, 15
ba mu§ ic^ bann Herberben. 3llfo ift bie felbig bau mein morber unb
tottcr, benn e§ uiu^ ba§ getuiffen unb 'ijtx^ be§ menfd^n fteen auff einem
ehjigen trort, fünft tan e» nit erl)alten Serben, benn 'ba^ ftelifc^ ift mie ein
3ei.4o,6gra^ unb aß feine 3ier^et)t Inie ein blum bc§ grafefe' 3ll§ @fa. fogt. 2)ie
Icr ber mcnfc^cn, fie fein ttic fd^on fie JooHen, fo faHcu fi bo '^in unb ba§ 20
gcloiffen mit Ijn, ba» brauff gcpalot, ba ift lein l)ilff nod^ retten. 3lber baS
JBOvt gotte§ ift ctoig unb mu§ eloig beften, ba§ lan nit umb reiffen Hein
teüffel jc. ben grunbt mu§ man ben gehnffcn legen, brauff fie ctrig grunben,
rucn unb befteen mögen, menfd)cn lüort berbcrbcn unb lDa§ baran ^enget,
barumb bie nit buxä) bie tl)ür eingeen, ba^ ift bie ni(^t ba§ lautier unb 25
rain »öort gotte§ fagcn an attcn jufo^, bic legen ben redeten grunbt nid^t,
bie berbcrben, tötteu, morben, fc^la(^ten bie fdjaffc. 5lber ba^ luort gotteä
ift ein grunbt ber bo einiglid) erl)elt unb tregt.
.iBun JDortan '«OUep nicc lioccnt meam aubiunt'.
3c!.55,ii '5Jlein fc^aff t)6ren mein ftimm\ ©er ^ßrop^et @faia§ fagt 'ba§ tcort 30
ba§ au§ meinem munb geet, ba§ fol mir nit leer !^e^m lomen, funber qu|=
richten aUc§ barju id) e§ gefc^irft l)ab\ unb gleid^ ttiic ein regen ba§ lanb
2 tüä) fehlt JII<^ bic jo ba 3l4 ban bie jelbigcn (ietien c) 5 ^etfeen fehlt
6 »uibct fcinb TjS oud^ mac^e jMjittacftt, bog nennet ©. ^'au. oin *' Icte, all äufa^ ///•=
t>nb ift ain anftoB 10 \o] atjo et)cEl)cI] ebet jufafe lOlll bie ga^fttic^c leret ///»>>
bie gaicöe ler Hl'^ 11 man faften Bette k. (jc. fehlt c) ©oE man in ben 12 nit fo
J6/77 motb »tt tobt 17 aincS menfc^en atn§ ///<= 19 jicte fagt c. 40. 20 bev] be§
21 gcbaltiet 80t tat 22 fteen 23 ac. fehlt barauff flj fic§ 23J24 grünben, entgen »n
beften menfdjcn Wert abcir 24 ^angt 25 bifc t^üt 25126 bie ted^t tauttet bn vcljn
(rain 4c) baä niort 26 alle einfa^ (^nfafe c) 27 on motbcn, »nb 27;2S Slbcr bis
ttegt fehlt 30 SDlein Us ftimm fehlt ©faiaä 55. 32 id^ä {ifi^ c) gefönt ein fehlt
9lr. 30 [10. 3uni] 173
bnxä) gei'ift, \vaid) uiib frudjbar maäjt, 3tlfo ift and) gotteS loovt friic()tiiQr,
toenn bev pvebiger l^er fert burd) bcii [)ci-n (Sf)ii|"tiim, bo offent bcr Ijeljlig
gel)ft bcn fd^nfftnl, ba§ ift boö ^crlj, unb Wüxät bo bei), ba» ba« trort
eingce unb bctleibt, btuuinb l)ai[t er t)ie ber t[)iiv lüüitcv, baä ncmcn benn
5 bie jd^efflen fein an unb toaljben fic^ unb ertcnnen bie ftimm be§ ^irten§,
ba-3 ift ba§ tuort gottcS. ?l6ei- tucnn mnn öon tuercfcn piebigt, ha^ timncn
bie l)cvt^en nit frcibig ancmen, bann fie tun iuaS fie luotlen, fo bleibt bodj
^mmer ein fd^lüerer mut^ unb bunrtljel, e§ fei) nit genug unb xiä)t. äßenn
aber ba» rec^t Inort fnmniet au^ G^rifto gcfloffcn, baä bcn menfc^en an im
10 ücr^agcn f)cift unb fein anbcrn troft fuedjcn benn bcn l)crrcn b'fjriftum,
allein baS bringt inna t)er|en grunbt fjinein unnb lourdEet bnrd^ ben ^e^=
ligen gel)ft.
9iun folget tueitter 'Unnb er rufft feine el)genc fcf)aff mit nam, unb
füret fie au§. So er fie aber l)at au^gelaffen, fo gcet er bor t)n l)l)n, unb
li feine fd}af böigen im nadj, bann fie tennen fein ftimm, ben frembben böigen
fie aber nit nac^, funbcr ft) fliel)en bon im, benn fie tennen fein ftimm nit\
3n bifem tej;t finb .ij. ftnrf l)ic bie unö >ool jumercfcn fein: fciberto§
crebenbi unb 3luctoritate§ ^ubiconbi, ®n frel)l)eit be§ glauben» unb glüclt
5uurtel)len. ;^r iuift, ba§ unfer bieb unb mörber l)abcn furgefc^lagen, iua»
20 bie (^"oncilia unb bcr Sabft unb bie l)ot)en Soctoreä befinnen unb fc^licffen,
bab fol man aufnemen unb nic^t riii^ten, ob e§ rcd^t fei) ober nit: mit beut
fein fie fo fid)er loorbcn, ba§ fl) t)lmnbcr fe^cn, lüie man fic^t, ba§ man bei
bem 23ann fol annemen loa» fie fagcn.
5iun muftu ^ie ein fper in bie t)anb nemen unb Dem f(|ilt !^ie ein lod)
25 machen, ^sa, c§ fol luerben ein fpingclreb unb in baö fdjtuert lxtl)ber nemen,
bal fie uns biß^er genummen l)aben. 3» bie fpi|e borl)alten, barumb faft
ba§ h)ol, baä bie fc^aff '^aben ba§ ^u urtel)len, \vaB man in borf(^le(^t unb
fügen, toir ^abcn ß^riftum für einen ^errn unb fein tnort bor alten
menfd^en, teuften unb menfc^cn )Dort, ben lüolTen loir faffen unb richten, ob
30 ber 33abft, S^if^off k. x(ä)t tt)u ober nid)t. Senn er fagt t)ic, bie fd;aff
urteilen, inclc^cS bie reifte ftimm fei) ober nic^t. 5hin laft l)et geen, ^aben»
h)a§ befc^loffen? lüollen )x)ir§ fcl)en ob» red)t fei) ober nid^t, unb barnad^
annemen. Denn ba§ urteljl ift Ijcimgeftelt einem it^lic^en c^riften bor .fi(|
1 Woljc^t Sltjo bis ftuc^t6or fehil 4 ieUiit (ileijh c) ben torWottet 5 l^irte«
7 tDa§] wie bannoc^t y itott gotel 9' 10 bo§ ber wenf^ an jme (t)m c) Betjogen, bn tt)al)§
(iDt^fe c) faincn anbcrn troft jü ^abcn 11 bas gcet in ba§ ^cr^ hinein Ulli ^aitig galift.
et proprial oue§ Bocot noiotim. S5nb 17 feinb (fin III'^) atrial) (jlncl) c) ftud bie fur^ lool
IS 3u glauben 79 jcclmörber ^abl Bnä 2<i unb ber SBoift feiät beftljmmen Bn bcjt^tieffen
■2i öffentlich (offenließ c) fic^t 24 fd^itt ain (e^n c) 25 f^jljnnenwejjp fc^mert] fper ///»t»
\pnt c 27 ^aben jfiurtaljtcn 2S ju oinem SO t^unb 31 ^abe fl) 32 rtir
tooUen fe^cn ober nic^t fehlt 33 abnemen nacfi bem Brtat)!, bo§ ^aimgeftölt (^aim=
gefielt c) ift
174 !13rcbigtEit be3 Sat)«? 1522
fcllift, bn§ ein fold) gclnalt nit mcnfdjHd) fei), funbcr c^otlic^ ift iin§ gctnalt
geben, aüe§ jit ridjtn iiiib iirtcl)lii. S)a§ tl)un aud) bie nohulidjcn fdjaff,
ba§ ft fltc()en einen fremben imb fjolten ft ju bev ftimm ire§ Jjtrten.
^nrinnt) leget ha?- ß^unngelium nlljie nUc (?oncilia, alte Sapftlid^c gefe^, ba§
tuiv nid)tö tincmen nn uvtcl)!, funbev biv3 ju uvtcl)In mad)t t)a&en unb bQ§ s
fotd) uvtel bei) un§ ftee. 9hiu biJ3t)cr l^aben fie un§ baS fc^tuert genunnnen,
bnS luiv nit (jdben fiiunen niijj fd)Inf)en, fonbev f)aben fie alle mit gelnalt
laffen eingeeii, barunib loenn luir l)u ba§ fc^luevt Ijljunber iniber Inevben
nemen, ba§ loirt iin luee tf)iin. 9iun mu^ nton ^n e§ nemen nit mit
glnalt, funber mit bem lnort, imb bavuber Uiffen ioa§ tüiv fjaben, iinb fagen: lo
id) bin ein fd^aff gotte«, be§ tiiovt Init iä) tjaben unb auffnemen unb tm ix
mir baB hjovt Irevb geben, ]o rtiitt id) eud) für einen l)irten ^altenu, h)o ir
mir aber ein neben teer loerbt fetsen unb bn>j (^mongelium uid)t lautter
geben, fo >uit id) euc^ nid)t für einen t)irten t)aben nub cloer ftimm nic^t
aunemen, benn bi% ampt ftrerft fic^ nit meiter, benn fo ferre ba§ luort gel)t. is
ginb man nitn ba§ einer ein l)irt ift, fo fol man in aunemen, Ino aber
nit, fo fol manu in abfegen, beu bie fd)aff foUeu urteilu bie ftimm beS
.s>irten^, fo er nit red)t Uiel)be gibt, fol man bem l)irten, ba§ ift bem 23ifd)off
bcn l)uet afanemeu, benn ein berlein l)uet(), ein filbereu ftab mad^t feinen
l)irteu, ©unber bie forg ber fd)aff nub )oel)ben bcrfelben. 5Jun fie über alle 20
tr t[)un ungeurteitt moKeu f)abcu, bamit l)abcu fie ingebrungen unb un§ bai
fd)>t)crt genommen 3uurtel)lcn, alfo ba^ Itjir l^aben on ein gerieft muffen
nnemmen \va5 fie furgcben i)ahm. Hub ift fdjier ba I)t)n fummen, bog trenn
fidj ber S5apft rcl)fpert, bü§ mau ein artidel be§ glaubenS barau^ mad^t.
§aben furgebeu, bie oberlel)t ijob geloalt ircu unttcrtt)an borjufc^Iatjen lDa§ 25
fie motten ou urteil ber aubcren, benn trenn fie fid^ richten foUenn laffen
beu gemoinen mau, bo Unirben ir gcfel^ bal)iuben bleiben unb Inurben ba§
iDort Soutter ^srebigeu muffen, ba§ tuurbt t)n ben l^aud^ fd^meHer, ber Itengft
meniger machen, barumb fel)t l)l)e mit bem fdjtuert geruft, ha§ ir ju'^aloct
unb ftei^et aEe§ moa fie befc^lieffen ba^ e§ bem ßuangetio nit geme§ fei), 30
benn ba§ urtel)l gebort ju ben fd)üffen unb nic^t ju beu pvebigeru. '3)arumb
^jcU ir gclnalt unb mad)t ju urtel)leu alte§ loaS ^jrebigt mirt, ba§ unb !ein
auber», benn Inenn loir bie geloalt nic^t t)etten, fo Ijet un§ 6^riftu§ t)or=
1 fctfiS, m menfi^lic^ Jonbcr Jj-J un§ bis uttet)tn feldt 4 gcfe^ niber 5 on=
ncmcn (oßcn barjfi 6 Bvtoljt (bttel c) ftee 6i6 ^ict)er, ober big jrtjWetbt 7 aug--
jcfilaljen tain Ici: olle fehlt S',9 inetbcn ttjiber nemen 11 h)o] fo l'i bo§ toerbet für
flirten 13 feljct 13jH raä)i louter boä Swongelium gefient 14 für ^Xfxim Rotten
l'i bQ§ ompt IG ginbct fotlen rtiit 17 foUcn loir IH ^qrtc 06er nic^t xtijit fo(
mon fehlt l'J %\xi »nb 30 ber fclbigcn oicv fehlt 2-J on gcrid^t 3.5 für gcien, »nb
24 turftert ^ot mon gemocfit, tii 25 ]^o6e rei^t 2ö onbern. 9ltfo mit groffcm »erberben,
bo§ ttienn mit nitt ß^riften ttcren, fiunbcrt toufent f(^rterbt oinem iotjft tnünfc^en fotten, bon
foKenn fehlt 27 bo] (0 28 mljeffen f muffen hc), Un Würben fc^melern, önb ber
2i) f(i)rocrt] fprud^ 30 jerftec^et bo? bem 31 nic^t ben 32 8c))tebiflt
«Rt. 30 [10. 3unt] 175
QeUiä) 5[){atf)ei .7. gefat^t '.Sjüttcn cucf) Hor bcit falfrfjcii ^vopfjcten , bic 311 TOntttj. 7, 15
euä) fummen in fcijaffö !Icl)bcin, iiüuciibig aber fein fi rcl)ffciib lüolff",
©unbcr funnten iin§ nit ^iitcn, lucnn tuir iiit 3mivtcl)Icn f)cttcn, unb
niüften alle» üiinenien loa» fie iin-; faflteii unb pvcbigten.
s TC-iBertad fibci \tu cixbcnbi.
£)a§ anber bitig ift »nie man niemanb .^toingcn foU jn bcm gUinben,
ben bie fd^aff böigen bem ben fie fennen unb flicl}cn bie frcniben. 5hin loil
(J()riftns, mann fol niemant§ jluingcn, funbcr Dolgcn laffcn auß ttiilligcni
^ertjen unb Infi, nirfjt anfe forest, [djam obev ftvaff, ©nnbcv ba§ tuovt anfe
xo geen laffen unb bai aEel loffen aufertc^ten, loenn in ben baS irc t)er^
gefangen Uiirbt l)akn, fo Uierben fie tool felBft !nmmen: bev glaub gectf) nit
infe ^evti, funbcr boö inort gotte-5 mu| e§ l)olen, barumb finb unfer Ijcrren
i| loE unb torid^t, bie bie leüt mit glralt unb fc^löert ,5nm glauben
öermaincn ju treiben. 2cnn (^"IjriftuS \ml t)ie ^aben, bl) f(l;aff foKen felbft
IS himmen aufe erfantnufe feiner gnab, bie anbern aber bie bo leljplic^ gejtmingen
lüerben, ba »uirt bay l)er| nit gejlnungen ober gefangen, Irt) ber ^^abfl mit
feinen gefe|n ju ber SBeid^t unb 6acrament gesinungcn ^at. 9Jun G^riftuB
Iriü e» frei) l)aben, benn er {)ett fie aud^ tjtoingen fiinnen. 5Jet)n er lüolt fi
3icl)en mit feiner füffen lieplidjer prebig, iDer ha an l)ing, ber Dotget nad),
•jo unb life fie nic^t^ borbon ret)ffen. 5iun tüoHen bie mit bem fc^lnetbt ^t^n=
burc^ bringen, ba§ ift unfinnigfcit, barumb merd't lüol, ha?- man aüein ba§
lautier »oort gottes geen la^, unb barnarf) laB bie l'olgcu, loenn fie e§
gefangen l)at, unb nic^t jmingen mit bem fdfiluert.
5Jicl)t Uni ic^ aufgc()oben tjaben baä toeltlic^ fc^tuert, bann haB tan bie
25 l)anb inn t)alten, ba§ fie nic^t bem menfc^en fd^abcn tljiit, funber ftiH tjalt,
barumb muß e§ geen umb ber bofen buben hjiUcn, bie fic^ an fein luort leren,
aber ba§ ^er^ fl)an e§ nic^t jloingen unb jum glauben bringen, barumb
mu^ e§ f)l)r ftiE fteen in ber fac^ be§ glauben», t)t)e mu^ man jur t^ur
l)t)nein geen unb ba§ Inort prebigen unb ha^i '^er| fu^ maii)en, fo bringt
30 manfe jum glauben, fünft mit nickte: ba§ feinb bie jtoel) 9Jegiment, ber
f rummcn unb bo^en , haä man bie frummen mit bcm tuort t)ol unb bie
bö^en mit bem fd^toert jum orbcnli(^cn luefenn trc^b jc. 31 m e n.
1 gcjoat maHt). 7. ^^ettent (.^tjetct i fiicltc c) J fc^afttaibern III'' äjS WÖIff. Sffliv
üinben bn§ aber 3 fetten] mai^t fetten 4 mljeffcn (muffen ic) (.' bing] ftui 9,10 aii^i-
geen, »nb ba§ aHc§ ouferid^ten loffen lOjU boft jte ^etiien gefangen »erben 12 au§ ^"Ijen
fabelt r2jl3 ^e^unb »nnfcr Ferren IS^N tcütte ((eüt c) jüm gtouBcn mit gewallt »nb
fc^roctbt 3uttcl)bcn fütncmen 15 gnob] ftljm bie bo] fo ^ic 17 *Jiun fehlt 18 e§ oud^
ISjli» lünbcn, er Wolt e§ aber fuc^en 19 leiptid^cn SBcr an^iengc (an^ieng c) 20121 nitt
bauon re>)ffen. Sife reöücn mitt bem fd^raerbt ^in bringen ftnnb fetter, ba§ ift 22 bie fte^ »olgen
23124 ^att. ;lamit Witt i(^ aber niiJ^t (nitt c) auff gehaben 2ö jncn ^etlt 28 ju ber
29 Wort 3Ü füg] frei) 30 mon f^ jü bcm boSj bi^ Siegement ///» 31 ber bofen
32 jc. 5ini§.
17G qjtebigtcn beS 3at)vcl 1522
31 15. Sinti 1522
©cnium am Tage bcr fj. 2>rcifoltigfcit.
3ft bie früfjcv ivvtümtid) bcm 3- 1523 jugewicfenc iiiib ba'^cr in Job. 12,
585 — 591 bereits mitgeteilte ^^vebigt. "iSgl. Dorn in unfevm iBanbe.
32 19. Suni 1522
Sermon nuf itufcrc<^ .sperren J^ronlcidjuamiütag.
3ft bie frütjcv intiimliii) beni 3. 1523 jugeloiefene unb ba^et in ißb. 12,
578—584 bereit» mitgeteilte ^^'rebigt. ijjgt. Dorn in unjcrm 58anbe.
33 22. Sunt 1522
Scrmoii tion bcm rcidien Wnnn unb bcm nrmcn Sa^nruS.
(1. Sonntag n. Irinitatie)
II] ^ar. ICutFicr IBtn 2ßiicljbtiirftcni (iPnab unb frib.
3ä) 6itt iimb 6'^riftu» tüiUen aUe, bie bo meljnc fermon fc^retjbm ober
faffcrt, iDoKten fic^ ber felben ,^ü bvud'en unnb au^ ju loffen entt)allten,
e§ fet) bcnn ba§ fie burc^ mct)ne t)anb gefevtic^et obber ^te ju SBittemberg
buvc^ tnel}n befelt) jubor gebrudt finb. 3)cnn eg taug bo(^ gar ntd^t§, ba§ 5
man ba§ loort @ottt§ ^o unölel)ffig unb ungefd^icEt Qu|3 lefft gctjen, bo§ totir
nur fpott unnb grelocl bran l)aben. ^ä) f)attc ge()offt man foUt fic^ l)l)nfurt
an bie ^et)Itge fc^rifft felb geben unb ntel)ne bud^er faren laffen, noc^ bem fie
nu au§ gebienet unnb bie 'C)er^en t)nn unb jü ber f^rifft gefuret ^aben,
\v\lä)ö me^n urfac^ loar jü fc^rei)6cn met)ne buc^er. Sßa» ift§, ba» mann lo
öiel bud^cr niac§t unnb boc§ auffer bem rechten '^eubt Uiä) t)mmer blel)bt?
SrinÄ bo(f) %o meljr aufe bem brun fclbs, all aufe ben flie^Hn, bie bic^ juni
brun getel)ttet tjaben. Sßiüa benn it)a nid^t anber» fet)n, ^o Ia§ man boc^
unter meinem namen nid^ts au^ get)en on meljn luifjen unb toiUen l)nn
@otti§ namen. SßoHt ©ott, ic^ t)ett mcljner bu^er i>a^ me[)rer tel)l Iribber n
'ifitjxn, ^onberlic^ barijnnen icf) SBapft, ßoncilia unb ber gleljd^en nod^ öiel ju
geben t)abe. @ott gebe un§ fel)ne gnabe. 5tinen.
1 maxi. A^BL ajlortinuä CH Sutl^. B l bis TT SCiSSSS. %m crftcn Sonnentog
nn$ bcm oc^ten ber SPfingften, ©uongetiunt Bon bem reidjen man, »nb armen Sajoro. Suce. jDJ. JT
Statt der jErmahtmng an die DrucJcer steht Luh. 16, 19 — 31 in niederdeutscher Übersetzung M
3 hjöHen E w^üe f^t K bctfetJen C ober augaulaffen E oufegen jütoffen / st^ lo gan
täte A' 4 aBittenberg E 5 tougt EB gor nttt G nit // t)o gar nid^t K T nun E
^et E ^infüro E fiienfort / 5^r nac^matä K S ^ailigen E gefc^rifft H 10 SBaä
ift? bal H 11 Bnbe buten K li brunnen E flügten E flüglin H htm fliegen /
tl)ucvcten K 13 brunnen EI 15 me>)ne / ntljne boter bat me>)fte K ir, borin E
9lr. 31 [15. 3uni] 3Jr. 32 [19. 3uni] 9Jr. 33 [22. Sfuni] 177
^a.S €iiiingdiiini ^ant Xiiraö, unb laut alfa:
€^ tua^ ain reictjec inaiv tier 3odj ^urpuc an unb iucijffc fcijbcn an uums, 19-31
IDnh leöct all tag Ijetlidj. ?c.
I] TT)vU' f)a6cn nun t)if5f)cr in ben ßuangelien gebort mani^cvlal) Gjctnpel
5 ^-"V^ Dom gtoiiBcn unb (ick, bci^ jv nun rcidjHd) guüg luificn fünt, ba§
fain nienfd; got gefallen miig, er fct) bcnn im gloufien unb liebe. 5lun t)6(t
nn§ ber fjerr in bifem ©uoiigetio für ain Gjempel, tocW)§ ber glautlo^ unb
(icbtofe ift, öon bcm gotlofen locfen, tüie ba§ Hör got nit fan bcften: über
ba» loirt un§ bet) angejaljgt S)a§ erfc^redflid^ unb troftlid^ got« gerieft,
'0 C^^rfcfjrecflii^ aüen gUniblofen, troftlii^ alten glaubigen, tnie benn ber loeiß
man fagtt. ^ro. Jji. (Gaudium est iu.sto faccre iudiciuni et pavor operan- spr. 21, 15
tibus itii(niitatem.) "3)a§ gcric^tc ift ain freübc bem gerechten unb ain forest
allen bie ungeret^tigfait >riircfen\ unb ift nun bic Summa be§ C^uangelij,
ha^ unmügli(^ felj, bai ber folt lieben, ber nit glaubt, unb lüiberumb ba§
'S ber gleuben folt, ber nit liebt, bann ainfj öolgct bcm anbern uadj unb
bringt e» mit fic^. ;jr mufet eüd} feijn hm rcljdjcn man öorbilbeu auff ain
1—3 2:omico $tima poft ^^cnt^e. Suce. IG. §omo üuibam erat biuc§ C 2 '$üxpux,
Bnnb B ©e^be, SBn /> 4 gebort jn im (Sloangetiiä C 5 gnung C 6 gotte befjagcn
möge C 7 %nxt fut C ml^i bo bot C S tcibtog A äölje ba§ mit Bor got nic^t tonnen C
befiele CD 9 rtitt] Wir AJW 6e>)] ^ie C tröfttidEie getid^te go^ C 12 2:a§ getickt
ober tittct)[ ift frömbe bem C 13 biß Gioägetij; C 16 fcrengetä C bem reljc^cn B
1I);17S, 1 eijne fetjttc S5ff bie anbet Sajarum C
II] TT;3ii ^aben bi§ ()er t)nn ben Suangelien gel^oret mandjerlel) ©i-cmpel be§
^■^^ glalübeua unb ber liebe, äßie benn alle Guangelia glahjb unb liebe
leren (ba§ tjijt f)off ic^ rel)c^lic^ genüg tüiffet) luie !rt)n menfd^ Sott gefallen
■■io mügc, er gtcnibc unb liebe benn. 5hi l)eEt un§ ber l)crr Ijitn bic^em Guan= sur. ic, 19-31
gelio für el)n ©jempel be§ glah)fien§ unnb gottlosen ftanb§, ba§ tvtfx mä)
an bem hjibbcrfpicl unnb gegen tet)l bc§ glamben§ unb ber liebe un» fd^eUien
unb befte Oletjffiger bem glamben unnb ber liebe antjangcn. 3)enn l)ie fel)en
\o\)X e^n urtet)l (äotti§ ubir bie glelnbigen unb unglembigcn, bau erfc^rcdlid)
25 unb troftlid) ift : ßrfc^retf lic^ ben glalnblofecn, troftlid) ben glclubigenu. ?luff
baä lx)t)r aber baffelb befte ba^ faffen, muffen \vt)X un§ biße bet)be furbilben,
ben ret)c^en man unb ben armen Safarum, 2ln bcm rct)c§en fe^en bie art
be§ unglah)ben§, an bem ßafaro bie art be§ glauben?.
17 Bifäl^et 0 20 er glottB C 21 unnb] tnbe be§ 31 bnb bei 27 ftonbi] Wefenbel 31
23 tetfie F 24 »ter F 25 Bngetouige K touenWoten M 26 faffen] »orftan 3f 27 £030=
rum (so immer) FGHI fe^en toit // 2S glalti6e§ L Secabimus aute luiius Eiiaiigelij
exegesiu in treis partes. Sa
Sut:^er§ Sffierte. X, 3 12
178 iprebiglen bei 3a^ve§ 1522
i] fct)tcn iiiib Sojonim auff bie anbcr llnb j^üifdjen bcn 6al)bcn bog gotUcf)
geiidjt. One oEcn jtoeifcl, e§ loirt oin man gcloefen fein, ber in eüffeiliil)en
»i'c^cn fein vcdjt iiiib fiinbcilitf) cinf)cv gongen ift, unb qI§ ba§ in auä) bie
gonlje \w\t nit \)d !ünben tobten: er t)at nit bie ce gc6roc^en, niemoubt
gcftolcn. S)enn hjcv cttooS groBi nn jm glnefcn, e§ Iticr !^ie auä) ongejogen, :.
bie Uicil er fo gnolu gfrfjndjt >uirt, boS aud^ bo§ 5puipur gelüonb unb Iceiffe
üoibcr on jm gcftiofft Uierbcn, lücIIidjS boä) oin (Süfferlid) bing ift, naä)
iDcIdjcnt ber t)err nit ridjtet. 9hin fetct bem glitten ntcnfc^en aHoin ber goift,
al§ glaub unb liefic, bog ton toir bortet) oBnemen: ev ftedt gan^ unb gor in
feiner liebe, Sein leben reid)t gonts bot)in unnb fein t^ün ift bo^in gerid^t, lo
bog jm oEe tcelt bienc unnb @r niemonbt. 3)a§ Irelifect f^(^ au| jnn
©et)nem leben.
9}un folgt bo» er nit liebe ^ot gcl)obt 311 bem nec^ften, bog fid^t man,
ha§ er ben armen man alt)t)e la^t ligen unb tain l)ilff tl)üt, bem er boc§
billid^ folt 3Ü fii§ gefallen fein, lüenn er ertant ^ct gotte§ geridfit unb h)ic 15
grof} ber mon Hör got§ äugen gettiefen ift, lüelc^en cv l)l)e öerod^tet: aber fo
er bog l)e nit f3evfonlt)d^ tt)un loolt, l)et er bi^ boc^ ben tnecl)ten beöol^en
2 sine C fetjit gctoeft C jm C ciiffcrlii^e JD -en BC 3 feu'6erlic^ etjn^er
gegonften C alßo bo§ C 4 toevlt C nic^t ^Mt tonnen C t^abetn C] bulben AISD
5 bj fctjnc acftolen K. ü (1 olgo genolD C gflui^t llCD ^!u))ut B 7 wclc^§ BÜD
S ber i\nx\ got '' mongett C 9 (innen B tonnen C tüfien D 10 {eljn batü, ift C
11 nljmanbe C lljn an icl)ne C VI bie licic Ijofie ge^at 0 be A fi^et 0 14 tcft C
letjne ^ulffe C 15 fyx fug gefatte folt fcljn C 17 l)o nicf)t Jjfonlicö §et tf|un tooUen, ^e'
e§ bod^ C ben fehll D
II] Wn§i crftt teijll.
S)@n rel)d^cn mon muffen Inir nic^t onfe'^en noc§ fetjm en^crlid^em
njonbel, benn er l)ot fd)affg !lel)ber an unb fel)n leben glel)fft unb fc^el)net ;o
^\h\6) unb bedt ben trolff mel)fterlic^. S)enn bog ©uongelion fd^iEt ^^n
nid)t, bog er e^ebrud^, morb, raub, freöel obber t)rgent cttlnag begangen l)ab,
bog bie hielt ober tiernnnfft tabbeln mod^t. (5r ift io feo erbarlid^ an fel)nem
leben geloe^en olg i!)ener $p^arifeer, ber jlüel) mal t)nn ber tood^en fofftet
unb nid)t tuar loie onber leutt. £)enn tüo er folc^ grobe fnoten l^ette 2.',
gemirdt, Inurbe fie bog ©uangelion l)flbcn on^el)gt, h)et)l e§ l)l)n ^0 genoto
fud^t, bog eg auc^ fet)n purpur !let)b unb cffen ont3el)get, bog bod^ eufferlid^
bing finb unnb @ott nid^t boffelbg nad) rid^tet. S)Qrumb mufe er gar et)nen
19 feine eüffetlic^en E 19120 btWenbige regimet A' bt^loenbigen loerdcn M 20 gltin^ct K
Blcndert M 20131 quantiuis pretij eße uidetur, lupü sub nielola callide cielans »9« 21 ^u6[c^]
fd^one K f^n M f d^iHt] fträffet M 22 fvcOet] ^lot Jr 23 »eU] h pullato circulo An Betnufft E
tabbctn] ftroffen iJ erbetlii^ 27 borm^evtid^ J< »örbQtnieIl)e£ M 24 ^^avijeljet H 25 QiioJ
si in crassa etiä istbscc uitia inipegißet Sa 27 fc^n] ein H puxpn tle^b B on^ctjget]
ontetent M cufjevlic^l media qiu-cdä et externa Sa 28 nic^t fehlt M ba fetbft H
281179, 16 motfj 5c fere fc^onc i)\)Üiä) regtjnient «t^lticnbic^ K
5it. 33 [22. aiuni] 179
I] unb l)et in nl)cnbert in oinen ftal laffen tragen Unb fel)n tcorttcn: nun la%t
ex in i)\)c (ligcn Don gefd^tucr, £)Qs ficfj auä) bic l)unbe über in 6r6armcn
unb (crfcn jm fein gcfdjtucr, unb gcnb jm nit fo lii( 3)a§ er jm bic tn-ofjmcn
l)ct gcOcn, bic bod) fünft nbgicngcn: nlfo nin bcrftorft bing ift cs umO ain
5 ungtaubig» ^er^, in bem ftanb gecn alte fnlfdjc fjailigcn unb gaift(id)c, aU
Pfaffen unb münd;. 5Jian Tjat gar öil floftcr, (?•? feinb aud; fit /yürften unb
f)erren, Die übcvig gcniigfam tjabcn, tünbcn lool nüttcljlen, Sa» fi) e»
nimmer fpürten an jrer l)ab on aüen fc^aben: f^ tf)un c§ ni^t unb fd)ten=
bem ba5 bod) fünft bat)in, galten baöor f)nnbe, Herbicnt c§ mit fjurcn unb
10 biiben, föe fi) etlua-j I)i)c bar geben. 2^enn c» ift nnmügtic^, ba§ ber barnt=
f)cr|igtait üben foU gegen feinem nec^ften, ber ba auff fein lekn unb lucrd
bauet: ain fold^ öerftorft unb el)^en ntenfd) 3ft ain ungläubig fjer^. 3)a§
bringt ft) t)l)n, ba§ fl) bcn glauben nit fiaben, bann fl) gonb baf)t)n unb
mahnen flj tuaubten gonlj redjt unb erbarlid^. Sarumb lünben fl) nic^t
15 fraintlidj fein, @§ fan fain I)ertjlid) f^nn 3Üni ncc^ften fe^n. S)a§ er aber
1 i)n urgent Ijn C n^nbctt D feljiitr C tegt B teft C 2 mx All] bot CD
213 S;o§ ftc^ bis gcfi^tDer fehlt BC 3 gunb B guntf) >)m ni^t (' trunime 0 4 »mS--
!ome C ift§ C 5 Bngtcloiig C 6, 7 futfte bie »betic^ gnug C 8 numet C fpürten]
fporten AB t^abt, Sine C SjO bie t^unä ain nii^t m fc^lcrebevn? boä) C 9 bo füi: B
barfur C boruor D 91 JO ^unbe 6n Btengcn e§ . . . 6u6cn vmi C il »erbient ABC öcrtfiun D
10 «ofe :^ie ^er getn 6' ba» et B 11 folt O bj ba AB bev ba C'/> 12 t\)\txn C
12 13 bo Bringet C 13 g^en C gcen D 14 ftianbetn BD Wab'nn eben reci^t C
tonnen C 15 ftunttii^ C tan auc^ fe^n C ^crttid^ B
II) fernen ^el)ligen toanbel cu^erlid^ gefurt unb nac^ fel)nem unb oUer anber
bunden ba§ ganljc gefe| 'OJlofi gef)at(tcn ^aben. ©onbern man mu^ l)()m i)n3
^ni) fe^en unnb feijnen gcl)ft rid;teu. 3)enn ha§ (fuangetion l)at fdjarffe
äugen unb fit)et tieff l)n^ Ijer^cn grunb, tabbcHt auc^ bie hjerd, bie bernuufft
20 nidjt tabbcln fan, unb fif)ct nid;t auff bie fd^aff» !(el)ber, ^onbernn auff bie
redeten frud^te bc» balnm», ob er gutt ober nic^t gut fct), lt)ic ber l)err
^Jtott: 7. leret. 2ll^o toenn lutir '^ie an bi|em re^d^en man an fef)en nac^ wott;). ?, n
ben fruchten be§ gla>u6en», ^o Inerbcn loljr finben el)n f)er| unb ben fiattim
be§ unglalübenä. S^cnn baS^ (fuangelion ftrafft Ij^n, ba§ er fic^ teglid} ()att
25 !oftlic§ gefpelifjct unb t)erlic^ gcttel)bct, \mld)ä bod} fcljn beruunfft für fonber=
lid) groB funb achtet. Xa^ü bie tnerd Ijeljligen mel)nen, e§ fei) rec^t unb fie
16 toofent M gefurt fehU M anbrct E IS fc^arpffe 6II27 18,19 lynceos oculos Sa
am Bande: Scherpfte des Euangelij. 27^^ bo§ ©uangctium fic^t in§ ^ertj nit Off eüfferlic^e
bing. c 19 tabbetit] r^c^tet M bie bie üernunfft GEL 27 welche bie uernüfft I be be
»ornufft il WeWcr be oömufft M oetnufft B 20 tobbetn] r^d^ten M fc^offä fehlt BL
21 teerte fruii^t 27 22 Mat. 17. Ha tert. 3lBcr H ^\t bifen 0/7 27 '^Ijr buffcn K
biegem A^ mann fe^en E 23 ben (vor "baxoxa)] ein Tl fehlt 27'^ 25 hjftfor ioä) K
20jt80, 16 t)b led^t Dil fe ftjn be§ merb K xtä)t Onbe f^n ^bt ttjorbic^ .1/
12*
180 «Prebigten beS 3nl)re§ 1522
I] bell glüiil) itit ge()abt t)Qt, mügct jr bnrnii^ abnemcn, benn bet glaub i[t am
fold^ ci!cntnu§, S)a§ ainer mal)net, er fcl) nic^t lüirbtg ba§ in bie erb ttegt,
(Jt fei) gnnti nidjy, Unb l)elt fic^ Hov ben gringften itienfiä)en auf bem ert=
toben, 1jx\)t bon ben bingcn bic ba ctluaä feinb, unb l)elt fic^ 311 bcn bie ba
nt(f)y feinb. ?l6er bie öevnunfft I)c6t jve äugen auff unb fid^t an 'mah bor 5
ber toelt gvofe ift, beradjt ba^ ba geringe unb nid)ä ift, aber ali SPau. fagt. j.
i.soi. i,27(So. j. '@ot cvlüclt bie bing bie nerrifd) unb öor ber toelt nid^§ fct)n, auf ba»
er 3Ü fc^üube mad) bie bing bl)C ha Wt)^ unb ftavd fein', barum ber glaubljg
J)olt fid) für nii^t Unb troft fidj aEaljn ber gotlic^en barmmt)cr^i!ait: bie ^dt
er für fein rcidjtum Unb fo er glet)ci^ öil l)et, and) aüer ftünige f(^Q|, 60 10
Ijangct er bod) mit bem t)erticn nid)t barnn, fonber fid)t l)mmer erniber unb
^olt fic^ ficrabe Unb la§t jm 3Ü l)cr|en otter leüt not unb bient allen ben
bic (f§ t)on ULitcn liaben, unb ftiie ft) ain gefidjt bor got tjaben ^nhJenbig,
ba» jüigeu fl) au^toenbig an. 31ber nun ift ber t)err gangen unb ^at ain
auffgeblafen gf(^UioEen !^er^ get)abt unb batjin gangen in feiner grop^ait, 1^
1 gtambcn CD ge'^at C 2 folic^ B ci:läntnü& D trag C 3 fltingftcn] ß^tifte ABD
ermften C 3l4 crbbobem C 4 ia fehlt C unb fehlt C 3Ü bcn fehlt B ben
bing^en, bie '' 5 an fehlt B 7 ßorint^co. B bie bo ncnijc^ fint »n bie bot C
8 jd^aben mad^t B fc^anbcn ma.ä)t C bic Wcljfe C b' glaube V y Bot C xnäji^ CD
tvoftet 0 10 \&it^ C fc^ntj D lljl2 bmmet ^et nljbct Ini Witfft ftc^ ficttnB C 12 gl^eit
oBct Icut^e C gccn D 13 angefid^t D 14 bs rege fie C bigct ^et gcgagen C %ttx D
15 j^wollen B (djnutftig C gcgange D feine A (einem BC ttopff C
II] fel)en§ »nerbt unb i)üben§ berbienet mit ^!^rem ^el)ligen leben unb fe^en ni(i^t
lüic fie brau funbigen mit unglolnben.
Senn bi^er retjc^e man toirtt nidjt barumb geftrafft, hali er foftlic^
fpel)B unnb t)erlid}e !let)ber braucht ^att (©t)ntemal biet ^etjligen, !6nige unb
!6nigl)nne bor^cljtten ^erlidje fleljber getragen ^aben, al§ ©alomon, öfter, 20
S)abib, 3)nniel k.) ©onbernn ba§ fcljn f)er| barnad) geftanbcn, fold)§ gefud^t,
brau get)angen unb erioelet, aEc feljn freub, luft unb gefaCen unb gleich fel)n
abgott brau gehabt fjatt: ©aS jeljget an 6()riftu» mit bem toort 'teglic^',
ba'j er teglic^ at§o ^crlit^ gelebt ^at, S)araufe man merdt, ba§ er folc^
leben mit blel)§ gefud^t unb crluelet, nid)t ba^ü gebrungen ober jüfattS ober 2i
ampt» falben ober feljuem nel)iften jü bienft brtjnnen getoefeen ift, fonbern
nur feljne luft bamit gepufft unnb t)[)m fel&§ gelebt unb gebienet ^att.
Saran fpürt man fet)n§ !^er|en ^eljmlic^e funbe, ben unglaloben, qI§
an ber b6§en frud^t. S)enn luo ber glalobe ift, ber fragt nic^t nac^ ^erlid^en
16 fc^n§ C finb§ L 17 wie] bat M 18 töfttic^e // 19 mij bem mot A' %t
rt^le M 20 Cieftei OB 27 22 gettJetet .1/ fc^ne C fteunb A^B njolgtuaüen M
23 topfet on K tetcnt (S^tiftu? an M 23124 bcn «örben, bat fte M 24 mtxi B et
fehlt Hl 25 gebhjungen M 26137 sed tantuin uti deliciaietnr, ,ic genio suo, sibi com-
modus uni, indulgeret Sa 27 f^t fulucft A' 2S ®at »t^ meidet men M 29 am
Hände: Wirckung (werck b) eins rechtS glaubens. 27
5Rt. 33 [22. 3funi] 181
1] gebac^t: ii^ Vm gciecfjt unb frumm, e» ift fciüicf) ba§ iä) tool leht, ba§ mir
aQe loctt bicnct. 5Uit joIcf}cn mubt Ijnt Ijcbcimnii bcr glottlofj ift. S)a§
3al)9ct mm allcä an, baä er fic^ nicfjt für iud)t 9c[)aUeii l)at, 3ft "it an gut
geljongen, borum ift er t)erQufe gefaUert auff ain eüfferlid^ bing aüS 5J.^urt)ur
5 unb effcn nnb trincfcn, f)at ba fein (jerlj anfgcf)a[it nnb fein luft barinn
gcfud^t. 3)a totrt benn bau bing fct)n abtgot unb bicnen alfo jrcni band;,
bQ§ ift benn bic fiinbe, bie got ftraft unb nit bie tiaiber ober fpetjfie: benn
toenn er bon f)er|en an got getjangen unb fein juöerfljci^t auff jn geritzt t)at,
©0 h)er jm haS eüffcrlirf; bing on gefer gclBefcn, benn faljn eüfferüjd) bing
10 mag fdjaben, fo bas t)er^ nit barauff geftolt loirt. 2)ann 5lbraf)am l)at bit
gel)abt jc. unb gtoaltig fdpn al» 9iebcca .ac. aber ba§ ^er^ f)at nit baran
gel)angen toie bann ber Spfol. Ijj. 'So eüc^ bie rcic^tumcn jüftieffen, ©o fott*i-62, n
2 gtauttofe C sotto6 D 3 \ii^ füt ABD Bot C nid^tä CD 4 toff euffcttic§e 0
^üxpür B (jurpet C 5 ouffße^efit B auff gefaxt C 6 aBgot i'''i> b^net C
bicnct 1> feljncm Ü bcm baud^ X» 7 ob' C 8 an] ouff C l^et D u anc ßcfat C
Will bcn oBrao}, tot^ k. feint ou^ rci(!5 aetoefee 6n gciDottig C 12 gelanget C {ifatm
fagct. Siiuicie fi offluant notite cot otiponete. ©o C tciii^tümct C te^t^tpmet D
ii]flet)ber unnb fofttidjcr fW^e, 3)a nac§ fcljnem giitt, et)re, luft, geloaEt unb
aÜem ha^i nit^t (Sott fclbcr ift, fud)t, trad)t unb £)anget an nid^^en, benn an
ib ®ot bem f)6(^ften gut aUeljn. @iüt t)f)m gtet)d) !oftIid) unb geringe fpeljfe,
^erlic^ unb fditec^tc flei)ber: Senn ob fic gtel^d^ foftlic^ !tcl)ber tragen, groffe
gelraüt unnb el)re I)abcn, ^o ai^ten fie bo^ ber fcl)ne§, fonbcrn hjerbcn ba^u
gebrnngen ober fomen jüfaü'S ba^ü ober muffen» eljm onbern jii bienft'tfjun.
Sllfo fprid)t bie !6nigt)nn öfter, haä fie ungern l)t)re f oniglit^e frone trug, fie
20 mufft§ aber umb be§ tönigä toillen tt)un. 2)aöib toere auc^ Heber etjn
gemetjn man geloefeen, aber er mufft umB ©ottiö unb bc§ öoWä miHen tönig
fet^n. Sllfeo [)alten fic^ alle gletobigen, ha^ fie gu ber gemoHt unnb efjre unb
^erlideljt gejtoungen »nerben unb blet)ben tjmer mit bem f)er|en babon unb
t)anbeEnä mit cufeerlic^em toefeen l)^rem net)iften 311 bienft, äöie bcr .90. pfalm
25 fagt: 'ftieffen i\\6) rct)(^tum 3Ü, ^0 tleBt nid)t brau mit bem "^er^en". *f. 62, u
Slber too unglalob ift, ba feilt ber menfd) brauff, flebt bran, fu(^t unb
13 He^betn CHI ftaibetn E He^bctc 27 fpcig B nad^] nod^ B c^re fehlt BL
14 alles M nid^ten E on nid^t GH 27 an nid^te§ nid§t K an nfnen hingen M 15 am
^od^ften H ludifferens ad omnes cibos, siue iUi Sybaritici, siue rustici foci sint et in /iia-
äv&QWJiov quendam omiiis humanitatis expertem euadat Sa 16 btagen C 16JI7 gtoffen
gemalt 27 18 gcbtoungen M 19 Iptad K §eftci GH 27 tünigtlid^en 27<'
am Bande: Hester .ij. 27 20 muffteä B mufte§ L ahn fehlt M 21 gcmel)n] fttjc^t M
22 bcm gcftalt E 23 ^cilid^elit C l^crligfoit E ^eiligtcit G ^ctlid^eit 27 24 p\aXmtn I
25 ^ong^et K tjongct J/ 26 gonget EJI fud^t unb fehlt M PorrJ; ubi liomo fidei
uacuus est, statim cor iUis nnindi nugis appellit, cogitatü suum affigit »So am Bande:
Frucht des vuglaubes 27
182 ';U-cbiiitcii bc§ 3ot)vcä 1522
1) jv boä i^ertj litt barauff öviinbcu'. 5hiu l)at bcr f)l)e mit bcm 'perlen bavan
geliaiiflcu, ba§ tft bie füiibc bic got ftrafft, bavum fcinb got§ gerid^t iouiiber^
licö unb geftteng, bnviim \tä)t \n xeä)t an iinb rcdjt jn ba§ I)eili: bn» fein
3 (c^t (' »n toic^t jm bj Alil) Bnnb jttict tjm tjnS C
II] :^Qtt !cl)u rüge bi^ er« erlange, unnb loenn er§ uberf otiH)t , fo toet)bet unb
jnaftct er fic^ brennen luie el)n falo l)m bred unb ^at glcljd^ fe^n felidel)tt 5
bvl)nncn, fragt ntd)t bnrnad), tuie fein tjcrti mit ®ot ftctje unb lüa§ er an
bcm felbcn l)aBc unnb gcluarttcn foUe, ©onbern bcr band) ift fet)n @ot.
Unb lüenn er» nid;t l)abcn fan, bnntft t)^n e§ 9et)e nic()t rec^t jü. @i^e
foldjc grclDlic^c bd^c friicf)tc be§ nnglalobcnö fitjet bifeer ret)c^e man ni^t
unb bccft fic 3U unb btenbet fid; fclby mit ötel gütten loerden fcljuä 5pf)ari= 10
fcifd^en Iebcn§ unnb DerftocEt fid^ felb alßo, bi§ ba§ ba fcl)n lere, bermanen,
breiten uod) berl)cl)ffcn l)ilfft. 6i()e baä ift bie Ijeljmlic^e funb, bic baä
ßuangelion ftrafft unb ücrbampt.
S)arau^ folget nu bic anbcrc funb, bas er bcr liebe gegen feljnem
ne^iften öergiffet, benn ba lefft er ben armen Safarum für ferner tl)ur ligen 15
unb t()utt l)f)m !cl)n l)ulffe. Unnb ob er pcrfonlic^ nidjt l)ett tj^m iuoltt
ett»üa>5 Ijclffcn, ba« er§ bod^ fcljncn fncd)ten befoltjen Ijcttc, has fie Ij^n l)nn
e^n ftaE trugen unnb feljn inartetcn: ba§ madjt, er Ijatt gan| fetjn öerftanb
tion öjott, Ijat and) fcljner gutte nie nid)t§ gcfület. 3)enn tuer @otti§ gütte
fiilct, bcr fület ant^ fcl)n§ neljiften nnfaÜ. Sßer aber ©ottiä güttc nid^t 20
fulet, ber fulet and; fcijue« nel)iftcn unfaE nic^t, 'Darumb )oie l)l)m ©ott
nid^t gefcEct, fo gel)ct iyi)m aud^ feljn nct)iftcr nic^t jii l)cr|en.
Senn ber glatobc l)att bie artt, ba^ er fid^ jn 6)ot aEe§ gütten ber=
fil)et unb atlclju auff \)i)n fid^ öerlcfft. 5luB bi^cm glalobcn er!cnnet benn
ber menfdje ®ot, mic er fo gütt ift unnb gnebig fe^, ba§ auf; foldfiem 25
er!entni§ feljn tjer^ feo loctjd^ unnb barml)er|ig loirtt, ba§ er ^berman auc^
4 tuge A^Diuit B rutne EQ 27 tum S er if erlangt £ erlanget J/J Irljsc A' uBer=
Impi] txtiäjt M önfeldtM fctiglait E fetigleit i^G 27 feliglc^t / 6 fraget C 6/7 fragt
bis foüc] securus ut ut cordi suo cü Deo cuuueniat, quid ab eo sperare et expectare debeat
ne per somniü quidein cogitans Sa 7 geWartten] totsagen J/^ fotl C am Rande:
Phil. iij. 27 S fo bündct emc J/ 9 fruchte BG fruc^t H27 10 öorblenbet M 11 felb§ FI
12 tofagen K öör^cfc^ingc .1/ 14 fcljne A fctjnen li lö fiajorü D 16 l)ilff G
^jerfonlid^] suis mauibus Sa hJoUen E 27 gwött II Woüen L 16J17 nid^t toolbe cme
ge^olpen fiebben J/ 17 crä] ^e M fqncm tne^te M jn en in / 18 fijner A matteten]
gematet ^abben J/ ^efft letjne K 19 güttc] molbact M nie fehlt BL ncm^tle M
empfunbcn E mer nun / güttc] molböt M 20 empftnt (beidemal) E güttc] gübic^eljt il
20i21 SBet bis unfaU nic^t fehlt Sa 21J22 ©ott gcfeUet L 22 gefcEct] ttjO ^crt^cn gc^t M
sie fjuoque proximus nausea; est. Sa 23 gtamD C avi Rande: Art des glaubens. 27
24 ]\äj ouff in E »otlct, Bl^ gctouen betennct A 23 menfd^ CGU27 25J26 Dg fold^er
crtentnig 27 26 fietcnteniffe A Boctftanbe JI
9Jt. 33 [22. 3iini] 183
I] f)er^ ift gotlo^ gclücfcii iiiib tjcraufj nc6rod)cii auf baB cüffi[i(f;c hing, ha-i
xid)t nun gnt, nun tuill bcr glanbc jm fcIcn unb n fidj nit für nincn
büifftigcn mcnld}cn Ijolt, 5ü fnn ev nidjt lumc leütc lieö Ijoben, bann luann
nit ba§ f)cr| gefd}mcrft f)at, Uiic ain avm tl)icv e§ fe^, ©o lan e§ nit mit
2 Jlu bic loeil b' glaub C feiet CD ein /J
II] .'. gerne al^o tl)un tnoHt Inic er fu(et, ba§ l)f)ni @ott tf)an Ijat. SDarnniB
bricht er aiife mit liebe unb bienet fernem nel)tlten aufe ganzem Ijerljcn, mit
Icljb unb leben, mit gütt unb e{)re, mitt feel unb getjft unb fe^t alles 311
l)()m tüic \)\)\n Sott tf)an f)at. 3^'arumb fil)et er auc^ nid)t nnd) gcfunbcn,
I)ü[)en, ftarden, reljc^cn, cblen, f)et)ligen Icutten, bie fel)n ni(^t bebiirffen,
lu lonbcrn nad^ frandcn, fd^mad}en, armen, öerac^ten, funbigen menfc^en, ben
er nn| fel)n tan unb feljn meljdja I)cr| an t)^n üben unnb t^un tüic ^Ijm
©Ott t^an l)att.
'Hin ber unglatoBe :^at bie art, baS er fic^ nic^tl gutt§ jü 65ot ber=
fif)et, ^itu§ mittlem unglalcBen benn fel)n r)er<j berblenbet lüirtt, ba§ er nid^t
15 fulet nod) erfennet, rtiie gut unnb gncbig 65ott fei), Sonbcrn Itic ber
.1:3. pfatm fagt: '@r ad^t ©ottiu nic^t'. "Hu^ foId)er blinbf)Ct)tt folget bcnnw u.a
h)el)ter, baS fel)n ^erti fo ^art öcrftodft unb unbarm^erljig toirtt, baä er
lel^nem menfc^en luft l)att ,511 bienen, ia biet meljr l)berman 311 Mel)bigcn.
2)enn toie er nic^t güt§ an ®ott fulet, feo fület er auä) fet)n luft giitä 3Ü
20 t^un fernem neljiften. Sa^er folget benn, bau er nic^t fi^et nad) franden,
armen, berac^tcn menfc^en, ben er nuf^ feljn unb iüolf^un tunb unb follt,
feonbern »nirfft bie äugen auff unnb filjet nur nac^ l)ot)en, reljdien, mcd^tigen,
babon er felb nu|, gütt, luft unb e^re ijdbm müge.
911^0 fe^en tvtjt nun an bie^cm ejempel bi§e§ retjc^en manö, ba§
25 unmüglic^ ift Sieben, mo nidjt glatnbe ift, unb unmüglic^ glalt)6en, ba nic^t
liebe ift, Senn e§ mitt unb mu^ bel)bc§ bei) el)nanber feljn, Jßnnb ba^i eljn
glembiger Ijbcrman liebt, Ijberman bienet, eljn ungletobiger aber l)berman
fel)nb ift l)m fjer^en unb bon Ijberman l)l)m gcbienet ^oben mitt, Unb bod)
fol(^ gretolidjc berferete funb alle berft mit e^nem geringen fi^el)n fel;ner
5 ot atfo K cmt)finbet S gc'^on EH 27 get^an G 6 au§ (vor ganzem)] tn^t K 9 cbclcn C
fe»)nl i^ner K fe J/ sua beneficentia Sa bcborflcn Ol 27 13 xaä)i güt§ 27<= am liande: Art
des vnglaubens. 27 14 benn fehlt M Beiblcnbetl excaicatur, et ita exensum redditur Sa
ni(^tä E27 15 cmpfinbt E 16 bvclj^e^enb E adjtet E 17 ut omnino corueis
fibris et ab omni misericordia alienus honio iste porrb maneat Sa 18 liEteljbigcn] fi^abenbc M
l'J nic^tä 27 empfinbt (beidemal) E 23 möge ö 27 24 nu C 25 am Bande: Liebe,
©laub 27 Oportet hsec duo Herculano quodam nodo copulata esse Sa 26 6oibe E Beibc G 27
bc^be // 26127 »nbe el)n gelouigcr ^berman teuct, cljn öngelöuiger K e^n getouig mtjnfdEc M
27 liebt, t)betman f'ekll BL liebt tinb tjeberman 0 27 28 tjn jl)nenic Herten il instar
niediastini cuiuspiam ut omnitjus inseruiat, acciuctus adstat Sa jljci gcbcnet K 29 ti)0
bodtet M 291184,6 f^neä ^uii^tiidEen toetdeä M
184 5Pu-bigtcn be§ 3n^tc§ 1522
Idjbcii l)aben, abn 'mann ba§ got movcä gelert I)at, ha toiit c» jamcvlic^,
tueid^ f)cr^, barminljcrlüg, fcnfftigct iiiib gütig.
5hiu tnüfet jr aud) tuibcviiinli iiit oii ßajaro an fet)cn fein gfdjlncr,
folc^ annüt, blo^l)cit, folcf) l)nngcv nnb fnmmcv, ©onbci fet)ct jm jn baä
t)cr^ l)incin, ben finbt \x ha'i eä al\o gcftanbcu ift, S)q§ cv 5Jtal)ncbt, er .§a6
1 Won bj got nicvet (gelctt f)a() i>a AI! tuen >)m got moxti gelernt Ijot, bo C lj2 ianietig
unnb ^aesiä), 6orml)ertiig, fonfft C i fciifftmütig D 3 an Sajato nic^t C 4 fe^ne
MoPcit, otniut, bungcr «ii fömcv, funb' jec^t C 5 bj er D öjlSd,! §ab nljii^t *B!eer ^IS
11] l)eiid)Iifd;ni \mxä mit bcni fc^aff§ Bald, glcl)(| töte her gro| bogel Strau§,
£er |o torid;t ift, loenn ev bcii l)al'3 utit cljm rel)^c bedt, fo meljnct er, ba§
fein gnnl^er IcljB bebcdt fctj. ''J)a l)ie fitjeftu, ba§ fel)n blinber unb unbavm»
Ijcrtjigcv bing fcl) bcnn nnglatuBe. Tienn tjic finb bie l)unbe, bie boä) ba§
jornic^fte tl)ier finb, baimt)cr|iger utiev ben armen Safarnm bcnn bi^er w
rcl)d)C man, nnb erfennen bc§ armen nott nnb lecEen t)'i)m fel)nc fd^rteren, %o
bod; bcr üerftodtc bcrHenbte l)eni^ler ^o ^art ift, ba§ er l;f)m nic^t bie
lu'ofeomlin feljng tifd^ä gönnet.
2)i6er artt beä rel)d;en l)eud)(erö finb nn alle gtolnftlo^en menfd^en.
bcr nnglalofic lefft fie nidE)t onberö t[)iin unb fctjn bcnn mic bifeer rel)C^ man is
fie abmalet unnb an|el)gt mit fel)ncm leben. Unb feonberlic^ finb bcr art
bie geljftlic^en, tnic toljr für äugen fef)en, bie tet)n redjt arttig gütt Irerdt
nljmer t^un, ©onbern nur giittc tage l)aBen, niemant bienen noc^ nii| finb,
fjonbern öon l)bermün Ijljn bienen laffcn, iKipy rapä nur tjnn mel)ncn fadE,
cljn anbcr Ijabe h)a§ er mag. Unnb ob cttlic^ ni(^t l)abcn foftlid) fpel)§c 20
unb fleljbcr, |o mangelt e§ bod; am iuillen nicE)t. Sen folgen bcnn nad^ bie
rei)djen, furftcn unnb Ijcrrcu, tf)un öiel gütter t)eud)lifdE)e toercE mit ftifften
unb !irdf)en batoen, ba mit fie ben groffcn fd^aW, hin toolff be§ unglatobenS
bedfen, ba§ fie öerftodEt unnb berl)erttet unnb feljncm menfd^en nu|e loerben.
6 Said] DeHe 31 be ftrufe K 7 boraffttd^ K einem F retjg tebeiit E 8 Bcbedct KM
[et)l ^ä M i) benn ungtalDbc] liumine fide uacuo Sa bie (vor boc^j] meWer M QjlO bot^
ringcftc beer A' bie jornigflen t^ljet (einb 27 10 aornigft E jotnigfte G b'eft ^ä M 11 6e=
fcnnen A' ertcnnct 31 gjc^wei E gjdöwercn Ä 13 ttömeten jtjnc^ btjfe^eä A" Jtomen f^ner
taucten 31 tijc^ A gönnet G günnet // gonbe A' famelicum hunc Lazarum impertiat Sa
14 ungelouigen K gtoucn btoten 31 lö nic^tä B onbctft II toan olfe A' 17 am Bande:
Der geistlichen art. 27 ge^ftlic^en] iwstri illi , quos spiritiiales uocant -So IS ^üincr K
nu^e A» ;9 oucr AT t)^n] l^jl K /eUt 31 J9/:;0 Siipg iis mag] Omnia harpyiarum instar
ad se rapiuut, et plane iuxta adagione, jitoj^ov Jirjga ov mfiiiXazai. Aliorum pauperie niliil
anguntur, duramodo ipsi belle agant. Sa 19 jod^ G 20 anbrer E mag] ^c6Je 31
niä) G 21 (0 Sr^ät ^bt boc^ on b'elen nic^t 31 ®enen L batnod^ 27 22 gfltte E
^euc^tiicö BL ^üc^Iefji^et A' ^eüc^tifc^er 27 23 bomit C 23J24 ut omnem humani-
tatis seusum in omnes amittaut, Timunes quusdam uiuendo retereutes Sa 24 nüfe 0
9lr. 33 [22. 3uiii] 185
I] noc^ mm tici-bi)nct 311 £el)bcii, lliib iieljbctt cä 3inc§ ©cbulttljgflid^ llnb laffet
3lni genügen ou gotä »uiUcn, bcv c§ alfo mit im frf)afft. Siuift l^eten jn
fein gfcfjloci-, tilo|l)ait, Ijungcr unb fummcr nit gcfomct, bcii man finbt jv
tn( mcev bic mit gioffci büifftitüit unb nrmüt begnabet ober beiüben fein,
5 aber fl) leiben fold^eä nit gebulttig, barum l)ilfft ber !ain^, ober Sajorug
glauben mad)t jm fein leiben fcligttidj unb got angcncm. S)aun fein Ijcrtj
ift ,h'i geftanben, ixin er gern gebleut Ijette, tucnn er gemadjt f)ette. So er
nit !an mit ainer aubern »ueljfe, fo fdjidEt e§ got alfo, ba» er t)e^unber mit
feljner fd)>oeren, blo^f)ait, unb l)nnger ber ganlicn toelt bleut. £)a§ ift lunft
10 unb aiu maifter ftuct öou got töeloirdt, alfo ain mec^tig bing ift e§ umb
aiuen menfc^cn, 2)er jm glauben ftet. 6r ^at un§ mit feinem f)nnger
gefpeljfet, mit ferner bloPait betlaibet unb mit feljnem leiben un§ aüen ain
1 nit mcct D berbienet B »'bient B Unb fehlt Ü gebutbig C 2 on CD 213 tjvx
fe^nc gefd^tocr C 3 lomcr nii^tä geftömct '' gcfornet D 3 1 Ijrcr biet O 4 ob« C
5 lct)bc5 C 7 go (fo V) gcftanbc CD gemocht D 718 er ijel gcbiencn lont C S iit^=
unbcr /'e/ill C 9 |et)nc CJ> bofeftait A iog^cit B unb fehlt C 10 c§ fehlt C
11 eqn mcni(i^e D 12 bog^eit B ain fehlt C
Wa§ anöct tcoU.
II] 2)Gn armen Safarum muffen tvtjx auä) nii^t cnfierlic^ an fef)cn mit
15 fet)nem gefc^toer, armut unb fummer. S)enn biel menfc^en finb bie auc^
iamer unb nott leiben unb bod^ nic^t§ brau getDl)nnenn. "MlS ber !6nig
•Öerobc'j cl)n Do^e leljben l)atte, aber ba buxä) nic^t§ befte beffer ^atte für
(Sott. £)enu armut unnb leljben maiit uiemaut angeneme für @ott, ©oubern
toer jubor angeneme ift, beä armut unb leljben ift für @ott toftlicf; loie
20 })§. 115. fagt: '2^er tobt feljner l)el)ligen ift foftlic^ für bem l)errn'. ^ll^ow ue, is
muffen to^r aud^ Safarum l)n» t)er^ fel)en, unb ben fd)a|i fuc^eu, ber feijne
fd)h)cren fo !ofttic^ gema(^t ^at. So'j ift aber fel)n glatobe unnb liebe
getotBlic^ gelttefeen, 3^enn 'on glaloben !an man @ott nic^t gefaEen' 6bre. ll.etr. 11,6
2)arumb mu§ fetjn l)erl^ alßo geftanben feljn, ba» er aud^ mitten tjnn folt^cm
25 armut unnb elenb fiel) ju @ott alle» gnttcn öerfe^en unb troftlid; ftc^ auff
l)^ öerlaffen ^at, an milc^er gütte unnb guabe er ^l)m l)att ^0 reljc^lii^en
laffen benügen unb folc^ eljn gefallen bran geljabt, ba§ er l)cr|lic^ gerne noc^
mel}r iamer» t)ette geUeten, loenn ber Iniüc fe^nö guebigen ö)oti§ baä geltjoüt
15 fc^nc gejd^toern L \i^wni K fwcrcn J/ 16 nichts] nid^t HM 16117 Sicut rex
Herodes Phtliiriasi acerbissimo malo cunficiebatur Sa 17 iö§ Icljben ^ctt E bo butc^] bat=
nac^ 27'^ ^att ü öat // am Rande: Act. xij. 27 20 pä. 1. 15 A^B ißfatmo Jtt>.
ftcl)t M benenn 11 21 Sojarum D Sojato M Sofoto 27 22 %\ä)'mti EH gejii^nict L
ff^rtat 27 23 gefallen] besagen J/ .§e6. FH §ebre. G §ebr. 27 (Sbtco. an beme anbeten
60. M 24 beftan f9n K 25 f^t Ä 27 »nb foli^en (folid^en J) gcfoUen BIL fitten
ttolgeuatlen M e^n fotcfi C ein folc^ 27 molgefoUen K 28 gelitten EGH27 gelitc F
geübtten / 281186,14 \oiä)tä flctoott ^et E
186 <Prcbiglen be? 3af)tc3 1522
II G-rcmpel geben 3" ninnti tioft jm naä) jü folgert: olfo fctnb got» gerieft
l)QimIid^ unb licrborgen. Senn er ertoelt bte bing, bie nit fein, toie totr
011)1)0 fcficn in Sajavo, ba§ got jm ta^t luol gefallen fein gcfc^toer, nacEt{)ait
nnb t)nngcr, IncUcfj bod) j£ic 6linbc nerniinfft nit tl}iU, benn bic fic^t Oil
lieber oin ^nrpur gelnanb ober ain linb getoanb benn oin ftinden^ Iel)nen s
tüd) nnb Hil lieber ain fdjoncn raenfc^en benn ain fran|6fl)fc^cn franrfen
nicnfdjen. S)nrum ift fl) überwogen mit bofen gfd^toer, bie öcrnunft, benn e§
ift jr nit miiglid^, boS fl) folt anberS t^iin, jn be§ gabt got§ gerid^t inn ber
ftljKe ^^)mmer für firf) llnnb mad}t ben arme bürfftigen mcnfi^en alfo ^od^
unb (Q'oftlid), ba§ jm anä) alle fünige barnac^ nic^t rtiirbig iuerben jü bienen lo
luuib fein gfdjluer 3Ü ttifc^cn. 2)enn Iteldjcr ßünig lüolt t)e^unber nit fein
gcfunbtl)ait, 5J.Uirpnr unb rel}d^tumb für bi^ SajaruS gefc^hjer, !rancfal)t unnb
armüt geben?
2 !^eitic§ BotBorgc C nic^ä B n\ä)U C 3i3 tnir ^ie C 3 jm got tcfjet tuol iefiogc C
nod^eit B 4 Weleda D »ornuft C fie fi^ct 1> 5 ober oin tinb geltanb f'ehll C
ftincicbeä C ftindfentä D 6.8 frontjofiji^e gcfrejfen arme mcnfc^c, borui get fic ftic botu6et,
Eljnc jiitc^c l)u« ift bic Sornufft, bcn eä ift bnmügtiii^ C 8 gcct ß SjO g^et bj getid^t got§
wnmn ftitle uotfid^ C 9 otmen L> lOIll iiaxnaäj alte tonige toitbig tuerbe ^ubicnen, Bn
fct)nc jc^Wet feu fuffenn C 11 f^lDer D
ii]^ette. @il)e, ba§ ift el)n red^ter lebenbiger glotobe, ber t)^m bur(^ ertentnis
gütlicher gütte fe^u f)er|! erltiel)d)t ^att, ha^j t)\)vx nid^tä 3Ü fd)mcr noc^ jii 15
biel gehjefeen hjere 3Ü leiben unb in t^un. 6^n folc^ geft^idt ^ert; mad^t ber
glalrbe, toenn er @otti§ gnaben fület.
Saraufe folget nu bie anber tugent, nemlic^ bie liebe jum net)iften, 'ita^
er onc^ iüiüig unb bere^tt getoefeen ift ^berman jü bienen. ?lber hje^l er
arm unb elenb ift, l)att er nid§t§ ha mit er bienen !unb. Sarumb toirt 30
fel)n gütter löilt für bic tt)att gerechnet. ?lber bifeen mangel lel)pli(^es bienft§
erftattet er gar reljc^lic^ burc^ et)n get)ftlic^en bienft. Senn i|unb nac^ fel)m
tobt bienet er ber gan|en tnettt mit fel)nen fc^hjeren, l)unger unb elenb.
@el)n lel)plic^er t)unger fpcl)§et unfern gcl)ftlic^en junger, feljne letjplic^e
blofef)ei)t fpei)^et unfier gel)fttic^e blopel)t, fel)ne le^plid)e f(^tDeren l^eljlen 25
unßere gel)ftlic^e fc^lueren, ba mit hali er un§ mit fel)ncm ejempel leret unnb
troftct, tnie @ott eljn gefaEen an un§ "^obe, toen§ unä übel geltet auff erben,
feo h)i)r gletoben, Unb un§ hjarnet, h)ie ©ott et)n jorn ^aht über un§, tneni
un» mol ge[)et ^m unglatoben, glet)c§ tüie @ott an ij^m ijnn fernem elenb
gefallen unb am ret)c^en man e^n miffaHen gehabt ^att. 30
15 ©ottijte gnobc M 16 jet^ün / Jö/zr e^n bis fülct fehlt M IT empfinbt E
20 elcnb] ealaniitatibus circumundique septus Sa tunb] fan M 21 t^ott] Weriie M
21 bienft, D 22 xttoüä) F 23 feinem F afd^aicren E 25 gfi^wet £
26 gjc^wcren E 28 Kit eä E 20130 Nam hie uidemus eum quamlibet ulcerosum, k Veo
magiii fieri. Diuiteni autem Asotum sperni. Sa 30 «olgefotlen A' tooIgeuaUen il tctjc^en]
ted^ten src migfattcn Ä^ mifjfotten C mifgfoüen 27 mt)fgeuaUen M
9lr. 33 [22. 3uni] 187
I] 5Zitn bic »ocljt )oii- allen got» geriefte füUeii, bai ba§ bie gani Itclt
öcrodjt, boä timig unnb I)CiTen nit toirbig iDcvn an^iiregen, ©o feet aiiff
gottca iirtail unnb lernet ain unbevfdjeib .^tuifc^en got uub ber lüctt gciidjt:
Ijelj luenn ba§ gcrt;d;tte ergcet, fo ticrad;te Jüivg, gen [)in unb tl)ün bie
5 ougen jü gegen ben armen unb fe^en ben fd^at; nit, ben un§ got für geftoU
l)at, aber barnadj loenu fein gerieft a\i^ ift, So mac^t fi) @ot fo grofe unb
offenbar, baö in aud) alle twU loolt bieuen, aber benn ift e» jn lange
geljart. 5llfo auc^ ber reic^ man, ber fan u\)ä)t anfcljen für foftlidj ben
armen Sajarum. S)icloeil er nun fo berftodt ift unb fdjalnet Dil lieber an
10 fein Purpur, gefottcn unb gebraten benn ben armen "JJlenfi^en, ©o bendt
got alfo: nun bn folt nit loirbig ioerben, S)aä bn jm bljenen foltteft. 2)ar=
nad^ ba got§ gerid)t an^ ift unnb offenbar Itjorbenn Unb er in ber I)cEen
Iel)bet, ©0 gebe er jm gern \}an^ unb Ijoff, ber jm jüPor bie foftcn Perfagt,
unb bcgert Ijeljunber, 2)aö er in mit bcm eüffertid)en finger bie jungen füllet,
15 S)en er öor nit toolt anfe^en fc^loet)g benn an tureu laffen. ©e^et, baj ift
gotä utto^I, unb feet nun loa unfer augcn I)in fteen: biftu jm glauben, ©o
J wir ^ie gotä flcrid^t fülen, ba bie C aüe D 2 ftcet Ali ?ect C ftc^et D 3 9ot§ CD
4 3pt C »orglet C »erachten li Botoc^tenu C is gebort A öot tofttic^, onfe^en G
9jlO unb fc^aiuct bis benn fehlt 0 12 fo gotä C l'ijlS ^eHe le^fit, bo gc6 C 13 "brofee G
14 er in AB et im CD feunge tute C 15 feuuor C f^rocljg bis lajjen fehlt G
16 fteet AB feet C flehet D m HCl) fiiftu nu glau6n C
II] ©age mijr, loilc^er !6nig Permoc^te mitt alle feljuem glitte aller lueHt
epn fold^en bienft tljnn, al§ bifeer arme fiafaruä mit feljneu fd;ineren, Ijunger
unb arnuit tl)an f)att'? £) ber tounberbnrlid^en tond unnb urtepl ®otti§,
iu toie fd^enbet er ^o mcljfterlic^ bie finge ncrrpnn bie Pernunfft unb tteEtlii^e
>nel)^l)e^t. ©ie getjet ba^er unnb fi^et lieber bie ft^one purpur bes rel)c^en
mani', benn bie tounben be» armen 8afar§, fie fi{)et lieber epn gefunb fc^on
meufc^ unnb ftopfft tjijt na^en ju für bem ftand fepner hjunbcn unb loenbet
bie äugen Pon fcpner blo^e: l)nn be§ lefft fie (Sott geljeu bie groffe nerrpnn
25 für folc^em eblen fd^a^ über unb urteljlt pmmer für fid) ijnn ber ftiüe feljn
urtepl unb mad)t bie tceijle ben armen menfc^en %o t^eur unb foftlid^, ba§
barnac^ aEe fonige nic§t pjirbig finb, l]l)m ^n bienen unb fepne fd^toeren jü
lüiffd^en. S)enn pjilc^er lonig (mepnftu) »uürbe i^unb ni(^t au^ ganzem
t)er^en fet)n gefunb^ept, purpur uub frone für bie fditoeren, armut unb elenb
30 bife Safar§ gern geben, toen§ p^m Inerben mod^t? Unb pjild^er menfd^ ift.
17 aKem L'27 aüe GL 18 folc^en] tanto ac tarn late patete /S'a gfc^Weteii £J
20 »ctnufft B 21 purputc ttcbet K 21(22 in auro et ostro decoris, oculos suos lubentius
pascit, quiim in suppur;intibus mendici Lazari uulneribus Sa 22 SaJQTUä B27 fd^oncn
gcjuiiben J/ 23 ftopfft C gftondE E 23124 letet f^ne ogen M 24 fotc^ei tlofe Jf
fljneme blnfenbe J/ in bcm lagt i? ^n be Jf 27 bienen] qui ei uel niatellam purri-
gaut Sa gfd^weten E 2y ^et^em D gefd^loeten E 30 Safaruä E 27
188 qjtEbigtcn beS So'^tei 1522
I] l^clftii bid) für iüd)tm i:nb fclft bal)iii, fic^ft aüain toa§ fdieBig unb trc^ig
ift, bcm bicncftii imb l)ilfft jni. 2)niinn iDcnn man bi^ nit anficht, fo ift
man nod) nit \m glauticn. Süibernml) tocil bn§ gcvid^t gect, ©o feit man auff
ba§ fd^onc bing, auff purpur. k. Unb ift tlinb. Davnad^, Inenn got§ gevid^t
offenbar Inirt, So »uivt er fo cifdjrecEIid) unb gieiiUjd), S)a§ man fic^ barOor s
6ieü|iget unb fleugt tool über l)unbert meilen. 3)arum aEain ber glaube
feit öon bcn bingen, bie ctlimS fet)n, Unnb I)6lt fid^ ^n ben bingen, bie nic^ä
feinb, allatjn ber gloub fidjt an got§ gcrid)t Unnb madjt ba§ Inir inn bcm
rid;tige inege '^anblen.
Slüe glaublofje feinb bei) bcn retjc^cn. Söenn ft) "^alien ain ©emut unb w
)üiQ, äßcnn fi) ncmcn fid) ber armen nit an, ^aben fain mitleljbcn über in,
laffen in l)eberman bicnen Inic l)ic ber reid^ tl)iit, 91emen t)mcr 3Ü fid§ h)o
S?nb tion >ücm ft) fünnen, 'iKüp^ i'opfe niii-' i» meinen facE, ?lin anber ^a6
tDa§ er öermag", unb fel)en an hiaS öor ber iüelt gro^ unb ^oc^ gehalten ift,
1 6or nid§t§ C fi^eft on C 2 ben binftu C ®aru6 fo mö bj O 3 noiJ§
felilt C bie t»eit C 3/-< auff bis Blinb /eAi« C 5 toiit, bcn ift e§ alfeo erfdöredE=
lid^ bj man C 6 unb Jis meilen /e/i^( C fleucht D SjO aUa^n bis ^onblen fehlt O
i» rtd^tigen BD 10 gtauMoge feint 1^1) b' teic§e C ben ABD 11 toitle, ben C
Witten D 13 laffen Ais biencn fehlt C 12113 »met äufic^ wu fie tonne C 13 9iu|)6 D
nur in C 13114 3ltn 6(s nermoß fehlt C 14J189, 1 grog ift, »otaii^tc luafe b' ttettt gering
»n öoredfitig C
II] ber i|t auc§ eljn bred geben hjolt für bie purpur unb gan|en rct)d^tum bi§e§ 15
re^d^en '?
9Jle^nftu nic^t bal bi|er retjc^e felb§, Jtenn er nic^t feo blinb geh)e§en
Irere, unnb geloifft I)ctte, baä fold^ et}n fc^a^, ^0 et)n t^eurer mon für @otti§
äugen für feljner tf)ur lege, er toere ^l)naufe gelauffen, ^ett ^^m fetjnc
fc^rteren gctoiffc^et unnb gefuffet, ijnn fe^n befte§ bett gelegt? alle fc^n 20
purpur unb rel)c^tum '^ctt ^t)m muft bienen. 3lber jü ber je^tt ba @otti§
urteljl gieng, fa^e er§ nic^t, ba cr§ tl)un funb, S)a bac^t @ott: Sßolan, bu
foHt auc^ nii^t toerb feljn, ba§ bu t)I)m bieneft. Sarnac^ nu ba§ gerieft
unb tocrcE @otti§ au| ift, fil)et fid) bie Ilüge nerrt)n umb, unb nu er ^nn
ber f)eKe leljbet, gebe er gern ^aufe unb ^off bcm er jubor nid^t et)n biffen as
brot» geben rtoHt. Unb begerb nu, ba§ tji)m 2afaru§ mit bcm eufecrften te^I
be§ finger§ feljn jungen lule, ben er jubor nic^t anrüren tüoEt.
Sil^e fold^g urtcl)I§ unb teerdts moc^t @ot noc^ teglid^ bie tncEt boÜ
15 ifet] t^o btjffet lljbt M 6ov bat putpuren Iteljbt K purper Z> 17 fulueft, bnnb
»on K er fo F 17J18 si non talpa c«cior fuisset Sa IS ^et, bä ain fotc^er ain E e^n
folc^er (fotic^er 27^^) \ä)ai L 27 t^euten A^BO teuren H 20 gfc^Wcr E 21 xe\)ä)=
t^um A^ muffen E 22 ba§ er§ GH27 24 uesaua hominum prudeiitia »5« 26 if
flcrb nu] mire iam inuersis rerum uicibus Sa 27 junge / 28 am Bande: Verachtung
der armen. 27
I
<Rr. 33 [22. 3iini] 189
I] bctadjtcn ba§ geringS unb bcv toelt Devacfitig ift, toic lool fl) nit aUe (bie
teilten) i)mmer 5piiipiiv unb locife fet)ben ©eloanb traben unb aUe tag ^erltd^
leben mügcn, ba leibt nit on. Sl) Ijokn abn gleicf) ben rtillcn unb l)erl},
ober bcgirb al^ bcv vcljd) l)üt, I)etten jl) bie guttev, ber tuiüe lüuvbe )voÜ
5 ^eraiiffen jn bie \vaä bringen: nun ftc^t @ot nit an ba§ eüfjevlidjc loevcf
ä-^nnb ricf)t and) nit bacnoc^, Sonbev ev ift ain erforfc^ev unb anfefjer be^S
toillen unb tjevljen.
SBiberumb aüe gläubige fünb ßa3art, benn f») !^aben gleid^ ben IriUen
ben Sü^Qiuy {)l)e f)at, öevad;tt \m§ ba gtofe unb t)oc^ Don ber mU gefioUcn
lu h)irt, Inerffen fic^ ber niber, bl)encn unb tjeJffen l)cberman, \va fl) üermügen,
nemen e§ an tüie e§ got mit jn fügt, befcüjen fic^ got, gebenä jni alle§
Qnl)Qt)m unb fteCena alle§ ouff got mit jn ji't f(f)affcn nac^ fel)nem gotlic^
Iciüen unb irolgefaUen. äBie h)ol nit alte öoIdCer armüt, btopoit, l)ungcv
unb gefd[)fticr Ijobcn, Joie SajaruS, <Bo tjoben \t) bocf) ben luiUcn unb
7 gering B ]12 bie teid^tiimct {mtp C 4 ob' Beflir C 5 ^erauS auä) jn 0
7 ber ^et^en C 8 {eint ^ic C 9 uorad^ten C »erachten D 91 lo grog Oor ber luerlt
gc'^olte, ön geoc^t loitt C 10 ^ertimbcr C tto BD \v\) C 11 5Icmen§ O getcn CD
1-' l)inl)El)m (-! fteücn e§ C mit ^m C gottid^en BC ©ottic^cn D 13 Wie luot fie nid^t
oQe futd§ ormut C u ji^roer />
11] 15 unnb niemant fifjet c§ unnb l)bevman öeratfitet e§. S)a finb für unfern
äugen arme unb bürfftige, bie Sott ai^, ben groften fd^al^ un§ für legt, aber
tr)l)r tl)un bie äugen jü gegen fie unb fe^en uid^t lua§ @ot ha mücl)t ^l)nben
noc^, h)enn @ott nu au§gemact)t l^att unb )ß\)x ben fd^a^ öerfeumet l)aben,
^0 fomen lBl)r benn unb InoKen bienen, |o iftS 311 lange ge'^arret. ©30
20 fal)en lütjr benn an unb machen ^el}ligt^um au| t)l)ren fleljbern unb fc^uc^en
unb gefeffen unb rid^tcn loalfartten an, batoen ürd^en auff ^I)re greber unnb
t)aben biel 31°! fd^affen mitt bem narren loercE, fpotten unfer felb», hü% Irijr
bie lebenbigen [)et)ligen mit fiiffen tretten unb öerberben ^aben laffen unnb
nu t)^re fle^ber, ba e§ nic^t nott noc^ nü^ ift, eieren, ba§ un§ frel)lic^ un^ex
25 '^err ha^ urtel)l feilen teirtt, 5)latt: 23. 'Sßel) eud^ fc^rifft gelerten, l)^r '''';»'|j 23,
I)eud}ler, bie l)l)r ba)t)et ber Propheten greber unnb fd)müclft fie. ©lor SSeter
l)aben fie tobtet, ^0 batnet l)^r ij^re greber, fo benennet l)§r felb§, ba§ ^^t
ünber fel)t bere, bie bie Propheten tobtet l)aben, benn fie ^aben fie tobtet, fo
balret l)^r ij'^re greber'.
30 S)i§er artt be§ armen 2afar§ finb alle glelübigen unb finb alle fampt
15 nicman F 17 gegen jn E 18 nu ®ot M aug gemod^t Ä^ nuS gcmad^t C
»fegcmad^t 27 terjaum^)! E 19 tum demura anheli accurrimus Sa to^Uen K 19J20 Bor=
bc^bet. ©0 ^cue Wl) benc an A' get^öuet. ©0 ^eue lutj an M 20 ^aittumt E fd^ü^en EH
21 gefeffen] gemcte M iebe fart A' hjarfortcn L bcbeuart M 23 ^eilgen / 24 nu^ D
äu c^ren BL fret)tic^] BorWar .V 25 'Ulali). an beme jjiiij. M 2r t)^re fehlt BL
28 beren EH27 tobt E 30 bcä] bt)ffeä M ßafaruä LT alt^o male M am Rande;
AU gläubige, Lasari. 27
100 55ttbi8te" if? 3n'0«§ 1522
I] inniniiiif^, beim linv all)t)c in Snjovo fct]cn, unb tan Woi foldj nnnfit in
gioffcn gi'itcrn ftccn, \x\a bic |)lojfenl)ait ba ift nnb nit ba§ {)er| baran Hebt
nnb ©cl)n jüöovfljd^t batauff grünbet, 3II§ un§ bie '^ailigen mit irem
eycmpcl unb Ickn bife bezeugen, 5fcmlic^ bic ^so6, ®aöib, benn alfo fpracf)
«!• 39, 13 S:-aOib : 'id^ bin bei) bir nin frcnibbev nnb ain pitgcrman, tvk aü mein &
1 h)ie mir l)ie C 2 hio Z> Wu C gclaffcnfieit C bal ^ertj nit C 3 3uucrfid§t B
3j4 \jxi ejempcln 6' 4 ba§ ficjciiii^en (' letcn icjeüfle X* bet 3o6, ®ouib ic. ®an O an»
i?a?iJe; lob. 19. Psal. 3S. 1 pali. 29. AB 3oan. 19. $almo 38. 1. faxal 29. D 5 2>auib «buma
cgo fuj apni tc et (jcvegvinu? ficut offieä pattcä mei 3^ ^i" f-' fteiting 0 ^Jitgcraj D
II] redete Safari, S'enn fic finb gtctji^eS gIatDbfn§, fi)nncy nnnb toillcns tote
bifecv Safarng. Unb lücr nid}! el)n £afarn§ fet)n itiirtt, bev Joivt getoißUc^
mit bcm xi\)ä)tn fd;»oeIgcr t)nn ber gellen glüt fct)n tel)I I)aben. S)enn Joljr
miiiicn alle »nie fiafaniS mitt vcdjtem glaloben auff @ott tratnen, t)Ijm un»
ergeben, nad) aUe fernem loiKcn mit nn3 311 ^anbellt, unb bercl)tt fet)n l)ber= 10
man 31: bienen. Unb ob tnl)r iiidjt aüe folc^e fi^Iriercn unb armut Iel)ben,
feo mn6 bocf) ber felb lüiH unb metjnung l)nn un§ fel^n, bie l)nn Safaro
iraren, foldjy gerne an3unel)men, Ido e§ @ot loollt. S)enn folc^ armut be§
gcl)ft§ tan tnol Ijnn grojjen gutern ftcf)en, 3Bie ^soh, Sabib, 3tbra[)am arm
spf. 39, 13 unb xttjci) gctoefeen [inb. Senn Sabib f priest p§. 38. '^ä) bljn ct)n gaft nnb 15
frembbling für bljr, Inie oHe met)ne S^etter'. 3Bie gieng ba^ 3Ü, %o er boc§
e^n fonig inar unb groß lanb nnb ftebt tjatte? 'ätbcr er f)ieng nic^t bran
mitt bem £)er|!cn, nnnb toat t)'§m eben aU nid^t§ für bem gütt für @ott.
511^0 {)ett er anc^ bon fetiner gefunb{)ct)t gefagt, ba§ tjifm eben fo Diel al§
nichts luerc gegen ber gefunb{)el)t fnr @ot unb ^ett Jool moc^t let)ben aud§ 2"
eu^erlic^e fd}meren unb frand()el)tt.
31(^0 anc^ 9lbra^am, ob er tnoE folc^ armittt nnnb !ranc!^el)tt nid^t
^atte toieSüfaru», ^atte er bod) ebm bm fl)nn nnnb IniEen bie felben öon
©Ott an3unc^inen, ben Safaru» ^atte, loenn fic l)^m @ott l^ett 3Ü gefugt.
Senn bie ^eljligen foKen el)nerlel) fl)nn nnnb mutt l]aitn l)nnerlii^, aber 25
!unben nic^t ctjnerlel) Jnerd unub lct)ben fjaben cu^erlid^. 3)arumb erfennet
aud^ Slbratjam bi§en Safarum für ben fel)nen unb nl)mpt t)^n t)nn feljncn
f(^oB, h)il(^§ er nid^t t^ett, toenn er nic^t glcl)c^ fljnneä teere unb gefaUen
8 fllüt] gtunt 31 9 unl fehlt BL 10 oucrgcucn K geuen M oHe G ottcm E 27
:^Qnbtcn S 11 gcid^reeten E unb] anb A » aiin D 13 wann] lua? M ]o^S G
fotd^ S fot^S bis ttiottt] iie si tale quiddam nobis Deus irroget, nihil responsantes, susti-
neanius. Sa 14115 orm unb xt\jä)\ JiTa>xojti.ovaiot Sa 16 boc^ ba§ B 17 rta?
gtot 31 18 Dei benefieentiie hfec conferens, pro nihilo putabat. >Sa EÜcn] gcl^d M
20 mügcn E 21 gejc^loctcn E 22 Wot A^ \oiä) fehlt M 23 ^otte {vor toic) l^att BC ^ot L 27
ben ielben F tbm] gelqdt J/ 24 ^ettc F Zugefügt C 25l2r, f^nn bis ctjuEttc^ fehlt 27
25 >)niDcnbiii^ K3{ 26 lunnen C »t^lDcnbid^ K31 27^28 feljn fi^og E 28 toeUox K
9lc>)(^c§ E gcf^nnet 31 eljn rool gefallen K loptgefaHen 31
9lt. 33 [22. 3uni] 191
1] bettcr', lüic giciig ba§ ju? I)Qt 1)oä) 2)aDib ein gvofe .ftünigreid) iinb üil
©c^lüffcr, loie ift er benn oin pilgram gelocfen ? S^aS madjt alle», bo§ er bife
iTicf)tum iiit iiicv nd;tct, mit bcm I)Ciljcn iiit bnraii gcflctit l)at, ©oiibcr feine
jiiHcvfidjt anf got oUcin geftclt, l'jcn^ Doterlanb begcrt, bie» nit für feljn
6 toares SL'Qterlanb gefdjeljt. *J(lfo l'lud) mit ^tbratjam, toie tool er fold^ armiit,
f)unger unb gf^luer nit geljabt Ijat, Sßie f)l)e SqjqvuS, 8o l)et er borf} alle§
2 er (Bot bifc) /'e/iii £ 3 reic^tumer nid^t§ geod^t ^at C t bifä C] bie ÄBD
II] ^ette an i2afaru§ armnt unb trancfeljtt. 2)a§ fei) gcfagt Hon ber fumma unb
mel)nung be§ ©uangcli, ba^ tüljr fel)en loie atlentfjalb bev glalüb feiig tnadtit
unb ber ungtolube üerbammet.
10 ^aö brittc tcijl.
$R33n Bringt bi§ ©uangelion ettlid^ fragen mit fic§: 3)ie erft, 2Ba§ ber
\ä)o^ "Jlbra^am fei), ©l)ntcmal e^ nid;t el)n Ici)plidj fd^ofe fcl)n fan. .^irauff
jü antlDortten ift jü loiffen, ba§ be§ menfd)en feele obber gel)ft tel)n rüge
obber ftabt ()ott, ba er mi'ige bJet)ben, benn baö toort @otti§, bi§ ba§ er am
i;. iungften tag jur t)eüen beft^alöung @otti§ fome. Sarumb ^aEten luljr ben
fc^D^ 5Ibra()e nid^t§ anber'3 benn ha§ ItJort ©otiy, ba l)t)m @en. 22. 6f)riftu§i »'»icas, is
ber^el)ffen luart, nemlid): "S)uxd) beljucn fomen foHen atte bolder gefegnet
Irerben'. ?)nn bifeen Inortten ift 6^riftu§ l)'^m 3ugefagt aü§ burd) ben l)bcr=
man gefegnet, ba§ ift bon funb unb tobt unb IjcIIe erlöset Inerbcn foul, unb
20 fonft burd) uiemanbt nod) burd^ !el)n luerd. 9lEe bie nu an bi|en fprud)
glelübt l)abcn, bie ^aben an ß^riftnm gletnBt unb finb redete 6()riftcn
gelre^en unb finb aI§o burc^ ben glaloben an bi§ lüort bon funben, tobt
unb t)elle erlöset.
5ll§o finb alle Sßettcr für G^riftu» gepurt l)nn ben fc^o^ 3lbral)e
2-. gcfaren, ba§ ift fie finb am ftcrben mit feftem glaloben an bi^em fprud)
@otti» blieben unb l)nn ba» fclbige lüortt entfdilaffcn, gef äffet unnb bcluarct
al§ l)nn el)nem fd)o^, unb fd)laffen aud) noc^ brl)nnen bife an ben iungften
tag, au^genomen bie feo mit ß^rifto finb f(^on aufferftanben, lüic 5Jtatt^cu§
fd^rel)bt am 2(5. Kapitel, loo fie alfjo blieben finb, 9lcl)d) loie aud) lDl)r h)ennanQtifi.27,r,2
311 lDl)r fterbcn unä erloegen unb ergeben muffen mitt ftardcm glaloben t)nn ba§
loortt (5l)riftt, ba er fagt 'Sßer an mic^ gleloBt, ber loirt nl)mer fterben' oberso^. ii,2o
8 be§] b^flcä 31 11 iKu B mit jm E lljia bie (c^og EOHä? 12 5l6ro5am§ 27
quandoquidem non possit esse craßus aliquis, et corporea materise constans leceptus Sa
13 feel CD ruwc 0 27 14 möge F bann A^ bau £27 15 f^tUm] fd^onen 31
15116 bie i(^o6 27 am Bande: Die schoß Abrahe. 27 16(17 om gclouet K 18 jugcjogt A^
19 funbc, bot A' fünb, tobt 27 20 bie nu] bie nit 27^ 24 für ß^riftuS ge^JUvt] qui
Cliristi aduentum occuparuiit Sa bie fc^o^ 27 25 gcfoten fehlt 31 26 bteljben BGL
27 einer fi^o6 27 28 rebc DJ) gcftan A' 30 geben II begeue A' 31 nümcmteer K
192 ^tSrebigten bei 3af)reä 1522
11 bnj ba§ So3nni§ 1)1)0 leibet gern auffgenommen, hjenn e§ jm gott Ijet 3Ü
gefugt, beim bie l)al)Itgeii unb gläubigen ntügcn nid^t olle atn tocvcE tjoben,
i^nnen and) nt)cf}t barinn 3üfamen ftl)mmcn, e§ ift genüg, ha§ fl) ainen
hJtEen, :^er^, gemüt unb glauben l)aben. Sarumb ertant a\iä) ^Ibxa^am
213 loerg, löme aud^ nic§t oUc bovljnnen C 4 i)tx^, grmit »n C
II] bcä glel)c()en, unb al^o brouff ftcvben, entjc^laffen unb ^nn 6^rtftu§ fd^o§ 5
gefaffet unb betuoret Ineiben, 6i^ an ben tungften tag. S)enn e§ ift eben
baffelb »uort, ha-i 3Ü ?tbral)am unb 3Ü un» gefagt ift: alle bel)bc fagen fie
öon 6f)nfto, ha§ burd^ ben ttit)r muffen feiig ineiben, i^eniS aber ^ct)fft
?lbraT)am§ fc^pfe barumb, ba^ 311 3lbraI)om am erften gefagt toar unb an
Ijljm anfieng. 10
Sllfeo tnibberumb fan bie !^eEe an bi^em ort nid^t fein bie redete ^eUe,
bie am iungften tage angel)en toirtt. ®cnn bc§ ret)i^en Iet)d^nam ift on
3>üel)ffel ni(^t t)nn bie t)eEe, ^onbern l)nn bie erben begraben. 61» mu^ aber
et)n ortt feljn, ba bie feele fe^n !an unnb !el)ne rüge ^att, ber felbe !an nic^t
leljplid) fet)n. S)arumb achten tDl)r, bie^e l)elle fei) ba^ bö^e gertiffen, ba§ on n
glalübe unb @otti§ Inortt ift, l)nn »oilc^ein bie feele bergraben ift unnb t)er=
f äffet btfe an iungften tag, ba ber menfc^ mit Iel)b unb feele ^nn bie redete
lel)plid^e ^eöe üerftoffen Inirtt. Senn glei)c^ loie 3lbral)am§ fd^ofe @otti§
loort ift, barl)nnen bie glalnbigen burd^ ben glaluben rügen, fc^laffen unb
belraret Incrben bife an ben iungften tag, 5tIfo mu^ l)l)e Inibberumb bie l^etle 21
fel)n, ba ©ottia luort nic^t ift, barl)nnen bie unglelnbigen burd^ ben unglaltben
berftoffen finb bi§ an iungften tag: Sag tan nic^t anber» benn eljnn leer,
unglelübig, funbig, bo^e gelriffen feljn.
2)ie anber frage: Sßie get)ct benn ba^ sefpred^ 311 mit Stbraljam unb
bem rel)c^en man? ?lntlüort: 6§ fan l)l)e feljn Iel)plid§ gefpred^ fcl)n, fl)nte= 25
mal l)t)r be^bcr leljb Ijnn ber erben begraben ligen, alfeo tüenig al§e aud^ el)n
Iei);)(icl) 3ungen ift, bie ber Tel)i^e !lagt t)nn ber ^i^e, 3lud^ !ein Iel)pUc^er
finger ober hjaffer, be« er öon Safaro begerb. Sarnmb mu^ foI^§ atteg l)m
geloiffen 3Ü gel)cn ouff bie toel)§e: äßcnn ba§ geloiffen l)m fterben ober
fterben§ notten eroffent tuirtt, ^0 hJtrtt e§ geloar fe^ng unglotuben§, unb 30
5 boxauff F 7 ift fehlt n 8 bot Ib^ inxä) bcii M Sot onbct A' bar ouetft
^ct ^bt M 9 jüm Elften H to be erften A' tuatb i' lljlä qiii damnatorum tormentis
ab extremo iudicio destinabitur Sa 12 on^euen M 13 in b' ^elle K 14 feet C
XüXo GHä7 ba§ fetb // bie feI6 27 15 adötcn] wcne M am Rande: Die hell des
reiche. 27 16 Begtauen M 16J17 ift uctfaffct GH ift, betfofft 27 gcfotet K 17 on]
on beme 31 19 tüluent 01127 tugen fehlt K 21 nichts E burc^ ben unglowben fehlt M
22 on ben iungften (iungften C) BC lere I Icbbic^ K 24 f^Jtetcnt A' 25/26 f^ntentol]
no bem K 20 quum utriusque corpus humanuni apud superos fuerlt Sa otße] oB COH
eljn] le^n C 27 bie] bot mit M 2S ttoter ebbet ft)nger AT am Bande: Gespräch
Ahrae vn des reiche nianns. 27 28129 in bct conjcientien M 29 be confcentie M 30 et=
ofjnet .1/ gcojienl K geapent .1/ inctt ^c KM
3Jt. 33 [22. 3uni] 193
II 2a3aruTn oor bcn fel)nen, fünft lücmt er bcn \vX)lUn nit f)ct ficfjnBt, ©o r)ct
er Sajarum nit crfant, I)et jn Qud) freljtid) nid)t in fcljnc fdpB genommen,
6onber f)et in laffen faren, Sßie bann ber reic^ man getljon tjat. 9inn bn§
ift ber Jjerftanb bi§ Guancieli in bic gmcin.
1 flc^eSt C 2 ftel jm AB ^et jn CD fretjli^ auc^ iu(^t C feijncnn C fe^n D 3 wie et
ben be tcictjc ^ie t^nn C 4 borftont HR tnct)nÜ9 biß Gwagfüj. Son ben gcljften. 9iun C
II] 5 fi^et benn aüererft ben fd^o^ ^Ibrotjam unb bic brljnnen finb, bQ§ ift bal
tüort föotis, baran e§ folt glelübt ()Qben nnb f)nt» nid;t tf)an, baDon ev benn
bie oEer grofift ;)el)n unb angft luic l)nn ber tjcUen I)Qtt unnb finbet fcl)n
l^ulffe nod^ troft. IIa I)cben fi^ benn fotc^e gebandcn l)m geU)iffen, bie folc^
gefprec^ tjieHtcn, ȟenn fic vcbcn funbten, Jiiie bifeer retj^e mit ?l&raf)Qm Ijeltt
10 unnb fnd^t benn, ob l)[)m baö Jnortt öiotti« unb alte bic brau glclobt t)Q6cn
l^elffcn iDoÜen, fo cngftlic^, bo» eä and) bm aller gcringftcn troft öon bem
oEer gcringftcn anncl)me unb tan l)t)m nid)t toerben. Xcnn Slbratjam ontt=
hjortt l)^m {bcii ift fclju gclüiffcn nljmpt cljn foldjcn tievftanbt Hon bcm iüortt
föottis) ba» nii^t fcl)n fon, ^onbern l)a6e fei)n tel)l an fcljncm leben baöon
i'' bracht unb muffe nu lel)ben, aber bie anbcrn getroftet toerben, bie er t)er=
achtet ^at.
3ii Ie|t fulet er ba§ l}'^m gcfagt toirtt, es fc>^ ctjn groffe ttufft jtoiffd^en
tjl^n unb ben glctobigcn gcmai^t, ba^ fte nl)mcr funben ju famcn tomen. S)al
finb bie gebancteu ber ticrjtneljfflnng, lucnn has gctoiffcn fülct, ba§ l)t)m
20 cluigtidj baä »nort @otti§ entfagct unb t)l)m nljmer 3u briffen fei). S)arnad^
ringen bic gebandcn fetjn» gertiffcng unb Inoltcn gern, ba^j fotc^§ bie tebenbigcn
iDiifftcn, bai alfo ,5u gicnge l)nn ftcrbcn» noten, unb bcgerb baS t)I)n Ijmanbt
fage. 2lber ba loirtt aud) nid)t an%, benn er fnlct el)n antloortt t)nn fel)m
geiriffen, bog gnüg fei) an ^JJiofe unb propl)ctcn: bcn f ollen fic glclöbcn, toic
25 er anc^ foüt t()an ^abcn. 6ol(^» l)anbelt fid) atteS 3lt)iffd)cn el)nt ocrbamptcn
gclüiffcn unb 6otti-3 loortt l)nn ber ftunb be» tob§ ober tobS nottcn, Unnb
fan fel)n lebcnbiger l)nnen Incrbcn toie eö gcf)et, benn ber cy erfcret, Unb ber
e§ crferet IdoU ba§ fie e§ tnufften, aber e§ ift umb fonft.
Sic britte frage: SBcnn fold^g gefd^c^cn fei) unnb ob ber rcl)($e man
30 noc^ tcglid^ on unterlaß folc^o lei)bc biß an bcn iungften tag? Sa§ ift cijn
5 QHcr etft 0 6 gictobt] fltaub 2T^' « l^ilffe (f tioft] rourte J/ bcnne an K
9 it\pxtä)] (prclent A' jptote M r^te man A' 9/70 rebe t)üt, snbc Botioc^te A' ]4jlö \)ox=
ixoäit K acceperit Sa ir, werbe getroftet A' 17 empfinbt E itufft] mure M
19 empfinbct E 20 nutnmermcr A' ju^elffen C jelj] i§ M 21 ringcnj ftaen M
f^ner conjcientien M 21122 affectant uiuentibus etiam notas fieri has monentium con-
ti ictatinnes 6a 22 wiftcn G bat bat§ ofine A' jn§ i)cmant§ 2" ^cmanbt C 2.3ni(^t§E27
cmpfinbet A' ^nn fehlt 2T<^ 2ö Soban? A' aüe AT jlnüic^cn / 2ri ftunbe A'] funb
ABCDFL jünb EGIII ober] oft M mortis procellis iam urgentibus Sa 27 Wo l)b t()0
gctjt A- 2"2.s Dorföt^t fjefft »nbe be bat BÖvfteljt M 28 Wiften G
£ut5cr§ äöertc. X, 3 13
194 ^rcbigten be§ Sn'^rcä 1622
1] 5lim bcflil't f\ä) ain ftage a3cl) bifent ©uangelio boti bcn tobten unb
öovi-\ftovbiicn. 6et)tcmal c§ baä ©itanqclium jiin I)at, Da§ bev rctd) nit
erlangen mag, Oti man aud} für bie tobten bitten fot. S)enn ben tobten jii
gut feinb aÜe iyigiUen unb meffeu, ftlöfter, ßirtfjen unb ß^a^eüen geftifftet
unb l)akn jrc gütter unb narnng barbon. So foU jr nun >iil)ijcn , bivi jr
nid)t fünbiget, luenn jr für bie feelen bitct, ?lud) nit fünbiget, toenn jr ba^
nit tl)üt, »Denn inir feinb nit üerpflic^t unb fd^ulbig jü I)alten, oHain h)Q§
un§ got geboten ^at. 5hin t)aben Itir fain gebot für bie borgftorben jü biten,
1 fi* l^ie 0 2 borftorten C »etftorünen D ©inlel)mot D c§ fehlt B tiii^t§ C
3 916 C jotbe C 4 figilien, fcümcffen, lloftct C 5 bo Bon C 7 bnn Wir feint nichts
fd^ulbig Dn »orpflic^t C S eotftotfcen 0 octftorben D
II] fubfile frage unnb nic^t Ict)(^tli(^ juberantlDorten für ben unerfornen.
Senn l)ie mn^ man bie jcljtt aufe bem fl)nn tt)un unnb loiffen, bag l)nn i"
l)t)ener IneEt nic^t jeljtt nod^ ftunb ftnb, feonbernn otteä ct)n eluiger augen=
2. 'Cctria, sblid, luie ©auct 5petru§ am 3lDet)tten 5pet: am jlneljten fagt. S)arumb od^t
id), ba^ l)nn biefeem rcl)d}en man ange^eljgt fei) loie e« alten ungletubigen
gelten »oirtt, toenn ijtjr ougen l)m fterben ober fterbenS notten aufft^an
Serben, SBild^S gef(^e^en tan et)n augenblid lang unnb barncu^ Uiibber auff i'-
Igoren bife an iungften tag, toie baa (Sott gefettet, benn fel)u gOuig reget
'^t)rauff gcftcüet trerben mag. 5)al)er ic^ nid)t fagen tt)ar, ba§ ber rc^c^e
man no^ i|t alfeo leljbe »uie er bo^u mal gelieben l)att, auc^ nid)t leuden,
ba§ er noi^ feo let)be, benn e§ ftel)et Ijnn (Sotti§ toilltor bel)berlel). Unb uu§
gnüg ift, ba^ un§ antjeljgt ift e^n ejempcl unb anfang be§ lel)ben§ aEer 20
ungtetnbigen.
Sie bierbe frage: Ob man m^ für bie tobten bitten foKe, tvetjl ^ie
fet)n mittel ftanbt ange^el}gt inirtt l)m 6uangelio jlniffdien bem fc^o^ ^Ibralje
unnb ber ^eEen, unnb bie t)nn 3lbra!^am f(^o§ be§ nic^t beburffen unb benen
bie t)nn ber ^eße finb, nit ui'itjet. ?lntrt)ort: SÖljr ^aben tel)n gepot bon @ot s''
für bie tobten ju bitten, Sarumb uiemant bran funbigen !an, ber nic^t für
fie bittet. S)enn h)a§ ®ott nid^t gepotten ^att ober berpotten ^at, baran
!an fid^ niemanbt berfunbigen. S)oc^ hjibberumb: toe^l @ott un§ nic^t ^att
9 fuHe frage K 3Üuoranth)orte F uor ben tnuöruaten M apud rudes enodatu
difficiüs .Sa ;/ l)f|enet] bc onbetcn M 12 ©anct (©. ii/.) 5Pelvu§. 2. $ct: .2. .Ibi?/;
.ii.$et.($etri //) if. GH 27 l)n b' ij. ßtiift. om iij. K ^n ber onbercn ßpiftctcn an bcmc \\.<ia)f\i.M
ac^t] mcne M 13 sah liac Uiuitis liypotyposi Sa angcnj^fet K 15 Wcltor K
m fln ben liL be jungeftcn 7i 6efe(t A" 6ciioIt M 17 barff EGIIK27 IS b^o »p
bat mal K ihtij Dp bljffe t^bt M gelitten EG 27 geliben F gelibben / leugnen E »orjeggen ^f
19 al§o tc^bn A^BGHL27 20 angefeeljgt B angcja^gt L te^ben A'^BI. 22 für A^B
fort EG 27 be tt^le A' 23 jmüfc^en / 24 bie fehlt M 9t6ta^om§ BL fcebötffcn
Gl 27 um Rande: Oh für die todteii z°i bitten. 27 25 nütte \)S K 27 geiotten, ober 27
torSoben, bat ane K 28 wiberum F
9h. 33 [22. 3uiti] 195
I] tDtltu e§ aber tl)ün, fo magftu fpvcd^en '6l) mein got, bie feel ift in bcincit
t)cnben iiiib geUinlt, Sdjaff cS mit jr imd) bciticm gi)t(t)d;cu Inillcn unb ȟol
gefallen', las ift bir on alle fünbe, ahn luenn man oin "OJieffen bavanfe
macfjcn tuill, Sa» ift bo^ unb fiinb, Juie bcnn unfeic f)eiven tf)nn. aiUr
5 tuiffeu auä) nit lote got mit jn l^anblen tüiü, S)ornmb muffen loiv^ jm
laffen beüoU)cn fein. ^(Ocv bie runipelgaift unb polber gaift, Sie f)t)n unb
I)cv umb geen jn bcu Ijeüfein unb bie leüt erfc^vecfcn, Solt jr )üi)fen, baö c§
gclüiB el)tte( teüfel fel)n unb Ial)n feelen unb nur S)ie leüt betricgen. S)cnn
jr I)übt in bifem G^uangclio, ha5 auff bitcn bc>3 reidfjeu ga3aro nic^t lior=
10 gennet luivt (^u erfdjeljnen luiberumb, lucnn es Wax Ije ain gut toerd, ba-i er
Vvcbigcn folt Sie buffc ber lebcnbige bvubcrn, 9(uff bog ft) öon jreni bofen
3 So ift e§ bir C an BD et)n muffen C 5D!e6 D ö ^anbctn D 5,« mir ijm
futd^^ ticfotcn raffen fcljn C 6 fiefotc^cn B 9 bj offt Biten ABD auff ba§ C .«i'iO Bot
gcnent AB oovgunnet C Bergont D 10 toitsmib ot^ic Iju erji^eljnf, bcn eä hjcrc Ijo C njctgt
gcwefen C 11 ben tebenbigenn t' b' lebenbigcn Brubcv D
II] laffen luiffen, loic Cy umb bie fee(cn ftett unnb tul)r ungetüiff,? felju muffen
iüie ers mitt l){)n mad;e, tuotlen unnb funbcn luljr benen nic^t hieveu nod)
jii funben nmd;en, bie ba für fie bitten. Senn h)t)r l)t)e au^ bem Guaugelio
i:. getoi^ finb, bau Incl tobten aufferluedt finb, luild^e h)l)r bcfennen muffen,
boy fie \)l]x enblid) urtet)l nid}t euTpfangen gcf)abt t)aben. 5lIfo miigen li'l)r
aud^ noc^ nid}t öon ijrgent el)ncm anbern geloife fel)n, ba§ er fe^n enblid)
urtel)l i\aht.
Sie loel)l nu folc^S ungeluig ift unb nid)t lüiffen, ob bie feel berurteljlet
20 fct), ifti nitt funb ba» hu für fie bitteft, aber auff bie lüel)6e, ba» bu e-3
ungehjife laffeft blel^ben unb fprec^eft al^o: £ieber ©ott, ift bie feete l)nn bem
ftanb, baS Ijljr nod) ju f)clffen ift, 6o bitt id), InoIItift t)l)r gnebig fel)n.
Unb lücnn bu ha^j t\)\\ mal ober jloljr ttjan ()aft, feo lafe e» gütt fel)n unb
befil^ fie ®ott, Senn @ott :^att öer^eljffen, er toill un» t^oren loa» loijr
25 bitten. Sarumb loenn bu el)n mal obber brel) gepeten l)aft, folltu glaloben
ha^ \>\\ evl)6ret feljft unb nl;mcr bitten, auff ba» bu ©ott nidjt t)erfud)ift
obber mife troloift.
5tber "bcS man einige meffj, tiigitien unb gepett brauff ftifftet unb alle
13 mod^t E tünncn 27 14 be bar tot Bijbben Ä ^o tit^ A' lö »de tip gemctfet
locffote K 16 entpfangcn / 17 noc§] boii^ M tönern urgent JI onbren A^BL
17 IS an de ipso seniaiulo uel damnando :\ Deo i.im piouuuciatuni sit Sil 19 nu a6cr fotc^ä //
20 bctteft 27'^ funbct K '21 am Bande: Wie für die todteu zS bitten. 27 22 njöUcft 27
23 ärta^ Ä' jnjcl) OII27 tw^e K twe M 24 bcfet^ BL gcloiitt^ K ntü G mött II27
26 ni^t meet K iettcn 27'' nee ea identidem occinas Sa 27 mi|ttan)ift A^B ini§=
tramift C mi|ttah)eft 27 2S aber] ©unbet K 28J196, 11 Verum Litnrgias, uigilias, qnas
uocaut, et deprecationes quodannis reciprocandas, in demortuorum usum statuere, ut singulo
quoque anno uertentc, battologiai quiedam et boatus iterentur Sa
13*
196 5Pvcbi3tfit bc-3 3af)rc3 1522
1] Icticn iiliftüiibfii. (?§ Uiivt jm litt f\eftattct, Sonbcr 3l6vaf)am fpric^t '©l)
Ijnbcii '•JJioljfcii iinb bic 5pviipl)cten 311 l)ovcii bic\ 3a C'j ift »nä and; buvd)
s.aifoicis.ii^JJloifcn bon got üevboteii, ba§ 'mk bon ben tobten bie rtar^ait ni^t erfoifc^en
foHoii. Sanimti tunnii foHid) gcift tommou lucibcn, ©0 l)nlt jm bie jpiüd)
fiiv bic nnfen iiub f äffet ben \vo\, llnb fpiid): icfj frage narf) S)iv nicf)§, ^c^ ^
Uiill andj nidf)t Unffen Um] bu ioilt, SÖenn got ^at miv^ öeiboten, bo er
fprid)t: '©t) Ijatien 5JiPl)fen nnb bie proptietcn, fl) f)dren bie\ Unb t()n ha^
mit ernft jm glanbcn unb l)alt eö bar für, got loirt über fel)ncm >r)ort tjalten,
nnb jd}reib jm nun ben fprud^ an bie luanb, @o tuirt fid^ bcr gaift n)ol
broüen. £)roÜet er aber nic^t, So \a^ in faren nnb gebcntfe: got h)iE bic§ 10
1 aitx nicfjt geftabet 0 ll2 fpviaöt. 5Jlofcn 5nt et Jjp^e. aubiut ittoS. 3a C 2 jü]
fic -P lm§ ift ij 3 am llanile: Deutro. 18. ABD 60 got \>uxä) mol)ien Sortottc C
3i wir {ci)nf lviav()cit bö ben tftotcn erforfcOon foUen. S)eu. 18. »n &|oi. S. Savuti tuen juld^e
getjftei: C 4 \\\ bc ipvud) /> J/5 bc yprucij tmb' bic C 5 fo|je D jpreifit C 5/ö »nnb
Wit £ « ben got hat^ u'bole bo C £)qI /t/i/« Z^ r jptic^t, aioiien ^nt k. »n t^u V
9 nuv t' fid) atcv (.7) iO bendE CD
11] iür ptcrret, als ^et§ @ot für bem iar nidjt erljoret: bo§ ift ber teuffei unnb
ber tobt, ba birtt ®ott öerfpottet mit unglaloben unb ift fol(| gepett el)n
lantter Icftcrnng @otti§. 3)arnmb fjntt bid) ba für unb gcl)e beä nbe, @ott
fragt uid;t uad) ierlii^en ftifftungeii, feonbern uad) cl)m l)ert^Iid)cu, anbec^tigcm,
glertbigem gepett: ba§ fclb luirtt ben fcelen I)elffen, foU t)t)u ctttoag t)elffen. »
SigiUen uub 'DJteffS griffen liiol ber Pfaffen, mnudjen nnb nonnen beuchen,
3tber ben feelcn ift nid)t§ ba mit geT)oIffeu nnb @ott nur ba mit gefd^enbet.
.^laftu aber ijnn bepnem tjauße el)u rumpel geljft obber polttcr gepft, ber
ba für gibt, man foK t)£)m mitt meffcn t)elffenn, ben foHtu geloifelic^ für
cpn teuffet l)aüten. ^-y ift uoc^ nie fepne feel bou onfaug ber luelt erfdjpnen, 20
6)ot IriiH» and) nidjt l)aben. Senn t)te filjeftu Ijm ©nangelio, ha^ 9lbraf)ain
bem rel)d)eu nit^t geftatten UiiU, ba§ e^n tobter bie lebenbigen lere, §onbern
mepßet fie auff ©ottiö luort pnn ber fdjrifft nnb fprid)t 'Sie f)aben 5)}ofen
unb bie propl)eten, Sau fie bic fel&en t)6ren\ 3)a mit fitjct 'Jlbra^am auff
5.aKüici8,nba§ gepott @otti» ©eutro: 18. unnb erpuncrt uuy beffelben, ba (Sott fpric^t 25
'S)n foHt nid^t bon ben tobten forft^cn'. 3)arninb ifts gOüi^ eptel teuffelu
gefpenft, ha5 fid) etlid; gcljfter laffen bcfdjlnercn nnb bitten umb ^0 biet unb
U q1|c cfft bcs geboret ^ebbe K Ijetal ^^bbe M go^ovct M II i)M fefteringe K
»iibc Boitotc bat 31 11 nid|tä S7 ftifftung L 14115 anbcc^tigen, gtoubigc E 15 si
quid tarnen subsidij est, quod illic agentibus Ji nobis piiestaii possit Sa 16 9)liffen M
ben ))faffen GHL 27 ieud^cn] aquaUcuIus Sa 17 nid^t K 18 f)au§ C ISjW Quüd si
tumultuantes Larua; sedeis tiias noctiirnis ternculanientis infestant, qiu« adliibito e.\orcismo
Missis se liberandas simulaut Sa 18 am liande: Rumpel od' polter geyst. 27 20 noc^
neue fcele J/ so AB ttiebb'tome K 23 bff / 25 baet futuen K 26 oorfotjd^en A'
frogen J/ 27 umb go Biet fehlt BLM
m. 33 [22. 3imi] 197
l] olfü l)criucl;cii, ob bit ftavct jm glauben bift iiiib ob bii l'cljnc \mxt l)oItteft,
unb lafj birf; tüdjt bctvici^cii, bfiin bQ§ ift bc'J tciifctö mainung, ba-3 er bie
inciifcf;en bom gliuibfiiit vcIjB unb auff bie luerdE bauet, unb beftctigct foUfjcn
^vtum mit Ijcneii, luie bann ^hiu. ij. J()C. ij. 3.'üu jm beifüubet t)at: ÄHmua.iiKff.a.gff.
5 bev tcüfel lüaifjt h)ol bau mau in feutc Unb bie Icüttc aüain buvd} ben
lauttern glauben in 6t)rifto fcUjg luerben. Tarumb gcbactjt er, id) \mü in
bcr geftalt bc§ fclbcn erfd;el)ucn, »nie er beun gctf)ou t)at unb l)at fid) laffcii
bcjdjliicvcn, W\]tü lycl)d;maifev bcfpreugen unb gefagt: Cnj luenn ji mir .^eljen,
^luaiutjig, Sreiffijg weifen laffet lefeu, ©o lüirt mir gcl)olffen, Unb ift benn
lu beiiiod) in ninei grnffcn !(aif)ait cvfdjljncu, al» tucr er nun ertönet unb
lüolt in ben Ijimet fareu. Daö alleC' ift ba l)in geridjt bie leiit ,iu bctriegen,
bamit fQ ben glauben bolten laffen unb auff bie Inerd baueten, baä
1 »n »Ibcr fe^ne toorlen ^allJeft C 3j3 ben men(döcnn B bie (culf) C 3 reifet C
4 Ijenen] ^cljdöe C ij. S^imo. ij. B lioii l)n borfunbigct C Scn C .'s touft C ttieljü D
fcnnct C 6 i^tiftuj (elig mürben, ^otiimb gcbodjt '' T ßcftoU (geftalbt) || ber feten 0
8 bn iBcljgiDaiicr C iS,l> Ijv 10. 20 30. obet .40. meffcn nur (oft nac^ galten, go C 10 ber,
neu) A bcirnorf) CD
II] feo öicl mcffen, fold§ unb folc^ lualfavt obber anber lüerdE unb erfc^eljnen
barnad) mit f(art)el)t, geben für fic finb erlöset. S^amit f(^afft ber teuffei
I.". ben l)rtt)um, boi^ bie leutt bom glaluben auff bie \v>nd faEcn unb meinen,
bie tterd bermügen folc^ gro^ bing, unb luirtt al^o erfüllet, ba§ ©. ^aulu§
öerlunbigt ()att .2. Slfjcffa: 2. Saä @ott frefftige l)rtl)um über bie unglehj^a.sfjcfr. 2,11
btgen fenbct.
Sarnmb fei) !lüg unb loiffe, ba§ ®ot Ittiü unö nidjts »Biffen laffen,
20 lüie c§ mit ben tobten 311 gelje, auff boy ber glalobc räum befjaÜte bur(^
föotiS luort, ber ba glelobt, ba§ Sott nad; bifjent leben bie glelubigen feiig
madjt, bie uugleh)bigcn berbammet. Sßcnn bt)r nu ctjn poQtcr gel)ft für
fompt, fo ad)tc feljn nic^t unb fei) getrife, ba§ ber teuffei ift, unnb ftoffj tjtjn
mitt bießem fprud) ''J(braf)am '6ic l)aben ^JJIofen unb bie prop{)eten'. ^tem
2.-. mit beut gepott ©otti» 3)eutro: 18. 'J)u foEt nid}tö bon ben tobten forfd;en':5.TOü(ci8,u
©0 toirt er fic^ balb brollen, broUet er fid) nid}t, §0 lafe l)l)n poEtern bi§
erä miibe »oirtt, unnb lel;bc umb ©ottis tüiden l)nn feftcm glatoben fel)nen
muttlüiUen.
Unb ob§ müglid^ tocre, hoS> gleich ei)n feelc ober gütter geijft tocre, §0
13 'bebefott A' bcbeuött .1/ bnb anbct II jc^ljuen Ji H feljen E 27 \\)n M
malet K metrfet M 16 Mimöflen /•' Wert benn aljo M 20 r^ount C tum E
22 bl)r l'ehlt M poUtcr geljft] Spiritus turbas til iiitemperies cien.s Sa poUn geeft cbbev ftjoecf Jl
23 |t)ner KM getuflS bat bat A' 25 for|cl)cn] fragen H 26 brabe Dan bar niaten, matet
"^e fiii nii^t ban bar .1/ V'tcrcn jpofen M 26127 big er Gif bi^ er 27 ]o lange ^e
möbc A' 27 et müb (niube O) EG 27 am Hände: Nichts vö den tudten forschen. 27 2y bat
bat gelid K
198 *;U-cbialcii bcä 3nt)tc-5 1522
i) bniin (iofcf;fT)cit ift, boiui bal)cev fciiib folnl feel I1{cffcii unb tcgencInuS
fleljaltcii unb öcftifft. 3)avumb fcljt jr mit bifem fpnid} gcrüftct, unb ftec
unb lonc bid) mit aün jiinerfic^t bavauff, lüonn ain folc^cr flaift fompt, ©o
lafj fpvcngc unb tnclidjUuiffer fcl)n unb fprid^ 'fl) l]abtn -JJioljfen unb bie
*4.H-o).)t)ctcn, jl) l)üreu bic'. Saä !an bcnn bcv Sicüfcl nid^t leljbcn unb mii^ 5
fid) biüllcu, trnb glaufi nur nit ba§ cS fcclen feljn. 33ub loanu e§ glcid)
fi'cicn liievcn, fo foltcftu boi^ nit ctlim§ Hon in fragen ober jü Icevnen gcfljnbt
fein. älHinn baä iucr ain uncerc getf)on gott, l'cr nnS al§ tooä Don noteu
ift 311 luiffcn, burd^ ba» gcfeije unb ^ropl)ctcu tjat laffcn licrfünbigen unb
ein. i.'j^efdjaucn. S^m letften {)at er fel)nen fnn öon l)imel gcfant, un§ ben gü lo
aincm fd)ulniaifter geben unb burd^ bic ^Ipoftcl laffen prcbigcn aU, toa§ un§
311 Ter feelcu feligtait bon nöten 311 lül)ffen ift. Taran foUen SBir un§
1 fo biet toigilien, nicffen C 2 fel)t ^ic mit Ü 2j3 ftönc ab' C 3 leljne CD
3l4 luitimet Infe iprengct C 4 fprciigcn D 4/5 fptic^ Wogen l^nt sc. ®a§ tan b' C
r aufragen aber lernen C S ben bj C rtaä tjn§ »ö C 9jlO ^ot nortübige taffen tn
fiejti^rilien C 10 iju Icfeft C fon bom Ü ben /e/(^( C 11 ggclic C otJoftetn C oUe§ i>'
J2 fcelen fehlt B
II) foHtu bod^ nid^tS bon t)f)ni lernen nocf) fragen, lüet)l c§ ©ott bcrpotten I)att.
S)enn barunib Ijatt er fel)nen Son felbs gcfonb, ba§ er un» aEe§ leret, trag
uns 311 lüiffen nott ift. äUag uns ber fclb nic^t geleret f)att, ba§ foUen Inljr 15
gern nid)t toiffcn luollen nnb un» benngen laffen an ber tjeljligcn ?lpofteI
lere, burd) bic er un§ prebiget f)att. 2)od) babon f)ab id^ löcijtter gcfd^riebcn
tjnn ber poftillcn am blatt fff 2 unb 3 unb l)m büd)(iu bon ber ^JJieff3en,
ba magftu mcl)r babon lefjcn.
2lIßo ba§ h)^r aud^ ein ci-empcl fagcn, lefeen Inljr bnn ber I)iftoria 20
tripcrtita bon eljncm Sifd}off ber gen 6orintf)on fam, ha er 3um ßoncilio
3odj, unb al§ er nitt fuglid) l)crbcrg fanb für fid) unb feljn gefiub, fof)e er
e^n töuft t)au§ ftel)en berfd^loffcn unb fragt, 06 man ha felbe§ nidt)t funb
r)erbcrgen. 3)a ioart l)f)m geanttloorttet, cS locre §0 nngeljcurc brt)nncn, ba§
niemant brl)nnen luonen funb, unnb Eueren biet mal bie Icutt hi^j morgeng a.i
tobt brennen funben. 3)a mad;t er nid;t biet Inortt unb ^ie^ ftradf§ c^n^ic^en
unb lag bic nadjt brennen, Senn er faf)e Irol, baä tenffel» gefpenft b)ar,
unnb ()atte el)n fcften glalobcn, baö 6f]riftuS bca tcuffclö I)err lucre: barumb
bcra(^t er t)^n unnb 3od) 311 l)l}m cl)n. Sa ftiart ba§ i)a\\^ burd^ fct)n beten
unb ^crbergern frei), ha^ Ijbnfurt !cl)n rumpeUn noi^ ungef)cU)re brljnncn 30
13 leren M 14 olle bat K 17 forbcr A' 18 am Matt bis 3 fehlt Sa Ijn
bem 6o(c K 6üd)lein / l'J ba bis legen fehlt iSa 20 am Jiande: Exempel. 27
21 aim E SBifd^öff I to Gorint^en A' 22 fanb] Erec^ J/ 23 fiefloten A" man jn
bü 27 fcllift / 24 warbe :.'(" gcontluort (! 3bt fpotebe bar oljo fecr ^nnc .1/ noctur-
nis occui-saculis eam infjuietari Sa 27 boä eä 2iL 27 bat bat bei K beä teüffcU 27
buuelfct ttjertf J/ 2v 303 ü 30 :^er6er8cn CEFGH27 barna A'
9Jt. 33 [22. 3iini] I99
l| (^cin'ifjcn laffcn l^nb iitd}t mccr jollcti luiffcn unb toollcn, tucnn itn§ a^lnä)
i)cmaiitö üt'cr bn§ ctliniy Icvneii loöflcii, beim bcr gnift tft tiitfjt au^ 90t.
S)animb In^ bid} bifc gaijftt iiidjt belDcgcn, Soiibcr öcvadjtte fl), cjvünbc bid)
QÜain auf bn» (S'uaiigelijiim. äßic loir bann in .'gl)ftona liipaitita Icfen
5 JBon ainem i^ifdjoff ttrcgoiio bc ("fappabocia in ber ftat (5oiintl)ia: ha \mx
ain fjaufj ganti tunfte luorben iBou lucgen bev gaiftc, bie in bem l)aiife gvcülid)
leBeten inib nl)cmant§ fatn rü barinn lieffcn. 9hm ber S3ifd)off tarn ba^in,
ba er bor ficiiu'vg manngclt, 'i^xaa,(t er, lucr in bem .^"»au^e toonct, 06 er ba
nit m6d)tc t'el)erberget tuerben, ÜNnb ]od) in bau i)an\i. Unb iDarb jni 9eant=
w innvt, c» lEünbe nljemant in bem t)anJ3e l'or bcn gaiften beleiben unb bei)erbcvgt
lüerben. S)a l^efe er jm bas fjaufj offnen iBnb ^oä) baretjn. S)a ftugen aÜe
1 ni^tä 0 noä) hJoUcn C 2 ba§ tnoS lernen hjotbt C toött i) 3 gc^ftcr CD
Bewegen ober anfcc^fcnn C 3j4 fie, »n orunbe bid^ al^ic auff bt§ C 5 capitocia C jn
b^ ®orintl)ia, bo V 6 ge^fUr D 7 nt)niiibe (' quo C 8jll %i c^r bor reljnn
mocf|t gefjcriergct Werbe, bfi Ijeljgct ouff bj ^aufj, un tjtn warb gcont^wart, 6§ tont nt)mat§ Bor
ben geiftc bort)nnc ge^erbcrget noc^ gcübc werbe, bo ^ife er C 'JjlO geontmort BD 10 gc^ftern O
11 offen C flogen C flofien V
iij ge()ortt inartt. ©i^c ba fttjeftu, hn'i e§ teuffei ftnb, bie rumpel geljfter, Unb
ba§ nid^t öiel mitt ^^n jü bifputirn ift, feonbern mit frolic^em glaluben foE
man fie bcrad^teu, al§ loeren fie nichts.
15 3tcm alßo liefet man Don bem SSiffc^off ©regovio (Sappobocic, ba§ er
uBer ba§ toelfc^e gepirge jod^ unnb t)erbergct bet) cl)m t)et)bnif(^en ürc^ner,
ber f)atte el)n abgott, ber anttlüorttet l)l)m luaä er fraget, unb neeret fid) be§
felben l)aubeO.§, ba§ er bcn leutten belimtii^ binge faget. SDobon triffte nu
ber iöifi^off nid)tä unb joc^ morgens feljnc ftraffje. 3lber ber teuffeE !unbte
20 be» f)el)li9en man§ gebett unb gegen tüertirfcljtt nid)t let)ben unb floc§ au%
bem l)aufee, ha^ ber ürdjner l)l)nfurt uid)t me()r !unbt toetjffagen »oie tior=
t)i)nn. 3)a er nu fel)nem abgott rieff unb l)eulet nmb feijnen fi^aben, erfc^eljn
t)^m ha^ teuffelin ^m fd)laff unb fprac^, (S§ lüere fet)ne fc^ulb, ha^ er ben
3?ifd)off geljerberget bette, für lüilc^em er nit f)ette hmb blel)ben. S)er
25 tird)ner eljlct bem 23ifd)off nad) unb flagt ^t)m, ha^ er t)t)m fernen Sott
unb narunge öeriagt t)ette unnb ber tjerberge übel gebancft. S)a nam ber
33if(^off papljr unb fi^reljb tur^ alfeo: 'G)regoriu§ 2)cm 3lpoÜini mcl)nen gruö
äuüor. ^d) erleube bl)r jü tt)uii baö bu Oorf)l)n tl)an ^aft. ©etjab bid^
15 lefect F tefe Wl) M Sifc^öff (J ßopobocic /'' löjie qui aliquaiidu alpes
tiansmittens tSa 16 ctjnem C firi^ner] iperncr (ehenso i. fuly.) K 18 er] ^e eme M
t)el)mUd)c B wüfte BL 19 nid§§ F morgenS] fro morgenS A' beS morgen? BL 20 ^eilgen /
flo^c JJ 21 'i)aü\S C ^infurt] boer na K na ben tljben Jl Wor feggen K 22 fernen L
riffft E ^eqtet F erfc^in F 23 be buuct K 24 Sijdöoff G Beherbergt 27 Weld^e F
Weltorcm ä nidfjt funbe bitjuen M tünbcn F 25 tjlcbe K] fenbe M li^nt (nach flogt)
fehlt II 20 §otle A^BGH 27 ©regtoriuä A 28 erleub C Liberum tibi esto Phoebe Sa
200 ^vcbigten bei 3ot)ve? 1522
I] 2euffel au% unb \vaä oEe§ rel)ii, ba bifcr iitati, bcr Hoüev glaufieng \iaxä
haxtxm tarn. 'Jllfo t[)iitt \t jm aitd) ä>nb fdjt mit bifcm fpruc^ unb beut,
s.i'Jojcis.ubcu '•JJcol)icö in Deut. Sc^vcl)bt äBol gcvüftct jm ju begegnen. 1)a lüirt haä
rnmpeln unnb 5^^olbevn »ool ain cnbc ncnien, Sßann tarn Jeiifel bermag
toiber bi^ Imnt nirfjt .jc.
Söann biv bev gaift crf(f)cinbt, fo nljin bcn fprnd) in ^3Jot)fe 2)cutronomt
»nol gcvüft '•ynb jpvedjt 'SÜiv Ijabcu 'JJJoljfen unb bie *4^rop[)eten', fo hjirt baä
vnmpelu Uiol mit bem gaift qu| fein.
1 War C 1'2 tioUenä gtou6n luat 5t)nnti'i iu5 C 2 unb bem feläl C 3 ^a=
ücgege, ©o C i })ud)cu Wol C 3)cn (' 5 bifje Wort etWaS. ?(men C 6 — 8 fehlt C
6 2)cuteronomii 18. I> 7 fpvidf) BD
liml'. Sen bricff nnm ber ürc^ncv unb legt tjtjn bei) fet)nen abgott: bo !am
ber teuffei luibev unb tl)ett luie bovl)l)n. ^ü Ie|t gebadjt ber firc^ner: Sßilc^c to
cljn geringer ®ott ift ml)r ba§, ber fic§ bon bifeem gaft, ber el)n menft^ ift,
trcl)ben unb füren Icfft unb madjt ftd} anff jü bem Sif(^off unnb lie^ fic^
leren unb teuffen, unb nom alfeo jü, bau er etjn trefflicher 5öifc^off lüort
311 ß'efarien l)nn ßappobocia naä) bi§c§ 33ifc^off§ tobt, ©itje, feo eljnfetltig
gct)et ber glalub bafjer unnb f)anbeltt boc^ feo freljbig, fieser unb mec^tig el)n= 15
l)er. 211^0 ti)u aud) betonen pollter geljftern.
9 noü C ferner K je^nEUi 0 10 !p«nev K Söild^ £Z iO/i/ SBie ein HI
i5tcu = ffen.'l'' teuf=fen^l'' iJ ßoppabocio (^ 37 entfolbic^ AM/ iö freubic^ Ä ftljemobia J/
15lW jn^cr / ct)nt)er fehlt K ^cnin M 16 boltern II gaiftetn. ginil E get)ftern. Summa
biejeä Süi^tcinä aug bem Suongello luerbcn gcjogcn ctjtic^ fragen nüfelii^ jii loiffen. 3iemtic^.
2cr jc^og Slbro^c, toa§ bo burc^ öcrftanben foU »erben. ®en ftten ber fetigen luo bie flj^cnt.
®cn feien ber t)crbom))ten loo bie toonent. ®en polter ober rumtiet getjften, ftoä bouon jü^otten
fct). 3tem, oB man für bie feien iittcn foUc, bnnb luie, atlc§ für^lic^ beranlloorttet. / 3iaie an
beme ijl. ©abe^- roocrt bttjfft clotjc^l^il M
9lt. 33 [22. 3unt] 9lt. 34 [24. 3uni] 201
34 24. 3uni 1522
^rcbigt am .^ü^nniii^totjc.
'f^;\|3er .^ct)ligcr Sanct 3ol)anne§ f)att el)u atibcr itrfarf;, haä man fcl)nn
"^^ fcft fcl)ret, beim bie anbevn f)el)Iigen. 3)aium6 ift aiiä) feljn (egctibt
feo fcljn f)cilirf) kfdjricbcn l)nit bißcm Cfiiant^clio qI§ fcljn^ anbevn. Die ümm, s? ff.
•^ nnbern feljit mon umü t)i}xB gntten leben tuillen, nnnb ift ba[)l)nn !omen,
baö man fie f)6()er fjebt bcnn man foH.
^sd) l)ab liovf)l)nn gefogt, ba§ el)n anbcr bing ift bie leic tmb ba§ lekn.
Xarumb foüt l)l)vS gar tuol unterf^el)ben , benn gott ift nic^t ^o üiel gelegen
am lc6cn al§ an bev lere, bainmb left er bie fet)nen offt ftrauc^Ien l)m leben,
w hJie tDljr le^en, ^ilber hJQ§ bie lere angebet, ba ^att er fie feljn ^arbreljt fallen
laffjen. S^enn cl)n bo^e» hhm ift nl)rgent feo fc^ebli^ alö b6f3e lere. 2)a§
bofee leben ift nicmant fc^ebüd^cr beim bcm ber c§ fnret, -itber b6§e lere t)er=
füret offt el)n gantj lanb. S)q§ ber SSapft ei)n bofe leben füret mit ^uren 3c.
bfly fniibcn tol)r t)l)m trtol |n gutt tjaHten unb h)ol ben mantel nnb tappen
15 bariiber toerffen unb t)elffen |ubeifen, *ilber baö er bo^e lere t)nn alle ^oeüt
fd^loemmet unb ^berman berfuret, baä ift ber tobt unnb l^nn tetjnen lueg
^u bulben.
S)arumb finb bie ^el)ligeu üiel mel)r |u e^ren umb ber lere benn nmb
l)^reä leben» toillen: ha^ 0er!eret nu bie üeriiunfft unb !an eö nicl)t al^o
20 f offen, ol§ ber geljft, bie feilt ba^l)nn unb ft^et gleljffen unb bo§ eufeerlii^
leben an unb luiU bcm nachfolgen: ba loirt benn etjn ^^Iffen fpiel barau§, ba
fommen l)er bie orben. Sanct Vtuguftinuä l)att el)n fcl)n leben gefüret, bem
l)aben fie lootten na(i)folgen, barumb traben fie fel)n leben ^nn e^n regelt
berfa^t unb e^n orben geftifft auff fe^n leben, 5llfeo ^^rancifcuS jc, ^o e§
1 Smang. (euangetiu Ä) @. ß. 3n gefto So^onniä (3o^ani§ F) Baptiste Celebratum
Marl. (iMarti. EFK Martin. G) Luth. Ecciesi. Vuitenbergensis (Vvittenpergensis L). Anno
MUXXII 6tii3a6et (eUfaiet FL glijafiet G) imtJlctu eft teni|39 patienbi. CDEFGKL euan=
gclium uff bcn tag ^o^äniä beä Sciifferä. Cuce .j. Sßnb ©lifabet^ (am jü ir äetjt ba§ flje gctieten
folt. XII 2 3o^anä CDFGK hs So^annä L 3 loeft (wen L) bie anbcr (anbctn All)
4 fct)n ^citid^] accurate Cq nee in uUius aliorum soque aduigllatü est C's 5 al§ Bm jic^ *t'
lebcnä E XII 6 et^cuet / man man *C 7 am Rande: Leben Leer XII 8 gor]
Jere I fd^aiben CEFK {d^aibn D fc^c^bcn GL XII 9 aU] ben CGL bon DEK ben F
ftrauc^cn *C fttouc^eln Ulis 10 alje Wt) / otfce^t L 11 nicnbett CDEFGKXII n^nbctt L
netnc no (o / otg] bcn CFG ben L ain tiöfe *C 12 ban bct XII Bcge teet CD
13 lanb .!c. DEK mit Bit »njui^t .jc. i?£Ä' ii in tool jü gute (guten G giittem KL)
CDEFGKL gutem XII 16 ottet CDEFGKL 15,16 ^n b' gö^cn roetit fc^icfct 7
16 te^nem / 17 I^ben / l'J bettetet] hienbet *C »nb bie tan *C 20 bct ^aitige
(^ailig K) gaift CDEFGKL bet l^eylig gc^ft AY/ fielet DEK ba§ gte^ffen Bnb eüffcitic^ XII
ba§ ^EÜffetIid§ i^ bi^Wenb^ge / 21 bem] bcH L bcn AT// |o Weit / Simearü
Bpeculum Cq biau^ hs 22 be otben ^er / 24 olä CDEFGKL %V\o mij XII
202 ^tebigtcn beS 3a'^te§ 1522
bod} mit bem leben mif5tic^ ift, bcnii iitan lücl)§ üiid) md)t, ob l)()n gott
1)1111 Xfyxi'm Icbcii Oerfd^oiiet l)ntt obbcv üb er eljit lüolgcfaücu bran I)nb gctjnbt.
S)crl)albcn fotl mau iiid)t» mit tfyxnn leben betocren, toie benn aUt
Hoftev, nuff ber Tieliligeu leben gcftifft, tl)un. Tenn e§ ift tel)n§ fjctiligcn leben
jjo gutt, bnä linjr nnüer geUiilJen bavanfi grunben unb baluen füllen, benn s
fic finb ia ondj funber gelneBen unb tjoben muffen beten "Sergib un§ un^ev
fdjiilb li'ic nil)i-' jc. Tüvauf] fd;Iicffen luljr, ba§ |ur bcftettigung ber lere
fct)ucu l)cl)ligcu leben gnugfam fei), aber t)l)rc lere fol man ann[)emcn, al» bie
lere ber luar()cl)t, barauff unfeer geloifecn baloen, bamit h)l)r auff tel)ncr
Sc), «.screatiir fteben fonbern aüel)n auff bem loort gotti§. 3'ui'ta 6faiam 'berbum lo
bomini manet inetevnmiu
3)ürumb ift nu ber erfte miBbraud), ba» lot)r un» ber l)el)U9en leben
^u el)nem ejempel furbilben unb l)t)r leben f offen mit reglen, lüie benn nu
bie örben l)erger)en. S)aruad), ba» man fic^ auff ber I)el)ligen toercE unb
ticrbienft troftet, unitb ift bal)l)nn lomen, ba« man uiel me{)r auff ber I)el)ligen is
berbienft balüett benn auff 6^riftu§ berbienft. 5hi 6^riftu§ ift aüe^n ber,
ber für ung rebt unb öcrtrit, toie 5j.5aulu3 fagt |u ben 9}o. cap. b. et .iij.
T[ro],''3i''2)ie lriel)t lol)r gerec^fertigct finb, ßo f)aben lDi)r frib unb el)uen fi^ern ^u
gangt |u gott buri^ (»^riftum unnb burd) fel)u blutt': alßo ift un§ I)ie
(?t)riftu§ ju el)nem mitlcr gefteHet. SOenn ic^ nu ba» nic^t t()u, ^onbernn 20
ei)n anber mittel fuc^e, ^0 tl)u ic^ 6l)rifto ei)n une^re unb fel)nem blut e^n
fdjanbe auff.
Sßar ift§: h)^r foUen el)ner ben anbern et)ren unb für gottiä finb ^aUten,
ba§ fclb foöen lBl)r ben t)cl)ligen aud) tt)un, aber ha^ iä) mid) al§o bemütigen
iDolt, nid)t für got tretten, fonbern cl)nen t)cl)ligen Iju el)nem mittel ftetlen, 25
bQ§ foU ic^ nit t^un. Senn burc§ (5t)riftum ijab id^ glet)c^ feo Itol e^nen
fiifjetn |ugang! |um batter aU fanct 5pcter obber ^auluS, ob fie glel)c^
1 fjuü uita alicuius niti, res oiuo periculosse alese sit. C'(j toe^^t ittd^t CDEFL
li)c>)6 nic^t (; maift nic^t K »ciftt nitt XII 2 jren CDEFU 1)al, oi CDEF6KL
an eä ut reclä probarit Cq brnii fehlt *C 3 'bEloate GL alfc benne / 4 ouff
^etjligsn (r SEftt)fft fcijttb E 4lö rocnte tet)neä "^tjUigen Icucn i? jo / 5 ban B
6',? bctn (becten Ä betten L XII), tnie wit »ergebe (»ergib XII) »n§ »nfer fc^ulb .jc. *C
819 als bis Wor^etjt] si modo ueritatis cellam promä resipiat Cq S aU] 6nb *C 9 unfeer]
wein CDEFGKL ba§ XII lOjll Esaiam .4. Verburn stabil in seternum. C'q Gfaiam .üij.
Sctbü bfti ftabit ineternü. XII 11 bomini .!c. CDEFGKL 13 oinen E »orbilben
CDEFGKL jre lebe gefagt (^abcn XII) *C regeln G hs reguten / 15 Biet] Witt CFG XII
tnil L am Rande: Der Heyligen lebe, vnnd verdyenst XII 16 bauen CFG boutoen L
buwe .17/ tten CDEFGK XII t»en X 17 »ertrit] »crjpric^t *C iptitt »nb »ortr^t, olfc /
'l?oul9 ja ben SRonier (JRömcrn GKXII) *C iagt 3io: ». et 3. hs Sömern H 18 gerei^=
fettiget AB] gereift- die übrigen 20 t^un J/ 21 ctjncn onnbcrcn m^bbel / onbern H
tbün M blütl) CDG 23 3b 1)§ Wor / onber M linbcr L XII 24 bemöb^gc /
24-j:> biemütigcn (bemütigen LXII) wollt, »nb nit jü got trebtc (trebten LXIl), ©onber *C
26 burd^ ben ß^riftum *C 27 efft fe ((^ocn / f^e ja gteiii^ XII
9Jr. .'i4 [24. 3uni] 203
re^c^er Ijm glolubcit gelucijcu fiiib, beim icf;, ba (djt md)t5 an, bciut id) ijob
gleljc^ al§ IdoI ben Kl)riftum, ba» blutt, ben Zugang!, bie foft aU fte.
9J!aii I)att Pfjriftiim gcmad;t tüte cl)iieu criift(id)cit graiifamcn rid)tcv,
biuiimb l)rttt nicmaiit »uoUcu oii eljii mittel l)i)iui tju gcf)cn iiiib ift bQ()l;:m
5 fommcit, \)a§ ber @. Sßeter, "\f)euer ©. 5PauIu§ jc. ju eljnem potroii crtoclet
^att, unb d\]o \)i)X Iju ticrfid}t bon (?l)nfto abgcluciibt, niitf bic {)cl)ligcii
gcftelt unb gefprodjcii: ^^d) (jab 8. ':].Vtcr :r. Iju cijiicm patvoii, fant '^^nutii»
ift mcl)n ?l;)oftc[I, irfj t)cvmcl)ii feiig |ii toerbcn. l'Kfio ift (?()riftii§ aufj bem
mitteE gcfteüt.
w äßav ift», lüie fic feigen, haii M)x nit on mittel! ^n gott gcljen foüen,
ba^ mittel ift aber (^l)i-iftu». »uie fant 'l'^intuy fogt: fjo muffen \v\]t unfern
6f)riftum el)ren, Don bem hJ^r unfern namcn Mafien, ha§ id) glcl)d) ^o tuol
burc^ (51)riftum ^u gott burff gct)u al» fant ^^'cter unnb -4?autu§, bamit feilt
nun bal)l)n bic |u öerfidjt ber t)el)ligcn luni l)t)m felber. 3)enn e» ift toarlid)
15 cl)u groffe abgotterei) hjorben on ij^re fd^ulbt, ba§ lüljr un^ct ^er^ auff fic
gelocnb f)al)eu unb unfecr Ijoffnung |n l)l)n gcf)abt unb an l)t)n gefjangen.
5lbcr has furbitteu ift cljit anber bing bcnn t^uborfid^t, S^enn id) fott
für bic^ unb bu für mid^ bitten. Slber ba^ furbitten !an niemant t^un, er
fcl) beun |ubor eljn glelübiger Ptjriftcn unb ^eijlig, toilc^ö t)l)m on alten
20 berbienft geben loirtt bind) ben ei)nigcn mitteler (vf)riftum, ©tjntemal tcl)u§
bitten für gott gilt, er fei) benu el)u (5f}rifteu. Sßenn lül)r aber 61)riften finb,
1 tcid^et jutn UMK benn] SBau *C toen / ligt L XJI 3 alfe / tristem queii-
daiii et uultuosum Äreopagitam feceruut €q am Eande: 5!ßie mö Bö G^tifto auff bie ^eiligen
gefaEen. M 4 ane ct)n nit)bbct willen / 5 föetomen GDEFK ®c!ummcnn LI baä ©ant L
ba§ man fonct 5petet, fand XII 3^ener fdilt CDEFGKL ^aulü il patronj pattonc /
patronos uostros et quosdam Christi ailiiiißionales CVy 6 tj^r] bie XII affgeterct /
a ^otin foli^ / 9 gejat^ / 10 toat ift DK 3b i§ roaet, olfe / an G 11 aucr i§ /
r2 bem] ben C'DEFGL 13 barff I aU] Wie *€' bamit] Quod si per solum Christum
aditum ad patrem habemus Vrj 14 I|Eiligit, (o Wir attein butd^ E^t^ftö ain ju gang "^aben.
loTumb ift mattic^ *€' San // Bormoet / 15 fc^utb, Bnb i)at mir nic^t (nit K XII) wölln
gefotlen, bj "V 16 Hoffnung ^o6en luit (mir CF) *(J jn in VDEFdL XII am llande: Ynt-
bitten XII 17 bis 204, lö 3l6cr bj fürbiten ift ainc (einen L) tjettic^en (eine§ ^egttic^e XII),
baä lä) für bic^ Bn bu für mic^ fietcft, jm' teben für bie tobten ju iitten, ober (ober XII aut Cy)
bie (biteft .!c. 2lber für bic tobten äü biten, ob' barfür (befür A'j DEE) anjürüffen ba§ ift Bn§
nic§t (nit E) befolgen. Wen wir ^abn bauen nic^S (nidjtä GEL XII} gewiß, bie ju Bcrfic^t fot
man ftetlen aüoin auf (off LXII) ßljriftü, fo fetbt (fettet XII) ban ba^in atler ^eiligen jü
Berfid)t, Bit Wirt Bctgeffen , Wefi man bie ^ertjen Don ber obtgotteret) (abgöttevcl) KL XU) tünb
abtel)ffen {am Rande: Wie die abgiitterey zu teilen. XII), go Würben bie bilber Wot Bon in
jelbft (felbä E XII) falten. 5iun (5Iun LXII) mat^t man bie abgötere») ("abtgoteret) EG) falten.
Wen man bic äWa^ ftutfc (ftud />.Eä" ftucEe LXII) t^ut. 2)a§ erfte, ba§ man nid§t (nit XII)
jr leben on nljmbt (nimpt F XII) ju oinem leben (cjembel. XII), ben cä ift mt)|licf). S)ama^
boä mon bic jüuerficbt boruon tbüt, bon tumbt (tumpt FXII) man ottoin auf (Bff LXII) <i%xi\i
(Sriftü DEGK XII), Bn ocrfendt fic^ in fein blutt, Bn Wo (wo GL XII) Wir bie jüuerfiiJöt auff
(Bff I. XII) ß^riftum ^ette, fo würben Wir WoII (wot DEFL XII) ber faltigen Bcrgcjfcn. *0
17 jüuerfid^t M am Itande: gürbitten M i'J Wetd ome / 20 ©o bennc / 21 for U
204 «Pvcbiglcn be§ 3al)te§ 1522
feo fiiib tiil)i- i)im gldjdjci- macfjt mit (5i]xi\io uimb oUcit l)et)li9eu fuv gott |it
3oi) 16,261. tvcttcii iinb Im bitten, h)ic n jagt 3o[)ait. 15. ':;sc^ fage nic^t, baä iä) ben
batcr bitten luoE, benn ber Datev liebet cuc^ fclb§, barumb bQ§ tji)x mxä)
liebet tiobt'.
Summa: feljn (Stjriftcn tan ber maffen fuv ben anbern ß^riften bitten, s
er fet) l)nu l)i)mel obber auff erben, allg geEte fe^n gcpett met)r benn be§
anbern, fonbcrn be§ geringftcn fnaben obber meblin gcpctt ouff erben giUt
nlfio üicl aüä £. '^tkxi ober (Sabrielä Ijm l)l)met oHelju barumb, ba§ fie
alle ben felben 61)rijtum I)aben, 9tel)d^e erben, )jriefter, !6nige unb bruber
mit t)l)m unb burd) l)f)n Uunben finb. äßibbernmb cl)n§ ungletnbigen gepett lo
ift nic()tä, V'lber el)u gleiubiger mag \vo\l für ben ungletobigeu bitten.
2)arnmb tonnen lr)l)r auff tel)nen menjc^en unfern troft unb luüerfic^t fe|cn,
benn anel)n auff (5t)riftum ben ct)nigen mitteler, ©Ijntemal aud^ ber (5f)riften
unb t)el)ligen gepett uicf}t auff l^tjn felbs, fionbernn aUeljn auff ben mitteler
61)riftum fic^ troften. is
©jo magftu nun fprec^en: iria§ foHen to^r nun mit ben ^e^ligen
anfjebcn? S)a§ fotttu mit t)^ f^un, ba§ bn mit betjncm nec^ften t^iift:
&kt)ä) aU bu |um nedjften fagft: bitt gott für mic^, aI§o magftu t)ie anä)
fagen. S)u funbigeft nid^t, toenn bu fie alfeo anruffft, aud) nit trenn bu fte
nid^t anruffft, 2ßie \voU id^ rabten tooHt, bu gebeft bic^ aCeljnn auff C^riftum, ao
^onft fumpt tjmmer el)n frag au^ ber anbern, ob fie unä and) fjoren, ob fie
fd^Iaffen jc. Unb iuenn man toeljtt fommet, §0 ift un§ bod^ nid^t bat)on
gcpotten, unnb follen un§ nid^t befummern, lüie eä nmb fie ftef)t, bann e§
ift gnug ba§ tütjr tuiffcn, bo§ fie l)nn (5t)rifto finb unb 6l)riftu§ ^nn l)^n.
Sßie baS aber ju gel)et, ba§ foEen lul}r gott befolfjen laffcn fel)n, benn ba§ 25
ift gelui^: loenn man gott bei) ben !tel)nften |ct)en anrurbt, feo fulet crfe,
!moitii.25,4otDie er -JJlatt^. 2.5. fagt 'Jnaä l)()r meljnen gcringften Ijobt get()an, bo§ ^abt
^^r mljr getfjan'. k.
S)ie anber et^re ift, bamit man bie !^et)Iigen etjvet, ber lere ^aUben: bic
1 9li(5et M 2 3o5an: 14. hs 4 lieft B hs 6eleuct fybitn I 6 im ^imcl hs
7 tjügc ebb' megbetc / ma^bUn M tncibtin As 13 3ia bem mact / 16 am Rande: 3Bie
mon bie ^eiligen brauchen fot. M 17 t^uft Bits 18 to bem / magft ^ie E am Rande:
Wie, vnd ob die heyligen anzuruffen XII 19 junbigift nit B ouc^ fünbeft (iünbeftu Ä)
90t nit DEK antufft <i 20 SBo toot / ttott fehlt *C quod carte tibi consulerem,
ut neglectis sanctis dormientibus, uni Ciiristo te consecrares Cq 22 nid^tä All 22J23 iat=
uoit geboten CDEFG bauon gebottcn KL 23 tnie bis fte^t] too l)b mit ön ^ä / Wie f^ jeinb
(jinb i) CDEFGKLXII 24 ro\\\m, (Wifjcn, baj AT/) \% fcinb in t^tifto, bnb *C
25 mir aber got *C' «^ latcn gebe befole f^n / 26 oniufft K erfüDct CF erfüH DEK
etfuUct O cifütet L 27 jnn ÜJiat^. fagt *C apud Mattbseum inquit Cq meinem B
fiabent (fiabc XII) get^on *C am Rande: Mat. .\xiij XII 28 get^on CDEFGK 2)or5
(!Eetiib K) ^i bein ^ofnüg nit jü fiaxt an iq, bciunb' ^art in crljfto, ?o fiaftu !oin fct. (k. DA')
Z>£A' 29 ift /f/t^^ A7/ c^rct, ber] mit exet (eeren L), Sag ift b' CDEFÜKL mag eeren,
ift bct XII am Rande: £ctc bet ^eilige fol man eren. il
9Jt. 34 [24. Suni] 205
ift gnn^ unb t^av cl^rticfi cie|.n-cl)fict l)nn ^uif)anne, bann er ift bor tiortaitffer
unnb Dcrtuiibct beii I)crrcii, banimb lotvtt er J30 Ijod) ancieljoj^eu fei)!!» ompts
I)al6enn, h)ellid^e§ bonn boS groft ift, ba burc^ iin§ fummet bie fclidEe^t. S)q§
Ijeiirfjt fid^ nun aUe-j bat)ijttn, ba» er foll cl)n (erer fel)n. S30 Inffcit lui)r im
5 faren, ioie er el)n geftrcnge» (eben gefürt fjatt, bie lere tnclleii >ül)r fcr)en.
Xic fdjrifft |el)gt 3of)anne§ q(^o, ba^ er ftetje Ijm mittet beä aÜttcn unb
neloen teftnmciity, bL\^ er fei) et)n mitler tjlnifc^eu ^JJiofi iinb Cfjrifto, ba^
ift el)n gvoJ3 biiig unb uBer alle loercf ju t)e6en. £enn (""firiftuä (jat aud)
bn» groft luercf tijan mit feljner leer, bie tDunbcr^cl)cf}en finb nidjtö gegen
10 fet)ner leer. Sllfeo fagt 6^viftu§ anä) 5J}att. 11. '?l biebu§ 2lo^anni§', 'öonmattii. n.iaf.
ben tagen be§ 3ol)fl"ne§ ^c? tcnffery Iiifj ()iel)cr lel)bt ba'i tel)d) bcr r)>)mel
gc)ünllt unb bie geUu'Etigen reljffen e-S ^u l)t)u, bann alle ^4-^ropl)etcn unb ba§
ganlje gcfctj tocljffagen bi§ auff 3ol)annem'.
®ie crft ^rebig bie er tl)ntt, ba fd;lcc^t er ba§ gefe| für, bie ift, Inann
15 man ba§ gefei^ gei)ftlicl) außlcgt, ba» aller mcnfc^en leben unnb tuerct funblidj
finbt unnb beS ctoigen tobty toirbig. S)aruml) ftrafft er §0 l)art bie glel}&nev
bie ba lamen unb fid) iDoüten l)nn ben ()l)mel !^cben umb ber loercf iüilten.
3oanne§ aber, t)l)e f rummer fie »uaren, l)l)e Ijertter er fie ftrafft unb fagt
'bu otter ge^ic^tc, lüic fid}er fteftu, meljnftu benn, bu looüeft bem ^orn gotuaHatti). 3,7
1 if)tü(^] elDigtti^ CDEFGKI. i^txxiii) XII boriauff ÜDEFGKL »orlduffer XII
MtJcuffet lis J »ortübflget I ^cv Bor gelogen / S idcIijöc? DE meld^ä X hs gröfift ^f
fuificnn /. 4 ^euc^t fi^] geet *'_' t^üt fid oüct I 4,.j fein, ba§ lein taffcn reit
faren *C' 5 ftat. !c. *C' 6 gfd^r^fft *CM ften ^^Z ." am itoide; 3o^annc§ ein mitler
jwifc^en 93lofi »nb ß^riflo M S fteSen. 2enn] jic^en, 9Hfo auc^ *C auc^ fehlt *V y gröftc
mcrd get^an hs t^on CÜEGKXII 10 anatt. 2 AB*CßI Sofiöniä M 11 tage
3o^anniä XJI logen 3ot): hs böpcrg ttient nu / 13 »eljffagen fehlt *C 3o^ariem 3aigt
e§ an DEK 13 14 Sann 3o^annc§ crftört (erttert DEFGK XII aperit Cq) boS gcfclj (gcjatj
LXII) bj fc^e (ba feüen DEK XII) rtir bj rcir ni$t§ fe^en (finb /. feinb XII), Sönb Wcljfet
Bn§ djriftuä (ß^riftü XII) »nfer fetigtait, »m ben rc^ffcl f^c^ ben bie gon§ (gon^c XII) weit
glc^c^ Wie 6m6 ainen fc^a^ bct ^eberman geöffnet (direptui omnibus expositura et apertü Cq)
ift, bodj fftjet (fctit DEK) er 3of)annem mitten jroifc^en ba§ ott »nb new (neu L) teftament ba?
er jl) bring (bringen K) in ben f)l)nicl, trnb i)in»cd nem bie IjetI, ben fein ftljm ()at ben büc^=
ftabcn Icbcnbig gemacht (moc^t A'), bn f)at ben gaift bracht ju ber jt^rljfft fgfdjrift DE gcjdjrifft A')
Wib liat hai gefa§ (gcfctj CO mib bo§ (bo§ fehlt XII) (Sroangetinm mit oinanbcr gefurt, baS feinb
bie ?lnber (bctibe XII) jjrebigen 3''')i'""'§ ^'e fi-'ft ^if i"" nibertegt, bie anber bie ergebt, bie oin
futt in bie l)o[le (t)cUe FGKL XII), bie anber fürt jn ben (gen -DA') f)imel, bie ain tötebt, bie
onnber mad)tt tebenbig, bie oin berreunbt bie onb' mo^t gfunb (gefunbt G XII gefunt L), batt er
})rcbigt b3 gcfa^ (gcfe§ G) bn (injageliü tobt (tob DE tobt KI. XII) bnb fetigfait b' (ben XII)
9fid)ftabcn, S8n ben gaift fenbt er (ge^ft fünb A'/7 spiritum: peccatum Cq), ort gerec^tigfoit, boj
fef)en Wir in 3of)ttnnc, bie crft (erfte L geredjtigfeit. 2ie erftc XII iustitiam pri-edicat. In prima
prsedicatioue Cq) prebig *CCq am Bande: 5prcbig 3ol)onni§ M 15 am Bande: Johänis
erste predig XII otten CDEFGKL IG be§] ba§ CDEG bj F ftroffebe / IT Jörnen 0
»eilen CDEGKL tootlcn F motten fili^ // wölben ftjd / am Bande: Hynlegüg guter
werck. Jr// 18 n fehlt 11 ftroffebe bnbc febc / i.S 79 ftroffte : Bnb bu Mttcr A' W ortter .-1
«ttcr D gefleckte / ftel)eft bu hs fteftu, ben moinftn (meljnft bu XII) bu TOetlcft (wöaeft
FKLXII) ben (bem K XII) *C bem] \>e AU ben hs joren CDEG L XII
206 !p«bigten bc§ 3a^rc§ 1522
ciitlauncnf boinit leget ev f)l)n nEe l)()ve lucrd unb fagt, ba§ fie be§ ^enifd;en
feh)r§ loevt finb unb fpvidjt 'tt)iit tcdjtc pufe'. S)a finb lüjbev gejrfjtageit
nUer Iicliligen leben, aUe-S, baS ba fd)el)nct, glcl)fjet nnb tveuget.
211^0 Inenn nmn Ijeijnnbcr aud) fogt, QÜev nienidjcn Ircid finb be§ tobt§
unb be» Ijellifd^cn feJor§ ioirbig, ba§ bie luci'd burd) gcfe^ evtjlBungen mujjen s
autft)6i-en, foId)e ftljwnt 3ol)(inni» Inill nicniont anffn[)cnien. ^Hfeo tan fant
3o()ünne5 Iju }el)ncni ampt nidjt fomnieu nod^ ba» Dold bem Ijerrn bcvcl)ttcn.
'iibex lücn bie ftl)mm trifft, bev fngt Ijm I)cri^cn: 3a, c§ ift Iel)bev tüor, ic^
h\)n h(i teuffclö, el)n ünb bcu ijoin^ unb bev IjeUcn. ®a t)ctit er bcnn an
tju Iiibmcn unb ini tjl)ttern. ®a t)Qtt bcnn 3oI)anue§ fel)n auxpt getf)nn unb lo
ba» Dold bem l)crru bcreljt, ha^ ift bcnn fant 3ioI)nnne'j crfte prebigc. 5llfeo
l)att baS gcfe^ gelncrt bi§ auff 3o{)an. unnb ba§ gleljffen ber pT)arifcer aud^
gangen I'ife auf 3o()annent, ber tjatt c§ auff gcIjaBcu.
SBcnu nu fold;c lere ift empor gc()aOen, ba§ id) nu gefd)Iagen bl)nn
l}nn met)nem getniffen, ba§ oE me^n bing nichts ift, Ino hiilt ic^ benn ^ijnn? n
ha lüirt ml)r bie lucttt Im enge Inerbcu, ^o mu§ nu ^otjunnes tjer fommen,
unb ba« uelü teftament anf)eüen unb bie red;teu lere ausgeben , ba§ er el)n
rci^ter mittler fe^ unnb fagen '^ä) ijob eu(^ getauffct mit bem luaffer, aber
ajatti] 3, u ber nad) nU)r fompt, ber Inirt mit felor unb gel)ft tauffen', recft fetjn fingcr
au^ unb lüetjfjet auff ba^i lemliu gotteä unb fagt: erfenn bm alä ein lemlin, 20
bem be^n funb auff bem '^al^ ligen, unb bu feiig feljft, |o biftu e§. S)a
ge^t nu '^er bie lere bc§ nelvcn teftamcntg.
9IIJ30 mu^ man boiijljnn ba§ ^er^ tobten unb l)nn bie l)eE ftoffen,
barnad) loibber l)erau^ l)eben unb leben machen, aufe bem gcioiffen fe^en unb
fagen: bas gcfeij tl)ut nid^tS ju ber feligteljt, bcnn loljr funnen nichts t^un, 25
bai ba^ gefc| fobbert, barumb nuiftu aüetin auff ba§ lemlin fallen, auff be§
l)al§ ligen bie funb aUcljn, bie et)re muffen loljr allclju gott geben, ba§ er
un§ Pon ben funben erlebigt ^att, benn lüljr felbg funben fcljn funb nit
1 bamit] ba *C 3 tt,ul fehlt CDEFQKL loüvat fiug XII Bug FL ac ut
fructus pcEiiitentia dignos faciant Cq 3 brui^t / 4 ^etjübt M 5 butc^§ XII t>n=
jlBuflen *C quöd opera per legem non coacte antiquanda sint C'y G jobonc / bie ft^in
3o^aft. *C n^emon L T noäi] »n *C S 3(uev bm be I 10 6cue / Biinb jitcrn L XII
get^on CDEFGK 11 bej ^ete / 3of)an§ hs erften CDEFGL IJ flcmarbct I
3o^annc M Jiftarilcicr M 14 ©0 nu jobaiie / SSScnn nu bie C cnlpor *C'] in
belöge/ 15 aiit CDEFGL XII hs \em, Ka {wo L) CDEFOKL \tmi, Ko XII 16 in
hoc casu orbis louge lateque patentissiraus , in arctum miiii cötralietur Cq IT teerte ff
tcre onfte CDEFGKL anftecn F XII 19 ber nac^] batnac^ CF Ktit CDEFGKL
Wirt, taufen (tcüffcn XII) jm feür, bn gaift, tedt *C -JO aufj] auf CDEFGK t>ff L XII
temlin] leben Z A77 gottiä -Bif if/on bj bu -ÖA'A'tff baäbu AV/ i'3 touotn / 24 leben]
tebebig *CJl bem gcöngftigten gewiffen XII 34,30 anxiaque conscieutia liberandum, ad-
mouendo Cq 35 ni^g b' CDE nidjtg b' FGKL tor I 38 be§ gfe^ (gefe^ A' gfafe L)
fotb't CDEFGKL förbett / muft bu CDFGKLXII lemlin] leben gotteä L lemmete /
am Bande: SlUcin ßt)tiftu§ »nfet l^eil M 6p h)ettc§ / 37 ligen, ba§ nljmpt bie fünb
otlein f)l)nn)eg. Sie -1'// 38 jelbg fehlt *C
9Jt. 34 [24. 3iiiul 207
tuffcii, !cl)n (\mh cvlucvkn. 'üKfeo ift l)ii bem t^cfiij bor tobt, t)n Pfivifto ba3
leben, lü'j gcfctj ftoft l;nu bic t)eU iiiib tobtet, t';t)viftii-5 nl)cbi Ijii beii
:^t)metl, Sa§ gefe^ inoc^t et)n btobe gemiffen, Cl)viftiiy ein fvolicf)§ feligS
getuiffen, (?l)ri|"tii'3 gibt ben gcl)[t, baS geiei.; bcii biidjCtobeu. Xaä gefctj
s bcfd)tucvt bic getöiffen iiiib gibt bic iiinbe. (<l)i-iftiiy cileljdjt unb gibt bic
gcvccf)ticfcl)t bay fitib bic l^hjo prcbig Jiotjanni-l
SDarumb »uirt cv umb ber Icve hsittcn al§o grofe gcac^t gegen gott unb
^0 feer gcprcl){5ct, biiy er gott cl)n gcn'ift Uotif mad)ct, bcnn cv mit bem Uiovt
beä gefeljiS bid) f)att tut id}tngcu, gclett Ijm (jcrljcn, biio bn nit jcljcft unb
»0 prel)fieft gotti» toaä: baä mad)t ba'i bu nn btjr öevtjag[t unb aKcljn auff
{U)riftnm batuft, fjo !umpt bcnn gott Ijuu bid) mit gcl)ft unb felin- unb
mad^t bid; frum: nu fdjatn an\\, ob l)t)r» nit al» \}\n tc^t tjabt.
?ttßo muJ3 ;r^ol)au ben fnv (auff "^aticn unb fompt 'l)m gel)ft unnbaut. i, n
frafft 6lie', bcnn mie (Sliaä ftvafft ben fonig 'äldjQ'b ben frummcn unb t)()e
15 me[)v l)el)lirfcl)t bcr nuffrid)t, l)l)c metiv ber 6lia§ umbfto^t, ülilo muf; and)
t()un 3io')"»iH'ö, ninf} ,]u tvinucru ftoljcn allc-3 loivS nnjjcv ift unb fagcn:
•liiitt euc^ üov bem l^ufunfftigen ^ovn, benn t)l)i- fetjt üerbampt ^nn ben tobt
unb r)cll, unb pvcbigcn ha-i \x>\)x aiietjn nuff Cfiriftuni fomcn muffen, unb
baä t)cl)ft bcnn fomcn 'in fpivitu 6tic'. 'Jtlfo üerftc£)t l)l)r aud) lüaä baS ift,
20 ba ber tejt fagt 'unb luirt bie f)evl^cn ber ünber befern ^u ben öetteru', boSiiui. 1,17
ift: er ftfjct l)nu bie gefd;rifft unb fit)ct an ben glauben ber öettcr unb füret
bie finber ouff ben fclbigcu glatnbeu ber tictter: alfjo tf)ct ^\-trn§ auä) ?kt. jH.
'li)l)r bcrtratücn burc^ bie gnabc gottiö fclig Iju lucrbcu luic unfjcr öcttcr', «m. 1.'., n
ba§ t^utt oud) 5paulu§ 9ioma. iiij. 'Grebibit cnim ?lbraf)am' jc. 2)a» fet) «öm. 4, 3
25 öon bem pre^f» ber lere So'^anni» gefagt. 2)arumb uuterfc^cljbt ba^ \a Inol,
1 erwerbe bc§ »nb foin i.bcJBe ob' XII feinä L) anb'^ Slljo CDEFOKL Ifi ban
SeBen L 2 am Rande: Gesatz. Christus XII 3 f)imd, »il mac^t tcbcbig *t' cl)tt
fehlt I b' 6riftii§ *C frötigä // fro / 4 b' 6riit9 CDEFGKL 5 bcjroevt K ctteurfjt
HLiIhs erl5d)tct / criciicfjt XII iUumiu.it Cq 6 jwü CDEK atuu F jWu G JIDO L
T borü (bovrUi (VA') um bei lere" mitlc »irt (inürt A7/ ) et aljo *C 7:8 »n (ere / S gcrüfte
CDEFGL o,t\i)\id I 8'ß lucte l)e t)efft bt) mit bem »oorbc be§ geiette? loflngen / !' m^
Sii\aq,m M jerjdjlagen XII gelert, bj bu jm ^er^en nit (niit A7/) *C 11 lompt BF
12 fc^oWt II ]ä)anH XII merctet »p / ^abe *0 13 muß got i)abe be Vorlauf b' (oor--
lauffev ber ba XII) {übt (föbt DE topt A' tüpt FL XII) in be (ben Ö) geift *C 3oftanne§ B
oortouff M 14 tünig CL XII füng DEK tönig F 3(t)ab hs fromen CDEFGK
am liande: 3m geift fölie tümen M 15 auff gerirfjt M bar ncbber ftötcn / 16 at§
hjaj E in niiiiutas miiiutias redigerc debet Cq unb fagen fehlt *C'Cq fcggen otfo /
17 §ütent XII »or ben CDEFGKL für bem hs jorn (mufB er jagen) XII jr finb L
bem tob A' 18 ptebigen] fage CDEFGKL] fehlt XII 20 Vt conuertat corda patrum in
filios. Cq 21 fia^t *C fc^rifft Ihs filmet CL fid)t DEK XII 23 gotfetig A
:.'J tljun A ßrebit AB'CIIMhs 3lbral)5 beo jc. .3/ alfo bj fe^ *C :?5 pret)f] de
prieconio Cj 9efogt*C'C'2 bnberj^e^b Wol bie X// i'j;:^08, 1 bj So. (3oftanne§ A) hjot
mit tet CDEFGKL
208 !prcbigten be§ 3nl)tc§ 1522
lere iinb him: bic Icvc ift aller IncIIt fclicfcl)t imnb l)ilff bcv fceten, gibt l)t)r
bau etoig lefien, aber bcv l)ct)ligcn leben tveiigt itnb fegtet gar tnanc^ mal.
1 Pfft M rtv] cv CDEFOKL 2 cloig] vhiig ^ riiloig 7/ rulo^ge / tuig hs
fioitig (^c^ligc tefcen XII sanctorum uita C'q) tö tricgc, nS (Postremo Cq) in be \oUe Mit
tm§ fvciue (fvfülDcii LXII), Dil got bädfcn, bj er bnS ain iotdje moii gcte ^at, b' Bn§ olfo ler
Bn lucig, Wie luiv jotte (jöüii 7i) jeüg iDcrbft. JC- *C bvüdjt gor mcnnic^ mact / fclct J/
35 29. Suiii 1522
Scniion auf bn§ C^üongelium Siic. 14. '©in 9J{cnfd)
mnrf)t ein grofj 3l6cnbcffcn'.
(2. ©oiintog nad^ 2;rinttQti§)
3ft bie irrtümlich bem 3. 1523 jugetoiefene iinb halber in Sb. 12, 597 — 601
bereite abgcbvudfie iprcbigt. iigt. tiorn in unjevm 3?Qnbe.
36 29. 3uni 1522
Sermon öon ©etoalt Snnct ^ctcr§.
ffliaitf) i6,i3ff. T^3B (Jttiangelium luifet jr tüol, (?^ ift nun fo lang geprebiget unb
"^^ getriben, ba§ nun faft tnol jolt bcfannt feljn, nnb ift aud) faft ba^
befte fturf unb ber Ijauptfprui) in bem cloangelio bau 5Jbti). bcfdjreljbt , nnb s
f)aben fid) get^iert mit bem fpru(^ bon anbegin, unb ift ouc^ üu^ !al)nem
fpruc^ groffcr f(^aben entfprungen ben an^ bem, loie e» ben !ompt, hjann bic
leichtfertigen in bie fil)rift fallen. 1^'ic jicfjcn ft) benn I)in unb l)er, ioie e§
bann fommcn ift, unb l)c f)ailigcr ber fprud; ift l)c ee man tan feien nnb
fd)entlic^er fc^enben. S^arumb l)alt ba§ für ain gemaine regcl: luo t)emant lo
in ber frfjrifft alfo l)er geet unb toebct unb fc^lrcbet, unb '^at !ain gelüiffcn
lierftaub, bo er fein ^ertj möge barauff grünben, ber la^ cü gan| ligen, bann
Joann bidj ber Seüfel mit ber gabel erloüfd;t t)at, ba§ bu nit auff ainem
3 SSff ben tag ^etri unb $auti, bo§ euangetiunt SKott^ei m- 3f|efu§ tarn in bie gegen
Gefaxie Spflili^ipi. JC. XII In D. I'etri et PavU festam Lucem M. Luth. sermo popularis. Euan-
geliou hoc die recitari solitum, proditum est Matt. 16. in hrec uerba: Quuni uenisset lesvs in
partes C'sesarese eins, quse cognomiiiatur Pliilippi, etc. Cq geprebiget unb felilt XII repetitum Cq
4 bo§ e§ «ürt XII icfant fott XII 5 unb ber ^oupifpruc^ fehlt XII fietDbtjprud^ B
öje S8nb ft)e ^abe fi(^ gejcrrt XII 6 concertarunt Cq gegirrt B ombeginn B anbcginn.
Sluc^ ift »6 XII 7 au6 bem] ex huius detorta interpretatione Cq 8 leichtfertigen gc^ft XII
leuiculi Spiritus Cq gefd^rift XII S/.Q sicut liactenus factum Cq 9 bann bi^ ^ar gangen XII
^e^tger B tjt ex B 9!10 Bnb l)e gröfjer fdjab baruB tiimpt. Sarüb XII et niaiori damno
eße Cq 10 jd^enben] fc^abcn B 11 gejc()rifft XII 11' 12 tuept tmb \d)Wpt, w tan fein
gewiffen lerftant barug nemen, baruff er fein Ijertj möc^t grünbe XII 13 aine A e^nä B
ISj'JOO, 1 eine gertiffen Bcrftanbt Wie XII certum alique sensum Cq
9lr. 34 [24. 3uiii] 5Jr. 35 [29. 3iini] 9Jr. 36 [29. afuni] 200
oiniflcn cictüiffcn, Ivic r-o beim fein fott, flcflvütibet Dift, bo tüivfft cv b'iä) f)iu
unb f)er, bn-? bu nitt Inalift luo bit l)inau|5 folt. 2)antmb müft bii getöl)^
fel)n auf! niuen fonbein lauttcvn ueiftanb.
@» ift banim6 3iit()nn in biji'm etiiaiigeüo, bao ntnn cricnne \x)(i-:-
5 C?{)viftu» fei). ©0 ift G^viftus nun auff jhjaljerlal) lt)ct)fe cvfanut: ^)lm crftcn
nad) bem Ifücii, Uiie I)ic gofagt tnivt: P-tlicfjc fngcn, bu fdjeft .&elta-3, (5tlid)c
^D()annc-5 .h'. '.'Ufo Um mir Ucriuinfft ift unb flaljfd) unb bliit, Xic tan nit
hje^ter 6t)viftnm cvflvcl)ffcn Xenn atlain füv aincn [jaüigcn frummen man,
biT ain ftnn crenipct uon jm ficbe, bem nacf) .^nfolgen fei). Xie öevnunft
10 tan ju nid)t lDel)tev ncvftecn, unb loann er gleid; t)e>i)tc t)ie gienge. 9hin
lüer ju olfo annl)mpt, aüaiu bor aim ejempel ain» guten lebenS, Dem ift
bcr l)l)mcl nod) bcfdjtoffcu, unb f)at (^liviftum nod) uit ergriffen uod) erfaut,
()clt ju allaiu für aincn t)aitigcu mau atc' öeliac' ift gclncft. Xarumfc
mercE bic rcgcl: lüo aÜain ücrnunfft ift, bo ift allain ber öcrftanb, ba» mau
15 ju I)c[t lüie al)ueu lerer unb aincn I)ailigeu nion, hat^ locrt nun lüeil ber
()l)mlifd) Datter nit Icrct. Ter anber ferftaub Don 6t)rifto ift ber, bcun fant
*4>eter fagt: bu Inft ain fonberlid) man, uit .SjcliaS, uit ljiof)au. jc, 5Ji(^t ber
anbern leüten öorgcet. ß§ ift nott Dil t)D(^cr mit bir, S)u bift G^riftus ber
f)ailig 0)otte§ fuu. Xa-5 fan fainen l)ailigcn ,5Ügemcffeu Inerben, Ipcbcr
20 3o£)auui uod; .öctie noc^ .öierc. 3c. Xarumb loaun mau in aUain für
ainen frummen mau f)elt, fo belel)6t bic bernunfft l)mmcr Ineku unb fdjlnebcu,
feilt Don ainem auff ben anbern. Hon .^ctia auff .'picremiam, a&cr f)ic Inirt
anfegejogcn unb gehalten etloaS fonberlic^» tior üücn Ijailigen unb gelniBe-?.
Xann Itienn ic^ C?f)riftum ungelinfs l)a6, bo ift mein geluiffcu nljmmer ftiU,
V. mein t)er^ f)at and) nljmer ruln, barumö ift f)ie ain unbcrfc^aib gefeljt
jlBifd^en bem glauben unb Inercfeu, bo üerflert fic^ Csf)riftuc' um fetber, trie
1 bo] jo All 3 einem lauteren A'// 5 S5ff§ ctft XII 0 am Bande: Zweierlei
verstandt von Christo. XII 1 nur] nun XII »nb flc^id^ ift XII unb 6lfit fehlt XllCq
TjS G^riftum nit mctjtcr XII 8 öor einem B für ein XII 9 fe^ncS XII pulchrum de se
et imit.ibile uiueudi exemplum Cq Don fic^ B g^bt XII (et) fehlt XII 10 Beiftcen,
unb] crtenne XII gtcid^] auc^ XII 11 onnt)mpt für ein ijetjtigc maS, füx ein ejemtiet XII
pro saiieto uiro, et uitie recte instituendje exemplari appreliendit Cq Bot aim -1 Bor el)m B
r> gcjc^toffcn B nit] nit rcci)t XII rite Cq noc^] Dnb A7/ et Cq 13 fonber l)ett XII
13 J4 3)rum merdent XII 15 Wie] für XII »nb Ijcljligc maji XII bieWcit XII
16 letet jm ^er^c. 2er XII in corde doceat Cq 17 Bieter ^al, ba er fagt XII D Petrus
habet quum dicit Cq 18 nott] nod^ XII ^ö^crS mit XII sublimius aliquid in te est Cq
18J19 gftriftuä be§ lebenbigcn ©ottcä XII Christus filius dei uiui Cq 19 feinem I)et)Iigen mit
nickten .^ügemeffen XII JO §ieremie. 3;aii toenn XII 21 ein XII l)mmcr] ftet§ für Bit
für XII Ji aine .4 einen B §ieremiam sc. 91 ber XII ■2->j->3 iBÜrt er »6 gc.ioge Bii etnio§
fonb'tid) gefjolte Bot XII 23 et6o§ B 23!24 Bnnb bo§ bo§ et gereifg ift. bann XII nimirü
illud, quod certö est. Nam Cq 24 bo] fo XII conseientia; mese nunquani alcedonia sunt Cq
24l25 ftt)tt, c§ 5ot au(^ nl)mmcr fein rflro MI 25 gefc^ XII^ 26 Bertteret Bn§ 6^tiftu§ XII
felbetj fclbl XII
Sut^ctg SBerfe. X, 3 14
210 ^Pvebigtcit bc? ^ai)xti 1522
man jii erH)ijcl)cu joU, nit mit Incvtfcu: mit Wxäm !iimpt man nit an in,
bic Uicrrf tommcn l)inbfn und), id) muij äum ev[tcn in feine güetev treten,
MatiiMCicff.ba'j er mein fet) nnb id) fein, baö luill er f)o(icn bn er jagt: bn bift (U)riftui3
bcs lebenbiflen gottec; jnn jc. Taa erfennt (it)riftn-3 jelbi ba er fagt: 'jdig
biftu, Siinum '4>etrn-5, bein flnifc^ nnb bliit l)at bir bivJ md;t otfenbart unb 5
bn bift "ISetru.J, unb ain gelfe, unb aufj beu Jel^ WiÜ id} batoen mein
AlirdKn, UHild)e md)t übcrlueltigen fotlcu bie pf orten ber l)ellen'. 'Dhm let)t
l)ie bie mad}t, bao man Inel)^ Um.; bie .ftirdK fct), toa^i ber ^el^ fct) unb
IDQ« ba§ batnen fet). 'DJian miife t)ie ainen fel| b(cl)bcn laffen, auff bem bie
fiird)en ftecn foll, tuie er bann fagt: (f» ift ain fclfe, bo auff fteen fott mein i'^
Äird)en. .'c. Xivi ift Ütjriftn-ä, ober baä Inort, bann C5t)riftu§ >üirt nidjt
erfannt, altain burc^ fein toort, fünft t)ulff mir 6[)riftU'3 ftaifd) nid)ts, unb
mcnn ci- glcid) I)ente temc. ?(bcr bife luort tncnn man fagt, ha§ ift ß'fjriftus
beo Icbcnbtgcn gote-5 fun, bie mad)cn mir in betaut unb befdjreibeu mir in,
barauff haW \ä), bie feinb benn fo geltH)^, fo luar, fo beftetttget, ba§ !oin 15
^elfe fo 9C>i^l)B ""^ ft'ii'iJ gegrünbet unb befcftiget mag fein.
5hin gclß [)al)§t nid)t anber-J bann bie (5l)rifttid)c Ö-Uiangelif(^ töartjait,
bie mir (5t)riftum öcrfünbigt, barburd) ic^ mein getoiffen grünbe auf 6^rtftum,
unb Uiibcr ben ^^B ff^I uidjt nermogen luebcr ain gcloalt audj nit Pforten ber
i.iior. 3, u tjelien, Inic St.^au(uö fagt 1. C^orin. 3. 'gunbamentum aliub nemo poteft 20
3c(. 28, 16 ponere' jc. Sa» ift aud) gcfagt burc^ ö^faiam am 28. Irolc^cr C?t)riftu§ allt)te
gloficrt: 'id) lüitl ain ftel)n legen in Sion, ainen belnerten ftcl)n, atnen eblen
fteljn, ber Itiol gegrünbet fct), Saö, löer in ben glaubet, ber foU nit jüfc^anben
toerbcn'. Sen fprud) fieren bie ?lpofteln mec^tig ftarcf unb iBirt aud^
1 in tlitt emifd^cn ÄH Ij-J fot mit twercten. Wlan fumpt mit «cvdEen nit an in. bnü bie
WcvcE XTI -J jft bem XII 3 Hoc illo significatiir Cq 4 fun !C. 5iiin fclig ift ber,
bcv jotc^ crtantnüjg Bon 6()rifto ^at. Sie tevnunfft tumpt ober nit fo ferr. 2)o? bctennt XII
lam qui (alera de Christo opiniouem combibit, beatus est. At ratio eö promouere nequit, id
qiiod Christus ipse testatur Oj 5 Simon Bar loua, quia caro Cq 5Peter. boS fleifc^ XII
5ji> offenbiut. »S fagt nun rocittct (Wetjtrer i). %\x bift !petvu§, bj ift ein XII G hoc est petra Cq
T wcldje bie porte b' fjcllt nit übevloettige foüe. Jiün ligt XII 8 moc^t] uis et Caput Cq
roifB XII fcl6, unb XII 9 Loco non moueri dehet unica lia'c pelra Cq 10 Vna
petra Cq lOlll baruff ftect mein tirt^, bj ift aber 6l)riftu'3, bo§ iBovt. XII sup quam
fundata est Ecclesia, nimirü Christus est uerbü Cq lljlä nit bann allein burt^u Wort et=
fant. baH fünft l)ilft mir fein fleljf^ ni(^^, toenn er XII 13 bife] bie B XII 14 bie] bie
Wort fog id) XII liaec inquam uerba Cq \n mir XII 15 iis ego tanq alieiiese basi iu-
iiitor Cq bann otfo gcloifg, fo befeftiget, ba§ XII 16 gefeftiget XII 17 6^riftc =
Iicf)c XII am Rande: Felß XII 18 61)riftü funbt mac^t, bo burc^ X/I is:i9 gcmiffen
tjff (Sljriftum griinb. tmb XII 19 feigen XII folt ijermüge fein gelvaU, aud) nit bie Pforten XII
Ul'i'JO nulla uis insurget, nö etiani inferorü porLne Cq 19 Weber] Ijrgent Ij 'J0i21 fetten.
Dn ben feigen tan man fein anberen legen. Wie fand $autu§ fagt j. Gorintl). üi. 3;o§ ift XII
Prieter häc petram, nulla alia poni debet, sicut Paul. 1. Cor. 3. dicit. Hoc quoque per Esaiam
cö6rraatü Cq 211-J-J fBtlä)en 6^riftu§ i)t)etiäx gtoficrt XII -J-J fteljn (vor legen;] grunnbt
fte^n B grunbtfte^n XII angulare Cq l>3 glaubt, fot XII 24 9(poftet gar mec^tig XII
Apostoli operose Iractät Cq
9h. 3C [29. 3iiiu] 211
aiificpflcn 2. 5Pct. O^t ab 9Jo. K). S)n f)npt jr dax, bQ§ gott W'üi aincn Ji.;f„^'\^;',^
flvuubftcljn , aiiim ()anptftcl)ii Uc\tn, ninen WUicrtoit ftcl)n, nincn (.frfitcl)n,
uiib fünft iilicmant'J, bao ift Ü"l)riftii& iinb fein (fluangcliiiin: tuet bnvnuff
gcgrünbct loirt, bcr foU nitt 311 fc^anbcn incrbcu imb fo fcft ftecn, ba« jn
■■ nit follcii übcvgUicltigcii ntlc ^^fovtc^ bev (]cUcn: bnviimB ift nfitiiu (?()viftu§
bcv fclfj iinb 100 man nincii aubevit Jclß legt, bo iitad) ba-j (H-eiili für bit^,
bann ba§ ift gelDl)^ ber teüffel. 2)ann ber fpnid) mag öon !al}nem anbcru
nerftanbeti tncvben, bann atlain Inni Pfivifto, lüie S. ^ipaiihi« fagt: ba>J ift bcv
lautci üerftanb, bcu tan aiid) iil)cmaiit leugnen. £ie t)ot)en fcfjiilen leugnen in
1" and) nitt, geben 311 boö 6f)riftu§ ber ^el^ fet), oBer barneben tnoüen fl) aucf)
i>as ®. ipeter ain feiß fei), nnb InoUen bo aincn neben ftel)n legen, ludllcn
un§ ainen IjoHjlneg neben ber red)ten lonbtftrafe madjen. Tag foUen nnb
löüUen Inir nit leljben, bann l)e ebler ber fprnd) ift, l)e mer Unr barob
lialten follen, bann au§ bem (ffaia unb 5panlo ift e§ clar, baä allain ber
15 ftel)n (U)riftnä fei). 9hin fo l)aben fl) gclien bcn berftanb: t5l)riftn5 fagt
'bu bift ''^'etrus, auf ben JclÜ 'iviU. id) baluen mein ,*iiird)en', bao InoUen
fl) bal)in jietjen, ba» ^^ctrus ber Jelfe fei) unb alle fel)ne nac^tomnienbe 23epft,
alfo ntl)effcn bann ^luen feig fein, bann £. ^^eter ^cügct t)ie C^i^viftum au^
nnb lüil nit Ineber ^\o[)annem nod) .Spieremiam jm gleid) fein laffen, luili nit
20 ha§ ber oiner t)te ber felfe fei), unb ber SSajjft ift mand)mal ain 6üfer tüb
nnb nicnbert fo gut al'j @. ;|^^ol)anneä ober .öelia? 2c. Unb id) fan nit
balven auff ^oljnnnem, .^teremiant 3C. bic tjaiügen leüttc, luie folt id; bann
balncn auff ainen fünber, ben ber teüfel befeffen £)at ? S)ar^ü reljft ^ic
(5t)riftus an§ bcn äugen mitt getralt alle bailigen, auc^ fein al)gne miitter,
25 ber Inill ainen Jelfe t)abcn, unb bie Ixuillen ^Ineu l)aben. 9Jun mieffen fl)
1 ij. 5ßetri .ij. ab iRomanoä .?. k. bo All ftortid^cn XII 2 ein bemertcii
cäftcin XII 5 mä)i übcrroetttgen alle XII i! feige leget XII maäii XII^ 7 ba§]
cä XII S roie auti) jont XII quoil et Paulus adfirmat Oj 9 auä} fehlt XII leuäen B
f|ol)c B Icuatcn B 9110 leüdEncn ba§ auä) XII Will aUx bis fctj, unb felilt XII Oj
10 bennoc^t bo Xlf tameu Cq lljl-2 toöaen unä] önb XII li x\i\i\a,m ftroigc XII
iuxta regiam uiä, auiü iter et salturosü instituere Cq Rotten noä) XII 13 mer]
ftercEei: XII baxubtx B XII 14 bann cä ift »6 efaia »nb «Paulo tlox .177 15 fo fehlt XII
geben] gegen AB ben »etftonbt gebe. XII t'nä)c B 17 uac^tummen XII 18 muften XII
fetfjen fein, ba§ tan a6cr »nb mng nit fein. S)onn XII qiV sulisistere uö potest. Eteni Cq
jeiiget] tljut XII 19 wibcr ß not^ ,'pctinm, noc§ ^lievcmiam fclcibcn laffen XII
20 ir einer XII fei) baruff man buwe fot. Sßnb ber A'77 exiniit Cq iofi Xlf
raagnus iiebulo Cq 21 nirgent 73 nl)ergcnt -Y77 ©. feJilt XII ober] aScr 7j !c. fehlt XII
22 auff fehlt A k. ouff bie B »ff bie fietjligen teilt Sff ^leliain ob' 3oi)annem, h)ic XI [
24 aud^l »nb A'/7 24 25 eljgne (eigene A'77t') t)et)ligc niütter. fir Will fcl6§ ber feig fein.
larumb bleibt sff bem einfeltigen »erftanbt, fo tünbt ir nit folc. ei)riftu§ WiU XII ipsius
sanctam genitriceni auellit. Ipse unus ha;e petra eße uult. Quaie in simplici uerboriim
sensu uos continete, et errare nu poteritis. Christus Cq 25 feigen A'77 ir jtDcn A'77
251212,1 flje, ober bie gejdjriff lt)cgc. Siarumb A'77 nut illos aut scripturam niendacio iiiti
oportet. Ässerimus itaque Cq
14*
212 SPtcbigtcn bc3 3a()te? 1522
lii-gcii ober bic nofd)rifft, ®o fn" bic jc^rift iiit licficii, bariimb fcfjlicffcn rtir
laj} bao gouti 4\'p|"tlid; ^.Ki'simeiit gcbaluet ift auf cl)tel pfülitücrc!, higin imb
Iaftcv>iun-t gottv, unb bev 5Bapft ift bcr crt^gotyleftvcr, in bem ba^ er jm ben
fpnirf) 3u aeiidjt, bcv aüciiii lum (?f)vifto gcfagt ift, bas er \v\li fein ber fteljii
unb bic fird; foU aiiff jm ftceit, mic bann Gliriftuy öon jm jiiöor gefagt l^at 5
«BMtiii 24, .-. 5JjQt{)ei 24. iliiilti Heninnt in nomine meo, bicenteS: ego fum 6^f)riftuö.
l'llfo gibt fid) ber Stopft für Cl)riftnm an^, Unelool er ben namen nitt t)Q6en
Uiill, bann er fpric^t nit: id) bin ötjriftuv, (Jr toill aber ha-j toefen unb büö
X'lmpt jm 5Ümcffen bau atlain t?[)rifto jnftenbig ift.
9Iun ba§ ift ber einfeltig berftanb, ba§ (S[)riftU'3 ift ber grunbftel)n auff 10
bem bie A^ird) fteen folt, loiber lii5ld;e fain gelnatt bermögen folt, gleid) rtie
ain l)auf3 bac- ba gebaint ift, ba§ berieft fic^ allain auff ben guten fnfe ober
ain t&d^IoB ba§ auf ainen ^d^ gegrünbet ift, gerab aU folt er fprec^en:
3d) f)aB ainen guten grunbt, barauff öcrla^ ic^ utic^- ^Hfo tf)üt aud^ ba§
t)erl^ baö auf 6()rifto fteet, baö fagt: ^d) ()abe ben C5f)riftum, gottes fun, u
auff bem bo ftee ic^ unb berla^ ntid^ auff jn al-S auff ainen gegrünbten
gelfe, mir fan nid^t§ fd)aben. S^arumb l)at)ft bie batnen auf ben felfe
nid)tC' anbcrö bann in 6t)riftum glauben unb getröftlid) auf jn berlüffen,
haä er mit alten feinen gietern mein ift, bann ic^ ftee auff allem bem ba§
er I)at unb öermag. Sein letjben, fein fterben, fein geredjtifait unb aCe» 20
tüas fein ift, ba-3 ift aue^ mein. So ftee id) auf, gleich tuie ain t)au^ auff
oinem grffe- i^üc- fteet auf allen bem ba-i ber felß öermag, Uiann iä) nun aud^
auff ben ftee unb lual)^, bas er gote« fun ift, baä fein leBen greffer ift bann
alle tobe, fein (Jere groffer bann alle fci^anbc. Sein feligtait groffer bann oüe
betrücbieügfait , fein gcrcdjtifait groffer bann alle fünbe k. STo tan ni(^t§ 25
loiber mid) öermogen, toann gleid^ alle l)ellif(^e ^^forten auff ainen ^auffen
fcmcn. 5htn Unberumb loann idj ftee auff ainem anbern bing bann auff
bem grunbtftetjn, ^^llß auff ainem luercf, unb loann ic^ gleidi aller l)ailigen
loerc! I)ette, '^a auä) faul ^eters, on ben glauben, fo bin iä) jm entgegen.
1 fc^rifft. ©0 iJ 3 gcbuHjen All pfü^triercE f'eJdl XII Cq am Bande: Bäpstlicli
regiment. XII 3 gvglefterer gotteS, in XIJ Aicliiblasphemü C<j im oH ben B 314 ben
eble llJruiJ^ XII praenobilem luinc locü Cq 4 bo§ fehlt XII ber feig jcin XII 5 sibi
Kcclesiani incübere duro oie adfirmare audet Cq jüuov bö im XII 6 tcnient XII
T Sic Papa se p Cliristo ueuditat Cq 8 unb fehlt XII 10 ift ba§ XII 11 fott XII
welchen XII^ jot XII 1> gebaume XII 13 feige XII gerob] gteid^ XII er]
e§ XII 17 feigen XII fc^oben, ban ic^ ftanb »ff bem feigen. 2Eavum6 XII qiiü
petrse insistam. Proinde Cq 17118 buloen nüt anberS XII sedificare hie nihil aliud Cq
18 Iroftlicö XII -JO getec^tigteit B 30132 ©ein bis uermog fehlt XllCq 22 aine Ä
33133 nun Off bem fton XII 33 ouff be B fun fet) B XII fe») B XII 24 fd^onbe]
ftenbe AB ftfionben XII 3.5 trübfeligteit XII geve(i)tlgtet)t B jiinb, bo .Y/7 25136 contra
sie an imatuni nihil quicquam potest C} 26 ^letlijdjen iJ poxtiXII 37 Urne B ii^ fte^e ouf iJ
ii^ ftee »ff .177 ftee fehlt A 38 tuenn gteit^ »ff aUtx XII 39 ijttte fehlt XII
entgegen] entgangen XII Christo excidi Cq
9it. 36 [29, 3imil 213
1mm grgcn bcm Iiccf)t ift atlc« idjlüarl!, föcgcn bcv tocljfjfjnit ift aßcä tf)OV=
lid), (5^cflcn bcr gcrcrfjtifltait ift allcc' füiib. 'iäann id) mm bo ftee uub mit
jm ,5u l)autfcu lauffc biircf) hau gcriiljt, bo hjuvb irf) gcftüffcii in bic ctuige
ticrbninitiife. '^Ibcr loanii ic^ jn cvft)üid)t unb batoe aiiff jn, fo evgrcljffc iä)
s fein gercct)tigtait nnb oliv tna-j fein ift, Tee- evt)clt midj bor jm, boiS id^
nic^t ,511 fcf;anben lucvb. SBavumb tan id) nidjt ^n fd;anbcn tucvben^ Jann
ic^ bin gebnUiet auff &otk'i geredjtigfait, ttölc^e @ott felber ift. Xann bie
tan er nit ncrti'evffcn , fünft ml)eft er fid) fclbö lievlucrffen , bivJ ift bcv redete
cinfcltigc Oerftannb, bnrnmb taffen end; nidjt Oon bcm Herftniib fieven, fünft
lü »oerbcn jv Oon bcm (Vel§ geftoffcn unb üerbampt.
So mügen fl) nnn fogen: Spvid^t bod) Gf)riftuy tjie 'bu 6i|t ^^ctrus,
unnb auff ben l^clfecn luiU idj bamcn meljne fiivdjen'. Xos müft alfo 0er=
fton, ha^ f)ie 5pctvu§ ain feigen [)aift, unb (5t)riftuij t)al)ft ain fel^, bann
Gf)riftu5 ift bev gan^c fels, 5)]etvu§ aber ift ain ftud bes felfen|, gteic^ toie
"la er (51iriftuÄ t)al)ft, iuir aber f)al)ffen fon jm PI)riften ber gcmainfdjaft unb
glaubcuy Ijalben, in bcm bav Ivir and) djriftlid) natur an und babcn, bann
burd^ ben glauben Incrb loir ain gaift mit Gtjrifto nnb entpfabcn Don jm
fein natur, aU : er ift f rumm unb ()ailig, er ift gerecht, fo fcljn luir burd) jn
gereift, unb aUcv WaH er {jat unb licrmag, baS mügen Inir um and) rljemen.
20 3lber haä ift ber unbcrfdjaib, haä (5t)riftu3 oEe fctjne güeter au§ Pflicht f)ab
nnb auß rcdjt, lt)ir Ijaben fl) aber au^ gnabcn unb 6arml)er|igfait. ^illfo
!^at)ft er and) ^^etrum t)ie ain felfe, Tarnmb ba5 er auff ben fclfe ftoft unb
burd^ ben aud) fclfecn toirt, ?nfo folten loir aud) bitlid) S^^etri [)al)ffen, ba»
ift feigen, bas toir ben fel§ G[)riftum ertenncu.
25 SBann fl) nun liicl)tcr bringen InoÜen unb fagcn: e§ fei) lüie c§ tooHe
mit beincr aufelcgung, fo f)a(t id) mid) nac^ bcm tert, bcr fprid)t alfo: 2)u
bift ^etru§ unb auf ben gel^ tniE ic^ botoen mein Äirc^cn, ba gibt§ ber
lj3 attc§ 2;or[)et)t B borficit XII desipiscunt C'q äjS Quum iam adsto, et cum deo in
iudicium desceudo C'j 3 fo Würbe id| berftoffen in XII 3l4 ba§ ewige Bcrbomnuß B
4 erwt)|d) mib Bff in baW XII fo] simul etiaiii Cq 5 gerecfjtigtcit, fein gictigfcit 6nb
aUeä XII iustitiam et bonitateiu eins et quicquid habet C'q ba§ crl)e6t XII cömeudat Cq
7 gebumen XII 7j8 ift. bie fclben tan XII 8 fc(6 XII xeiijti fehlt XII 9jlO baruon
lagt eüc^ nit ft)eren. ©unft »ürft bu 06 bem feigen XII 9 laft B 10 »erbt B 12 geig
B XII muft bu olfo XII müft ^r fo B 12113 »erftcn B 13 feig XII :^o^ft fehlt XII
et Petrum, et CLristuru petram esse Cq 14 ober ift fehlt XII fcifcg B fetficn XII
14115 am Bande: Petrus ein stuck des felßen XII 15 fteifgt, »S Wir »on jm djriftrn
fieiffen XII I5;i0 unb gloubenl fehlt XII Cq 16 glaubci B 16il9 f)aBen. er ift front,
alfo fcinb mir oucf) from. er ift gerecf)t, mir auc^, tmb olles XII Probus est, sumus et uos.
lustus est, fales sumus et ipsi C'q 20 bie finterf^eit B bie tinberfc^eljb XII 20(21 guter
1)06 »6 tiflicftt »nb rc^t, mir ^o6eä »6 XII 22 feigen XII off bem feigen ftat XII
22123 per qua et ipse, ut ita dicam, petrascit Cq 23 felgin .Y//» 23(24 alle ißetri, bog ift
feigen ticiffen XII 24 bod bis crtennen fehlt XII Cq bctennen B 25 nun] nun
jo B] ja XII fogen, ß^ eg XII 26 tjoltj ^obt XII 27 geig] qjetrum XII
214 $rcbiglen be8 3af)rc3 1522
tci't, ba-J '^'■dxii'i bcv gdfj \c\), ©n Ijabt ja für, baj ()crnac()f olgct , aU: uiib
tütber bcn fclfi foücn nidjtö ucviiiiRien nlle Pforten bcr gellen. 9Uin fo ift
S. *Pfter iiiif)t bcftaiibeu , bann nlv balb im iindjgenbcn tert tnarb er bon
OTattf). 16, 23 bcm Ijevrcii aiii teuffei 9cl)al)ffeii , '.'U-ö bcr tjerr fagte, Irie er gen ^lici-'ufalcm
Unirbt gcen iinb fo liil iinirb letjben Hon ben '^uhtn iinb jületft auä) s
getöbtet mücft lücrben nnb alfo Joiber anffftecn, Ta fprad) ^u'trus unb
ftrnffte bcn l)crn: t^l) fold)-? fei) \m)t Oon bir, ba-ä gefd;cd) bir nit. 2)a fagt
bcr I)err: lueid) l)inbcr riirf, bii teüfcl ober nnfecfjter. S)a Mxc bcr fel§
gefallen unb bie '"^sforten ber l)cllcn tjcttcn jn übcrgloeltiget, fo bic Äird^
moiin. 16, 2:uniff 'IVtrum gelmloct tocre. 5Dann bcr l)err fpricfit liiel)tcr: ipetre, bu f)aft lo
bcn lüiUen nit, ben got t)rtt. ©icf), lieber, fid), f)ie l)al)ft bcr t)err 5|.Mrum
ain tcüffcl, ben er jüöor ^oilig unb fclig gcfprod)cn l)at, Iparunib? Sia§ ift
allC'3 borunit) gcfc^cljen, baS er bcn unnülscn fi^tüc^ern ba§ maul ftopffte, bic
it) SYixä) auff '^Nctrum unb nit auff (5t)riftum felby gebatxict tooUen t)aben,
unb Quff bo§ er un§ gelrl)^ madjtc in nnnferm üerftanb, jEamit tüir toüften, is
ba>f' bic ürd) itit auff niner pfütjen ober ml)ftl)auffcn gegvünbet Itiere, Sonber
auf (5l)riftum, iuoldjcr ain edfteljn, ain grunbftel;n ber lüolgcgriinbet ift, luic
sjattij^le.'eslf'i^f'ii'*^ fagt, gcfcftigct toerc. ^tem bo jn bie magt anfc^r^, toenu er nun
feilt unb id) auff jnt ftee, \vo loill iä) l)lel)ben? 3ä?ann ben 3Sapft ber teüfcl
lücgncme unb id) fticnbc auff jm, tourb idj loarlid; übel ftecu. S)arumb t)at 2«
and) CliriftU'3 jpetrum fallen laffen, bog irir in nit für bcn Qclfj Ijieltcn
nnb auff jn nit baiüten. 3)ann tnir mieffcu auf bcn gcgrünbet fein, ber
luibcr alle tcüffel bcfteet, ba-i ift Gljriftu«. Sarumb l)alt fefte über bifcn
bcrftanb, bcnn er fagt, Unber bifcn f ollen nii^ts bermügcn alle l)cllifc^c
Pforten. 25
l^er glauB ift ain almcc^tig bing toie gott fclber ift. Darumfc toill jn
auc^ got betueren unb pruffen, barumb mü§ fic^ aud) barlnibcr legen atlcS
toag bcr Scüffel öermog unb fan, bonn er fagt nit umb fünft l)ie, e§ toerben
jn nit übergtocltigcn aEe Pforten bcr t)cEe. S)ann pfortcn in bcr fc^rifft
lifaltXII jn]sicurgeiitil)us CV ^c-'nacf) fflflt alfo A'// a feigen AT/ lüc^t öermöge
bie A7/ fo fehlt XII 3 in bcm nacfjfotgcnbcn tejt ftcct, bo§ er Warb Bon XII 4 gcnont XII
fagt XII 516 unb fo bis ouffftcen fehlt XII Cq 6 So fprljc^t B 7 ftrafft XII
ein fot^S Xir bol bis nit fehlt XII gefcöe B foflte B S bigcv geig B XII <J $fovtc B
^ctt XII üdcrmattigct XII 10 5>etrum geftonbc gebohlt Wer A7/ 11 Vide amabo Cq
1)\t] bo XII 12 fjett XII 13 uevftopffet A7/ 14 motten XII 15 Wiffcn XII
16 au6 einer AB] tiff ein XII 17 ein grunb »n ciJEftcin ift bcr tool gegrünbet, »nb
iDie XII IS bcfeftiget XII maib anf{i)rci5 B anfdjrel), bo »erlcügnct er ßljriftum. 2Bair XII
18J19 Christum ille uegabat Cq 20 titjrtnjcgt A7/ jm, luo »ürbe id) bann Heiben? ®ar=
nmb XII ubi obsecro ego inanerem? (.Vy 2i feigen A'// 2i müffenb A'/y 2.? ift »nfer t)crr
3l)efuä 6()riftu§. A/7 domiims iioster lesus Cbi-istus C'i/ bijen] ben B XII 24l2ö IjcUifc^e
Porte XII 26 Wie ber ewig (Sott felbS XII 26127 jn Sott au^ XII 27I2S barwiber
fpcrren Bnnb legen oHe§ ba§ j^enigc h)oä ber fdjaldfijafftige Sciifct XII 28 quicquid funestus
Satan in suis castris habet Cq nit] ^^e nit gar UergcOcnS bub XII ^ic fehlt XII 29 über»
»inbcn bie pfortc ber l)cllen. Sie pforlen XII
9Jt. 36 [29. Simi] 215
I)al)ft niii ftat uiib jr Üicflimcnt, boiiii bei) bcn pfortcii l)ettcii fl) irc flcrit^t'j=
f)enbcl, luic in bcm gcfclj iicbottoii luarc Tm. IG. '^ubiccä et ntafliftioy con-s.imoicis.is
ftttueg in omnibuö portiö tuis'. 3llfo I)al)ffen I)t)e bic ^^^fortcn alle gelüolt
bc'3 tciiffcly mit jvcm nnlinng, ""M^ fcinb Äünig iinb J^-iivftcn mit bcn trclifcn
.". bifcv luctt, bic micffcn fid) luibcr bifcn jvclfj nnb glauben legen. Ter fcl^
fteet mitten in bcm mov, bo gcen bie luäUen bo l)ev unb ftürmen, plil^en,
bodcn unb mietten bo gegen, al-j limlten fl) ben ivelf; unibftnlicn , aber er
beftcet tuol, bann er ift liuilgcgrünbct. '^llfo mufj man fid; bo füriel)en fert=
lid^, bo'j ber teüffel unb alle fein getoalt ioirt barluiber lauffen unb fid^ ticr=
10 füc^en an bcm Jyelf;. ?l6er er U'irbt nidjts öcrmügen, gictd) nnc bic UniUen
auff bem mor, aber fl) fallen bül)in unb quctfd)en fid) brau ab, tuie jr bann
l)etjunb fcl)cnt, ba;? nnnferc ungnebigen (Vitrftc'i jüvncn, unb bic t)0i^gclertcn
,5Ürncn aurf) mit fampt bcn l)ailtgen bifer »uclt. ?lber ba« foltu nit ad^tcn,
no(^ aud) baran fern, Tann fl) fcinb bic -|>fortcn ber ()eüen nnb bic Inätlen
15 auff bcm luaffcr, bic toiber bifen m'lß ftüvmcn.
2ßcl)tcr: unb bir inill id) geben bie f(^liffet ber t)l)met k. Sßie fr üor=
f)in fel)t bll)ben in bcm einfeltigcn Hcrftanb, fo 6lel)bt and) l)cluinb. Tic
fc^lüffcl merben gegeben bcm, ber auff bifcn Jyelß burd) h(n glauben fteet,
bem c?' ber boter gegeben l)ot. 5hni ian man fain ^V-rfon au^3iet)en Tic bo
20 Hel)be ftccn auf bem fel§, bann ber feit f)cüt, ber onber morgen, Icie
<B. 'I'etcr gefallen ift. Tarumb ift nl)cmant beftl)mpt, bem bic Sd)lüffcl
gebürcn benn bie tirc^en, Ta§ ift ben bie auff bifcn ^d^ fteen. S)ie (?[)riften=
lid)c fird) t)at allain bcn fd)lüffcl, fünft nl)emant5, loic liiot fl) ber 33apft
unb ^ifd)6ff fünben braud)en ^lly bie lüöld)en c-5 Hon ber gemain 6efoU)en ift.
25 5(in 'ipfarrcr ber pflegt beä 3lmpt'3 ber fc^lüffel, Tcüfft, prcbigct unb rol)d)t
ba§ ©aerament, nit Oon feinet Incgen, fonber Hon ber gemain löcgen. Tann
ei ift ain biener ber ganzen gemain, n)6ld)en bie fd)lüffel gegeben fcinb, Db
1 ^E^Jfen XII liatten B t)Qt XII 2 tuie ^n in XII toorb XII 4 ijven B
2ll§] als bo XII 5 biffn] ben XII h. quibiis petra et fides Ipeteda est Cij 6 im
mecr XII tutge B bulgcn XII unb fehlt XII 6j7 pli^en, bonncr bnb B 'ifla^tn,
bonbctn bnb XII 7 feljen XII H ift et A SjO Ita cum spiritali petra agitur atque
hoc tibi persuasissirauni esto Cr/ fid) be§ tedtti^ fürfe^cn, boä XII 8 OerieI)cn B
OjlO unb fic^ bis getg fehlt XII 10 bic Wällen] tutgen B] bie unbe XII 11 nicer, über jn
fallen A7/ iiM^unben icdjt -ß Ijetjunben fel)en -V// tmgncbige ü J^/73 Jörnen. 3üiclj jürnen
bie l)Ocf)geteertcn mitfompt ben glcifjenben l)et)ligen. 31ber baä folt it XII furuiit et insignes illi
doctores unii cum fucatis sanctulis. Vq 14 aiit^] cüc^ XII bron B WäUen] bütge B
Butte XII 15ll6 fel^e ftürme, abn nit oBIigc Bermoge. ^ Dabo tibi claues regni celorum.
SBie XII quje hanc petram labefacere nituutur, sed conatu suo frustrantur. Dabo Cq
17 ain Bande: Wem die Schlüssel gegeben XII 18 bijem XII 19 })erjon onfeljc bie XIT
20 bleibt XII fclfec XII anber fehlt XII 21 bem] ben A7/a 22 geboren,
bonn ber .17/ bene bie XII bem felßen XII 22123 6f)rifttic^e B ß^rifUic^ XII
23 bie icf)tüffet XII 23124 ber Sifcljoff unb »apft XII 24 tünen B XII 25 Pfarrer
pflegt XII 25126 sacrameiitum purrigit etc. nou Cq 26 ©acrament ic. nit XII
27 welchem ber XII ift XII
210 5}3icbigten bc? 3Qf)re-3 1522
cv gleicf) tool ain 58ub ift. 'Eenii fo erfe tf)üt au ftatt bcr gemainen, fo tf)iit
cö bie ftrc^, 1\)\it (i bann bic .Wird), fo t()ut C'i G)ot, bann man miifj ainen
biencr l)akn: Uninn bie ganl} gcmain molt tjiufaUcn unb »ooltcn alle Scüffcn,
fo modjteu fi) mol ba-i ünb crtrcncten, 3^cnn Cs giengen luot taufcnt Ijenb
bavnarf), ba5 3l)mpt fid) nit. 'Sarumb mü^ man ainen Wiener ()aben, ber
foldjfj pflegt an ber gcmain [tat. 5hin bie fii^Uiffel ,^n binben ober 311 lofeen,
ift bie geloallt 311 leren nnb nit allain 311 5lbfolUicren. Xann bie fc^lüffet
Uierben gejogen auff aEc» ba^, S)a i^ meinem nec^ftcn mit (jelffen !an, auff
ben troft, ben ainer bem annbcrn gibt, 'Ülnff bie offentlid)c nnb f)aimlirf)e
bcid;t, l'luff bie ?lbfolutiou, aber bod) anffs gemaiufte auff bas 'IHxbigcu,
nüut. IG, 16 bann Juann man v^'cbiget 'rter bo glaubt, ber loirt feiig' : bae t)at)ft auf=
fd)lieffen, 'Äkr nit glaubt, ber ift üerbampt': ba§ f)at)l"t 3ufd)licffcn nnb
binben. la-j binben ftcet cev benn ba^ auflohen, manu id; ^|H'cbigc: bu bift
be§ SLeüffel-i, loie bu geeft unb fteeft, fo ift fm ber ^tjmel gefdjloffcu. SBann
benn ber l)crnnbcr feilt, nnb erfenbt bann feljne fünb, fo fag ic^: glaub in
6t)riftum, fo feiub bir bein fünb Oergeben: Xaä t)al)ft bann ben l)l)mel auff=
ap8. 2, segefc^loffcn, Joie benn ^petrua tbet 9lctu. 2. Stlfo l)a6en loir alle bic 6l)riftlic§
gemalt 311 binben nnb 3Üfd)licffen. 5hin bnbcu fl) c-i bal)t)n ge3ogen, bas f^
ey betreff tigcu unb grünbcn be-J S?apftä gcfe^, '2aa biubcu folt liatjffen gcfe|
madjen n.
(Mott fei) lob.
1 liüb (el) A7/ 2 qd' aüt ab Ecclesia fit, ide poUet ac si Deus faceret C'g 3 Ijoien.
Sann Won XII Nä si tota Ecclesia ,iqua iufantem lustrare ueüet Cq toolt teüffe XII
I criaiiffcn B cvfeüffeii XII giengcnb XII 5 j^mpt fidj] töi^te B b&stc XII nit]
gan^ nichts XII ö fottidj? XII gcmeljncn XII ober] »nnb XII T nit ju A nic^t
allein ju B S 3!a] bo mit XJI mit f'eldl XII 9 geben tan, off XII 10 jc. afcci A77
II loann] loo XII 12J13 unb binben fehlt XII hsec ligatio dicitur. Siquide ligatio
est, quü sie priedico Cq 13 ftcct et) (tje b) benn Bff bißem locnn iä) XII 14 6c=
Ic^lofjcn XII am Bande: Zu schliessen vü vff schliessen. XII 15 l)erniber XII bann
fehlt XII 16;1T liffidjlicffen. 311)0 I)at qSctrul ben jcfitiiifcl gcbraudjt «ctorü .ii. aifo A7/
lijlS alle 61)riftc ben getoalt A7/ 18,20 tinb lojcn. 3)al Ijabc jt)e atlcg gejoge onb getl)änet
bcg iBapftS tegiment jü betrcfftige, »nb (ein gefe^, finb fagcn alfo. Sinbe l)cifB geje^ mad^cn. Slbcr
aljo farcn bic blinbcleljtet. S3tcibent n fie^ bem einfcltigen »crftanbt. cä ift genfig. XII H^c oTa
torserüt et exteuderüt ad regui Papse ac prfeceptorü eius firinameutum, sie iuterpretädo Ligare
significat leges praiscribere. At isto mudo coaci duces agere soleut. Vos auteni simplici in-
tellectui adlisereatis. Sed de bis iam satis. Cq 21 ©ot ^ab lob E] fehlt XII Cq
«Rt. 36 [29. afunij 9h. 37 [6. 3uli] 217
37 6. 3uli 1522
^^rcbiflt nm .'J. Süimtag iinrf) Xriiiitati!;?.
%m fijcrbni JiDiinnitag, al'i ifljcfuni iiticri'idni bic i'ünbcc
tiiib yiilJlir.iiuT.
Jj'Jlo fciiib >uort bic bo Icbcii uiib Icbcnbii^ macfjcii, tüctm man fljc allein sum-m-io
"^^ lüol f äffet. 3)a§ toir aber ba§ (i^uangeliiim befter baff] f äffen, iooUen
5 tuiv für nnci bilben bie ^Uieljevtel) nicnftfjcn l)l)e, aly bic uffciilicfjcn fünber
unb pl)aiifcl)er, luib Gt)viftiim ,511 einem vidjter fcljcn. "Jin l)abt ir offt
geljort, baö lüir fdjulbig fcinb ber lieb f)albcn bem nccfjftcn 311 bienen in
nUerlcl) binden: 3ft er arm, hau \v\x jm bienen Inffen nnfeve guter, 3ft er
gcfdjenbet, ha-2 mir jm nnfer eer taffen ein becfel fein, oft tx ein fünber, ba»
10 luir jn fdjntnrfen mitt nnfer geredjtigteit unb frnmmfeit. 9tlfo l)ntt unä
t^ljriftnä anc^ getljon ab 'lUjilip. if: 3)er l)at fi(^ nnib nnfert lotUen u^wi. 2, uff.
gebogen unb nrm gemad^t, ber überfd)lr)engflid)en reid} \mö, .öat unä fein
gntcr bienen laffen, uff bau loir in feiner ormüt reid) löürben. ^!u ba3
eüffcrlid) tuerct ber liebe ift fer gro^, locnn loir nnfer gut laffen bem anbercn
15 ein hied)t »ncrben. "Jlber hau groft ift has, tücnn id) mein geredjtigfeit £)l)n
gib unb bienen laffj bes ncdjften füiibe. 2)ann mit bem gut eüfferlid) bienen
uni) l)clffen, ift bic liebe allein. 9(ber bie gcre(^tigleit bar äüftreden, biff,] ift
gro^, bo muff,5 ic^ im frib fein unb lieb f)aben: feljnb müff,5 id) fein feinem
lafter unb berljlid) ftraffen unb baunod)t lieben im l)er^cn, baö id) fein fiinb
20 mit meiner gerec^tigteit .jiibecl. Straffen ift mir gebotten 5JJatt[)ei am .jöüi.
'Si peicauerit in te f rater tuuci, corripe eum inter tc et itlum'. ©ummasfuttiMs.is
fummarum: '^llfo feljnb foll id) jm fein, hat- id) jn nit leiben müg, fo lieb
foll ic^ jn l)abcn, haä id) jm and) noc^lauff unb loerb luie ber t)t)rrt ber baä
fc^off fni^t unnb bie fratü bie ben ferlornen Pfennig flicht.
25 Tarumb luollen Inir [)l)e rebcu öon bem t)ot)en »nercf ber liebe, ba>j ein
frumm mann fein gered)tigteit fe^ für ben fünber, ein frumm luel)b ir eer
für bie crgften t)üren. X)aö tl)ut nu bic tnelt unb öeruunfft nit. S)ann tvo
allein üeruunfft ift unb reblid) frumm leüt feinb, bic üermügeu folid)'3 nit ,5Ü
tljun, fonber lnötlcu ir frommfeit ollciu bamit betoei^cn, bas fl)c bie nafen
30 lünnen rüjnpffen gegen ben fünbercn, gleid; luic ^^e tl)iin bie t)^arifcl)er , bie
1 %n bem V ©ontag FA'/fi J/2 Sonnentog nac^ bem ai^lcn ber $fingftcn @uon=
gelium. Ca naf)ctcn \id) jü 3t)ciu bic fünbet unb Vu^ticanct. Su. sB. 00m tjtrigcn fc^aff. !c. 27
6 pfjarifcct ÄlVb fi am Bande: Wie dem uechste zu dyenen. 27 14 be ATT» ben
Ä'IV^27<' 17 allein] allein im cüffctlic^en 27 am Hände: S)ic gerc^tigteit für anber
ftredcn. XIV^ 18 groß snb ftot im (in c) ißerlic^en, bo 27 IS/li) iä) fteiinb fein tmb liefi
i^aben ben fünber, »ü muffj feljnb fein feinem lafter Bn jn 27 27 etgfte 27 nu] nit 27'^
30 pW\\tn XlVb
218 ^Ptcbigtcn bc3 Sa'^teä 1522
mum-ii unb fmivven uff bic üffcnlidjcu fünbcv. 'Mio aiid) uufcrc münc^: bic
f)a6cn biil)cv gangen unb gegen ollen Icüten bic in fünben ligen bie najen
gevitmpfft unb gcbad)t: 0 ba-S ift ein trcltUd) mann, er geet biet) nic^tä an,
Uh'uu er aber fvumm lüoUt fein, fo ,5ug er ein tappen an. '3llfo lane bic
Uernunfft nitt laffen, fl)c miiff,^ üerad^ten bie jn nit gtcid) feinb. 3)ic fel)en »
uff ir leben unb blafen fid) uff unb fünncn nit bo l)l)n fonimcn, bas fl)e
genebig Uiercn bcn fünbercu. So Dil iuiffen flje nit, ba>3 fljc !uedjt foUen
luerben unb ire fvumui!eit fol bcn nnberen bicncn. .^mn anbcrcn »uerben ftjc
fo ftolt} unb ijttxt, ba§ f^e nit fünncn bic licfic erzeigen, bendcn: @l) ber Bur
iucr nit tnerbt, ba^ er mir bie fc^it uff folt lo^en, fdjlueig folt id) jnt liebe i»
er|tcl)gcn? £o fouipt bann gott bal)cr unb legt fid; l)l)nl)n unb lafet bcn
ftolljcn geift alfo l^art faüen, einen folic^cn l^artcn buff, ba§ er offt bie Ge
brirf)t, ba§ er (linbcnnad) in fic^ felbS fd^laf)en tniiff^, fpridjt: fc^lneig ftiü,
brüber, unb Ijalt an bid), bu bift eben bco l)ofcn tüd)« buy er ift. 3)a mit
ertcnnet er bann, baö loir aUe ein !iic^ feinb, unb bcbarff nit ein cfel ben is
anbcrcn facftrcger l]cl)ffcn, bann Inir feinb all u^ einem flcljfc^ geborn.
2)a5 fcljcn W'n nu t)l)c an ben jtDcljerlcl) leütcn, bie un« ,511 einem
erenH)el fürgcbilbet feinb: ^üm erften bie glcifencr, bie bic frummen leüt
Iraren unb ftarfcn in ber l)cl)lig!eit bi^ über bie orcn, .^iim anbcrcn bic
offcnlidjen fünbcr unb jbllcr, bie bo in ben fünben ftacfcn bil^ über bie orcn. 20
S)arum6 Inerben ft)e Hon ben gleiffcnben t)ct)ligen tierfd^mec^t unb irer gcmel)n=
fd^afft nit Inirbig geachtet. 2)o legt fid) nu gott barjloifdjcn lil)nl)n unb
feitet ein urtetjl unb fagt, 2?a§ bic fclbcn fid) unbcrhierffen unb bie fünbcr
uff bic fc^ülteren laben unb tragen unb benrfcn, baö ftje mit irer gcrcc^tigfcit
unb frümmfeit ben anberen u§ ben fünben t)clffen. 5!el)n, ba-j tooUcn ft)c 25
nit tl)un. 5ht müffj eä Uiarlic^ alfo gon: Unb bat? feinb bie rechten cl)rift=
lidjcn tuertf, bas man l)l)nfall, tuicfel unb flid fic^ in beS fünberö fc^lam fo
tieff als er brinn ftedt, unb nem be§ fünb uff fii^ unb tüul ftc^ mit ^eru^
unb tl)ü nit anberS bann al5 tticren ft)e fein cl)gcn. Straffen fol man unb
crnftlid) mit jn umb gon, aber nit Ocradjtcn, fonber l)eri^lic^ lieb l)aben. 30
SBann bu aber l)od)fei'tig bift unb öcrac^tcft bie fünbcr, fo biftu burd^ unb
burc^ öcrbampt. 5ht baC' feinb bie red)tgcf d)a ff nc l)ol)en tocrcE, in ben trir
unö üben foUen. S^tren ac^t niemant nit, t)l)c gect man für über, bann bie
tnerd feinb gan^ bcrblic^en unb öerlofi^cn. ®o gect ber bie locil l)t)n in» tcüfel»
namen 3Ü fanct '^acob, ber gect t)l)n, buluct ein !irrf}cn, ber brit ftifft ein meff3, 35
ber tl)üt biffj, ber tl)üt iljen-J unb gcbentft niemant für bic fünbcr jü bitten.
1 am Hände: Miiiich 27 3 gat 27^ 5 am Rande: ^offart ber Qufffetajcn
naluT. XIV^ 7 Werben V 9 iiib ÄlVb 10 jtljuc^ I'src 12 fallen, »n cntpfat)en
einen 27 fcüff 27 14 eicn ba§ V 18 gte^c^fencr V l'j ftadtc XJV^ 20 offent=
lii^en 27 joinct 27<' ftädcn XIV^ ftedten V 24 am Mande: 2ßic einer beg anberen bürb^
tragen ntü§ ÄIV^ 25 am Rande: Christlich wercls 27 27 idjam I' SO crfttic^
34 eerilcic^en 27^
070
9ir. 37 [6. 3iilt] 219
Xariiiiib ift Cy ]n fordeten, bae bie l)cl)lic5ftcit ,^ütii ticffeftcii in bcr ()cl(c
feittb uiib bic jünbcv am iiicl)fton im Ijimmcl. IHbcv bae lucvcii icd)t c()viftc=
lidj lucvrf, lücim bu bii^ bcr füiibcr niuiamft itiib gionneft in beiit fcmmcrliii
unb bätteft gott mitt criift itiib fprnrfjcft: 'l'(cf) mein gott. Hon bem 1)üv icf)
5 ba^, bcr Icit in bcv jiinb, bcr ift gcfaUcu, ad) l)crr l)ilff jm loibcr uff.
3lIfo uamftu bii$ fein nn unb bieiiteft jm. ^.Jllfo tt)ct ^JJfofeö, bo bic jnbcii
t)cttcn ba-5 Mb ongebctt, bcr Unrflct fidj mitten in bic fünb beS öolrti? unb
ftraffet fljc ()art nnb lief] U'ürgen lum einer porten jii bcr nnberen 4-jiij.2.!moic 32,28
bnnfcnt. S)a gicng cv I)inbcn nncf;l)l)n unb fiel für gott unb Bot jn, er toolt
10 bem fülcE bie fiinb ücrgcbcn ober jn felbe ufj bcm büd) bcs leben« bilgeu.
®cd)t biiy lüa-5 ein mann bcr bo Inüft baö jn gutt lieb l)ett nnb l)ett jn
gcfdjriben in bau bM) bcr feiigen, nod) fprac^ er '[)err, es locr mir lieber,
bau bn mid) ncrbammeft unb bai bolcf feligeft'. '',!llfo and) 'S^^^anlus, ber bod)
fünft bie jubcn bart ftrafft, Ijunb nnb fünft unb fo Ijie^, ber fiel bannod^t
15 bal)l)n unb fagt '^sä) Ijab getüiinfd)t, hau id) modjt bcrbampt fein unb eU)ig!=
lic^ bcrbannet bleiben, haö allein bem Ijanffen get)olffcn )oürb\ 9tom. ij;. anöm. 9, »
"Das Irerc! tan fein bernunfft crfenncn, bann C'5 ift ,311 l)od^. ©0 muffen h)ir
unu aijd) fdjicten unb bem ncdjfteu bienen, als ©amucl .j. !Kcg. iij. 3)0 baSi©»»'-*', 20
bold ein fünig t)abcn loolt unb nit mit bcn göttlidjen toorten aEein regiert
30 fein unb an gott berl3agcn, fbrei^cn flje 'SÖir UioÜen einen Ieibli(^cn fonig
t)akn, ber unu fürgce, für unu ftreit, n)ie all anbcrc boldcr l^aben'. 2)o fam
gott unb ftrafft bie fünb, ba^ f^e jn berfi^mec^t fetten unb fagt '©l^e l)aben 1. snm. 8, 7
nit bid) fonbcr mid) uerloorffcn'. 3)o fiel bas bold an ©amnclem, er toollt
für fl)e bitten. S:o fagt Samuel 'Xk fünb fei) ferr bon mir, ba-j id) nitieara.12,23
25 folt für cüd) bitten unb aUc jel)t eirer bcft§ tl)ün'. ?üfo tt)et auc^ Dabib
.ij. iHe. ul. 'Utariij obfec.' k. 9llfo folt ir eüc^ auc^ l)aben jn bcn fünbcrcna.som. 24,17
innlncnbig baö l)er| in bienft, u^ioenbig bie jungen in crnft. ©as lüolt gott
Hon unä baben, unb bau bat er unfcr l}aubtl)err and) belücifet, loie ^-Pauluu
jun ^45£)ilipp. fagt: '@in l)egMic^cr i)ab ad)t nit feincu bing§, fonbcr be§ anberen. wi 2, 4-8
30 Unb h)ic ir fec^t in (5t)rifto, alfo feinb aud) unbercinanber geftjnnt, h3eli($cr
ob er gleidj @ott loau, ift er bannod}t unfcr fncdjt lüorben unb t)att un'j
gebicnct bi| in ben tobt'. 6t)riftuä ift öoU geiucfen aller gerec^tigteit unnb
f)ctt nnä fünbcr billid) all mügen berbammcn, 3lber er tt)üt cu nit. Sßau
tl)ut er bann? 6r gibt fid) uns jüm biener, fein gercdjtigteit l)att gebienet
3i unferen fünben, fein böUe unfcr gebred^lidjcit, fein leben unferem tobt.
3 lemelin A'/F» 4 W bcn 27^ 5 am Bande: Ex. xxxij. 27»*= Ex. 30. 27^
7 »ota 27^ 8 f^e] er f^e 27^ pfotlen AYT'b (jore 27^ onbet S"" Jl «uft A'IV^
tnb £)at A'/Fb 12 feligc 27^ u (unft fo 27^ ^ic& bn fiet 27^ 15 am Jiande :
SBic mir bc nä(^ftcn bienen joücn. ÄIV^ 16 am Bande: fJonia. IX. 27 16117 njürbe.
Sloä 27 20 Bctjflgcn (öcrjagc b »erjagten c) ön jprac^cn, Sötr 27 ^pxaä)c XIV^> Iic})=
lid^cn V 21 ftrite A7Fb 24 ftunb X'IVV 26 SDcrtatur ofifccro .jc. 27 ic. fehlt V
27 im bl)enft 27 im ernft 27 Will 27 29 am Bande: Philip, ij. 27 be0 fehlt V
35 boUe A7I'''
220 ^'rebigtcii bc-3 ^atixe^ 1522
'^ai fcficit Unv niidj l)l)c uitö ,jüm oiTinpcI in bifecm ©uangclio, )uic cv
fid) gegen beii jiiuberen fo fveüntlid) [teilet, bny oud) bie -^^liarifeljer miuteu.
2>o "^16111 jn ber t)crv biff.j glcid)iü& für, bamitt er flje lernet, toie ft)e fic^ ber
fünbcr follen anncmen nnnb bienen, fj:)rcrf)cnb 'Üßcr ift unber end), fo er
Ijunbert fdjaji l)citt luib ciuu Herleiirt, ber nit ()l)ngcet 311 ber tjerbt'?' Unb 5
bQ§ h.icl)b ift 6t)riftn§, ber '^ot angctutnbet bn« U)ed)t (ba§ ift ba§ ©uangelium)
nnnb Innfft in ber Inufte tiljn nnb l)ar, bnci ift in ber tnelt, unb !ert haä
l)rtufe nmb nnb fndjt bn« OerUnen fd;aff nnb grofd;en, tuenn er tompt mitt
bcm )oort, unb la^t un§ ticrtünbigen bie fünb 311111 erften, bornat^ bie gcnab
nnb tinrml)eri3i9feit. T'nnn luenn er fogt, er fei) ber {il)rt, nnfer fünb l)db 10
er gelegt uff feinen rnden ober fdjultcren, baS ma(^t uns? bann ein feine
3nüerfl)d)t ju gott. 2)a§ moc^t ba§ bie joEer 311 jm lauffen, Sonn hiann f^e
jn tjetten für einen ftürrigen ridjter gefjaltcn, fo loeren fl)e nitt 311 jm
!omnten, 'Dann fl)e erfanten fic^ Oort^ljn aU fünber. 'Jlber bo flje l]orten fein
lieblidje leer, bas 30g flje 3n jm: 1)o !ompt baö fc^aff ufe ber Inuftnng nnnb 15
ber oerlorn Pfennig trürt Iniber gefnnben.
5llfo lerent l)l)e, baö man ben ncdiften fnrf) Uiic ein Oerloren fdjaff, fein
f(^anb mit unferer eer becfe, nnb nnfer frummfeit fei) ein berfel feiner fünb.
2l6er l)e|unb tüenn flje 3iifamen !ommen, fo t)a»tien fl)e cinanbcr 3Übenc!, ba
mit tooÖen fl)e beJnelifen, loie t)i|ig ftje feinb tüiber bie funben. 3)arum6 20
ir manner: too ir 3Üfammen !ompt, fo tjalnt nit bie leut 3Üm bencEen unb
mad^t bem ein folidje na^en, l)alt)t bcm bie ferfen alfo unb öerfauffent
Icfienbig ftel)fd). 3llfo aud) ir Inclikr: tuenu ir 3Üfammen fommen, fo beden
bie fc^aub 3n unb niadjent nitt lininben bie ir nit Ijeljlen fünnen. .^ommeftu
bar|u in einer ftuBen, fo tüürff beineu rod uff Beljbc, unb alfo fc^leüfe bie 25
tt)nr 3n. Urfad; : bann alfo loolteftu ba§ man bir tf)ün foEt. 3)arnac§
Inenn bn es in gel)el)m l)alteft, fo nljnim flje l)inbennac^ für bi(^ unb lifee jn
ben te;t Jool, unb laffj e§ barnadj bet) bir bleiben. 3lIfo t^üt oud} Pt)rtftu§,
ber fdjlreiget aud) ftill nnb bcdet nnfer fünb. @r !ünbt un§ and) tool 3Ü
f Glauben modjcn nnb mit fnffen uff uns lauffen, loie t)t)c bie glei^ner t^ün, 30
er tt)üt e§ aber nitt, 3lbcr om jüngften gerieft tnürt eä bevfür tommen, bo
muff3 offenbar Inerben. SHfo muffen ir I)l)e aud) ttjnn: ©in jnngtfrah) mitffj
iren fran^ einer t)nren uff fc^en, ein frumm loeljb iren fdjleljer einer
ecbred)erin, unb gan| unb gar nnfer bing laffen ein fleib fein, ba mit toir
beden bie fünber. Sann eä toürt ein l)egflid}er mann fein fc^aff t)aben nnnb 35
3 Sß^arifccr A'/Fi> 5j6 ^Ijngect nad) bem ucrlorncii, »nb lafet bie neun «nb neunzig
in ber Wufte? Ober tt)eld)§ loeljb ift bie jef|cn gvojcJien l)at, jo jlje ber einen Uerlürt (»erteütt bc) JC.
e^riftuS ift ber l)l)rt, er ift aud) bie fvaW. San er angejünbt [)at iT T wüften 27'^ 11 fd^ot»
tctn 270 am Bande: SBoS moc^t baä Ctjriftuä ben fünbetn tic})lici) ift. XIV^ 13 ftör=
rigen 27 15 bal] ba A'/Fb jogen A/P r 18 beden A'/I'» V 21 jun 27 22 otfo]
ab 27 24 fiinnent. Üoniftu XI V^ 25 ftuben XIV 27l28 am Bande: SBic nton bie
fünber ftvaffen foU. XI V^ 30 gtetjt^gner V 34 nix] mir 27^
9Jr. 37 (G. 3ulil 221
eilt ijcfltürfjo >ücl)ti feinen pfciinin. Cv'-ö niuiicn nüe nnfere gaficn ciiis nnbevcit
fein. Tavnmb ift fein flvoffev fänb nff evbtbobeii nad; gnttei? flevidjt luenn
bie frummen manncv, »Del)6er imb iunfiffvaluen, in bem ba§ fl)e üerarfjten bie
in fünbcn litten nnb tüdllen jn ir natüvlid) traben ^ü^ielicn nnb nffbtnfjen
5 nnb ben ncdjften Uevadjten. Tanunb ift bac? (ynongelinm ein mad;tiger tvoft
bcn fünbeixn, baä £)l)c ben fiinbcveit alfo freüntlic^ ift unb ein gvoffe fordjt
ben pljinifeljercn. 'iBenn baö (funniielinni nEcin gerattcn luer, fo iüerc es nit
fo tröftlid), yhi ti aber gebotten ift, fo fan id; evfennen gottc-j fl)nn bnvdj
ben 6f)riftum, bielocit er has ()aben loi( unb gebeut, hai h)tr foücn bcrfen
10 Qnbev leütcn fünb, nit nicr tl)iit cr-S fetbcr nnb ift alfo gefenbet. Dann
niemant erfüUct gottes gebott alfo Holfnmmclid) als er felb§. äßir feinb
tum ein füncflin beö gottli^en feür-o unb U)ec^te§, et ift ba§ feür be§ bie
l)immet unb erb Hol ift.
S)a5 (hiangelinm ift mir gcfagt ben bie ir fünb erfenncn, Tenn
15 ertenncn fl)e fid) aber, luenn ftje ir fünb bnffcn. Den pl)arife^eru aber ift
ba§ ©uangclinm fein nut, bann fl)e erfenncn ir fünb nit. S)en ober bie ir
fünb erfennen nnb Uiötlcn l)c^unb berliiueifelcn, ben tnüff,] man berlaugen ha^
(fnangelium. '^(ber bo l)at ber teüfcl ein fpiel angerid}t, ba-? ben geluiffen,
bie ir fünb nu erfennen unb ber gern lo| toeren, !^at er t)ngeben, ha§ ber
20 3u fanct ^'iL'ob lanfft, ber anber jür beidjt. Unb bo tüürt jn bcnu gcfagt:
@ib fed)-5 Pfennig tuadjö, laff3 fo Dil meff,? t)aben, fo toürftu ber fünb lo^:
bamit l)at man fl)e t)c tDci)ter oon bem (^■nangelio gefurt unb in bie luercf
gefegt, fo l)aben flje jü letft öerl'.locifelcn muffen. Sarumb luenn bu bid)
fülft, ba§ bid) bcin fünb bciffen nnb bcin t)crl} japlet unb ,]agt, fo ftell bid)
25 "^er uff bie festen, bo bie aoller fton, unb ba§ ift ba§ rec^t öold, ba-? bacs
©uangclium l)abcn foll, unb erlnüfd) baö freiließ unb fag: 3l(^ gott, ba-j feinb
beine luort, ha^i über einen fünber ber fic^ bcfcrt, ein groffere freüb ift im
l^immel, unb bas aüe gerechten unb cngel f ollen be§ fünb Uertretten unb 3Ü=
becfen. 5hi, ad) gott, id) binn bo, ber mein fnnb fule, binn fd^on gerid^t,
30 mir ift nur allein ein-^ f)l)rtcn Oon noten, ber mid) füc^. 3)arnmb luill ic^
mid) frei) uff bas (yuangelium evlucgen. ?ltfo fommeftu 3Ü gott unb bift
fc^on ba§ W\fi, ba§ @ott uff fein fc^ulteren gcfaffet f)at, ^aft fd)on hax
l)t)rten funben, bift ber Pfennig ber fd)ou in ber l)anbt Icit unb bift ber bo
Don ein freüb im l)immel allen engelen ift. Ob man» gleidj nit entpfinbt
35 ober fulet, ha^ müffj man fic^ nit anfedjten laffen, bann bie ftnnb uimpt
Uon tag jü tag a^ unb ba§ beiffeu treibt bi^ l)l)n, ha-i bu gott füc^eft: bu
2 etbtfiobem 27 am Bande: Sund" verachten Sr»'' (ünber 6erarf|ten bie groftc fünb 27"
3 jiingtftomen ti)un, in 27 4 natuvüc^en 27^ 7 Vljarifccrn ÄIV^ 8 am Rande:
Das euaiigelium gebütten. 27 13 cvbcn AVF'' 14 am Bande: SBelc^cn ba? (äuangctiunt
Belogt fct). A'/rb 15 5pi)ori|cici- XIV^ IS f)at] ftat 27^ 22 am Bande: Christliclier
troit. 27^b ß^viftlii^ci; troft ber fünbev. 27'^ 24 am Bande: Sßie mä Bon ber fünb log merben
\oU. XIV>' 25 jöaner XIV^ .35 fünb 27
222 5Ptcbigtcit bei 3Qf)reä 1522
uuijt mit beut citaiikn ftveitt-ii Unbev biff,} fulcn iinb nlfo fagen: ?ld} got id)
UKnjffj bn§ bu ba§ gcfngt l)aft, id; luil inid; nit bic mort Ijolten, i(^ fcl) ba»
fd)aff uiib bcr pfcmiig, bu fcl]cft ber f)l)rt unb ba-j tncljb. ^Ju m6d)ftu
ipvcdjeu : ^va id) fvhU ha-i gcvu tt)üu, abcv ic^ tan mein füub nit büffen, auä)
uitt genüg bar für tf)ün. ©l)'^ t)l)e an ben joEer unb jünber, nsa« tjaben 5
fi)e güt'j getf)on^ uidjtj. Sonbcv |i)e trctten ^üm l^etvcn unb "^oren fein »Dort
unb glauben bcm: alfo tt)ü bu au^.
'S)a-i feinb eljtcl lebeubig Itiort unb ha% ©uangclium ift bieffer bann
man e» mitt luorten erlangen fan. 3Bo bo gelniffen Ineren bic folidjä öer=
füd)t betten, bie m6d)ten c-o leidjt Dcrfton. Sßas aber bic neun unb neunzig 10
id)ati feinb in ber luuftcn, baö tiuiU tuir ben bodjgelerten unb muffigen laffcn
befolben fein, unö fet) gnug, töcnn Inir ben Ucrftanbt in ber fumma baruon
baben unb bic tjau^itftud.
38 13. Sali 1522
IsJJrcbigt nm 4. Sonntag nnd) ^rinitotif?.
2CuÜf baiS €luangclian ICiicc am .bj.
yut.e.sGff. ^cijb I6ai-inf)crt5ig al^ einer l)>J>"I>f'-'Öc>-- batec je. 15
|3fc§ ßlDangeltum bcfc^rel)bt un§ bic loercl bcr lieb, bic man fol cr3al)gcn
gegen beut ncc^ften iit jcljtlic^en giittcrn unnb uotturfft bc§ let)b§.
Sq'j jaljgt ber ^err faft mit furt^en loortcn in bem ©»«angclio, ba^ er ba
oben gefagt l)at, Inir foücn lieb l)abcn bie feinbt, fotten gut tl)un bie un§
I)affen. ©0 man unn» ben xod nimbt, foüen Ujir jm ben mantcl auc^ farcn 20
laffcn. S)a§ faffet er ^ie in einem fur|en befd}tu& unb fagt 'Summa
fummarnm: ©et)b barm'^er|ig al§ etocr l)l)mltfd)cr natcr'. Sa fedjt fr bie
gutten lucrd bie alle auff einen Ijauffeu l)ie befd^ribcn feinb, bie foEcn totr
gegen etnanber üben, Itite fie bcr Ijtjmlifd) tjater gegen unn§ geitbct !^at. ^x
Ijabt offt gc'^ört, ba^ Inir gegen got nid)t bebiirffcn bcr lücrtf, funbcr gegen 25
bem nec^ftcn. Wan fan got loebcr ftcrcfer noc^ reicher machen mit ben
iticrdfen, 5lber ben menfc^en !an man mit fterden unb rcid^ machen, bcm
feinb fie üon notten, ba fotten fic auä) l|t)u gecn, unnb nit ju got. £)a§
l)abt jr nun offt getjort, unb ^abt el nun in ben oren, Joolt got bog e§ auc^
in bic l)cubt unb in bic toercE !emc. Sarumb fed^t jr l)ie lt)ie e§ ein öerlcrt 30
bing ift, bai man bic twxä gegen @ot trcljbcn U)il, bie man aHain gegen
ben menfd^cn trcl)bcn fol, unnb ben glauben feigen auff bie meufdien, ben man
V
3 moc§tftii -27^ 5 ©l)c^ ■27'' bie i'oün 27 8 tcienbigen V 11 njoUen 27
14 %m fünfften Sonnentag nac^ ^fingften 27 14J15 ®a§ (Suangelium Suce. Bj. (d. IIl^") *XIV
19 bobe XIV'-27 III brobcn A7Fb tl^un bene bie XIV 27 25 büvffen *XIV 27 bem]
be L^"a<^ ben 27^ 29 e§ nun] ba§ nun *XIV 32 ben (vor ntenfc^en)] be XIV» bem A'/T'b 27
•nix. 37 |6. 3iili] 9Jr. 38 [13. ^uü] 223
QÜaiii Quff föüt feljcn fol. SBcnbt bid), ba§ ift ein umtHicfcrtci- fi(lif)iit. S)cv
glaufi q6cv mufj aüaxn ©ot gebiircn, bcr ciitpfo[)ct gotlid) Uu'irt, bic »uiivcft
aüain got, bie ciitpfal)cn tuir aHain biird^ bcn glauben. Savnad) foUcn lüir
iinii-3 flcl)ilcn gegen bcm nccfjften nnb oüe unfevc \vnd bnf)l)n orbnen, bo»
5 fic bem ned)[ten bicnen. 3.<üv got follen tvix mit nid)t tjanbeln, bann aüaxn
mit bcm btofjen glauben. Uvfad): bann e§ fan unuS niemanbt gct)elffen,
bann allain got, unb Unvä Unr l)a6cu an Iel)6 nnb fecl, baS £)atien loir nllain
Hon got, auff ben füllen loir aHain uunier Ijevlj [teilen. ^Jfuu Deifeven fic c»
olfo, ba§ fie bcn glauben bcr got gcbiut, auff ftd^ unb anber leüt ftcEen
1" unb fallen bar)l)n auff jvc fünblein, unb Iray bic l)ol)cn maifter cvbadjt l)aben,
ba fetten luir unnfev juüerfidjt auff. ^ft "it baö bcr teuffei unb ber tobt,
tuie @ot fagt .'pievemie. if. 'IRcin üold t)at 3ID0 fünbt get£)an. (fine, bog fiejcr. 2, u
£)aben üerloffcn mid) ben lebenbigcn pvunnen unb liaBcn jnen graben k. 3"
Ictjt, id^ fol meinen ,^orn Hon bir loenben, bu f)aft nit gcfünbet. 9iun, tc^
15 loil mit bir ju geridjt gecn\ ^mn crften fagt er, haS bie bratnt ju einer
ijiiun Sorben fcl) unb ^ab fid) getoenbt bon got bcm leBenbigen prunnen,
baraufe ba fleufjt bau leben, fcligtatt unnb atlcy gnttcu, ben t)aBe fie bcrlaffen.
^nm onbern richten fie auff jr bing, jr fünblein unnb mad)cn jnen
einen at)gnen prunncn, barinn fain »naffer ift. ?tlfo ouc^ unfer ^ßnpiften
io tiatDcnt auff jr atjgne fünblein, auff jr me^ ftifften, faften: ba§ le^t fid^ luol
anfül)en, aUi fei) e» ein prunn, alö Inoltcn fie baS leben unb bic felig!ait
baraufe fc^opffen, fo c§ boc^ nit toaffer tjalten fan, unb Perlaffen got ben
lebenbigcn )3runncn.
SEarnac^ fpri($t er: S)urffen fie fic^ gegen mir aufflaljnen, ic^ fol nit
26 mit jn 3Ürnen, )üoUcn jrer toerd rec^t f)aben unb mit mir jure^t fi^cn.
Scd^t bog ift bie britt fünbt, ba» fic jre loerd tooUcn bcfd)u^cn. S)arumb
fprid}t got '^ä) toil mit jnen ju gcrid)t gcen\ ©cdjt, alfo gebürt ber glauben
aüain got, unb ber fol uns allen evlocrben h)a§ un§ Pon notten ift, jctjtUc^
unb eh)tg!üc§, unb fol e§ alfo erloerBen, ba§ er nit maine, er i^ah ba§ Per=
30 bient, llnb barnad^ unten hJiber aufeflteffen gegen bem nec^ftcn, on allen
jufajj, büä man lootlc bie feligfait barein ftcUcn: S)a§ Irtl got nit ^aben,
funbcr aüain auff fid^ geftcllct ^abcn ba§ gelüiffcn. @(etc^ h)te ein braut
oEoin an bem brciitigam Ijangen mufe, ba§ inil got bon un3 tjoben. 2)a§
1 fi[§ i\üt ■27'= 2 en^fa^et /// 4 orbcn X1V'> 6 (jelffcn ///= TjS am
Hände: Menschen fünd. ■JT'^'' tnenjdicn fünb Bertete gotteä ovbenung 27<= 9 teil »ff (auff
XlVb III) anber *XIV 12 toic gott §ietemie fagt .ij. *XIV ISjU ic. 3üm anbern.
3)u fagft id5 jo( 27 15 gerieft gon, borumb ba§ bu gefeit ^oft, ic^ f|o6 nit gefünbet. 3üni
crften 27 17 ftobe] ^aben A*XIV 19 bo in XIV'^27 bo t)n A'/Fb am Hände:
!ßapiflcn abgötteret) XIV^ 21 anfotjen] an fet)en *XIV bie fehlt *XIV 22 Ijattcn]
I)o6en 27 25 jvct] iv *XIV 2r, jre] ir XIV 27 27 gerieft gon, öH bir jcigcn toic
fc^nöb bu Wovbe fe^eft, ba§ bu gonge bift bein «eg. @e(^t 27 28 am Bande: Der glaub
thSts aUes gege gott. 27 29,30 ba§ e§ oerbient A'/I'b 31 borin ftetten, bon bj 27 33 breütt=
gom *XIV gott ouc^ »on 27
224 5Prcbiglen be3 Safitci 1522
,Vil)flt Siifo? an, inbcm ha er foflt 'Scl)b Banntjevljia, )üic chjcv l)t)mlifc()ei-
imtcv'. 3^n inufj id) meiit f^otviifjcii nlfo ftcücn gegen got, ba§ iä) einen
gütigen unb l)arml)ertiigen batev (jab, nnb barnad) fjevnufe geen jum ned^[ten
iinb nud) l)avm()evl.iig fein. T-en glaukn nui§ id) l)l)nein nnnb I)i)nauff jn
C^)ot bringeu, bie Inerd tievniifj unb l)ernibcr in ben ncd;ften. 5
i.!D!ojc22,5 ?ilft) tf)ct ?lbval)am (ßienefiu. yjij.) bo er auff ben berg ju got ftig, bo
lic^ er bie fnedjt nnb P-fel f)erunbcn nnber beut berg unb nnm allain ^s^aac
mit im. ?Uio follen luir and) tljnn, tucnn Hur jn got fteljgen tooKen, jo
joüen toxi QÜain mit Jifanc fnntmen, bQ§ ift mit bem glauben, bie !ned^t
nnb bie (5fel baunbcn laffcn, ba§ ift bie lüercE. 10
S)ü§ fcl) nun bon einem gang be« ©luangelii gefagt, üon bem glauben
nnb toixä, ha§ bcr glaub l)l)netn unb l)t)nauff gee, bie lüerdE ()erunber unb
l)ernnfe, bamit fcinb toir bann geredet gegen got unb glauben nac^ feinem
luort unb bem ucd^ften genug tl)un in ber liebe. 5Zun er fagt 'Seljb barm=
^erljig tuie elüer t)l)melifd)er bater'. n
9lun iine ift got barmfier|ig? 5llfo, ba§ er un§ gibt alle guter, le^6=
lid^ unb gcl)ftlid), jeljtlid} nnb eiuigtlid) bcrgebcn», nnb aufe lauterer barm=
l)crlug!ait. S)ann iDcnn er un§ folt geben auf? unferm berbicnft, fo mnft er
uns allain geben ba§ t)eüifd) feur unb bie einige berbamnu^.
9hin liia§ er un§ gibt an gutern unb eer, ba^ ift au§ lauterer barm= 20
t)crtjiglait. Qx fid;t ba§ loir ftecfen im tobt, beS erbarmet er fid), unb gibt
unn§ ba§ leben. @r fic^t ba§ h)ir linber fcinb ber t)elle, be§ erbaxtnet er
fic^, unb gibt nn§ ben tjimcl. ©r fic^t hai luir arm fcinb, natfct, ^ungerig
nnb bürftig, bc§ erbarmet er fic^, ttaljbct uun§, fpel)fet un§ unb brendt un§,
nnb mad^t un§ fatt mit allen gutern. 3Ufo toa§ Inir t)aben, gcljftlic^ unb 25
Ic^blic^, ha§ gibt er un§ anfe barml)cr|igfait unb fd;ütt fein guter in
nn§. ^Tarumb fagt er: SSolgent eVoerm bater narf) unb fel)b aud) alfo
barm^ertjig.
S)a§ ift nun nit ein fc^lec^tc barmf)crlug!ait, nit ein foüic^c Iwie bie
bernunfft lernt, bie ift at)genfid^tig, gibt benen bie gclert fcinb, bie ^at ft) w
lieb. Sie l)at fl) lieb bie fc^on feinb, gibt benen babon fi) frummen ^at.
S)a§ ift ein partedifd^e, bctlerifdje, ftüdlcd)te, jottid^te barml)ert^igtait. S)ann
toenn iä) bem gib ber e« berbieut l)at, ober fel)e fi^onfjait an unb freünbt=
3 unb (nach gi'itiaen; fehlt *XIV gee *XIV 4 fei) *XIV 5 bringen -Y/I't'
6 %bxai)ä bo (bo TIIJTb) er »ff (auff ///) ben berg (®ene|i§ .ji-ij) *Xir fteljg XIV -J?
7 baunben XIV Ifl barunbcn 27 S tl)on IIl^c n S)o§] Sej ni<: »on bem »jngang 27«
13 gott Wib bem mcnfc^cn, ba§ mir gott tf|un bie cct, tnb frei) uff (auff XIV^ IIT) jn fe^en,
»nb glauben *XIV 14; 16 botmfjerijig bis got loiederholl A XIV<^ 27 III 15 ttiie fehlt 27
^»jmclijc^cn Ä 16 am Hände: Wie Gott barmhertzig sey 27 17 lauter 27^111"
21 mir] mir III<^ 22 {jctlen 27 23 fic^] ft) ///= l)ungevic^ XIV 30 am Hände:
3)er natur barmfiertigte>)t. XIV^ 30131 bie grofe unb gelcvt feinb, onnb e§ oerbljenen. ^ot ft)e
lieb if)at ticb <•) 27 32 jottid^e *XIV 33 \af)e -Y/r»
■Hx. 38 [13. 3uli] 225
frf;nfft, fo ift c3 ein Pflicht itiib fcfjitlb, uiib nit ein finvmfKvijigfait. 9}nin,
)ij miifj niiib fein unb bic nngen niifftf)uii unb ciHc flleic^ anfe()en, fveimbt
unnb feinbt, Inte unnfer f)l)mlifcfjcr öntcv tljut. Unb )üo bie nit ift, ba ift
nud) bev g(an& nit. S)nnn Joenn bein f)crl} im citanBcn fteet, boS bu tüaift,
5 bn?' bein got fic^ bir ntfo ev,}aigt fiat, 6nrm()evliig oii licvbienft, bo bn fein
feinbt tunveft, ein finbt ber einigen Dcvmnlebeljnng: Sßenn bn bnä glanbft,
fo !anftu nit laffen, bu muft bii^ beinern ncdjften anci^ olfo cqal)gen, aU
got 3n lieti. S^avnmb fidf) bn§ bn fainen nnbevfcf;at)b madjeft nnbev frennbt
nnb feinbt, ioirbig unb untoiibig, bnnn jr fetjent, baö aÜe bie (jie evjelt
10 toevbcn, anbei» umb un» bevbient f)aben.
^Jhin toie !nm6t e?, ba^ jr tjie loibcrfinn» fec^t ? 'Sel)b Barntfiert.ig,
toie elüer t)t)mtiftf)er imter. Sergebcnt, fo loirt eui^ tuiberumb öergeben':
Sie fpriK^ flingen bod^ aÜe bei t)l)n, ba§ \vh mit unfern ItjercEen foüen öov
got ()anbctn nnb lierbienen, ba§ un§ got barmtierlig fei), fo jr bodj offt gebort
15 t)abt, bai- allain ber glaub aüe^ au^ridjtet? 5Jnn ba§ mercf Uiol ba» fant
^^auln» unb bie gan^e fd)rifft t)in nnb l)er fagt, bie bringen ba§ man
glauben mufe, unb bnrc^ ben (anttern glauben altain gegen got l^anbeln
muffen. S)arumb bie fprud) loie fic b'c fcinb, bie faß alfo, ba$ bie merc!
feinb aHain Vrel)fung nnb belnernng be§ glauüen§, bay luo id) glaub, muf3 id)
20 borm^crtjig fein Unb nempt ein ejempcl: Slbraijam bo er gel)aiffen JraS, er
folt feinen fuu opffern. Tmi gebot maS 3lbraf)am gel)orfnm, unb iüolt nun
feinem fun ben fopff abl)an.ien unb jod} ba§ fdjtöerbt aufe, bo loeret jm ber
ßngcl, unb @ot fprad^ '9Jun t)ah iä) erlant, ba§ bu mid§ lieb '^aft'. 5llfo i.TOoicSLMs
{)ie au^. SBir muffen tiDrf)l}n entpfa^en, ce Unr anfe geben. @e Inir barm=
25 t)crtjigfüit tl)un, fo muffen inir ft; Dorf)l)n bon got cntpfaf)en. 2i3tr legen ben
erften ftain nit, ®a» fd^aff fndjt aud) ben l)l)rten nit, funber ber Ijl)rt ba^
fd)aff. S)arumb fe|en bie toercf ja alfo, ba§ iuir Por got m^t» mit erlangen,
©unber ba§ mir on berbienft öon ©ot erlangen. Sllfo fpric^t {5faia§ .Ijö.
'5lpparui non querentibuS me. 6e loir ju fndjen, fo finbt er xtn§. @e Inirsci. «m
30 nac^ jm fragen, fo "^at er un§\ ^^Ifo fagt fant 5pauln§ jun 9}om. tij. '©ie Möm. 3, 23 f.
{jaben all gefiinbiget unb mangeln be§ prel)^ gotteS, fl) mcrbcu aber gerei^t=
fertiget nmbfunft, ou§ tautter barml)er^igfait\ ;3tem jun 9{oin. iiij. '@i quisom. 4,4
operatur mercei non imputatur, feb gratia'. 2ift e§ aufe gnaben, fo ift e§
nit au% öerbienft, fünft ift gnab nit gnab.
3i 3um anbern fe^en bie \vexd alfo, ba^ fie feinb ein getniffel jaljc^en
7 aus ÄIV-27^ aüeS-jr^'' 12 H)ie k. Sßcrgefccnt *X/F 12;i3 »cvgedcn k. Sife 27
13 Hingeren XIV^ 27111 boi^] mij A'/I'b fehlt 27 14 offt] Ijefet tnb offt 27
18 muffen fehlt 27 am Bande: Wie die christliche werck gege gott angenem. 27 22 309
XIV27 23 am Bande: Gen. xxij. 27 25 ttjünt ///= am Bande: ©Ott itlüg »n?
genab geben ee wir toerd tfjuen. XIV^ 27 mit toevcfcn erlangen 27<^ 28 6faia§ capi. \to.
XIV 27 ca. 65. /// 30 fant fehlt *XIV ab SJoni. iij. Dmneä !c. gl)e *XIV 32 jun
fehlt XIV27 33 feb gvotia] fecunbum gvatiam, feb fecunbu. bebitum. 27 34 Serbien ///"=
Sut5er§ aBertc. X, 3 15
22G 51?tfbigtm bcS äai)xti 1522
uiib luie ein fic^icl an einem fcvieff gcbrudft, bamit ic^ fieser jel), ha§ bcv glauB
recf}t fei). Uviac^: finbt iä) in meinem I)cr^cn, boS bQ§ ioerd ba^eifteufet au%
lieb, )o bin id) getui^ bn§ mein glanb red^tgefdjoffen fcl). So \ä) Hergib, \o
maä)i mid) bo-3 beigeben geluife, baö mein glanb ledjtgefc^affen fei), unb bev=
fid)evt mid) nnb be)iiel)ft meinen glanben. ^Hfo ift c§ mit 3Iiva(]Qm au^ 5
gangen, ba§ lucvd mad)t jm betant feinen glankn. ®ot luifet luol bü§ er
glonbt, ober er mnft e§ andj be)v)cl)fcn. 3}nrumb feinb bie Wexd ^infüit
nnv frei) böigen, fvüdjt unb beUiet)fung foÜid)ö glüuben§. 3)ann h3Q§ tütx e§
mir nü^, ob ic^ fc^on ein ftarcfen glauben f)et, toenn ic^ jn nit toi§t? ^U
luenn id^ einen faften bol gnlben l)et unb toifete jn nit, fo leer er mir fain 10
nu^. 2Benn mir l)emanbt ben offenbart. So tl)et er mir einen foHidjen
bienft, aU Inenn er mir jn fd^encEet. 3llfo auc^ inenn ic^ ben glauBen t)a6
nnb Uiai§ jn nit , fo ift er mir fain nu^. Sarumb mufj er '^eraufjbred^en
unb mir befant lucrben bnrdj bie nad^folgenbe \vnä, bie feinb 3al)(^en unb
s.<»ctrii, lofigel, ba§ ber glaub ba fet). S)a§ teil auc§ fant 5|.*cter .ij. 5petri .j. 'i5ratre§ 15
fatagite, ut per bona opera beftram boca'. k. @r fprid^t nit: Zi\üt gutte
Irerd:, ba§ jr berüff t »nerbent, fünber : ba§ jr etorcr beruff euc^ geluife madjent.
S)arumt geloonbt ber fd^rifft tuol, bog jr nit ein^t)n plumpfft unnb fterdtt
bie Uicrd mit fold)en fprndien. Sann bie UiercE Irerben in bem berlnorffen,
hü'i mir nit bermainen follen burc^ bie frumm ju loerben. 3in bem Inerbcn 20
ftc aber gelobt unb gepret)fet, ba§ fie bon noten feinb bem nec^ften unb feinb
,^ol)d)en unb frndjt be§ glauben«. Sed}t ben an^lauff mnfe iä) t^un, ba^ xä)
nit fterd ber '^^apiften berftanbt.
9}un got fe^t barnmb fold^e fpxuc^ offt löiber einanber, ba§ er uni uBe
im lefen, unb ba§ \vix nit mainen, loir l)aben bie ganzen gefc^rifft, luenn 25
mir faum einen fprnd) t)a'ben. Stlic^ fprud^ füren ben gepft, Inie tüir foHen
3!öra. 3, 24 Por @ot ^anbeln tlofe mit bem glauben, al§ ber 'On Perbienft fein P^ir feüg
morben'. Sarnac^ ba^ ber lepB nit aufetoenbig faul lig, fo \)aben Voit auä)
Ipxüä) bie ben leic^nam füren unb üben al§ bie t)ie 'Siergetit, fo Inirt eud^
»!atti).25,35aud) PergeCen'. Unb 9J{attl)ci .i'jiiij. 'ßfuribi' 3C. S)ife fprudj tuoßen bie 30
unberftenbigen leic^tbertigen gepft ^pnein plumpffcn unb fd)lal)en unb oEe§
auff bie »rcrd trcpben, baS ift unrecht. 5lber bie ba geiftlid; feinb, bie jie^en
fie allain auff ben bioffen lepb unb ftecn Por got aud) blofe mit bem gepft,
ba§ ift rec§t unb boS ift Pon noten. 2)ann ber menfc^ ^at gtoaperlap natur
on jm, gepft unb flepfd). S)arum6 feinb etlic^ fprüc^, bie oEain ben Hoffen 3t,
glauben füren im gepft, ctlic^ bie bie bloffcn loerd füren im lepb. £)ann e§
fan nit juglcic^ ein fpruc^ btn gepft füren unb ben lep6.
2 finbt] pt XIVä7 3 flEWig] fid^ct *XIV 5 glauben, ba^ gott mir aud^
BErgrtcn {|ai, bnb täglich »ergeb. Sllfo -J? 6 »Difet (ftiifet A'/Fb) eä lool *XIV 8 frc^fotgent
A'/I'b fte^ {olgenbe^r J6 tcftto 2r ir etocv ///<= cWerS betuffi 27 IS p\ü)ft XIV 27
fttectt A JII 20 wir] mit ///<= 22 mufe] müjfet 27^ müßt b mfiffjt c 23 ftcrdt 27
30 'SIM xx\>. 27 31 tjfumtJffcn (pfumffen 27'> in<^), (c^tagcii *XrV
IRr. 38 [13. 3uti] 227
iJJun mit bem fliit fol man nlfo tfjiiti: mnti fol mit Ia[fen nemcn, fol
Iel)I)en utib gcOcn. Snntmb tauffcii unb Dcvfautfeii ift cljtcl l)al)biiifd} bing,
?l6er bQ§ ba§ lücltlid) iKcflimcnt i)at, ba§ loffen toir geen. Unb feinb [trcnge
gebot nnb nit nllain rcl)t, )uic fic niifjfcgcn bic bn Ii-vcn: tncr luilfummen(id)
5 fein Uiil, ber mag fie i'iüen. Unb bcrenljalben bic bem l)aben luiiUcn nari;
leben, bte feinb in (Jtoftev gebogen nnb l)a'6en luoUen öolfnmmenlid^ fein.
!S)avumb feinb alle 6(6fter anff einen tenffcl'3 bvcdf gebaluen, bann e§ ift fain
lioldt bav geljliigcr ift nnb jm menigev lajjt abbrccfjen mcnn ba§.
5hin luenn man 0"()viftcn fein )üi(, fo fol man rteg teljtjen loa? man
1(1 öermag, frei) on oUcn anfffatj. ^t^^ fffjf^ii l"''^ einen ber e§ nid^t !^at
tuiberumb jngeben, fo foHen Unr e» jm frei) baf)l)n geben nnb bie frfjnlb ber=
laffcn. 'idfo t()et ^JeemiasS, alä loir f)aben .ij. ßfbre. b. 3)ann got I)at bir c§ 'Wi- s, lo
geben, ber tan bir luot mer geben, glanbcft bu.
3um britten, luenn man un§ etloaä nimbt, fo foÜen toir e§ ntt Iniber
IS f orbern. ?lber ber nec[)ft fol für nnS tretten unb t)elffen, ba§ nn§ nit jn
Dil gefcl)e()C, nnb ba§ loeren nnb flagen Oor bem gclnalt.
9Jun fed)t, bie loercf l)aben bie mnnirf) nnb ^Pfaffen ganlj nnb gar
bat)t)n jogen, baö fic aUain geratten fotten fein, nnb fo fie jr lebtag ntt ein
(s^^^riftlic^ lücrd t[)an ^aben, fo fallen fie bat)l)n luenn fic fterben follen, bau
20 fie ein 5Jte§ ftifften unb madjcn ein Sleftamcnt, bamit fol e» bann oKcS
erfiilt unb aufegeri(^t fein.
^Jlnu lüöUen Irir C?l)riften fein, fo muffen Inir lel)T)en, geben nnb bas
unnfer nemcn laffcn, 9lber loir luerben beö glaubend feien. 2)arnmb fec^t
unnb faffcnt bas ©loangclinm fo Inol, ba§ fr ja nid)t§ anberS bor got
25 ()anblcnt bann mit bem bioffen glauben, nnb laffcnt bic tnerd l)erauffcr gecn,
bo'j fie aüain bem nec^ften bienen.
1 am Sande : SBie ein c^tift mit be gut t^un \o\i. XIV^ Euangelische gebot nit räth. 37
mit] nit A'/r» III im XIVi> fehlt 27 4 aücinn, Wie ved^t Itiie fll^-' leftt] rei^t Ä XIV III''
fie] jtje fl)c 27 7 am Rande: AU Cluster vft' ein teüH'els dreck geliauweii 27 8 am
Bande: fitoftcv Doli. XIV^ n mir c§ ///»i' 7;/;3 nac^ tajfen 27 15 fobcrn ///<=
IS unb fo] »nnb bo mit i)aien flje bic onbern alle bar »on geßogen. hjctc^c bafi fo 27 19 bofjljn
(bo^ljn h) Bg ber miinc^ teer, toeii 27 23 9t6er A XIV III ober 27 tnörcn XIV^ mcren
XIV^III 24 anberft /// 25 f)cruffen 27 26 bienen. 3ini§. ///
15*
V
228 iptebigten be? ^ai)Xt% 1522
39 20. Suli 1522
^'ircbigt am 5. Sonutngc nad) !5;rinitntt§.
Pccbig 1>. .Haattin '3Eutöcc^ö %\n tag Pctci luib j|»auli
bcc Ijailigen stuolffpottcn, ocprcbigct jü Jl?ittenil6crg.
sut. 5, 1 ff. %ute .b.
\%i (?iianc(cltuin ift leidet bcnen bie ha glauBen, unb l[)ett un§ jhjal)
ftuc! für, Ülainlid) bcn gloubcn unb 3eitUcf;e guter, unb glauBcn unb s
einige guter. 3i»" «'-'ft''" ä^iic^t er an, ba§ bie bie an jn glauben, aud^
jeitlid) muffen gniig r)alicn, haii jaigt er an, bo§ er fant 5petro unb feinen
gefeüen aU ini l)ifc§ gibt, unb mcer bann fl) i)eten begeren bürfen. Mfo,
ba'ä er aui^ forget )oie er un§ ben bau(^ crneren tuiü, loenn oKain ber t)er=
flu(f)t unglaub tl)üt. 'J''ann fec^t ^ie fant 5peter an unb fed^t jm tool in§ lo
i)er^ l)inein, ba finbet ir, ba§ er nit mntnet, ba§ er folt all öil bifc^ fa'^cn.
DJodj fompt got f)cr unb tringt fl) f)inein unb meer bann fl) bcgeret fetten.
2)arumb ift bol ain ßj:emtiel, ha§ gar inad^tig anjaigt, ba^ bie genüg muffen
I)a[icn bie ba glauben. SBiberumb bie ba nit glauben, bie funben nit gnüg
unb fain rülu ()üben, bifj fl) bie guter jüfamen bringen, bamit fl) bann in is
'•fÜ"ib''oEe lafter faEen, tüte fant ^paului fagt .1. 3Ib Ximot^. öj. 'Sßenn loir ^aben
fpei§ unb nal)bcr, fo fiiüen luir un§ benugen laffen. S)ann bie ba looUen
reic^ Irerben, bie fallen in t)crfiic(;ung unb in be§ tcüfel» ftrid unb in öit
unnü^ f(i)ablic^ begirb, bie ben menfc^en in bie t)ell füren, bann ber gei| ift
ain lour^et aller fünb, lre(d)e ettic^ begeret f)aben unb alfo öon bcm glauben 20
getreten fcinb, f)aben fid) in Uil befümmcrnu§ eingelnidett'. 5Jun ber fpruc^
fant ^an\ jaigt tlarlit^ an toa§ unferm Unglauben nac^folg, namlid^ ba§
ber ungläubig unb geizig mü§ in be» teüfct§ ftrid fallen, ba§ fünben Irir
aber nun nit fet)cn, bann eS ift gaiftlid^: loenn luir ober fet)en mochten ben
1 — 3 ?lm jcdjften ©oiiiientag nad) bcm adjten ber ^pfingften. 27 ®a§ (Juagetiu £uce .ö.
bö fifc^fang 5Petti XTV2T III fehlt E Iji Sutl)erl »on @ant (S. D) «fetct bnb $ouc[ ber CD
4 bie ben glaube ^afce *-V/r 6 3eüif)t] jeljgt XIV 27 joligt III aetjget E ba§ bie on CD
6l7 am Sande: S)en gläubigen gibt gott ou^ jeljttid^ genfig A'/Fb 7 ba§ (vor ex)] Sa ///"=
in bcm, bo§ 27 ba§ er] ba§ IJI^b i,(,„ nie gjftcr *XIV 8 otä] fo *X/r iegeri
borffen E 10 tljat] nit (nic^t E) wer *A'/F 13 ba§ bis anjaigt fehlt *X1V bj bo
(ba HP) muffe (mt)effen III^) genfigfom (genfig 27) *XIV 14 glaube. Sic bo (ba ///) aber *Xir
14 15 tünnc niemcT (nljmmcr III E) genug habe, x>n ijabe tein rfiio (ru III'^) wie ''XIV 15 iu
jn lil)n E) bringen "XIV 16 faücn. So (33a ///) geet (geftet E) i)ix bj fanct (fant III)
«Paulus fogt, prima ü. 27 .1. E) *XIV 17 föUen] muffen XIV27III^e m)^e\\tn III^
muffen E wöaent ///« IS tcüffct 27 19 fc^cbtii^S E 20121 bnb feinb otfo Bon bcm
glaube getretten 27 21 finb III" 22 $outt 27 III E 22123 nadjfotget (naaöfolgt 27 E).
bai ber, ber not!) (nac^ TU) gut ftrebt »nb veid) rterbe mit, ber mfiffj follen in ftridE bei teüfcll.
Saä *Xir 24 aber fehlt *Xir 24',229,1 aber fd)on fiinbtc felje ben fc^abe ben er
tf)ut *X1V
9h. 39 [20. 3fii[i] 229
fd^abett, ben ber unglauft t{)üt in gaiftli(^cn bingcn, alä bcn, bcn er tijüt in
letBIid^en, fo [)etten Joiv gut )3vcbigen, bann lüir fe^^en eüffeiiic!^, luie ain
nnglaufiig man feiertet unb tT)üt, ba§ er alain müg jüfamen h'a|cn, ba§ er
ficf) barauf tierlaffcn müg unb fagen: (Sl) nun ^ab iä) genug. ®a fetten
6 lutr iüie ain ungläubig umu ain fold) unfreünttidj, geizig bing ift, ber ttjiit
niemant giit§, ift auc^ niemant freüntlic^, öerlaufft aui| nietiianbt nichts, er
fe[)e bann feinen öortoil. ©ec[)t, ain fold) öcrmalebel)et bing ift c§ umt) ben
unglan&en, ba§ tüir nitt ®ot über ben iaud) üinben tralBen, fordjtcn
ijmtuerjii, ioir iBerben I)unger§ ober burfts fterben, fo lt)ir bo^ muffen gnfig
lu ^a6en, toie ®ot fagt 5Jtatt()ei. b. '©edjt an bic felbblnmlein, Itiic fl) >oaci)fen,™<ittii.6,a8f.
fl) arbaljten nitt, fpinnen aucE) uit, unb feinb bod) alfo gejiert, baö ©alomon
in aller feiner eer nit alfo gejiert ift al§ oineS au^ ben'. Sec^t, loeil got
für bie blumlein alfo forg tregt unb frfjmucEt bie fo l)üpfi^, bil mer toiH er
un§ geben tüa§ un§ not ift. 'iloä) lünbcn toir nit tratcen, alfo l)att un§
15 ber Teufel gefangen in feine ftrict, unb ba müfe auc^ alfo balb ouft)oren bic
liebe gegen ben nad^ften. 2ßo baä bertratüen nitt ift, ba t^üt man niemant
gut§, fc^erret aüain auff fein l)auffen, unb bal)er ift aud^ lommen ber gaiftlid)
ftaub, Pfaffen unb münd). '^luff bai? fi) ftd) atlain bel)ülffen unb bm band)
crnerten unb nit arbat)ten bürfften, feinb fl) in bie Ilofter geloffen, unb ift
20 ain rec^t fpridjloort Itorben: äu'r^meljflung ma(^et ain 5Rünc^, ja nitt allain
5Jtünc^, fonbcr audj 5pf äffen, ilMfdpff unb Sapft, bann fl) tralnen nit, ha§
ft) got erneren füub unb gebenden aEain, ba§ jn alte geprec^lid)ait mod^t
entnommen tuerben, baö ift atteg gelebt im Unglauben. Sarnac^ geenb fl)
l)in unb galten Ijuren ober eebrec^en, bnä feinb alle§ bie frü(^t bie beut
25 unglouben uad)folgen, bann fl) bertralteu got nit fo bil, ba§ er fl) erneren
tünb, fo fl) toeiber nomen unb bliben l)eranffen. 5tun baö ift ba§ ejempel
ba§ unä rai|t, baS totr jm jüm erften öertraluen bcn bauc§, bann er forgct
1 jc^oten B al§ faen et *Ä'IV 2 am Bande: Gott uit veitiawe. 27 3 t^üt
aUen leüten gehjott, bj et allein *XIV 5 folic^ geizig »nfteiintticft (»nb fteuntli(i^ ///<:) *XIV
ber] bann et *XIV 6 gut XIV 27 III gutt E 7jS öoitcit (»ortca E »itail III':). ^og jft
ein »crmolebctjet bing, baä mit *XIV S/9 @ott tünnen (tonnen E) bcrtranjen timb ben 6oucfj,
bcndfcn kernet (ijmmet III) Wit ftetben fjiigcr ftctbcn. *XIV 9 boc^ fehlt III gcnügfam
XIV III E 10 b.] t)i CD am .b. E fctbblümcn .Y/F27/// fett Mumc-E 11 ioä) feldt* XIV
12 ei,n D gejiett] gcfc^mucEet *A'/K ©e^ent (Sc^et B) rtie gott *A/F 13 al\o fehlt *XIV
ba f)ül)jc§§ /// 15 feine (feinem 27 feinen III) ftvttf. bo (ba ///) muffj alfo *XIV
16 gegen ben ndc^ften fehlt *XIV 16J17 ift, ba§ man niemant (n^emont niii^t E) gut t^ut,
ottein »ff (auff III E) feinen :&auffen fcfiavtct. S5nb bo (bo ///) f|cr ift nu (nun ///) lömen *XIV
19 bürfften fehlt *XIV 20 tja E 21 fflhind), ob' nöne fonbet C mund), obbet Sionnen
fonber D aucij fehlt *XIV am Hände: 2Bo bet geiftti(i)e ftanbt f)er toffi. XIV^
22 ba^] Wh* XIV 23 unglauBen] glautien ///'^ gelten JJ 24 \xni> fehlt* XIV ober
■brechen bie 6e *XIV aUe§ ftüc^t *XIV 25 ft)e l^aben ©ott nit (nie 27 ni^t E) 6ertrah)t,
haS*XIV ernenen C 26 müg, rtenn ft)e ein toetjfi *XIV 1)a\\.\\tn *XIV 27 retj^ D
jm »erttottie. ^nm. (3n bem III) erften *X1 V
230 ifvcbigteii bcä Sn^te« 1522
füv Ulla und) in ^eitlidKU ciiitcvii. 3)qö fcljcii Ivix in 5)3etvo, bo er alä bil
üijd) fifsl """^ fiL'lcn jm mit lm\im 311, S^amit ift tiaxM) nngeaaigt, ba§
got foinoit luH-laf)t-ii »üiQ, er im'ifj cieniig t)akn, fo er nur üKain öertraluet,
IM. 37, a;. tuie ber '4>l"alm fngt ';Juuior fui et coujenui, ncc Dibi tuftum berelictum'.
(£.3 fall uit an guteru, foiibcr allniu an beut glauben, e§ mußten ee bie 5
engel Dom I)l)mcl l)erab tonuueu uub geben. 9lber ba» nun bie leüt alfo
mit leibcu, baS madjt allaiu ber uuglnub. 9htu ob got gleid} tool nac^ bei)
uuä ift uub für mvi forget, fo loiU er bcuuoc^t bie jloal) bon unS l)aben,
arbait unb l)offuuug, ob er» oin Jbenig berjie^en lüurb, 3)ann er I)at§t Ijie
■•^.'ctvum aiu bifd;]ug tbi'iu, unb fngt: äBirff bein uelj ein uub tf)ü bk arbait i«
bie aiucui bifd;er jugeljort, uub la% niidj forgeu. S)a§ fdjaibct nun iool,
arbait uub forg: bie arbait nljmm bu, uub la^ jm bie forg, gec l)in unb
treib bcin bantUu'rcf uub übe bein leib, ba3 er gee in arbait, unb lofe ju
forgeu: bie foig loil er bir uit laffen, fonber bie arbait. Xai tobüm h)ir
uuu umbtincu, forgen hjollcu loir, unb ju arbaiteu laffen. 2)ann toarumb is
gcbhet ber Unid)er alfo? 2)au er uuidjt aKaiu forgen uub uit arbaiteu.
Xarumb laf5 beiucu got forgen, loie bie bifd) in ba'i nc^ tommeu, uub gee
bu l)in unb ni)Utm aiu ftaub an bidj, bartnn bu arbaiteft, fo toirft bu
lüot entl)alten loevben. 2Bir iDotlcn aber laiber aE foEidj ftaub füren, bay
loir uit arbaiteu bürffen, barumb fcinb mir müud) nnb pf äffen toorben, 20
aUain bai mir juncttjerrif^ lebten unb nit arbniteu. Sarumb Ijaöen bie
mutevu ive tiuber in bie fd;üt laffen geen, boö fl) gut tag l)ctten unb got
bicueten: bamit ift eö bal)iu tommen, ba§ mau nit gelbi^t l)at >ua§ atn gut
leben gemefeu ift, fo bod) gott befild;t unb l)at aiu toolgef allen baran, baä
1. !mo|c3, laman ba^ brot im fd^maife effe. @eue. iij. Unb tje tieffer bu in bem gefo^ 25
ftcrfeft, l)e bcffer e3 ift. 5)arumb arbait bu, uub glaub uub la§ got frei)
malten. 5o fagcii fl) bann, loenu mau bon bem glauben rebt: .^a id) müfet
1 avä) fehlt *ÄIV aU] alfo *Ä1V 2 »nb e§ f^ett (fiele ///) *XIV 3 nm] nun B
im XIV 27 III i^m E 4 $fotmu§ XIV III ^jatmuS .um- Jr $iol. E 4l5 «ßfatm .36.
jagt. 3i^ bin iung getoefen, »nb bin alt lootben, Dnb t)n6 nit gcfetjcun ba§ ein geregter j^ (fe^ D)
B'lajen (Bcvlaffcn D) itjorbeu. 6g fehlet Cl) 1 jeniii *XIV ierelictum .nr»! XIV III E
ö an bcn*-V/r jonbet fehlt* XIV 6 bom filjmcl fierab fehlt* XIV alfo] fo XIV 27 E
7 gott mot nod) *XIV S unb für ung forget fehlt *XIV jwa»)] betjb XIV 27 E fia^b ///
y arbait] \ond *XIV crä] er *XIV Sann fehlt *XIV l^ie fehlt 27 10 tf|ün (t^on III),
fpredjcb. äßürff (Söurff E aißirff ///) *XIV arbait] WeröE *XIV am Rande: Wir arbeiten,
Gott lassen sorgen. 27 11 jugcljörcn XIV 27 III ^ugc^orcn E Utli ®o§ bis forgen
fehlt *XIV 14 arbait] »erd *XIV 14; 15 loir jm (tjfjm E) »mferen (tmibtoren ///) *XIV
15 la\\m fehlt III^^ III^ barüb *A7K 16 ^ü^i XIV III gcet ber toucl)er oljo
off 2/" mattet allein mitf) forgeu *XIV forgen] nit forgen ABCD 17 in§ *XIV IS on
baäbu*A7F ISili) \o bis tonim fehlt * XIV 19 laibn fehlt *XIV fölic^ £ am
Ilande: »rbcitte foU man XIV^ 20 börffcn E 21 jündtrifc^ XIV 27 E jundlrifcö ///
leben III" 22 muter C mütter D*XIV 23 ift§ XI V^ cä fehlt *XIV geloüffjt
XIV 27 III gclDuft E 24 icfilt)t E 26 ftedet B eä] er CV 27 bann] bafe III"
Dom glauben fogt *XIV müffj *XIV
5h. 39 [20. 3uli] 231
lang glauBcn, bos mir nin gcbiatcu taub inS mniil finge, fo iä) nit axiait.
^a c§ ift luar, bii folt lubniteii, ,]ii arbaiteii i[t bir gcBottcii, ober lafj bein
got forgcn, glaub bu nliaiu unb arbait, fo tnirt bir nit allaiu aiu taub,
fonber aucf) löut oiu gebraten gan§ iufe man( fticgen.
5 Taö auber [tuet ba« gott lion uns I)aben iniU, ba» ift, ba§ man foE
f)offeu, ob e» gleid) got ain hjenig ücrjeüd^t, barumb la^t er f^ f)u bie
ganzen nad)t Uifcfjen unb bcnnoc^t nid)t§ fafjen. 1a la%t er ficfj anfcfjen,
gleid) alö Uuitt er fl) Ijnnger« taffcn ftcrben. S)a t)ett faut ißeter iool mügcn
gebencten, bo er fo taug bifc^et unnb nict^tS fieug: nun lüill mir got ben
10 baudf; t)erfcf)mac^ten laffen. IHber er t^ets uit , arbal)tet ijuimer an unb
tjoffct, gott iDÜrb jm» geben, toielnol crä öcr^ng. Xa fompt bann got f)er
unb gibt jm at» bit auff aiu mal, uub mecr bann er bitleidjt l)ette in acfjt
tagen üinben fal)en. 3?arumb mnft bu bie jtoal) ftucE tnol lernen, ba§ bu
arbaiteft uub t)offeft, ob erö gleid} aiu tüenig Oer,]iel)eu iuürb, bann tnenn er
1'* bid) gleid) ain »ucuig aufjeüdjt unb arbeiten la^t im fdjloaife, baä bn l)e|nnb
maiucft, bein arbait fei) berlorcn. 3)a miift bu !tng fein unb beiun got
lernen erfenuen unb traluen, fo fompt er benn l)er unb gibt bir meer bann
bu berl)offet l)aft, ioie er l)ie fant Steter tl)iit. 2)arnm6 loeuu bi(^ fd)on got
ain lücnig auffjeüc^t, fo bend: 6l) ift e§ bod^ fant $eter aud^ alfo gangen,
20 uub baruad) bennoc^t rei(^Iic^ begabt luorbeu. 5llfo fd)lag§ in feinen guten
h)iUcu unnb la§ barumb nit ab, fonber ftee unb t)off, fo Inerben beine lüerd
Qulben, bann barumb berjeüc^t er bic^, haä beine toerd gnlbeu hjcrben, bann
ba f)at bie t)offuung unb ber glaub ftatt, Inenn er un§ öerjeüt^t. 3)arumb
müfe er aiu 3ufa^ barjii tl)itn unb ain foftU(^en ftaiu baran Ijenden, ba^
25 beine )nerd lüidjtig tnerbeu, ber @bel ftaiu ift ber glaub. -.Jlber ber anbern
ungläubigen tocrd feinb ftroin, bann fl) feinb nit gebautten auff ben glauben.
S)a§ anber. 2)o fl) nun bie bif(^ gefangen unnb bie frud)t beä glaubend
1 gefitatne XIV 27 III flcbratte E ftuge] fliege XIV 27^'' III fXiefie ■27'^ 2 bu
ntüft otbciten bau (ban fehlt Illbc) otbcitcn (ortait III^'^) *XIV 3 gtauS fehlt IW^
bu ottain fehlt *XIV 4 flicken ///= 5 ba§ gott bis ift fehlt *XIV 6 gott
g,Uiä) *XIV 7 gon^e E nod^t oriciten bnb nichts "XIV 8 Xo'oVl *XIV ft)] fii^ /7/ab
^ai*XIV 9ben(fcn*A7l' nic^t^) nit^t ///<= mix fehlt *XIV JO etid)mac^ten*A'7F'
tfiut ba§ *XIV otboljt D lOjIl an (af)n i'), »nb ftect, »nb ^offt *XIV 11 toetb
c§ jm (t)f|m E) geben *XIV tticWot er (ehr E) »erjagt XIV III E et§ öerjeücfjt 27 ^er
fehlt *XIV 12 otä] alfo "XIV üiaeidjt fehlt *XIV t)ette fehlt 27 13 tünben]
ntügen *XIV müftu lerne bie ftudE hjol *XIV 14 o6] »oenn *XIV 16 bcitoten, fo
müftu *XIV 17 bir fehlt *XIV 18 Ber^offet] Seböifft XIV 27 III beborfft E 19 auff=
jeügt XlVb gebedf, 65 eä ift (6^ ift E) "XIV et) c§ ift B 19120 aüd) ein Wenig »ff-
gebogen, »nb barnac^ *XIV 20 tsorben fehlt *XIV @o ft^tagl (fc^Icigeä III<^ E) in
beine *-V/F äi ftee unb /cä/« *A'/K 22 OfiX'bxn (beidemal) B XIV 27 III 22(23 ian
bo (ba IM) darret bie boffnüg Weü *XIV 23 »erzeugt XIV^ 24 »nb tofttirfi (töft=
lid) E) *XIV 25 ebcl geftein *XIV bie anberen XIV^ 27 S)er anber CD gefangen
^abe *XIV
232 'i'^'f'^'fl'f» ^fä 3nt)teä 1522
öcfrijincd't, ba »uivbt bei glniid gemcciet uiib nljmpt jü. 9tun, haijui inufjeit
U'ir foimiu'ii, bao »üiv fjot fünbcii iH'itvalucn bcii hanä), bonn lucv iiit got
bell band) Deitvolucu faii, bcr faii im lajimucrmcv bic fcel l'cvtiQtocii. 3lber
bai ift aHaiii bcv tinbef glaub, ba lernen toir an fincfen geen, ba fangen
Uni noä) bie bviift. Tsarbnid) muffen luiv Icvncn, baä luir gott Hcvtranföcn 5
and) bie fcel. So nun |<etvn-; fid;t beii bifdjjng, feit ev niber unb bcmntiget
fid) fo gvo§, ha§ er fagt 'aä) got gee bon mir, ic^ bin ain fünbiger menfd;'.
2)a la^t 'l^ctrum ain fignr fein beren, bie ba glauben foEen bie etoigen guter,
unb l)alt jn für ain getuiffen, bn§ ba Ijeluinb auff bie anbern guter toartet
unb fteet. '^lin fiinbtlidja geluiffen ift bou uatnr alfo, ba§ e§ alfo tl)üt, h)ie w
I)ie ^Petrus, ba-3 cu fleüdit bor feinem Ijailanb unb benett: ?ld) got id) bin
nit uiert, baä idj fol falig fein unb nnbcr ben l)al)ligen unb Engeln fi|en.
■£> hü'i gut ift bil 3ul)odj, ba tau baö ainig geluiffen nit begreiffeu bie groffeu
guter, nnb gebcndt: ja tücnn id) luar loie 5petru§ unb i^anluö, fo m6d)t idj
Unit glauben. Dag ift ain narrifd) nnb berbammlidj bing, fo Inolteft bu 15
bidj üuff bcin t)al)ligtait feigen, fo l)etteft bn bann auff ben fanb gebaloen.
9}ain. Sonber t^ü Irie :^ie fant ^dn, bann in bem, ha§ er fid^ fo
gering l)elt, ba loirt er crft redjt tuirbtg: eben barumb baS bu ain
fünber bift, barumb müft bn trntnen. Sa müft bn beiu geluiffen loeit
anfftt)ün unb bein l)er| gro^ auffplafen, ba» bie genab t)inein gang, '.'o
äBie faut ©regoriuS fogt: '\vcnn bn got nun erfent l)aft, fo fd^lag jn
ja nitt au§', ba^ ift, loenn Inir bie groffen guter fet)en, ba f ollen Inir
nit berjagen, e^ ift rec^t, bivi loir uuö erfennen unb ^e tieffer ^e beffer.
5lber bie genab müft bu nitt aufefdjlagen umb beiner fnnb üjillen, bann toenn
bn füleft, bau bein gelöiffen älneljfelt nnub toill ben ^errn auftreiben, fo bift 25
sDitc^. 7, i8f. bu am allerbequemften, loie 5Jiid^ea§ fagt .bij. 'Domine quii^ fimiliä tut
beu§? 0 l)err, toer ift bir glcid), ber bn bie fünb toegntjmpft unb toirffeft
f^ in baä 5}t6r unb ertreurfeft fl)'?' 'JlKe bic nit bic fünb locg nemen, bie
1 sejc^moät, bo (bo ///) wüvt (Wirt IIJ<= Wiirbt £) bei gtautien *XJV 2 gott nit (nid^t E)
*X1V am Rande: Sott muffen h)ir jum crftc ben iouc^ BEitvatncn XIV^ Kinder glaube. 27
3 fan »etttoWc *X1V 4 ba§] biffj *ÄIV an ben benilen *ÄIV gon XIV 27 III
Sbiefirüft] bcnbütten A7Fä7butten ///3i^cn i' 6 fecren AT F 27/// fe^el £ \aSi E faBct
XIV 27 III fieU E 7 fünber XIV 27 III funb' E 9 t)e^unb fehll A'/Fb gjw hiort.
»nb fcd^t XIV 27 E 11 unb bendt] gcbendt III" 13 0 »ec bj *XIV eng (enge E)
geloiffcn *A7 F 14 guter (gietcr ///), fo bcit baä geUjiffe. ja *A7F !ßeter bti5paul*A7F
id)ä *A7F 15 oerbcrftid) *A7F bau Wolteftu *A7 F 16 gelaltet E 17 tjit
fehU*XIV am Bande: Sßie mir muffen ju iDorc frib fomcn XIV^ 18 ^ielt, bo (ba ///)
toorb *A7r' ;y fünbiger mcfct) *A7F trotoen /> *A7F 20 ourfblofee" /,' gnob Ci)
gefic E 21I22 jm (i^m E) ja (auc^ 27i>) nic^tä *A7F 22 ba] fo *Ar/F 24 guab CD
au6fc^tal)en BE 25 füIcft] em))finft B Befinbft (iefinbcft E) *XIV ia)f)?Xti (jatjpett ///=),
»nb roiä bic ^craug (Berufe 27) treibe *A7F 20 oHcr iequemeftcn *A'/F ^\\. fehlt * X I V
tue VÜ am Rande: Midi. vij. 27 27 iftjnVita, *XIV 28 erfcüffeft *A7F \)\)v.=
weg *A7F
«t. 39 [20. 3iili] 233
fciub oBgötev. Iiaiumt fngt er \vo\, ba§ uitfcrm I)civcii !aiii got gleich fcl),
bann bic niibcrii got UuiKcn frümtoit finbcii uiib iiit lu'iiigeu. öot bcv tjcvi
Ibritigt fl) nnb fiiibt fi) tiit. Sariimb miift bii nit ber^^agcii, bniin l)c
fdjiiiibtlicfjcr bii bift, l)e cc bic gnnb eiiigcet. yiiiii bcv gv6[t fjaiiffcn gcct
5 bal)iii, bnö er fid) JuiU fdjmiicfL'ii luie aiii fäl^lciti, uiib bmiiad) fol [Ij got
aniicmen. 5hiin. 2)Qnn bte fdjrifft pveljfct got alfo, ba^ er tnegiiemm bie
fünb iiiib lucrff fl) in bou Wbx, alfo miife cö fein. 5petru§ bo er fagt: 3<l
Bin aiu füuber, ha tf)iU er red^t an, eö ift loar, er l)at Inol nrfad), ba^ er
fid) fordeten mag unb bcmntigcn. 5l6er er mii^ nit got I)inU)eg fdjtagcn,
10 fonber anffncmeii. 2)arnni6 tuenn id) mein fünb mcrd unb loirb t)ie fant
Steter unb cnipfinb, baä iä) Ijeluinb louffen »niU für got, ba müfe iä) mid)
erft umbtoven unb nntjer nnb naljer ju jm tretten, bann fo er gcflof)cn fein
hjolt unb tüolt nit bic fünb ^intoeg nemen, fo tüar er nitt jü bir fomuten
unb tiHir bir nad^gcloffen. Tarnmti l)c mcer bn fülcft, bal bu aiu fünbcr
15 bift, unb Ije meer bu Don üiott (auffen U.nlt, l}e mcer bn jü jm tringen folt.
S)arum6 mcrdet bQ§ lool, bann tuie fant 5petcr I)ic tljüt, alfo tl)ünb aüe
gelüiffcu, bic crfc^recfen lior ircu fünbcn unb InoÜen Oon got lanffen unb
ain anbcrn abgot fii^en, ba la§ man nit ab, fonber tret frifd) l)in3ii unb
I)alt fid) an got, fünft toenu man loil l)iu unb !^er lauffen, toerd unb Ijilff
so füdjen an aiuem anbcrn got unb Ijinbennad) tommcn, ba finbt man got
nimmer, glcid) loic bie tollen inndfralücn, bo fl) t)ingcen unb luollcn 6lä'i'>"')-25, lo
!auffen, fo Inirt bie tt)ür jugcfd^loffen.
5hl fagt got: g^ord^t bir nit, baS ift ain @uangcltfc§ loort, bamit bie
fd^ltmc^en gtniffen getroft luerbcn. 'jnfo madjct un§ @ot unferc Joerd unb '
25 oeifud;ung gulben. Scdjt nu tnie er für uns forgct leiblid^, ba§ er jm t)ic
gibt al§ öil oifc^, fo er bod^ an älooljen "^et gnüg gel)abt, unb mod^t jn aud^
gaiftlid) alfo Ool nnb reid), ba^ er auc^ fol ben anbcrn mit feiner boHc mit=
tailen, unb machet jn l)ic ju atm bifc^cr leiblid^ unb gaiftlid^. Scibli(^
1 ?ein IIIo 2 got] got OD frummidetjt D ftomteit XIV27 from^te^t ^ 3 nit
fe/dt nie „lüftu (müft bu Ilf) Bevtrage. 3)on XIV III E 4 ce et bie A'/Fsr Ijngibt
(eingibt III ß). 5!u bcr gtog *XIV 5 fä^liii B XIV 27 te^tin /// te^tein on ber fönen CD
6 ^ann fehlt * XIV gefi^vifft M7 r f)l)ntt)cg *T/F 8 tt}ü *XIV !* foril)tcn -D
gott nit (nicfjt IC) *XIV idjtol)cu /// am liande: SBic mä fic^ Bor gott fütdjtcn foU XIV^
10 jünb (junb E) fut »nb toctb (Wcvr E) ^^e *XIV 11 empfinb] fut *XIV 12 geflogen XI V^
12113 gcfloI)cn Wer, »nb hiolt (Wolt E) bir nitt (nicl)t E) bic fünb (funb E) loeg (fiinWeg ///)
ncmen *A'/F 13 näx] itM * X I V i^ getauffen iJ fütcft] cmpfinbeft i)' 15 mn XIV
bringen DIU 16 mcrd XJV2TEIIIbc mhxi III^ tfion /// t^fin E 18 loßt ///<=
man fehlt* XIV tritt *A'/F jy fic^] biet) *A7I' man tiit tjin -B unb ^er /e/(^< *A7F
19120 tauffcn »nb tticrrf ffic^cn, tinb l)i[ff (()ölff E) fudjc an *XIV 20 ba] fo *XIV
20121 gott nun glcii^ »AYF am Ilande: Matt. xxv. 27 21 bo] fo XIV 27 III go E
giegen 111'= 22 mart E 23 fogt ßf)riftug. gord)t (Sürc^t ///) bii^ *A'7F ba§] bo B
2J gluiffcn] gcttJiffcn /> Ijer^en *A7 F mifer*A7r 25 gulbin 7! A7F27 77/ forgc /7/bo
forg 27«: 26 alä] olfo *A7F genug ^ett *A7F 27 folt *A7F tioUiu 777=
234 *Ptcbiglen beS So'^reä 1522
licrfauft er fl), gaiftlic^ fol er aiii bifc^cv bcv mcnjc^en fein, bann er ^ot
baS ßuangeliiim, unb fol bic atibern leüt Qud^ r)in3Ü bringen unb ba§ xiiä)
6l)rifti mccrcn. ©ctfit, atfo fompt eä: toa man glaubt, ba gibt @ot fo öil,
baS mau nit allain bcu Icütcu Ijilft cüfferlic^ mit feiner Ijab, fonber auä)
intnenbig bricht tjeraufe unb leeret unb machet aud^ reic^ intoenbig, bann 5
aiu fold^cr mcnfcf) !an nit fc^lueigcn, er mii^ bcu anbern berüiubigeu unb
fagen, lüic es jm gangen ift, unb bridjt alfo I)erau§ in» ©uangelium lt)ie ber
*i M,i2fl. 5pfalm fagt 'SBenn bu nun |aft mir ain rotnen gaift gefc^affen, fo luirb ic^
w. 116, 10 bcrfünbigen bciu tnort unb bic fünber ju bir bringen'. 3tcm 'iä) {)ab gelaubt,
barumb l)ab icf) auc^ gcrebt'. S)a» ift mir ain lüunberbarlic^ confequeutia, 10
3lber alfo bolgct f^: SBenu ic^ glaub, fo erfeun iä) got, fo fil)C id^ benn,
Joaä anbern Icütcn fnict, ba mü^ iä) benn rebcn. ©ecfjt, lüeuu ber glaub
noc^ jung ift unb ttain, ba ift audj ha§ gut jüjeiteu ttain unb gering, ba§
tüir foKen lernen got crtenucn unb trugen, unb fo toir nu batjin fommen fein,
Wvi U)ir frei) trutoen, fo !an e» uu§ nit falen. Sa f(^üt un§ benn got öol u
leiblicher unb gaiftlic^cr guter unb mit aiuem follic^en überfc^toeucElic^en
fdjatf, baä toir allen Icüten ^elffen Üinbeu, baö l)aifet bie armen leüt reic^
gema(ä)t, baö l)aifet nun bie ^ungerigen gcfpcl)fct.
®ot fet) lob.
1 menfd^en] tcüt *XIV 2 jott ban onbcve leüt *A'IV fiet^u *ÄIV 3 toa]
h)cnn*A/F ba] (0 *A7I' J man aUen leütcn ^clff differlic^ M/F \onbtx auä) fehlt*XIV
öiüäit tx:*AIV lernt »nb macl)t *A/F bann] ba ///>= 6 \BÜä)*ÄlV er] ber *ATF
7 sangen ^at *ÄIV in ba§ *.\'IV 8 .50. ^jatrn CD «pfotmuS. XIVIII^^ «Pfatm 6 ///<=
Ijaft in mir 27 mW fehlt XIV HI ß tonb XIV27 E toüxi Hl^b 9 oertünbe MVF
Ixemm E gcgtoubt XIV27E 10 au^ fehll *XIV raünbcrlic^c *XIV 12 fatt B
fehlet CD feftelet E ba bis tcbcn fehlt *XIV am Rande: SBer glaubt ber prcbigt A'il'b
13 jung] nett) *XIV ba] fo *XJV 14 trattcn D 27 III^ trauwen XIV III^^ E
unb fo loir] »nb toir ABCD tnb toenn »it E XIV 27 III MjlS unb fo toir bis trutoen
fehlt 27^ 15 ixawm D 271110 txaumn XIV imb £ t)n§ bann nit *A'/r festen C'i>
fe^clen E So] ©0 *XIV IS gefpet)St. «men .•. E 19 ®ot fe^ tob fehlt *XIV
!Rr. 39 [20. 3uli] 9lr. 40 [25. Siuli] 235
40 25. 3uli 1522
%m J»crnion liüu faiit %uoi\ biMii niccccrcn uiib
fälligen slublfifpattcn
W. Mattim Xutljej:?.
^^^fci; fioilifl 3aco6i''3' ^C'3 fcft mau f)cüt bc^cct, ift gro^ gcac^t unb
5 "^^ :^oaiinc» bc» ^HU'obi bvubcr, unb £a(omc jr baibcr mutet, bor unbei
bcm creiitj geftanben ift. 9Jun li^t mau öonn f ant 3aco6 nit meer in 2Ict. «po i». 2
am yij, bann ba§ ju bcr .Cterobcä fjab mit beut fdjtucit getobt, ha^ ift eä
al^. äBie er iu .'gifpauiam tommeu ift gen (^ompoftet, ba bic gro^ iualfart
^in ift, ba iiahen luir uu nicf)tö gerti^ öou bem: etlic^ fugen, cv lig iu
10 grancfveid) ju 2f)alofa, abn fl) feiub jiTV fad; aud) nit getDif3. S)arum6
Ia§ mau fl) ligcu uub lauff iiit baij'm, bann man \vai%t nit ob fant ^acob
ober aiu tobter l)uub ober ain tobtu ro§ ba ligt, barumb gefd;icf;t juen aud)
rec^t bic ba alfo [)inlauffen: baun biclücit mau bie guten rechten )üerd bic
got gc6eüt nachlaßt, fo feit mau büf)iu unb taufft 311 fant 3ci-'ofa, unb ec
IS man geb aincm armen man .fyr. gulbin, ee laufft mau t)in unb berjcret jjr?-
ober Ijunbcrt. Sarumb Ia§ prcbigeu toer ba toiU, lofe ablafe ablafe fein,
lafe raifen toer ba ioil, bleib bu bat)aim. 2lbcr ba§ ift nun ba§ ergft, ba^
man baii t)er^ auf fant 3acob luiE fe|cn unb got fol barueben f)ingcen unb
au^ bcm mittel getoorffen Jücrbcn: bamit gefdjidjt fant ^acob lain eer unb
20 got ain groffe uneer. Xanu er r)at ba§ nit befolgen unb ift auc^ unnötig, er
1-3 3tn fonct (@ont V) 3oco6§ tag, ba§ guangelium aJlatt^ei -u- 6« ttatt ju 3^e[u bie
müter bcr tinbcr 3c6ebci. XIV V 1—3 fehlt C 214 SWelffpottcn. Sßff ba§ (Suä. 5)lott. u
g? ttot ju 3i)eiu K. SStjcr MI 4 tie^tig fanct CÄIV fioOlig Sant V 5 bcr 3ot)Sncä
6' A7F V 3of|anni§ .17/ Solomc bcr Berber (6a^bcr F) mätcr, bie CÄIV V bet] quse
et Cq 6 t)at. aeu CÄIV V 0Ö bem nit (nic^t C) CÄIV V 7 am fehlt BC XIV V
jij. CO. All bann fehlt C gctöbtct CÄIV V 8 oHi (ottc? CXIVb). gßie er aber
in (il)n C) §ijpaniom C Ä'IV V am Rande: eb fonct 3oco6 5u 6öt)oftcl tig XlVb fcinn
(SompoftcU C y nu fehlt C XIV V nüt gcwijg üon. ettic^ XII gcmiiü (gcwifet A7F'')
»on. San C XIV V de hoc iie litera quidem literis diuinis mandata Cfj 10 Jtjoloja C'A7F V
ir fo(^en CA7K F ou(^ /eÄi« C ii mon§ C XIV^ V mon tigen XlVb ttjegen C
h)cl)6 C toc^ffa A:/Fa i2 tobt roffä CXIVV leit C'X/F F J3 rechten fehlt
CXIV V 14 gcbcütt nichts tcft (tofet XIV V) fein, fo (§0 C) fc^ bofi^n »nnb lauff C A7F F
postea ad uescio que suppusititiü lacobü peregrinatiuuem iustituimus t'y San ee A7F V
cf)e C 15 armen /'eA/< CA7F F golbcn C in uiaticum insuinimus C<j JJSJ.]
^rgen 50 gutben C qrget .1. gulbin A/F» urgent fünff^ig A7I'b F J6/;7 Satuntb
loffj vc?6cn (ratjfen V) hjer bo (ba F) miU, bleib bu bo^c^m (bo l^oini F), laffj prebigc toet
bo (bo F) xohü., loffj ablag abtofe fein, ülbcr 6'A7F F 17 ergfte C'A7F F iS got]
Cliristo C'n 19J20 ecr fonb' groffe C'A7 FF 20 ^ot cä CA7F F
236 SPvcbiglen bes Softes 1522
ift iiit aiit got, boy er baii kftatigc imb atn tcolgef allen bortnu ^ab, ba§
ex nit gebotten fjcit, barunib blcl)6 man baf)atm. .§at ober t)emanb atn
gclübt getT)oii, bcr ftee fein a6, bann got f)at fatn gefallen in bcn narrcn=
Ji'cicfen, baiiimb fel)c man, baö man allain mit got tjanbel mit bcm glauben
unb mit bcm nedjften in liebe, fo ift e§ gniig. 5
5hin mü^ i^ aber ain bloc! auß bent toeg ftoffen, ee iä) jü bem
©nangelio greiff. Sa» @uange(inm fiirn auc^ unfcv feinb unb looUenS
bal)in jie'^en, ba§ ft) un§ ba§ (Suangelinm jüfc^Iieffen unb fagen, ba§
(Snangclinm unb fc^vifft fei) finfter unb tuncfcl, berf)albcn fot nmnä tigen
laffen unb ain gcmainen man nit loffen lefcn, ba§ er nit ainn irrigen ber= 10
ftanb I)erau§ jiefje, fonber aüain f)6rn Iq§, lüie e§ ber Sapft, 2Iuguftinu§
unnb bie l)üiligen bätcr auflegen. 9Ufo ^aben fl) un§ jren ga^fer, gifft unnb
trcüm eingefc^encEt unb bie fc^rifft unber bie band gefc^oben. 2)arumb fo
mon cüc^ fagt: bie fc^rifft ift finfter unnb man miife ber bater fprüc^ Jjoben
bie 3ÜerIeü(|ten : ba§ glaubt nit fonber foret ba§ blat umb unb fagt, ber 15
tiater fprüd^ fet)en tuntlel unb aller menfc^en leer unb bebürffen, ba§ ft) burd§
bie gefc^rifft erleüc^t hjcrben. Dann aEain ba§ ©nangelium ift ba§ liec^t:
bcm gebt aEain ba§ liec^t unb ben fprüc^en ber ödter bie finfternufe, unb
la§t cüä) bei) Iel)b nit einbringen jren gifft, bann alfo fagt (?faia§ Gapit. b:
Sei. 5,20 'a3e t)obi§ qui bicitiä malum bonum, 2ßec eüc^ bie jr ^aiffent finfter ba§ 20
Itec^t ift, four ba§ fufe iff. 9nfo bie auä) ber fd^rifft bie ba§ liec^t ift, ba§
■^aben fl) finfter genennet unb jr bing ba§ bie finfternu^ ift, ba§i l)aben f^
!B!atti). 20,23 ba» liec§t gcncnt. 9llfo l)ie in bem (Suangcüo, 'e§ fteet nit in meiner mad^t
eiic^ jiigeben, ba§ jr fi|t jur rechten unb jiir linden', ba fpred^en fl): Irenn
ain lat) ba {)inein fiel, fo milfet er balb in ain irtf)umb foEen, ba^ er 25
mainet 6^riftu§ loar nitt got, bietoeil er fagt, tä ftec nit in feiner getoalt
fold^g jügcben. 6l) bu grober l)impel, bift bu boc^ grober bann ain ftodf,
toiltu bi^ ben fpruc^ alfo !^ert anfed)ten laffen, gelei(| toar aüain ber ort,
1 gott b' bj A7i ba§ c§ ba§ A bo§ er e§ V lj'2 quocirca his discursationibus super-
sedeto, et domi maneto Cq 3 feine C XIV 3j4 bem nattclDertf C XIV V 4 ^anbclt C
5 m nu mit XIV V be XIV» ben C 6 jum XIV jum CV 9 gefc^rifft O XIV V
man e§ C XIV V 9jlO ligcn bis ain fehlt Cq am Rande: Sie fc^rifft ift ttat. A7Fb
§cUe bcr fc^rifft XII 10 Icfecn taffen, ba§ eä nit (nit^t C) einen (aincn F) CXIVV
11 laffen CXIVXII V e§ fehlt V 13 ben boncE XIV» V bend XII gcftoffcn C XIV V
K gcfcOrifft fc^ CA7KF fprui^ C ^abenb ^ i5 glaube C gtouben AYF F tcrent C
fagenn CXIVV 16 feinb C'A'/FA'//F teer finfter CXIVV 17 fc^rifft A7F F
18 finfter^eit C'A7F finfterl)ait F 19 in ir gifft CXIVV ir A7/ capi. iij. XII
20 l)el)ff3t C A7F tiat))fjt F fieiffent iaS böfe gut, finfter A77 21 auc^, bie gcfcfjrifft CA7F F
SKfo bie fcfirifft A7/ 2ll22 ift, ftobcn A77 22 genont C XIV V 23 gcnont C A7F F
in bifeem C'A7F F 24 \\)] Autiehrysippi uostri Cq 25 fo mod^t er CXIVV
mufe B mußte A7/ 26 feine A7F F 27 O homines crassos, et quouis caiidice
riidiores Cq iftmpü CXIVV 28 l^art onfe^enn CA7F F gleich aJ§ loer allein big
ort A77 gtcic^ »ie allein CA7F F baä ort A7F F 281237,1 quasi uero bie duntaxat
locus periculos!e tractationis sit Cq
mx. 40 [25. 3u(i] 237
ba er am mcnfd^en hjevf! tfjiit, folt bcluevcn baS er nit ®ot Ircre, unb nitt
öi( meer anbei ort fjin unb [)er, ais bcr bo er öon aincr jundfratücn geboren
ift unb liget ber juncffrolocu in ber frf)ofe unb fanget initd). fölcid) Uiie ber
nit öit niccr folt ain getuiffen irrig ma(^en unb baf)in bringen ba» er niainet,
5 6t)riftu§ luar nit got. 5Jun niertfet baö iool: 61)riftny »nirbt ouff 3lDal)crlal)
tüeife fürgef)alten in bcr fd}rifft, ntenjc^ unb got. 9hin bic fdjrifft loenn fl)
onjaigt, tüte er gcborn fetj, gcfogeu ijah, ba jaigt fl) an ba§ er oin menfd^
fet). ?ln anbcrn orten jaigt fl) an ba§ er got fei), 2ll§ namlic§ ^joannig. 5.
'^ä) t)a6 maä)t baö leben l^in^ügeben unb lüiber an3Ünemmen': ba rebct er3o6. 10, is
10 gctoaltigttid^ aU got, bonn bie fi^rifft fan nit an aim ort jügleic^ an^aigen
bie menfc^ait unnb gott)ait, barumb miife ft) an ainem ort üon ber nienfc^ait,
an bem anbern bon ber gotf)ait reben. '"^tl» tnenn ic^ bon fant *4-*eter fag, fo
ton id^ bon fant $Paul nit fagen. 3ift ber fpruc^ ^ie tuncEel, fo müfe ber
bil tnntfler fein Suce .j. '6t peperit primogenituni'. 3)arumb an etlichen «"'■ 2, 7
»5 orten ba bie fc^rifft fagt er fei) geboren, t)ab geliten, fei) gecreü|igt .jc. S^a
ift niemant fo tl)umb, er toaifet, ba^ jn bie f (grifft ba für ain menfd^en
anjaigt, bann got fan nit lel)ben noc^ fterben. ^tem toenn er f)ie got ift
unb t^iit lounbersaic^cn, ba ift niemant fo toü, er loaiBt, ba^ er got fei).
3llfo auä) I)ic rcbt er loie ain menfdj, ba er fagt 'e§ ift nit in meiner
20 jnad)t eüc^ fol^l jugeben'. S)a§ aber nun bie fdjrifft tuncfel ift, ba§ foüen
h)ir bem Sapft, ber un§ nit barinn t)at (äffen lefen, banden. Sßenn trir
ober ber fd)rifft loaren angel)angen, fo loaren h)ir be» Iool gelnont, ba§ fl)
an ainem anbcrn ort üon jm rcbct inie bon ainem menfd^en, auff bem
anbern loie Don got, fo loar fl) nun» looI Ici^t. 9hm loiberumb feinb aüain
as bcr Oater fprüd) tundel unb finfter, unb man !ompt Dil leid)tcr burd) bie
Siblien bann burd^ ben Sluguftinum, mä) ^aben fl) gefagt: ber bater fprüc^
erleuchten bic 33iblien. Sarumb ^aben f^ un§ fürgefdjlagen be§ 5Bapft§
1 t^fit, »nb ba§ AV/ 2 ovtft (ort ATFb) ^ijn orten. Qt§ bo§ bo (ba F) C'XIVV
orter XJI ber fehlt XII 3j4 wie big ort bcin gemiffen nitt tjrrig madjen tan, Bnb XII
Quem adraodum lü et similes loci, non ei) erroris couscientiam adigunt C'ij 4 bo§ e§
CXIVV boi bu met)neft A7/ 5 fe^ nit got, atfo mog e§ ber ^c^ig fpruc^ oudj nit tf)un.
9Jän XII sie et hie locus eö pellicere te nequit Cq mni C'XIl' V 5/ß jloe^erle^
toeg C'XIV V am Rande: (5f)riftu§ tnirt tff jloeierla^ in ber {(grifft fürge^atten. XIV^
6 gefd^rifft C XIV XII V am Bande: Christus mesch vn gott XII 7 '^ab, fo CXIVV
8 onbcr O bo§ e§ C 9 Saä rebt er C'XIV V 11 \\)t reben an einem (eine C) C XIV V
12 am CXIV V reben fehlt C XIV V 13 $auti V 14 .j. cop. A//b j« tf|um6]
retusi sensus Cq ITjlS er ^ev geet tn t^üt CXIVV er bie gottl)eit ansengt, bn t^üt XII
18 tott] stupidi pectoris Cq 19 rcbt h)^ C batfix AB bo er CXIV XII V 20 gefi^rifft
C XIVV 20121 ift, be§ fc^olbige (f^utbige XIV'' V f^utbigcn XIV^) »ir ben CXIVV
21 borinne CXIV V barinne XII tefec laffen. SBeü CXIV V 22 fo fietten mir nu baS
iDot CXIVV 23 ainem (vor onbernj] bem XIV V ben C 24 ton einem gott CXIV V
25126 ac inofteusius biblia peruolutantur Cq 25 am Bande: Ser öottev fprüc^ feinb
finfter. XIV^ 27 barumb fe^ tmä CXIVV »apft C
238 5J5vcbigtcn bc3 3nf)ve8 1522
25caTtaT, ba§ ffnmtiM) iiiib bf§ tciifcls hnc\, bn§ fot bic jdjvifft nii^tec^en, in
njeldjcm bod) fniii fpnirf; mit beut anbfvn üticrain !ompt. 'Üllfo [)übcn fl)
nn§ itmtgi'fint mit Hciloorvcii unb Unbcrjpeiiigcn fpriidjcn unb leeven,
bamit Tinbcn f>) iiitS bie fd)vifft ,picictl)on unb jrc flal)fcv, gifft unb tunrfelfjait
eingeben an [tat bcv lioilfnutcn leer, bn§ Ijiiben Iniv ficlfen muffen, ©pel) s
an^ \wx ba fpct)en fnn. S)ar|ii Ircnn fl) fagen, bie öatcr Sluguftinug,
3lmt)i-o. .»riiovo. Jc. .'oa&en bie fd^vifft erleüc^t, bn liegen fl) nn, bann fl)
{)at)en§ nit cvleüc^t, fonbev bie f(^rifft mit ivem atgen liec^t flar gemacht
unb ninn fpvuc^ jum anbcrn get)aUen, boS Qtner hm anbevn fein üar
gemndjt l)nt. ?Ufü ift bic fd)vifft jr feI6§ ain nigen liedjt. S)q§ ift bann »»
fein, luenn fidj bie fdjvifft felb§ auflegt, banimb glaubt nit unb galtet fre^
für ftnftcv ltia§ nit belueret mirbt mit Haren fprüd)en ber Siblien.
S)arumb merdt, bü3 ba§ ©uangelium l)ie rebet bon ßl^rifto aU bon ainem
mennfd)en.
i5o lüLiEen luir nn greiffen jn beu rcd)ten t)au|)tftuden. Sie ^Itiot) i5
ftnd Ijabt jr offt gel)6rt in alten @uangelij§, glauBen unb lieb, bie fein t)ie
aud}. 3v ^ntit gel)ürt baä man got glauben unb ben menfdjen lieben fol in
güttern cüfferlid), unb ba^ ift bag llaineft, barnad) bie gerec^tigfait bicnen
lafe bem fünber, unb ba§ ift ba§ groft, ba§ fic^ ber l)6d)ft nit öerjeid^ fünnb,
gleid) al» arm fd)ein al§ ber groft fünber, ba§ ain jundfrahi foö mit jr 20
frümtait bienen aincr f)iiren, ain Iretjfer man ainem narren, ain frommer
aim fünber, ber rechtfertig bem irrigen. S)a§ ift 1)0(3^ unb bie öernunfft fan§
nit laffen: fo fl) fic^ öor ben anbern bon got begnabet finbt, fl) mü^ bie
nafen rümpffen gegen ben, bie jr nit geleid} fein. S)a§ fel)en lüir fein in
bem ©nangclio nui^. 91u trit '^in|n ba§ fromm lv)el)b ©alome unb treibt 25
ain grob affenfpil unb la§t fic^ bie 3lr)en fün Überreben, bie ba mainten:
e^ f^ ift fein ha^ unb lüir fein fetter, er luirt fl) erkoren, ^a ja nun,
1 ba§ fc^etmcn'bucl) , Mlb be§ teüffetä brccE, bo§ C XIV V librum illum Vulcano dlcan-
(luni, utpote qui cacoilsemonis imposturis refertißimus sit Cq am Rande: Secrctat. XIV^ XII
2 Wclic^e XIV"' üOcrfbVt XIV »tcxtumpt T' 3 umtigefiirt] uelut bubalos naribus circun-
duxerunt Cq mit würvigcn (wün-igen C) toiberjpenftigcn CXIVV 4 3)armit CXIVV
ircn C XIV XII r 5 eingegeien CV ^ngcgefcm XIV leren CXIVV 6 ton qu6=
jtjcie CV »gfpe^en XIV f^iciitDcn XII 7 §ievon^mu§, ft)c fiaben CXIV V ftj (vor an)] fl)§ AB
fl)c§ X/F f5 c§ C'F 7 jS t)abtn \r)t C XIV V 8 \onin t)al<:n iW C XIV V cljgncn C'A'/F F
9 anbcrcn (beidemal) XIV 10 fclber CXIV V 11 atfo fetb§ CXIV V 15 bem regten
f)aii6tftuc£ (Ijau^jtftüd C l)Qufitftud£ I') C XIV V 16 ftuif] Christianismi nimirum et prorani et
puppim Cq ifabm \)X nu (nun F) oft C XIV V (Suangelien C XIV V 17 bj A man
bo CXIV^ man ba F glaube, Dnb bem nei^ften :^elfen \oü CXIV V 18 au\\nüc^ B
Hainet A Itaineft B XII «cinft CXIVV bcin gevec^tigteit CXIVV 19 taffen
C XIV XTI V nit cntjtjelje ber fünber XII peccatoribus se subtrahat Cq 19jW für
ä^ef] (für C 3^e^ F), fonbcr gtcicö all arm f^älj (fd)äijc C fc^e^ V), al§ C XIV V am Rande:
ein ß^vift bient mit aüc feinen gaben anber Icütc. XIV^ 20 |önbcr C 22 »ernumfft C
2.5 begabt ober begnabt CXIVV 25 fjer^ü CXIVV Bona illa Salome per filios suos
subi.iiiala Cq 26 lefet C 27 Bai] coguata Cq feinb ticttern 0 XIV V feine Settern XII
9Jr. 40 [2r,. Siili] 239
ba gibt n jn ain güttc frfjlapcii. 2;ainad) tnnd;en fid) j[)cnc jctjcn ouff
il)encv fcljtcn aiici^ unluftig uub »uivt über bic jlucu ungcfc{)lncf)t: bcn begegnet
er aucf;, ftraffet fi) uub geet hod) fein lieplii^ mit jn umb, bertuirfft f>) nitt.
Sßie nin muter tl)üt, Irenn fit^ ba§ finb unrain modjet, fo \va\d)t fi) bie
s tuinblen tuiber, erjaigt nin mutcrlic^ I)erii uub berloirft boS fiub beuuod)t
uit: 'iJllfo er^aigt fid) anc^ (UjriftuS l)ie bcn ''Jlpoftcin, bo fl; bod) grob
ftraud^clten, bann jr ^tä)t t)ie ain folc^ menfdjiid) grob bing in ben 9tpofteIn,
bnä uit gröber füub fein: bie hioöen I)offertig uub l)od} fein, bie onbern
jornig uub nugefd/Iac^t. 5iun l)Qtt fl) ß^riftu» ou ,^tiicl)fel alfo lafjcn
10 aulauffeu unnb fo grob ftrnuc^tcn, bo» er in jnen Voird ba§ locrcf ber liebe,
un§ jii aim erempel, ha^ loir fpüreu uub erfennen modjteu fein mütcrlid^ä
l)er^ uub liebe bic er jfi un§ tregt, unb boa er un§ auffridjt, ba» loir an
jm {)angeu unb glauben unb loiffen >üq§ U)ir bon jm [)abeu füUen. 2)aun
haB ift bic natut bc§ glüubcnä, haB er fid; bermift auff gotte§ geuaben unb
15 fd)6pft ain guten Inon uub 3Übcrfid)t gegen im uub bcndt ou ,5tüel)fel got
mirt in anfcl)en uub uit berlaffeu, bann ber red}t glaub jlueljfelt nit an gutem
genabigen toillen gotc§. ©ic^ ain folc^cr guter toon ober ain troftlid) 3fiber=
fid)t ober frei) berniütuug 3(1 got ober tüic bn e§ l)mmer neuuen luilt: ba§
t)ai^t aiu (5l)riftlid)er glaub unb gut getoiffeu in ber fc^rift. £)er glaub
20 forbert nit !unbtfd)ttfft, loiffentjait ober fid^erljait, 6onnber frei) ergeben unb
frölid) Uiagen auff fein unempfuubne, unberfudjte, uuerfaute gute. ©0 gar
ergibt, erregt uub erfc^toiugt er fic^ in bie t)od)bcrumpte uub au^gerufftc
gute, bie freuutlic^ 3uberfic^t 311 got, baB er fo mütcrlic^ mit un§ umbl)elt,
bauu er ^elt un§ ha-j inir uit berberbeu: ©uuft lücun mau got anfet)en loill
25 loie aimn geftreugen rid^ter, fo fan mau nit befteen, Inenn man aber f äffet
loie er t)ie befc^riben al» ain genabigen ^ailaub, Ipte er fcl)n lieblidj unb
frcüntlid) ^ie mit ben jungem umbt)elt, ft) ftraffet unb bo(^ nit bertoirfft,
büB erhalt.
1 Sed illis res parü ex sentetia cecidit Gj guten ATI''' 2 bntüftig A'//" Unnb
werben C XTV XII V 4 naW V 5 minbet CÄIV (oinbctn V baxnaä) CXIV V
6i7 am Bande: grober aiilauff d' jüger. XII 8 (jodifcrtig A'/FAT/ fjoiJ^fortig V »nb ftot^
l'ein V Bnnb Iro^ (tru^ V) jein XIV V 9 jornidj XI Vb 'jlio 'Jtun bis ftrou(J^tcn] At
Cliristus nimirü ob id illos ita craße impingere pmisit Gj 10 in l)n C in ^t)nt)n (t)l)n=
ein F) würii XIV V 11 ^um C jum XIV jum F muttcvtii^ XIV V 13 Giengen
XIVV tfin^mC graubtenn C ATi F F roüffjten AT/F F hjuftcn C Ratten Hte« t' AT/ F F
14 \ietmi]ä,tt AB gnab CX/FF i5 f^afft im CA'/FF i6 loerb C'A'/F T' nic&t
»crbevbcn tafjen C an bem guten (gutten C) C XIV V 17 folic^er A/F F ober troft=
lidj XII 19 gutte C gcfc^rifft XIV V 20 forberet XI I"- 21 »nentpfinbebe, tmuer--
juc^t CXIVV g« fehlt CXIVV am Rande: 2Bo3 ein ^riftüc^er gtaiib jcl). XlVb
21123 Tarn deditam et deuotam uoluntatem hominis reddit illa tot prseconijs decantata com-
moditas Dei Cq 22 crrtigt C XIV XII V in fein CXIV V 23 »mfiftett] »mgeet. XII
23124 tnnfe t)anbe[t, tnnb ent^elt (enthaltet XIV V) önnS bal CXIV V 25 ftregen XIV V
ntö in ober XII man aber ifjnn C man jn XIV V 26 be((i^ribenn ift C XIV V genebiger
CXIVV er fo tieplic^ .Y// 27 i)ie fehlt C XIV V tmibgctict C »iligeet X// F Bmbget A'/F»
»m 'geet XIV^ bönoc^t CXIVV 28 er^elt bcnn menjc^enn C'A7P'F
240 !Prebi9len be§ 3n^te? 1522
3liin lücttcr mü^ man jn f äffen jü oiin cj;empcl, ba§ luir and) 311
nnfevni nodjften alfo I)altcn. ®ot f)et t)ic bic junger »ool tjinlDcg fünbcit
Uicrffcn, bo fl) fo grob Uniren, unb I)ct lüol Ütnbcii fngen: @l) id) bin fromm,
ir fcinb buben, t)cbt cüd} l'ou mir. 5ht er t)att fid) bcr gclnaÜ cntl)alten
unb rcd)t gceüfjert unb nimpt fi) fein frcüntlic^ auff, alfo foUen mir unl 5
and) ftcücn jum nod)ften unb gegen feinen fünben freüntlid) unb glimpflich
Ijalten, bann e§ !an !aincr nit balb ou^ ber Joelt louffen, er loirt t)eüt
ainen, morgen ben nnbern fallen fet)en: ba erjaig er fic^ freüntlid;, unnb
bed ba§ jü mit feiner geredjtigtait, hjie ic^ oor bil gcfagt 'ijob.
Tarn, jr l)abt offt gel)6rt ba§, lüie ,5loal)erIat) 9tegiment feinb, qI§ n
gaiftlidj unnb Uicltlid}, ?llfo feinb and) jlnaljerlal) fiinb, aly l)aimlid) unb
offcnlid^. 2)a§ gaiftlic^ regiment regiert mit bem loort unnb fc^rifft, loie
l)ie (51)riftu§ tt)iit. "Sie fic§ aber mit bem mort nit füren )uoIten laffcn, ba
bienet benn l)in ba§ lüeltlic^ fc^lrert, tüdäyi ob er§ gleich nit eingefeljt l)üt,
fo :^at er§ bennod^t jugelaffen unb beftatigt, barmit mü^ man ben bofen 15
luoren, auff ba§, fo man gleich bem l)crtien nitt moren fan, ha§ man i>oä)
atlain bie ^enb inntjolt. 91un bon ben l^aimlic^en fiinben folt jr merden:
fo bn fic^ft ain fünb bie ba ^aimlid^ gefdiid^t, fo fc^toe^g unb bed rod unb
mantcl barauff, bric^ft bu e» aber auff, fo faüeft bn gott in fein gerid)t,
bann bu offenbareft ba§, ba§ @ot allain loaifet, fünft folt bu jn lüaiblid) 2a
ftraffen unb f (gelten unnb nit bertnerffen unb Oerac^ten, fonber giibeden, ben
fünben folt man nit geftatten unnb bennodjt barml)ert5igfait üben, bann loir
feinb aüe auf; bem taig gebad;en, ha t)ürn unb buben inn feinb. 3)ann
luenn mir fteen, ba§ ift aHain bie gnab, fünft ftcet unfer frümbfait auff
ainem ftrot)alm unb feit balb bo^in: barumb toaä gefd)id)t, ba§ nit offenließ 25
ift, bag bcd, Unb nit olS etlid) tf)ün bie ba ItioUen er3ai9en, loie fromm fl)
feinb, menn fl) nur tnol ftinden fünben über bic fünber. Unb ba§ fölt jr
fonberlic^ erjaigen oim lueibäbilb, bann ain Ineib l)at oEjeit jlnen nadjtail,
1 jum C 3um XTV V hiiv bnS ouc^ .YIT aiitfj önS ju Ä'IV V 2 ^ette i>\)
iüngcrn C iiingeven A'/I' F Wog funnc C'A'/F I' 4 9!u] 9icl)n CX/F 9iat)n T be§ ge=
loalt§ C XIV V 5 »fl ridjteä C XIVV fotten B 6 fcünbcn AB fcljnben XII iuimicis Cq
fein gtimpfftic^ m fveuubttit^ CXIV V 9 brft f'A7I'.Y/7b r tovftljn XIV V »ov
f)in G 10 »ic bj 3Hiel)ette^ XIV V 11 njertlic^ C 12 rcgivet C benn Wortenn, »nnb
ftrafft, to^e CXIV V 13 ti)üt, Wie bu f^d^ft. SBenn a6ev f^e fid^ mit ben Wovttcn 0-17 FF
Qui autem uerbi frenos mordent Cq tafjen WÖÜen CXIVV 14 bon ^^n C XIV ^
am Bande: Weltlich Schwert, XII 15 bon nod^ C ba mitt XTV tofcn] rebelles Cq
16 bocö fehlt CXIVV 17 JU ftat* C -17 FF cntfialt -17/ fölt B foUcn C-17F F
am Bande: SBie Wir 6n§ l)olten jöüen gegen einer t)e^mlict)cn |ünb Bnierl ned^ften XIV^
20 ben bu C toe^g C 21 ober nit CXIV V 21:22 ®ie junben C jünbcn -17F
22 bonnoc^ C 3)enit C 23 aü C XIV V ex ea farina cocti Cq geboien C inn]
au6 CV »6 XIV 24 fteet oüoin F frömtcit B 25 ftvof)otmcn CM7FF
27 qui suam iustitiam ex alterius peccatis iienditant Cq f^rc^en tünnen (tonnen C)
CXIV V
■ih. 40 [■>■>. 3iili] 241
bn nin iitati ,]UH'it luntaK ()at, ba fol iimn loubcvlicf) bcdfen, baim luciin niii
iDcib feit, ba liflt c-J oUc», bnö mü^ alUiin au bcv ccv gnugiam haben. \Hiii
man, ob ev gteiri; fc(t, fo tan n bcnnorfjt lüol Iniber aufftommen iiiib norf)
iiiitj feilt 311 Dil binden. 3)anim'b Incil ba§ ba§ fcf)Uie(i)ft glibmafj ift, fo foH
6 uuiii am maiften cev bal)iii tljiiii, loie 'iHinUiy fagt .j. C^oviutt). rij. Xa» ift i.sfov. 12, 23
mm gefügt öon beii t)aimlid)eii fünben. Dhiit fo e§ offenlid) ift unb bii f)aft
cä iiit aiiffgebrorf)eii, fo erjaig and) ha liebe unb Umvue unb ftvaff unnb bving>j
loiber ^uredjt unb l)ilff. So ev abn nit fid) beffevu lodite, ba geljövct nit
ineer füvtev 311 fdfjtoeigeu nod; fdjoucn, ba müB man ha§ Sdjtoevt f)eit()iiu
10 unb aufjtinirlielu. So er fic^ aBer ftraffeu Ia§t, fo biß guebig unb frciiut(id),
loie t)ic got bcn '.Jlpoftelu t^üt. 3llfo loill @ott l)abeu barnil)erliig!ait, abn
bie fiiub jü fterden Joitl er in !ainen loeg fjabeu. Xarumb erftmalv in I)aim=
lid)eu fünbeu ba berf 311 unb l)aubel atfo Uüe got 3h)ifd;en ju uub bir allaiu
()aubelt. So es aber offculid) ift, fo bed unb l)ilff loiber auff aiu mal ober
15 jlnal). So faiu befferung ba ift, ba loor mit bem fdjloert, liaft bu eo aubcv'j,
Sßa aber uitt, fo ftraff mit bem Inort ober mit bem gebeet. jc.
@ot fcl) lob.
1 jroe fovttcl C joiibcvlic^] in günbet^^bt (jimb'l)cit A'/rjiiiibcrl)nit I'l '' S/ TT 2 leib C
tcit XI]' V li;iiic iiiKj limiore et ilextia fama coutontim esse opcirtct Cq (Sc genüg C-V7T' V
3 nb (' iannoä) (' 4 bicluct)!! C bicttjcit -Vi F V gcfcftwcc^cft C XIV^V fcfjmfc^cft XIV^
lljbmnfi .V/ra gclijbmnf! XIV^ .3 man t)l)m (im XfW) am C'.Y/I'» V ccv ann tl)un
r.V/r I' r> Don bem r offcnttid) C XIV V 7 aufigcivodicn C XIV V OringcS C
am Hundt: Offen sütid. XII TIS ut bonoe trug! restituatur operani naua Cq S ^i'fjl l)i'ff
aU »it bu tanft. CXIV V fic^ nic^t C fic^ nit XIV V m\i C'XII^ gel)övt ficf) nit C XIV V
il 'iüxhx fehlt CXI V V nod) \ä)onn\ fehlt C XIV V 10 m^mux^Un C X T V V tcft C
njl:' ubtx bie fimb C XIV^ V 12 in (nach n) fehlt C XTV V 13 jm C XIV XII V
oUaiii fehlt C 14 o6ev fehlt C XIV V öffenttic^ C bcd in unnb V XIV V auff fehlt
CXIV V 15 fo luöt XIV V wcv (' K! bcn Worte CXIV V jc. fehlt C XIV XII V
17 fehlt C XIV XII VOj
Sut^etS SBetfe. X, 3 16
242 ^rebigleii bei ^o'^re? 15-22
41 27. 3iuti 1522
^^rcbigt am (». Süimtng und) Xrimtntici.
I] IBroUcröiimi.
iKüitii. s, 20 5Cmen bka boüi^: 4ßifi aüuubalicrit iu.
D
I^IS cluangclium lecvnct oiii rcdjtcnn unbcrfi^ib -smiftf^cn bcv xcd)kn
ivümtitait luib bev glelj^mnxl), 3ft auÄ) ber ß'Umugcli ain§ Sie bo
(centcii, Sq3 mir biird^ bie loevtf nit fvumtn tcerben. ©ö tnit§ aiii t)ol)cv§ s
fein bann bic Incrc!, S)ann bic ff)nrifel)er gicngcn "änä) bnlier jn niiiem fluten
frommen leben: Täe tobten uic^t, bie 6e braifjen fl) nid)t, 6nbtl)ielten fii^
ber frembben guter, gungen in feljn fdjet)nbarn !(al)bern bal)cer unb Ijetten
audj bcn iiamen bovlion baä fl) tjieffcn ^^f)arifel)er, bivS tft bie adgcfünbertten,
aufege3ogne l'ov beut geuiaincm l)aufieu. 6umma Summarum: Sl) loaven lo
bie boften unb frümbften. 2)ie greifft got an, £)ie er bocf) am »oenigftcn
sDiattii. f., 20 folt angriffen I)aben, unb fügt 'G^y fei) bann ba,5 jr früuimer fel)t benn bie
gfdjrifftgeleerten unb ^U)arifel)er, So Inerbent jr nit in bcn t)imet fommen',
5lt§ loolt er fagen : ©e^et bie Sß^arifetjer füren ein fet)n leben, h)el(!§e§ nl5e=
manbt tablen !ünbe, baS baljbc fl) unb anber leüt maljuen, f^ hjeren ba§ n
7 lirndjcnt B
Ti] ?lliii fiiiifftcu .Sonnentag norij bein ^Cifiteftcii bei- |?fiiig|l:en tias
TOamj.5,2o€iiAiigclium 4l9attlj. U. '€^ fey bann ba^ ir Uicubcn fcüniinci; fein
bann bic fdjrifftgcleitcn' .je.
|^?lä Suaugelium leret ein unberfdjeib 3lDifd§en ber redeten frümmfeit unb
gleit3nerel) llnnb ift aud) ber redeten ein-3, ba-J bo lernet ba-3 un§ bic 20
toertf nitt fron machen, e» muffj ettloaS f)6f)crs fein U'cnn beine luerd. 2)ann
bie ''^M)arifel)er gicngen aud; ba()fr in einem frommen leben, tl)etten nichts,
,5erbrad}en nidjt«, entt)ielteu fid) ber fremben guter, giengen in feinen fc^in=
baren ileibcreu l)nf)er uub t)etteu and) beu nammen barüon ha^ fl)c t)icffen
5pf)arifel)er, baö ift bic abgcfünbcrten ober u^gcljoguen. ©iimma fummarum: 25
e§ h)aren bie bcften unb fritmmfteu, bie greifft gott ^l)e an, bie er boc^ am
OTottfi. r., 2ott)cnigften folt augegriffen l)aben uub fagt '@u fei) bann baä ir Inerben öil
frümmcr fein loeuu bie fd}rifftgelcrteii uub glei^uer, fo locrben ir nit l)ngcen
in \)<x^ K\6) ber '^immel' al§ Inolt er fagen: Sec^t, bie 5pf)arifcl)er füren ein
folic^ fein leben, ba§ bel)be ft)e unb auber (cüt mel)nten, fl)e luürben bo§ 30
V
IG 9lm (S>)6enbcn 27 91(i)ten 27 21 fvum .\7I'b27 22123 am Rande: 3)er
pf)aviioer tterd. V/I'!' :;S' bnii bie iT-''' bnii fit' 27'= 30 fcinä 27<' iiu'ljiioit 2?
*Jh.4i [27.3iilil 243
Ti f)imoIveir() ktljicn. 9Jocf} ftrofft ev ft) f)l)e iinb ©aflt '^iirtuar, fihiuar fac^ «.ntfi. s, 20
id; md), äBa jr nit uit fvihumcv lueibcnt fein' .k. lamit ift mm bic frag
fjingclegt bcr bic bo fageit: IdqB fußen toiv tf)ün für niit liuncf, bnrbuvd) >oiv
fi.'(l)g UH'ibeii iiub fnnnm/ Senn bcit fiic lucrbcn qH lucvcf ,vi viicf gcfcl)lagcn
■•■ Hub bev fiiimbftcn lucvcf aiiffgcl]abcii, Sanimb fnn man tain Wcxd t()iiii ba
bnxd) man bcv fünb gevat, bcr l)clle cntlauffc unb fclig toexbe. SlUenn man
lictjniibia- bnö fagt, fo miift man aiu feljcr fcl)n: Sa fietteii bic jnbcn aud)
Inol l'iiigcn fagcn ,511 beui Ijerrcn: (5't) bn bift ain fc^ev, luiltn bie guten
luevcf nenueiffen ^ 2)a fvagt ber l)crr nidjö barnad; unb berbambt alle Ixieirf
10 frei) büt)in. -JJun tjetten flj mügen fageu: 6^1) mügcn loir burd) bie inercE nit
fromm iDcrbeu, Inarumb f)abcn Inir bann baS gefeli, bnrd) liie((^Cy Unr
gctralueu feiig ^u Inerbcn, So Inir beni nad) leben? Xarnntb fert ber l)err
311 unb fürt ba§ gefe^ ein unb fagt 'Audistis quod sit antiquis. ^x t)abt ^Jimtii. .'., 21
gel)brt, ba5 beu alten gefagt ift: ^r folt nit bot fd}lal)en' .'c. 1)a] Inort ift
!■. l)tl 3U l)od} unb öil ^n tieff benii ha] tiemantC' Verbringen folt, hau bezeugt
nit aüain l)ie ber ^err, Sonber es betiiel)fet auc§ atnC'S tjegflidjen fein§ feI6§
erfarung unb erfüHung, bcnn er fettt t)l)e Uiol tjier ftncf, aly gcbanncten,
töcbeibt ober ^aic^en, lüort unb tnercf, ba niemant üorüber tan, er mnfe
baran fdjulbig fein, afls Jüolt er fagen: 5Jlan mag jr tool fi)ubcn, bie nid)t
3 fotten £ 4 Senn ba i)\)t B
■-•» l)immelreid) beftlien. 5foc^ ftvafft er 1)1)0 nnb fagt 'J^ürlnar, fürUmr fag id^ ai!.uiti. s, 10
md], luo ir loerben nit Dil frünimer fein' k. Samit ift nn bie frag t)l)n=
geleit beren bie bo fragen: äBaö foHen loir t^ün, ha^ Inir frnmm luerben?
S^ann l)l)e feinb alle incrcf niber gelegt bie ber menfi^ t^nu tan, unb bie
frümmftcu Wxd uffgeljaben, barumb fan man fein iuerdt tl)iin, barburd) man
25 feiig Uicrb nnb fid) Don ben fünben erlofe. äßenn man l)el5t baä fagt, fo
müffj man ein te^er fein. So m6d}ten bie aud^ lool gefagt ^aben: ö bu
bift ein fetter, Unltu bic guten tucrrf liertoerffcn'? ?lber er ad)i eS nitt. 9Jn
l)etteu fl)e mügen fagen: (il) mad;cn bic locrcE nit frumm? üBarumb l)abcn
h)ir bQ§ gefa^, burc^ toelidjel tüir getraloen fetig jü Jüerben, fo lüit bem nac§
30 khm'^. Sarumb fürt er bie gcbott anc^ t)n: '2)en alten ift gefagt, 5)u folt maiti). 5,21
nit tobt fd)lügen'. S)q§ tuort ift nil ,511 l)od; unnb bieff, bann ha'5 l)enuintö
tiolbringcu folt. S)o§ bet^ciigt nitt aKcin f)l)e ber ()err, fonber eä belociBet
eine§ t)egflid)en erfarung unnb fein felb» fiihing. S)ann er fe^t l)l)e »not
ft)er ftud t)ar, al» gebancfen, geberb ober ,5el)d)en, Inort unb luercf, bo für
35 niemant über fan, er müffj bo fc^ulbig fein. 3Us follt er fagen: Wian mhdji
ir hiol finben, bie nit tobten mit ben ^enbcn, 2lber on i)a\\] ju fein, nit
'20 cv \\)i 27 23 am Bande: 9tUc IviercE jcinb uibcrgclcgt. A'/Fl' AHe wei-ck iiider-
gelegt. 2T 30 aurf) bic gcfcot qu^ ein J' 31 ju tobt 27'^ 32 cS] er .XIV' V tjctticigtä 27^^
33 ein» tjcgfüc^en 27^^'] tai ciucl Ijcglidjcn meiijcljcnu 27'= 35 joltt] toolt 27'=
16*
244 5l?tebigtcn bc§ Snljvca 1522
J| tiibtcii mit bcn l)cnben, nkr onc joven iiiib l)nf5 fciiicä tuHiftcn ,^ü fein, finin
frcüiitlid) gekvbcn gekn iiiiiib jcidjcn, fid) Itcbplid) in Uuirtcn uiinb lueicfcii
gegen fvainb unb fetnb ju etänigcn, bev ift !oiner nidjt. 3)ci§ leernet bic
cvfarung: la^t un§ ctlnann aincn fcl)ncn frommen man ober Wvih nemcn:
bev evjnigt fic^ fcljn fmiiibtlid; gegen ben, bie in nid^t 3Ü nal)en fein, Afompt s
nber niner bal^eer, bcr jn Oerleftcrt, berfpric^t ober fnnft 3Ü na^en ift, ba
tan cr-J nt)t taffen, er müfe jornig fein. Da gabt er frifd) l)in nnb tierf)affct
nnb jürnet, bann fel)n nernunfft fan nl)mer mcer ba§ befdjiieffen, ha] man
bem befen folt I)oIb fein. S)enn lefet aEe ^eibnifc^e bud^cr au^ unb gcet in
eitr al)gcn crfarnng: ba loerbt jr Bcflinben ha§ c§ allfo ift. S)a§ iüir ntnffen 10
jürnen, ift nit U'ljber bic frainbe, locld)» ain fdjledjte fad) ift, ©0 iftä bod)
löiber bie feinbe, ba ift aiex @ot nit befrl)bet, ba tan fid) nun ftaif($ nnnb
bint nit Ijcraufe tjeben. 9tIfo leget l)ie ß^riftn-S auf? baä gcfelj ''J3Iol)ft nnnb
ftelt ain nrtaljl: 'Iner mit fel}nen SJriiber jürnet, ber ift fd)ulbig beS gerieft»'.
Sü'j get über bie gantje löelt, benn ic^ frag ^ie: toer ift auff erben, ber nit 15
fdjulbig tncr an bem gebot? Jnie InoÜen loir nun in tl)ün, fo Sßir e§ tfjnn
muffen nnnb tünbeu Cu nic^t? S)enu lüir Hinben ben fc^Iam ntdjy auffegen,
hau ift berlorcn, ba muffen Unr an un§ berjtueljfftcn, ba rid)t bid) nad).
2)arumb feinb bie ©cfel} got§ aEal)n oiu fpljegel, barinn loir fef)en uufer
/ neljftcn U 3 ucinb unb frainb iJ IJ fvainb li 16 jni tl)ün B
II] gornig 311 fein, freünbtitd) geberb geben, nit an jüfc^naugen, bcr ift feiner nit. 20
2)a§ lernt bie crfarnng. 2a^t uuS cttluen einen fvuutmen mann ober ein
frumm lueljb nemen: £)er erjcljgt fid; fein freünbtUd^ mit benen bie jm nttt
jü ual)e feinb. ilumpt einer l)ar ber jn Oerfpridjt unb cttloan 311 naij ift,
bo tan er» nit laffen, er müffj äornig fein, fo gect er frifd) fil)u unb Ocr=
l)affet nnnb erprnet ben. Sie Oernuufft fan niemermcr befc^lieffen, ba§ man 25
ben böfjen foü f)olbt fein, nnb lefeen alte Ijeljbenifdje bud;cr u^ unb gcet in
etoer cl)gnc erfarung, fo toerbeu ir bcfinben bas c§ alfo ift, haä ton miiffjcn
jürnen. ^ft e§ nit löiber bic frcüubt {ba^ ift ein fc^lec^te fad^), fo ift e»
boc^ loiber bie feljnbt. So ift gott nit bcnugig an, bo fan fid^ mein fleljfd;
nnb blut nit Ijcrn^ fjeben. 9llfo legt I)l)c ö^riftuä ufj ba§ gefaij 5Jiofi nnb 30
legt ein urtel^l: 'äßer mit feinem brüber jürnct, ber ift fdjulbig bc§ gerid^t§',
ba§ gcet über bie ganzen toelt. S)ann id) frag ^tje: SBcr ift uff erben ber
nit fdjulbig inere an bem gebott? Sßie tobllen h)ir nu tl)ün, fo tnir e§ tpn
muffen unb fünueuä nit? Sann luir fünnen bcn fd;(auut nit ufe fegen, bo
müffj ber3tt)ei)felung fein on un§, bo rid^t bic^ noc^. S)arumb feinb bic 35
20 an 3Üic§nanien AYF^arab an jufcfinouweti c 21 Icvet A'/Fb 23 Ijm übel
juipticfjt, tiii 27 24 fein, loait ev gcljet fvif^ baf)l)n, önb 27'' 29 fid^ atev mein 27"'' lau
ain fljc^ c 311 ()cranfj gcbon :.'" 31 am Hände,: Zünieu. 27 35 am Bande: SBo?
Wir tl)iin muffen ba§ ttiir ba§ gefntj erfülle A7J'i'
yir. 41 l'iV. 3uHl 245
l| gcörccfjcii iiiuib bofjliQit unb k'fdjlicffcii un-3 all unbci; bic Süubcit, bnö \mx
iin-j iü)c[)t Ijcrniifj avbcljttcn !ünbeu mit iinfer f)t(fi unb bcm frcljeii UuUcii,
e§ tomm bann etluaS anber§ barjii.
Tornnti) fat^t er: 'äßcr fnqt feiiiciu tmibci- 'iRi\d)ü, i>a§ fcinb allcrlal)m.iitf)..i,22
5 jovcnfj unb fjafi ,5cl)d)en, bcv ift aber ui)nnnnbc' frei), bann luann id; ainen
foll frainbtlidö anfef)cn bem id) fcl)nb bin, ba» mcrcft man hod) an bcm
5aid}cn unb i^icbcrbcn, ba» baS fiertj nitt ba fci). Tann baä ()evl; (af;t fid)
nit tal)cn, 5onber bri)d)t tjerauü unb bcluel^fct fid) burdj gebcrbcn ober luort.
£)a ift aber Befdjioffcn, ba§ loir aUe öerbamBt feljn, ba§ loir ^Jiaä)a fagen,
10 bog ift: bas inir unä nit^t auf3 grnnb unferö f)erl?cny jnn gebcrbcn unb
jaid^en frainbtlid) unb füfj gegen ijeberman, frainb unb feinb crjaigen. 5hiu
geet in bie erfarung unb fef)et an anbcr leiit unb aud) eüd; fclbg, S)a lucrbt
jr 6efl)nben ba§ jnt nljcmanbt barauf] Ijclffcu tan ^(uB btjfjcm bpfjUnlligeu
l)er|en, baS bic natur bcä mcnfdjcn fo tljeff ift cingcpftautjt. 2n magft bid)
15 tool eüffeiiid) ftcKeu frainbtüid) gegen bel)nen bruber, -ilbcr ha§ bu jm ba§
Ijert^ gebcft, baö fanftu nic^t t[)üu, mad) baraufe, Jdo§ bu tnilb, Wenn bu
bic^ barüber ^erreliffcn foltteft. Tarnmb fan jm nljemantö fetbcr I)e(ffeu.
5hiu bolgt lueljttcr: 'äl3cr ha ju feinem bruber fagt bu luur, ber ift mottu. 5,22
6 on bcit B
11] gcfaij gotteS oltein ein fpiegel, barinn Inir feigen nnfercn fc^Ioum unb bo^ljcit,
20 unb befd)Iieffcu nn§ alt unber bie fünb, unb bag Inir uu§ nitt I)eruf3 arbeiten
fünnen mit nnfer l)ilff unb fret)en Unllen, cS tumm bann cttluaS anberö
bar|ü. Snrnad) fagt er 'äöer feinem bruber fag 9fad)a', ba§ feinb aHertel) ™'i'<i)- 5, 22
3orn§ unb Iiaff^ 'icljdjeu. S)aran ift aber nicnmnt, Tann Inenn id) einen
folt freünbtlid) anfcljen, bem id) fel)nb binn, fo nicrrft man bod; an bcu
2'^ äc^d^en, bQ§ hah f)er| nit ha fei). Tann ba§ f)cr^ laffgt ftd§ nit faf)cn, c§
"bricht f)i)nuf; unb belücifjt fid^ burc^ geberb ober Inort, berBürgt fid) nit.
Tq'3 ift aber ein mal bcfc^Ioffen, ha^i loir Oerbampt fcinb. Ta§ toir 9i'ad)a
fagen, ba§ ift ba§ toir un§ nit fü§ unb frcünbtticf) in ben geberben erjeligen
gegen frcünbt unnb feinb. 5Iu geeub in bic erfarung unnb fet^t baS an
30 anberen leiiten ober an ciiäj felb§, ha§ jm nieinant bo u§ l)elffen fan ufj
biftem bofjUnUigcm ()erl?cu, ha^ ber uatur bc§ mcnfd)eu fo bl)eff Ijugepftoulit
ift. Tu magft bid) trol ftetten freünblic^ gegen beinem bruber, aber ha§ hu
jm ha§ f)crl5 gcbeft, ha§ fanftu nitt tt]uu unb locu bu bid) glcid) .^erreiffcn
folteft: barnmb fan jm fclber niemant f)clffen. Tarnad^ 'toer bo fagt 3Ü
35 feinem bruber: bu narr, ber ift fc^ulbig bcS cloigcn fcür§'. Tas laffjt aud) »»utD. 5, 22
20 bet fünb V ■>! tiiiicvev 27^ fvcljcm -'T 2-2 fag] jogt XIV^ am llande:
Kacba. 27 23 nl)cmont cnticIjiilMgct. 2:omi 27 21 fveünbtlic^en 27<= 25 fid) (tuvtjumti)
nit 27c 27 Ja ift bofi a6cr 27 3t tioßtuiUigcn ^71"= 32 bcinc 27» .3.3 bu bic
glcid) .\7I''' .3.3 am Hunde: Du Narr. 27
246 $tcbigtcn bcä 3a^tc« 1522
I] bc§ l)CÜiid)nt feücvä fdfjiilbifl'. SaS ta^t aiid) nicinnubty oit bic giiab gotte§,
S)a§ er iiid[)t ain unfvnl)iibtlid) Unntt tioim jm geben, %^üt er§ nid^t ben
frainben, fo gefd)itf)t'3 bvä) ben fet)nnbcii. S^'enii Jimnii man bid) gleii^
3lin)nget, bo« bu beut Tied)[ten foEeft frainbttUjd) jü fprcdjcii, 60 ift bod)
bn-J .Cicv^ ni(^t ha, fonbev Um fl)c^§ jtjtnmet, fo fageftbod): bu 5Jan-. SaS t[t &
bnn fdjini liiibev bl)6 gebot, IncHi^S kgveifft Bntjbe fvoinbe unb feinben.
3}onn cv fprid)t: betnen tuiibei', ©0 feinb Unr nun nll bruber Hon ainem
lintter 'iiham f]er fonimen, unb bic gfd)i'ifft mad)t nn§ fo noljenbt gcfljpt,
ba-j flj un§ nllc faiupt ain finifd) ()ai|t, loic ber '^-^vopfjct (5-fai. Initj. foget.-
sci. w,7'C:iniom tuam no (Icspexcris ', unb Fatiie (S)a§ ift ain narr) 'eoü l)l)c begvciffcn lu
aUerhH) fdjantU'ovt, ftnc^, Scftermi^, nnd^vcb, richten, urtailen, t)nnfpvad)
lefter bort.
OTaiin. 5,51 ^Jhin t'umbt ba§ Ictft, ba feinb tnir aber nH fd)u(big an: 'l^^t folt,
nit tobten', benn luer uiel)t auf} got UUjber geboren Inirt, ber licrmag fid) be§
niorbS uic^t 3U eüffern. Gnbt^ott er fic^ be§ Incrdg, fo tan er fid} boc^ ber i^
geband'en nnb licriiiiHigung, fo ]h bem Inerd geraidjcu, nit cntfi$lal}en. Tiann
fo tjeniiiubtö erUnirget ober ertbbtct Untrb, So fagen Uiir: (i-l) jm ift xcä)t
gefc^e^eu, unb bie i'anb^ned^t madjeu ain £l)eb öon jren feinben, ba§ ift
bann allc§ toiber ha] gebot, ©et ft)r)et 3ll)c^t baj eüffcrlic^e IriercE an,
/ feüv§ B -' gctc Jl 7 beitie ^1 9 g[a>)c. ß IS mot^cnt JJ in ®ot
felilt AB eüflcrl^dj B
11) nicmants on bie genaben gotte§, baS er nit ein uufreünbtlii^ inort öon jm ao
geb. S()iit erS nit ben freünben, fo gefi^id)t (i> bodj ben feinben. Dann
»renn man bid} fd)ou glcid) jloingt ba^i bu beincm ned)ften folt fteünbttic§
3itfl)red)en , fo ift bo(^ ba§ '^er| nit ba. Unb itjo bQ§ ,umpt, fo fagftu: narr,
ba§ ift bann fd^on Iniber ba§ gcbott, bann e§ bcgreifft belibe, freüubt unnb
feinbt, Tann e^ fagt: bcin bruber. So feinb Inir nu aEc bruber, Hon einem 21
batter tjerfommen, Unb bic fd^rifft mad)t un§ fo naf)e, baö ft)c un§ aEc ein
3ei.58,7 ftcbfd) nennet, lüie ßfaiaS fagt. Itiiij.: 't^arnem tuam ue befpereriS'. Unb narr
foE f)be begrljffeu aEcrlel) fc^aubt lüort, fütd} unb lefterung, nat^reb, rid^ten,
nrtcljreu, f)l)nberfpra(^, lefterioort. 51u fompt ba§ letft, bo feinb toir aV[t
f(^ulbig an: '1)u folt nit tobten'. S)ann Iter nitt n% gott ttiiber geborn »"
ttiürt, ber Permag fid) nitt be§ morbeg 311 eüfferen. 6ntf)altt er fic^ be§
IncrdS, fo fan er fid) boc^ ber gebanden unb PerUnfligung nit entfdjlatjcn.
S)ann fo man pemantg tobtet, fagen \v\x balb: 6l) cy ift jm rcd)t gefd^eljen.
3?nnb bie lanb§!ncc^t ma(|en ein lieb öon iren feinben. 3)03 ift nu fc^on
ioiber ba^ gebott, Xann gott fragt nac^ bem eüfferlidjen Uicrd nit, er f>)d}t 35
20 gnnbe Sfc got§ (gottcä bc) ctlnal (ein. ban uljemot jo gütig ift, ba§ ev nitt 27
29130 Icftertoort. Slljo ift§ !Ior ba§ h)iv on be gcSott, bu folt nit tobte, alle fi^ulbig feinb, un
mex nit 27 31 jfi fehlt 27 32 cntf(^(ogen :?<
■^7C
9it. 41 127. 3uli] 247
l] ©onbci- ci- ift niii crforfc^cv bei t)er^cn. Xaä ift mm alles jouil flcfagt 'bu
folt nit tobten', ®aS ift: bu miifet lüi)bei- gebovcti iinb niii nnbcr mciifcf)
tücrbcn. ?llfo leget bi§ (yiiangcliiim l)ic bmiübcr alle Uunrf oiiff bic Jvvaq
lOQ§ mau ti)uu fol, baö mau frunuu lueib, bcn bct loic taug bu luelle[t,
5 baft tuie lang bu toitb, geBt almufen, ftl)fft meffen Cber Bott) olle lircljeu k:
So liiftu bod) ain movbcr, bu Oafl'eft beineu fnübet, bu tauft iu uit fraiut=
lirf) anfet)cu, bu fpridfjt jm nit fraintlid) ju, baä fauftu uit uuibgeeu. S)av=
umb ift bel)uc @ered)tigfal)t nt)d)tö, fl) gel)ürbt in bie 1)611.
2)a fomnieu 5tocf) ]\va\} ftuct, allö: 'Si obtuleiis Munus tuum ;ul aram.wntifj. 5,23
lü ZÜann bu bciue gab bringeft ju bem altar uub al§ bauu gebcnc!>3' .?c. 3)a
fciub aber ^luei) ftud, bie bie uatuv uidjt nevmag 5Ü tüu, ^inn erfteu: »uoun
id^ erjürnet bin, fo fol mic^ mein britbcr bexfunen, barnai^: fo midj aincr
nerletjt l)at, fo fol ic^ jm Hergeben, ob er mirfe gleid) nit ab bittet, uub fol
oiii fraintlid) Ijcrlj ju jni tragen, auf baö er midj nit überautluurt bem wniu). .■,, as
IS 9iicf)tev, tuie tiernac^ folgt (baä 311 bi|em (Suaugelium get)6rt, ift uit förmlich
barbou gefdjaibcn, ic^ main, IHngu. l)at'« getl)on, ber f)ot f)l)erinue gfdjuapt,
hjie jr de .spiritu et litera lefct). 'iHbcr büi ift bic maljuuug: ba fciub jr
jtücn, ainer ber ba öerle^, ber fol berfunen uub ab biten, ber anber ber
7 fpric^ft B III gcbcnrf H
i'lbaS t)er| an. 2)a§ ift uu alfo bil gefagt "Xu folt nit tobten' ba§ ift: bu
30 miift iüiberumb geboren uub ein anber menf(^ töerben. Sllfo ligt ba§
(fuaugeliunt Ijeruiber aüc tneg uff bie frag, Um§ mau tl)nu foE ba§ man
frumm »uerb. Sann bctt loie laug bu lüilt, faft loie long bu >in(t, gib
almüBen mie lang bn hiilt, ftifft meffcu uub balti ürd^en toie bil bu Jrilt,
fo biftu bod) ein mörbcr: bu f)affeft beincn brüber, bu tauft jn nit frcüubt=
2.^ lid) aufel)en, bu fprid;ft jm uit freüubttic^ ,5u, ha^ fanft bn uüt uuberlon.
Sarumb ift bein gerec^tigteit nic^tä, fl)e get)6rt in bie ^eü. 3)o lommeu
noc^ jrtel) ftud. '©i betuleri'3 munuä tuum ab altare' k. S)o feinb aber otoui). 5, 23
3ttiel) ftuct, bic tan aber bic uatur uit tl)im. Xa§ erft: Sßenn id^ erluirnet
binu, fo foU mic^ mein brubcr bcrfunen, baruac^ ob mii^ einer berletit l)att,
3" foU iä) jm Vergeben, ob er§ mir gleid) nit abbitt, uub foU ein frcüutlid)
l)erl! 311 jnt tragen, baS er mic^ uit überautunirt bem rid)ter, toie l)ernad) wotti) .=,, 25
folget (bog ju bißcm ©uangelio gel)ört, lüctid)eäi fi)e bar öou gefd}eibcu ijabm,
unb "^alt, ba§ e§ ?tuguftinu§ get^ou l)ab mit gefd^rifft, tric ir be Spiritu et
litera lefeen). 9lber ba§ ift ber fentculi: S-o feinb ir ,]toeu, Giner ber bo
35 oerlc^t, uub ber foll abbitten, Ser anber ber bo berief luürt, uub ber foU
19 an. 53atü6 ift (ift§ c) nun iT tobten, oll, bu ä7 20 legt -T 21 (Suangcliu
uff aüe Weg ^Evnibet bie frag 27 2.j freiiubtÜ(f)en 27^ bu nitt V 30 jm bnä idfiig tocr--
geben 27'^ 30 et§ gtcicf) mir nit 27<^ fviinbtlicl)§ ■J7<: am Bande: SBie Wir etjnanber tier=
gcttc muffen. A'/Fi' Versiinung mit seim ^feincm c) brfiJer. 27 33 lüie ir] bic loit 27
35 foll arbeiten. 3)cr 27''
248 ^'rebigtcii bc§ 3at)te§ 1522
Jl ticvfcvt Uiivt, bcv fül ncvnelicit fvcinbtll)d^ t)on :^cvk'u, Sßenn n gleljcf) iiit
baxnmh gclictcu Inivt. SoS !an bie iintuv min mict) nit tl)ün, fl) gect luol
ba()in unb tn)ttct: cl), Ü)cticr, tiergib mirfe. 'Jlbev >ucim fi) e§ nit tl)ün miifetc,
fcvd)tc nitt bic .'öiinc ober ®otte§ pxm, ©o tf)et jt) e§ 9ll)inmci; Wen, S)er
groE bei- a?clcl)tictt l)mmer 311 3m .fievljcnn ftecfcnn. ©arnac^ ber ba ber= 5
M}({ ift, Ter !an anrf) nirfjt qu6 ficrljen Hergeben nnb glcljc^ tüte tjcner anff
l)eiid}len bat, ©0 Hergübt ber and) i)mä.)l\\d), bau i[t aber nnn nitf;u lior got.
3nnttr).5,23f. 5{un fpridjt ber Sleyt 'Itann bu bein opffer 3Ü bcm altar bringft unb
gebcncfft, boä bein bruber ettnaS luiber b\ä) ijab tf)onn, jo öcrla^ bein opffer
Inir bem altnr unb gee l)iu unb üerfüne bid; mit beinern brnbcr unb aU lu
bann fomm nnnb opffer beine gab\ ®en teji merd '^ie tt)oI: loanu man
fonipt unb Uiill got bienen, ha§ Uiill er nic^t "tiaben, fnr|nmb bn folt liorl)in
bcincm ned;ften bienen, al§ Inolt er fagcn: ©l)d), mcnfdj, iä) Ijab bid} gefd;affen
unb erlofet burd) meinen tobt, ba§ ertenn unb ric^t bein leben batjin, ba§
beinem nadjften nut; unb bienftlid) fei), Ina aber nit, fo tf)ü mir and) nic§§. 15
2BiItu tä nid)t tt)ün ha e§ öon uoten ift, fo lafe e§ auc^ aufteen ha e§
unnötig ift. Sllfo h)itt got Pil lieber be§ btenft» beraubt fein bann be§
nad^ften unb mil öil lieber bur(^ bic finger fe'^en, fo bu on feinen bienft
ettoa§ nad)left, bann baftu an bein§ brüber» nu^ feümig!(i(^ bift.
11] auc^ tiergeben freüntlid; unb tnitfertig, fo er gleidj nit barumb betten Inürb. 20
Toa !an bie natnr uu audj nitt tf)ün. St)e geet lool botiin nnnb bittet:
@l) lieber üergib mir, '^tber luenn flje eä nit tt)ün müft unb fordjtet bie f)ell
unb gottca jorn, fo t^at f^e e§ memermer. S)cr grott bleibet im fjex^tn
ftcden. 3)arnod} ber bo ticrlcljt ift, ber !an auc^ nit Hergeben uf; 'f)ertjen,
Unb gleich mie j[)eiier uff f)eüd)elifdj bitt, fo Hergibt and; ber uff t]eüc^et 2s
Moitii.5,23f.toci^. 2)a§ ift a6er uu nichts Hör gott. ?(lfo fagt ber tej;t: '©o bu bein
opffer für bcn altar bringft unb gebendeft, ha^ bein briiber etttüau Iniber bid)
l)att, fo Herlaffj bein opffer nnnb Herfiin bid; mit bcincm bruber nnb barnad;
fumm nnnb opffer bein gab'. Ten tej:t merd ()l]e luol. Sßenn man fommet
unb Iriil gott bienen, haä IniE er nit l)aben, furjjumb bu folt Hor^tjn bem m
ncc^ftcn bienen. 'JllS folt er fogen: ©l)d), mcnfdj, id) l)a6 bid) gcfdjaffeu unb
erlogt, hiVj cvfcnne nnb rid;t l)inben nad) aH bein leben boljtjn, boa cu bem
ncdjftcn bien. äßo aber nitt, fo t'^ü mir and) nid;«. SBilt bu e§ nit tl)iin,
bo Ca Hon niitcn ift, fo la^ c3 and) fton bo e§ unnötig ift. ^llfo \mü @ott
Hil lieber fcineö bienftu beraubt fein locnn beineä nedjften Ijilff, Unnb IniE ai
20 loillfcrtigtticl) ■JT<' 21 nun bic uatut XIV^ 22 fovcfjtct er bic 27= 23 jotn
nit 27«: .5; joU] »Bolt 27«; .•J2 l)inbcu nocf) /'e/«?( 27 aü fehlt V 32133 am Jlande: Qiott
loil ^o'6cu bo§ tvh bc ncdjftcn bienen. Ä'IV^ Dem nechste zuuor (zu 27^) dyeneii 27 33 \o,
t^unb Wiv 27'^ SBiltu V c3 t^n Ä'IV^
mx. 41 [27. 3uli] 219
I] 31Ifo lüits c(ot Sumtiia fuinmanim, 3)q§ uiiiifcr nacfjftor bnä Inlb
fcl), bamiiff tuir niif bcvj ftc>)ffigift fcl)cii foEcn. 5hiii fcinb üit biiif\, bmnit
h)ir ben noc^ften nacf^tailif} fel)n, 3ll§ \mnn id) fein ncvirf;t nid;t ('cfrfjüfe, \m
irf) Uiol fnn, lunnn irf) in nit frontUjci) Ujn, f)t)Iff jm iiit mit meinem c^id
s unb robt, fo Ln)n idj )djon fein inibei-fadjcv. SBill iä) nnn got angnem fein,
fo müfe id) jntior mit meinem nadjften öevfunet fein, Idci ba§ abex md)t
gefd)iid)t, fo !an id) jm nit moIgfaHen, bann got t)at f)l)c licrlviorffcn bcn
bienft, fo man jm tf)un lan Unb er gcbotten l)at, äßa bem nad)ften nit
jiiuoi; gebienet irirt.
10 5hin feilet an baj IcBen bn§ »üiv 6l)fe T)eer gcfnrt i)abm: toir fein f)in=
gelauffen ,]n fant o^icof^/ tjaben üirdjcn gelmUiet, ^JJkff] geftifft Unb be§
naf)ften Dergeffen, ba§ ift nun gantj nmfcrt. -JUin fagt got f)ie: ®e I)in bamit
bu atn livc^cn bauen- loiltt 3}unb 3)a§ gib beinern 9Jat)ften, äßamit bu jm
biencn fanft. S^ann e-3 Icl)bt jm fnin mad)t baran, ob bu jm gleich ntjmmcr
1-' !nin tird)en balueft, tvo bu allain beinem nad)ften uül^Iid) bljft. 1>a§ la^t
man nun aUc» anfteen. Satumb gefd^üc^t e§ axiä), ba§ f^ nt)emant§ geren
in bie ec begibt, 3)nnn e§ vcüd)t jn nljemonty bic r)ünb, nt)emant§ fttcrft jn
für, bamit fi) fid) eineeven, l)autl)iaen unb entölten mod)ten, bau liolget e§
2 fleiff^geft B 9 ju »oi B 10 ?einb B 13 Ticc^ftcn B 17 recEt B
II] Dil lieber burd^ bie finger fet)en, fo bu au feinem bienft nac^Iefftg bift, bann
2« tocuu bu an beincy ncd)fteu nutj gebrid)ft. ^Ufo iniC gott fumma fummarum,
baä unfer nedjfter ba§ bilb fei), baruff luir am erfteu fetjcn foEcu. 9tu feinb
öil binger, bo man ben nci^ften mit berferet. 3l(§ toenn ic^ fein gerückt
nitt ]ä)\\^ too id) lool fan, fo ic^ jm nitt freünbtlic^ binn, Ijilff jm nitt, fo
binn id) fd)on fein rtibcrfed^er. Sßil id) nu gott angeucm fein, fo müffj ic^
95 öorl)l)n mitt bem nec^ften ticrfunt fein, Sßo aber nit, fo !an id) jm nit
angenem fein. Sann gott üerlüürfft ben bienft bcn man jm t^ün fan, lüo
nitt bem nec^ften ,y°itior gebient toürt. -llu fcc^t an ha^ leben ba§ tcir biti
T)l]ct)ar gefurt babeii: IBir feinb f)l)ngangen jü fanct ^vacob, t)aben fir(^en
gebatoet, meffj geftifft uunb be§ nec^ftcu nergeffen. S)a§ ift nu gan^ umb=
30 gefert. 5hi fagt bcr berr bi)e: @ee f)i)" unb für ba§ bu mir ein firt^en boiren
)üilt, ba§ gib beinem ned)ften. ©t)c§ uff beincn nec^ften, toic bu bem bienft.
@§ leit jm !ein mai^t brau, ob bu jm gletd^ niemermer fein Ürc^en bautueft,
fo bu allein beinem ned)ften nuHi($ bift. 3)a§ laft man aber tje^unb aKe§
nad^: S)a \)ix lumpt e§, ba§ fid) niemaut§ gern in ben eclic^en ftanbt begibt,
35 bann e§ rcid^t jm nicmant bie {)anbt, c§ ftredt jm nienmnt für, bamit man
fic^ entl^olten, neeren unb Raubtieren moc^t. 2)o f)er fom^t e§, ha^ ber bann
19 on meinem bienft 27 22 geriet V 23 tool] wo 2('>' 2.5 o6er bo§ nit ift 27<^
29 geBarte 27<= 32 (igt .A'/I'b boran V 27<' 33134 am Rande: O des j.'imerliclieu
verkeiteii lebes, dus wir von den Papisten geleert haben. 27 35 ftredt uiemant 27^
250 ^kfhiglcn bcS Snljtcä 1522
H bn-i bic l)iitgcct Hub Unit ]\i ciiiu'v l)ür, &x oin biifcc, 3)l)c man boc^ tool
eevlid) iiiodjt ei-jiel)cii. 'JUlfo ^n Ictft öcnuatnen fl) bn§ allc§ jü cvfuEen unb
ftifftcti 3i°i Ictft niit Icftnmeiit imb fnrcn mit bcin Seftnment ,511m tcüfcl.
5)(inimb Unit c\ot fiivluimb Ijabcii, DaS^ bii bem nerfjftcii tl)ueft lunS bu jm
frf)iilbii:( t)ift, DciS jhnfcijen bcm iiiinb biv rcd^tt 311 ftcc, 'OJtit jm tun liebe &
uub tvcloc Icbcft, mit jm tn'viunct fcljeft, 9lber Initi uu§ lucbcr iet)en
und) l)6veii.
^um tinbevcu: tompt uu'iu liil)bcrfarf}cv, bcm foU id) öcrf^cbcu mi)llig,
tompt cv nt)d)t, fo foll id) jm bod) Unflfertttig unub fvniubtiid) fciu, bic \m\)l
matti). 5, 2r, mir 'nuff bem \v<:c\, bnj ift ju bifcm leben fcljn, anff haö er mid) nit über= w
nutUnut bcm vidjter. -^hin loic geet ba§ 311? ter nimpt mid; nit bet) ber
l)nub unub übcrnutUnirt mid) bcm rid)ter, ©oubcv tuanu ic^ für gevid^tc
!ommc, £a erfeubt mein getoiffen, ba§ eä bem ncc^ften nit t)at Pergeben
a»auii.,v:. f. »tiollen Unub l)nt beu groß nnd) jm Ijcriicn ftcrfcii: bas gemiffen Pim bem
ned)ften gefdjLipft übergibt mtc§ bem ric^ter. Ter überonttnurt mid) bem 15
fncd)t unnb ber luirfft mid) bnnn in bcn tercfcr, ba§ ift in baS I)eflifrf)c feür,
bn fomm iä) bann nit t)erau|, bijj baö id) ben Ictften l)aUer be,ia(: baä
gefd)id)t nimmer meer, bann ba ift !apn be^alnng uod) errettnng. Sa fet)et
jr bie ^ol^en tüerd, bie npemanbt tt)ün !an, toebcr baö lucrct noi^ ba§ ge§e^.
1 l)umi B 15 bcr ric^tcv AB
11] ein müiid), bie ein nunu, ber ein pfaff loürt, bem nuin bod) luol ^nPor tünt 20
fommen, fo man bie tücrtf ber liebe erzeigen Inolt. 3ltfo gect ntan ^t)n, t)cr=
giffjt meigb nnb !ned)t unnb ftifft I)inbcn noc^ ein leftamciit uub fert mit
bcm Seftamcnt jum teufet. Darumb lüill gott tur^umb l)abcn, baä bu bem
ncd)ftcn bieneft ba§ bu jm fd)nlbig bift, ha.'^ 3lDifd)en bir nnub bem 3Üm
crftcn red)t 3uftee uub mit bem 311m erften iierfünt fepeft, ober er tuil 25
bid) tücbcr fet)cn nod) l)üren. ^um anberen tompt mein linberfad)cr, bem fott
ti^ Pergeben tüiHig. .^ompt er nitt, fo foII li) jm bod) milfertig nnub
mmtfi. s, 25 freünbtlid) fein, »ncil mir 'nff bem Ircg' feinb, ha^^ ift in bi^em (eben, uff
hai er mid) nit überantp^ort bcm ric^ter. Sßic geet biff] 311? @r nimpt
mid) nit bei) bcr f)aubt unb fürt mid) für ben rid)ter, fouber ioenn id) für 30
grient lumm, fo erfcnnct mein geloiffen ha^ c§ bem ned)ften nit t)at Pergeben
iüöüen nnb t)at ben groE noi^ in jm ftedeu. 3?a3 gcmiffcn gegen bem
mQii[).5,25f.nec^ften überantmort mid) bem rii^ter, ber übergibt miit) bem fnec^t, ber
hjürfft mic^ benn in bcn terder {ha'^ ift tn§ ^ellifd) feür) bi^ id) ben minftcu
^eEcr be|al, hal^ ift einig, S)ann bo ift fein ab^atuug \wä) errettnng. ®o 35
20 9Jiün$ bic bie ein 1'"'' 21 baf)t)en 37"= 22 tneflbt 27^'" mogbt c mcflt I' 2.3 511
bcm 27c 25 am Jiande: SBir foUc f|ie ct)n§ tOCl'bc. A'/F'' 21) am liandc : Dem richter
iiberantwurtten. 27 30131 für ba§ gerieft 2T<^ 32 groÜeii 2T 34 m\i) bann 27
tn§] in boä 27 V fcütner, \a lang tii^ 27<^ 35 cwiglifd) 27'^
9ir. 41 1^7. Sulil 251
i] Xcim bic lucrd iiit boii bcii l)crljcit gctljoii 'JJindjeii aUain f)Ciicf)(er, bn§ gcfe^
bcqtücljtflcr, loie foll id) jni beim tl)iin ^ 2ü mii^ icf) ticibambt Kn)n^ '•^Ufo
t()ü jm: fnUc l)tn 3Ü (Sf)nfto, SBon bu nlfo bcn cireüll fiiHcft, Uniib fnge:
')[ä) mein c[ot, bcin f^efc^ ift mir nun aiit Sv^jcfict loorbeii, Tavbiirdj cr!eiiii
■ id; boy id; niii uerbürbcn, ueilorcii mciild; fei). Q a,ot ()i)(ff mir nun. I)nrd)
bcn glauben gibt bir bann got ben goift, ber Iminbelt bir bein 'ijtx^, bo§ bu
beiucu ncd)ften l)inbcuad; fein fnnfft nnb frniubtlid; luirft, bn^ bu bcndcft:
\'ld; il)l)C, Ijcitt fi) mcl)n got cr,5aigct, unö meer Hergeben bann id) immer
meer öergeben fan, marumb tnolt ic^ nit and; lütbcrumb mcl)nen nedjften al)n
1" Inenig hergebend 3)arübcr ift unn bay lucltlid) id)ltiert unb folbt f)ie ain
frage in bem C^'uangeüo (Sntgegen, Unb ift bie: foll ic^ bergeben unb nidjt
jürnen, nit tobfdyiageu, Uiie fol id) benn ftraffen? bann fol id; ftraffen unb
bou fd^ttert fnren, bic büfcn tobten, fo nin^ ic^ l)c jiiruen. 3)a§ muffen
tüir banbten, benn bau ©uangclium lafet fi) l)ie alfo anfeljen, aU iuolt c§
IS bau lücltlid; fdjmert gaul; umbftoffeu. Ja lernet: GljriftuS vtft f)if "'it g"ift=
lxä)ex leerer, ber aüain bie gelnljffen furbt unnb leert f^, Inie int Ijafe, 5J{el)b§,
3orn§ in un§ ftectt, nnb loie fl) bifeg alles follcn lo^ Inerben. lag ift fein
6 ticrhJäbcIt li 7 fciifft B 9 mc^ne AB 10 ftolbt B
ii]fed)t ir bie ljo%n loercf bie niemant tt)ün tan, Ineber locrd noc^ gefa|. S)ann
bie \vexd mad)en allein lieüc^ler uub glciffjuer, bau gefa^ mad)t aüeiu t)er=
20 jioeifflen. Sßie foE id) jm bann tl)nn ? fo muff,] iä) öerbampt Inerben?
?llfo t:^iin jm: ^aH l)^n 311 ßl^rifto, Itienn bu alfo bcn gratoel futcft unnb
fag: 9td; mein gott, ft)d^ bein gefat, ift mir nn ein fpiegcl hjorben, barburd;
crtcnn ic^ ba§ id; ein tierborben unb ein licrloren menfc^ fci). D gott nu
l^ilff mir. 3lIfo burd^ ben glanficn gibt bir Sott bcn geift, ber berluonblet
2.-. bir bein l;crt;, bü§ bn l)inben nad) beinern nec^ften fein fanfft unb freünbtlic^
mürft unb baä bu bencfeft: 3ld; fl)c^, [)att fid; mir mein gott alfo crljeligt
unnb mer bergeben lüanu ic^ l)emermcr tiergeben fan, toarumb tnolt ic^ auc§
nitt ein toenig bergeben meinem ned)ften'^ 3)arüber ift nu ba§ tocltlid^
fd^mcrt nnb fallet l)i]e ein frag l)u: ©ott ic^ bergeben, nit ^ürnen, nitt tobt
3.1 fd;lat)en^ älMc foll id; bann ftraffen? .$ßcnn ic^ ba§ fc^tnert füren foE
unb brl;n Rainen, fo müff^ id) ja jürnen.
Sau muffen Inir l)anblen, 3^ann bau (Fuangclinm la^t fid^ l;l)e alfo an=
fe'^en, alg luolt es ha-i tüeltlid^ fd;toert ganlj umbftoffen. So Icrent : (il)riftuu
ift '^t)e ein geiftli^er lerer, ber fürt oGcin bie getoiffeu unnb lernet ft;c, h)ie bit
:t5 ^affj unnb neib§ uub jornS in jn ftcd, nnb Inic fl;e§ foüen to^ locrbcn.
19 allein feldt V glcljtfjBner V 21 t^u A'IVb gretocl V am Bande: Was dz
hcriz thfit das mit dem gesatz recht troffen würt. 27 24 am Bande: SBie Wir W^ber geboten
WcTbcn. A'/fb 26 gebcdtft 27" 27 n^mmcrmcr V 28 ned^ften? ft^ctoiber fd^cint nun
fein bo§ tocltlid^ 27 20 »nb nit jil tobt 27" 33 am Bande: Von de weltliclie scljwert. 27
35 nit Ijafeä V ftccft -Vil'i'i'rl'
252 <}.Ucbigtcn bc-3 3at)vc« 1522
II nmpt, bomit cv 5lUaiii 311 [djaffcn 1)01, bavumti ift er niid) !Lnniiu-u uiiub
l)at ci- mit beul Joeltlidjcn fdjlncvt uidjtS 311 t^im. Sarumfi lafet ex bog ben
fuvcu UicWjcm r§ ticlmnicn ift, 6v ()inbert c§ akr nic^t, cv f)c6tä nitcf) nit
üiiff. 9hin bic lecve ßljvifti gct nit in alle t)eri!cn, ba§ mnljftc tait bk\)bt
l^erouffen: »ueld^cm bn§ Itiovt 6()riftt jn^ l)cvl!c fclbt, bic für 90t faüen unb &
rnffcn in an, ba§ er in I)clffe, bic fcinb nun fromm iinb bürffcn bc'3 lt)elt=
Mjm fd;>iiert gar nidjg, bcnn fl) lucrbcnt geregiert mit Dem »uort got», 3tber
bic baa limrt nit fal)cn niib oufslDcnbig übet Ic6cn. ©0 muß man baS tDcIt=
lic^ fcf)>iicrt füren, alfo müfet jr mm lernen haä ain Uiett(ic§ füvft ober bem
baö rcglmient tirt'oIf)en ift, ©ol oiid) tl)un al§ bic ba l)k fcinb in bem 6uan= 10
gclio begriffen, 5iid}t ^ürncn, nidjtt tobten, tnie foEen ©1) bann ttjnn?
S)tc bo§ fc^lnert fjabcn nnb o6cn an fi)|ien, bie fitzen an @ot§ ftat,
ba trifft c? \x amftt nn nnb cnjljetjcn fi) ba§ (fuangcliiim aud) ,511 ^iä). Sa
foEen fl) fein fel)n frainbttl)c^ jm f)er|enn unnb iuilfertig unb fenfftmutig.
•Dftcn loen e§ ba§ 5tm^t antrifft, S)a fotlen tcir ernft fein unnb fraibt)g jü 15
gret)ffen, !aine pcrfon anfcf)cn, er fet) fd^on, 3{et)dj, geUmttig, geleert, frainb
ober fcijnb, nid;tu augefe^en. SaS fe()en luir nun in '9Jiol)fc, ber ain folc^
frninbtlidj menfd^ Inar al§ !ainer l)e geloefcu ift, ?Ufo aud§ ba§ er ^in ft)el
2.!inoic32,32unb Begert au^ bem Uiä) (6jo. jjjii.) S)c§ lebenS getiMct tncrben, bomit
6 bc§] bj A ba,5 B 11 foücubt B 15 ©ticit ß /,9 be 9J}oife§ iüi^ ^ß
II] 2)0» ift fein ampt bamit er jufdjoffcn f)ot, unb ()ot mitt bem lueltlid^en 20
fd^toert nid^tg 3Ütf)itn, fonbcr Ioff3t§ bie füren ben e§ l^efoKien ift. 5hin bie
leer geet nit in ollc f)crt.eu, baS met)ft tet)I Bleibt bouffeu. Denen e§ aber
inä ()cr{5 fallet unb bic für gott falten unnb rüffcu l)u au, ba§ er juen ^elff,
bie fcinb fd^ou frumm unb bürffcn bc§ loeltlidjeu fd))riert§ nit, bann flje
incrben regiert mit ben Irorten. 5ht bie baS nit fa[)cn unb u^U)cubig übel m
leben, bo müff3 man baä >uclttic§ fd}lücrt füren. 'Jllfo müft ir nu lernen,
ba§ ein tocltlic^er fürft ober h)ie er fein mag, bcr ba§ toelttic^ fc^lncrt fürt,
ba§ er foll aud^ t^ün al§ bic bo l)l)e feinb, nit 3ürnen, nit tobten. äBic
foüen fl)e bann tl)ün, 2)ie ba§ fc^toert '^oben unnb oben an fi^cn an gotte*3
ftott? bo trifft e§ ir ompt an: Hüben 3eü(^t fl)c ba>3 ©uaugclium ond; 3U so
im, bo fotlen flje fein fein, freünbtiid; im '^er|en, barml)er|ig unnb fenfft=
mutig. Oben Inenn e§ ba« ompt an trifft, fo fotlen fl)e eruft^offtig fein
unnb froibidj 3uid;meiffen, uid)t§ angcfcl)en, er fetj freünbt, fel)nbt, fc^on,
retd}, gelert. S)a§ feigen toir in 53iofc: ber tt)a§ ber freünbtlic^ft mann, bcr
2. «oft 32, 32 bo t)e getoeft ift, alfo aud}, bo§ er ^l)n fiel uub bcgert ufe bem bü(^ be§ 35
23 in ba§ Sr^ 23 nic^tä 27<= iiic^t V 28 t§un Wie ()ic geln-t ift. nit ,5Üvncn, 27
29 am Bande: SBie bei gcloatt bj f^ltjctt füicn fol. A'/Fb .30 ant^ fehlt XIV^ 33 ftel)=
big A'/Fb froljbig V ontiefc^m 27^ anjcljcn V 34 rcicfj ob' gclcvt 27 in fehlt 27b<:
am Itande: 5Dioie§. A'/ri" E.\o. xx.\ij 27
mx. 41 [27. 3ulil 253
n nur bon [)miffm cievntcn tniiibe. 3ef)ct lvia§ bciy nit ain f^ctjii, fufj, fvatiibt=
lief) inciifcf), ber jüm Scüffcl lüolt faven imb an Icib unb an fccl öerbambt
fein, niiff ba§ nur bcn {jauffen OcrfrI)onet fönrbc? Vl6cr bie »neil er jut
IKcginu'nt limr unb jm bic okrfnit Hon gut gefalit, für er p unb crfcf^lng
■-. brcl)tau|ent llnnb Hcrfiirf^t, ob er baniit bcn ^oren 0)ot§ nttüenbcn unb süfür
fouimen m6cf)t. iHlfo ti)d lUid) *4-'^i"tuc'. ^hiuIuS ber luar anä) beraibt fein
l)ail unb fcligfal;! für bic fcinilnng bar^ügcben, Inie bann nb JRo. ij. wöm. 9,3
P)efd^rl)l'cn ftcct .j. (5t)0. H. 5l6er ba er jnucn luarb, bei] ber 311 C^()orint()
fel)nc ftüfmuter genonunen l)et, bo fd;rib er fo nin Ijaiffe unb ftrenge (vpiftel
lu l)in, aU er nod^ l)e get()on '^at unb befnlrf) ba§ bifer bem 2eüffel gegeben 1. stur. .1,5
Unirbe, auff baö ber gaift öon Pnity gcridjt ertoft tüurb. 5l(fo f)at audj
Xaüib unb bie oubreu gct()ou, ber ift nun Dil im Seftoment, bie t)aben
bau fcf)lrert gefurt geftreug jm ampt unb ijahm bie leüt f)l)ngc>üürgt toie bic
l)uuer Unb feinb bod) uid)t§ bcftcr luenigcr feufft, milt unb fraintl>]dj geliiefen
ir, im Ijerljen. 31uff ba» jr faffen miigt, äßoU toir un§ nemen ain grob 6j;em)jel
barinn irä greljffen folt, lüie man fidj jm 3{cgiment l)altten foE. 33ilbet
eüd) für (5ücr§ lanbS fürftcn fdjilbt: S)a§ [)at unben ain toclifj unb oben
ain <Bä)'ivax^ felb llnnb ^luai) Sc^lwcrtt, t)k begrcljffen
1 nun B 4 jm bic -;1 in bie B
ii| leben» gebilgt jü lücrbcu, bomit nun bem l)auffen get)olffen unb gerotten
■M Unirb. i£ed)t, tuaö hah uit ein milt fuß frcunbtlid) mcnfd), ber bo jum
teüfel »uolt faren unb au Itib unb an feel Derbampt fein, uff ba» nun bem
l)auffen uerfdjont luürb '. 5U'er bo e§ bie oberfeit anlangt unb er jüm
regentcn gefeljt toarb, für er 3Ü unb fc^lüg breijtaufcnt tobt, bo mit er beu
jorn gotte» fenfften modjt. 3llfo t^et auc^ ^4-^aulu3, ber inolt aud; bereljt
2.-. fein f}el)l unb feligtcit für bie famluug bar 3Ü geben, loie Inir ah 9lomono» .ij;. Müm. 9, 3
gcfc^riben t)a6cn. -^Ibcr bo er innen ioarb, ha^ bei 3Ü ßortnt^o fein ftieff = 1. »ov. r,, 5
mütter genommen !)ctt, bo fd)ri6 er ein folic^ ^cljffe unnb geftrenge (Spiftel
al» er no6) nie getl)on l)ett unb befald^, bas ber beut teüffel überantlnurt
lüürb, uff ba§ ber geift erlogt loürb öon bem geridit. %V\o t^et auc^ ©aöib
30 unb bie anbercu. 25er ift nu öil im alten teftament, bie bo ^aben ba§
fc^lnert gefurt uBlücnbig geftreug in anmat^t unb ^aBen flje gerieft tüie bie
iungen ^uulin unb feinb bod) fein fenfft unb milt getnefen im l)er|en.
Uff ba» ir nu merden mod^t loie man fid^ galten foE im regiment, fo
lüoHen inir für un§ nemen ein grob ejempel. 9lempt eüd) für be» i^ütften
35 Pon @ad;fen bilb, ba-5 l)at unben ein P^eiffj, oben ein fc^lüarl^ felb. 3tu bic
felb äeljgcn an loic man fid^ galten fot im regiment. Unben ha man ha^
19 ^auffcn geratten V 23 toorb, ba für V bre^uiibjWen^igtaufent 2T jü tobt V
35 für bic iuben barjü 37 31 gefurt fehlt XIV^ \n alter mai^t 27 34 am Rande:
^tuBlegung beg bilbä bc^ gürften »on Sac^jen. ÄIV^ Wie mau sich im Regiment lialteu soll. 27
2r,4 «prcbiiitcii bc-5 3nf)ve? 1522
T] ^e infiBiiiüu? huciö ^araiiic.
^JHt bem fjcfft bai Uiel)ffe, mit bcii ffii|cn bQ§ fd^toor^ felb. 9hin bie
i)al)bc felb jaigcii an, tuie Titan fid) in bcv oberlait '^altten foÜ: Unben bn
man ba-5 fd;liH'vt bet) bem f)cfit l)at, fol man fel)n \w\]^, frainbtlid) unb
Imrmmiieilüfi im ()exl^cn fein: £)a« Bebeüt ha§ tueljffe felb, barinnen bie 5
l)efftcn fteen. Oben ober in ber gelimlt fol er bie fpi^en jm fd)liun-l',en Uclb
l)abcn, hac> ift er foÜ ernft nnb Streng fel)n, graljbig 311 fareu nnb ftraffen,
2)amit ben fünber geleert. Somit bog \t) rott fein, bo§ man bomit ^ouet
Unb blnt üergeüfjt, benn alfo (lot ^JJiofe«, ®abib unb bie nnbcrn bife fc^ttiert
gefiirt [m Ineifjen felb mit bem l)efft, mit ben fpljtien im frfjluar^en: feinb w
fein milbt, ©enfftmiitig im l)cr|en gcluefen, crnnft, Strenge unb gered)te fm
ompt Unb glnalt mit ber ftraff. 'Jllfo foU ain lüeltlid) man aud} tt)iin:
fhia er ainen bijfien menfd;cn fid)t, ü'er bem »nort gotö nit 311 t)üren \mü,
S)o fol er beutfen: -lläi Inie gern luolt ic^ öor bem fterben, loenn e§ fet)n
fünb. (yr bat ain fecle, ber !an id) nii^t l)elffen, er fiirbt fo ain SBö^eS 15
leben, flaifd) unb blut ift .ju bofe an jm, er tan ben leib nit unber ben gaift
3Hiingen, unb alfo legt er bie baibc auff bie hJoge unb flj^et toa§ meer
mijget. So befljnbet er haä ain leidjt bing ift, inenn ber leib ftirbet, Unb
ain gro| bljng, Inenn bie feel ftirbt, 3}enn ber feelen fterben ift eloig, be»
leibe» aber ßeitlic^. 3)a müfe er benden unb fagen: 'Üä) fljl)e tnie moc^t bein 20
1 darunter derselbe Bolzschnitt wie auf dem Titel
II] fdjtoert []ati bei) beut f)efft, foü man fein lüei^, freünbtlic^ unb barmt)ei-|ig
im Ijerljcn fein. Unb baä man» freiinbtli(^ meQu boa nmn tt)ut, ba» bcbcütt,
bo'ä bie Ijefft im lüeiff3en felb ftonb. Dben im regiment fott er bie fpi|en im
fd)tüar|eu felb füren, ba§ ift ernft, bapffer unb ftreng 3iifc^mciffcn, bormit
ben fünben gemert Inerb eüfferiic^. Unb ba» bebeüteu bie fc^locrt ba§ fl)e rot 25
feinb, bog man barmit 3ul)ato unb blüt üergie^e. Sllfo I)aben 5Jtofc», S)abib
unnb bie onbcren ba§ fdjloert fein mit bem l)efft in bem loeiffen felb gefürt,
feinb fein, feüberüd), milt unnb freünbtlic^ im t)ertjen geUiefen unb l)aben
bie fpi^en gefürt im fd^marlien felb, ba§ ift feinb ernft^afftig unb ftreng
getnefeen im regiment. -illfo foE ein toeltlid^ man aud^ t^un: So er einen 30
bbfeen menfd;cn fl)d}t, ber fid) mit ben Porten nit Initl regieren laff3en, fo
foU er gebenden: 'ilä) gott, loie gern loollt id; für ben fterben, loenn e§ fein
fünbt, er ^at ein feel, ber fan it^ nit ^clffcn, er fürt bar3Ü ein bo^e§ leben,
\k\))ä) unnb blüt ift 3Ü bo^ an jm, er lau ben leib nitt unber ben geift
3luingen. Unb als bann legt er bie beljbe uff bie Umg unb fl)d)t Ina» mer 35
lüigt, So Beftubt er ba§ e§ ein leidet bing ift, Inenn ber leib fterb, ein groffj,
loenn bie feel fterb, bann ber fterben ift einig. So muff 3 er benden unb
21 l^att] f)ai 27^ 31 vcgniex'cn 27^ am liande: Eins oliri.stliclion ricliters gemüt. 27
I
mx. 41 [27. 3ulil 255
1] feel in ain fdjlocr 9cvirf)tc n^tty fnUcii, Sl)l)c tuie bu Urvbcvten modjft, auff
bnö nid)t bctii fiirib Uunjtter ciiibvcc^, So iiiiiß td) bir beiii leib aufj.jiefien
iiuiib jclKii. 3cl)ti'mol id) biv bcin IciO nic^t crvcttcn fan, 8o inufä id;
fdjaluen ha'ö jd) ber fcctcii l)elffeii. 2)Qvtiad) foll man frei) 311 faven unb fl)
;. über bic tliiu^eu laffen faUeii, bnmif beut ,^orit föotu unb feinem qerid;t 311
lunloiiimen, ben fenfftniiitificn, Une 'JJloiev tljet C^-ro. j'iTij: S^iVj liaifjt bann j i'iüjf 32, äeff.
bie fdjuiert mit bem l)efften nnben jm tueiffeit, oben mit ben fpiljcn jm
8d)lunvlien felb svfiivbt.
yinn ift ev and) fein, ba-j bie f(^luert in ain anbev fallen, gleid) ob
10 Qin§ ben anbcin lüorcn luolt, bamit cv angeialjget, bag ain Üitd)tter !lüg unb
luel)f5 foll fein nnb fel)en, lua er bie geftvenqfait beö redjten-j meffi)gen nnnb
temperieren nuifj, nnb ain red)t boy anber anffl)ebet. yüdjt al^cl)! prucebieren
3m ftreitten, fnnber fel)en inaa red)t unb bl)llid) ift, nnb fel)cn löie fl)d) bie
fad)e l)iu fiigen nnb fd)iden lüljU, ba fol er fl)d) l)l)nlenden. Sicmbtt ain
IS (?rempcl: bie junger 'JJiatl). i;ij. T.t5 l)erren ^ürriiben be§ 5abat^ö bic 6el)ern suinm). 12, 1
nnnb offen fl), ba fl) burd) ba-i getraibt ginigen. Tum lüar bcr ©abatl)
geboten jü fel)ren: ba rid)t oin» baS anber auf. S)arumb entfd)nlbiget ber
l)err bie junger gegen ben 'l^barifeliern nnb faget: 'ber Sun be-S menfd)cn ift w-uto. 12, s
7 ben l)i'fftcn II U) bcm aiibevu JJ i:> ftveittcn, jii jiinbcv All
i\\ fagen: ?ld) fl)d) luie nuid)t bcin fccl in ein gerid)t fommcn, fi)d) tnie bn Per=
20 berben mod)teft. Xarumb uff baö bie fünb nit lueiter l)nbredj, fo müff^ ic^
bir ben leib n^ 3iel)en unnb fcl)en, feljutemal id} beinern leib nit l)elffen fan,
ba§ id) bir allein bie feel errette. Unb alö bann mnffj man frei) ,5iifd)lagcn
unb über bie flingen fpringen laffen, ba mit man bcm iorn unb bem
geftrcngen gerid§t jübor fumm, luie 5Jiofc§ t^et (Sjobt .iiixy. S)a§ ^e^ffät 2. »loie 32, 28
2r, bann bie fdjlocrt im meiff^cn unb fditimrljcm felb gefurt.
S)aä ift nu anc^ fein gemacl)t, 'bai> bie jlücl) fd)lnert gegen cinanbcr
fallen, gleich Une ein§ bcm anbcren moten inolt. S)amit ift angc^eljgt, ha^
ein rid)ter fein lücifj unb fliig fein foE unb fe^en, loo man biffj ftreng
gerieft temperieren unb majfigcn mnffj, ioic e» rcdjt nnb 'biltic^en ift, unb
30 fe^en tno ein rcc^t inö anber fallet unb cin§ bas anber ufft)cb, unb nit
allct}el)t procebieren fecunbum ftrictum iu§, fonbcr fel)en toa§ red^t unb biHid)
fei) unnb fcl)cn, Ino fid) bie fad) ^t)n fd)icEcn luiÜ, bo foU er fid) l)l)n Incnrfeti.
5!ement ein (fjempet: 3)ie iiinger beä l)crrcn jerribcn am fabbatt) bie ül)eren!U!attij. 12, 1
unb affäenb§, bo f^e hwxS) "bü^ getrcl)b giengen. 5lu loa» bcr fabbatl) gcbotten
35 ]ü fel)ren, bo ^iib ein rec^t hai anber nff. S^arumB cntfc^nlbiget bcr l)crr
bic iüngeren gegen ben ipt)arilcl)creu nnnb fagt: 'Ser fün bc« mcnfdjcn ift ein iBiatti). 12, s
24 Sjobt an bcm 32. V 28,29 am Rande: Wie das zu teperiereu sey. 27 HCi iungcv
A'/ri) am Bande: Matt. xij. 27
25G qjtebigten bcS ?(nl)rc§ 1522
11 oin \}cxt aiirf) bc-? Safiots'. äßie »uol bor ©afiat jü fcl)ren Itiar aiijj gotUrf^cn
gebot, noci) linucn bie jungci- cnbtfd;ulbi9t, ©el^tenttiat bic fel)ev nit alfo
ftrenge foltc gctjaltten »werben, 2)ay jl) nid^t I)cttcn miigcn effen, Sonber über
sam. 2i,:iff. bic filKV bcy SaBiitS t)ctten foücn öcvberbcn. S)e§ gleidjcit ba 3)alnb tjungrig
Uhu- luib aj] bie gelocidjtcii brot, bic ba !aincm laljcn 311 cfjcn jimmetca, ba &
fl)elen bic fd)>i)ci't in ainanber Unb tiia§ bon notten, ba§ ain xeä)t betn
nnbcvn )üi)d). Snritmb Irar S^abib iinb bic ijiitnger entfc^ulbigct, £)cnn fciin
gebot ift tum got cingcfct^t ha'i bcv nicnfcf;c barbuvdj lictbcrbc, fonbcr bo§ jm
bamitt gct)oltfen fei). *2lIfo ©umma ©ummavum foE bie iueltlic^ getualt
3ürucn cüffciiid; lUib beit füuben loercii, ^niievlljcf) aber fott ji) ain fcl)n linbe 10
fänfftcn (5[)nftlid)cn Iicbpll)d;cn nuit tragen, über baS foli fl) lucljfj nnnb
ftiig fcljn, Quff baS flj liil)^e bie ftrcngifeit jii mefftjgen unb ()inbcxen, naä)
bem c§ biHid^ nnb led^t ift .k.
t nai B 7 wavb i! '.> ber luelttic^ ß 10 juvncn B U janfftc>3 A jcnffteä ß
Vi rccljgc AB
Tl] ()eri- Qud) bc§ fabbat§\ 3BieUioI bev fnbbat jfi fcljven lüQy u^ gottlid^em
gebott, noc^ traten bie iünger cntfdjulbigct, fcljntemal nit alfo ftvcng folt 15
gcl)altcn loerben, ba^ flje nit l^etten tiiügen effen, fonber über bie feljev be§
i.som. 21, 3 fi.f abbatö f)ettcn foücn tierberben. S)e§ glcidjen bo DaOib Ijungcrig loa§ nnb
a^ bie gclüei(^ten brot, bie boc^ feinem teilen jü effen jtjmpten, bo fielen bic
jlocl} fd)tnert in cinanber nnb toay bon noten, bü% ein rec^t bem anberen Xo'iä).
ÜJarumb ItiaS Saöib nnb bic iüngcrcn cntfd^ulbiget, bann fein gebott ift Hon 20
gott Ijngcfetü ba^ bcr menfd} barbnrd) öcrberbe, fonber bay jm bamit gct)olffen
fe^. 5tIfo fnmnm fnmmarum foÜ. bcr »ücltlid; geloalt ^ürncn eüfferlid) nnb
ben fünben loeren, Ijnncrlid) foIl er einen feinen fenfften cl)viftli(^cn lieblid^cn
mnt tragen , über baä f oU er Inci^ unb fing fein , nff ba^ er lüiff j bie
geftreng^eit 311 niaff^igen unb linbcren nod) bem BiEidj nnb rec^t ift. sb
17 am Rande: .i. Reg. xx!. 27
42 3. 9tuguft 1522
Sermon tum bcn fickn Broten.
(7. ©onntag no(^ SrinitatiS)
3ft bie früfiev iniümlid) bem 3. 1523 augenjtefene unb batjev in ißanb 12,
629—639 bereits mitgeteilte ^pvebigt. äJgL bovn in uufevm iknbe.
5Jt.41 [27. Siili] 5(r. 42 |:i 9(iigiift] 9!r. 4:5 [10. 'Jdtguftl 257
43 10. «diguft 1522
^^rcbigt am 8. Süuutngc und) Xiiititntiv.
Httcnbitc ti f.ilfiö propljctiö :r.
*©aj> Ciiaiißiiium öefrtjrdBt ^aiibt ÄatljEuö 5Ciii liij Ca: biib laiittct aljia:
'^Pcr IjEi'i' rcijcfiiö rvi"ti(8 511 feinen Siiinjicni: Ijuttcr cuclj üar hm falftljcn w;attt). 7, isff.
IPropljcteii.'
5 JjO bcr l)cr in bifen breljcu gciiicltcti (Sapittel, 5tl§ in ^iinfftcn unb
"^^ ©cc^ften iiiib in bent ©ibenben aufe gelegt t)et bie gepot gottcS, f)att
ev entlid) kfdydiffen nlfo : 'Uiaä ^ir »imKct biiS cud; bie mcnfcf)eu tf)itcn fotleii,
biiy felb t()iit l)n auif)'. Saä ift bie ratu (51)riftlid) Icve, batumb folget nun
baö (5^iiangclium in meldten er pflegt ba§ nmpt cine§ guten Wirten unb levev»
10 unb mavnet, bns loiv unS Ijutteu foUen Hör falfdjeu leren, 3lly folt ev fngeu :
:!,V" l)a6t nun bie rcd)t lere, barumb l)l)n fürt fo tjuet eud) l'or auberu leren,
bau ge>üt| ift'3, e§ Inerben böfe lerer unb falfd) 5propt)eteu auff fteen, luann
baS tüort geprebigt toirbt. 3)a§ mögen lüir frolic^ erlcegen ba§ bie bel)be,
als rei^t gutt leren nub falfc^ berfuereub leren, luerben untl)er mit einauber
1.'. gcl)n: (*s ift l'ou aubegin alfo geluefen unb Unrbt alfo beleiben bi^ ^n enb
ber toelt. S)arnmb ift nic^t§, ha§ ttirg in rue hioUen fteEen unb in ein
fi(|er§ loefen, Sßnnn bie bofen menfdjen, ber tenfel mit aE unfern fetnbcn
/ am Sülzten (iieünbcn 27) Sonnentau (Sontng Ä'IV^) naä) bcm 9lcf)tciibc (Sichten 27 V)
ber Sßfingftcn, baä gimiigcliü ^Jkttf). Bij. ^ii'itt (.^lictcn T') ciic§ »ov bcn falfc^e (jvopljete. XIV 27 V
fehlt O K.| qui i.'C'/^A' 2 \d)xühi O X I V 27 da: fehlt *U \a\\\. BCDE 4 pxo'
l)l)etc K. LiCDE .5 bicjcn (bigen XIV 27 bifcn V) Borgcenben btcicn capitetcn *G 5/ß breticn
»ovsenbenn (»orgcljnbc C tovseenben E) Gapitctn otä im ». Di. unb fiicnben (.bij. C) liODE
5 ai§ in] im G XIV 27 in bem F unb fehlt *G 6 unb in bcm fehlt *G tgtcgt XIV 27
Qußtcat V •^et[ dot BCDE fehlt G 7 cr§ BCDE getdjtoffen BCDE bie menfa^en
cutf) *G S jelfiig '/ iin] t)x Xjn BC [x in DE*G bie tain[ ein G A7F2- oin F bav=
umt] barouff GV bavuff XIV 27 Sju nun biß BCDE (l meieren] be G XIV bcm 27 V
ex pflegt] pflegt bcv Ijcvi: *G be§ amptä {am6t§ C) BCDE guten] fronten G friimcn
XIV27 V 10 Warnet] hjarnet bnä *G Bor] Bö BCD Bon E 11 nun bo bie teere HC]
nun ba bie teere ba '^in DE nun bie teer bo ^in *0 l^tju fürt] fortan *0 tiuitt BCD
tjütet E Bor anber teer BCDE am Rande: galfi^ teer luirt ollueg mit ber iBore gon. XIV^
12 bon Us tcter fehlt BCDE c§ ift gemifj *G fatfä) fehlt V fton BD hjonn] SBa BCDV
Sßo A' 100 G A7 V27 IS mögen] muffen G niüff c Xn ' 27 mljeffcn V h)ir] h)ir Bug B( 'DE * G
\xhi\itj\ Ui{\ä) *G licl)bc] 3ttio (jloü I') teer 'G 14 teven fehlt *G teere (teer E), Bnnb
fatfrtje Berfuriicöe {Berfürifc^c CDE) teere (teer iiJ) BCDE Berfurifcf) (Bcrfüriic^ XIV 27 Ber=
fierifc^ F) »Derben ^emcr XIV27 V 15 S§] bonn e§ *G ift fehlt *G onBegin] anfang
ber tDctt BCDE atgo ift aehJefen *G unb fehlt BCDE löjlS rtirt fiig 3um ciib ber hiett
tDcren G toiirt ti^ (6t)fj F) jüm enb b' ftett toare XIV 27 V 15 aucö olfo BCDE ic, iftä
niefit BCDE ift niefit G ift nitt XIV 27 V ba§ lüir in (bie 27) ftiüe triectjcn, Bnb *G
tBcaeti £ö rß an ein ÄC 7" fi(^er 7iC/)i?*G mann fehlt *G Oofc G A'/FSr
mcnfcficn teer, ber BCI)E*G mit] Bnb *G Bnfer BCDE*G fcinb *G
Sulfierl Söerte. X,.3 17
258 ^Ptcbigtoii bc-3 3nf)W§ 1522
ftceii Ulla lüibcr an iinbcrlojj. 9lIfo ^abcn Iniv no(^ aüeS 311 crftrcittcu iiub
jiiibt nod) nit iiljcr beit Bac^, barumb Ocxmanet un§ ber t)ei"r itnb f priest
'\'lttciibite a falfi?. .'öüt cuc^ bor beim fnlfd^cn 5prop^etcn'. Da folt
ir U'ol faffeu ben puurf't bifcS tci'tg, ba§ ber "^err (SljriftuS I)ie befilc^t iinb
maä)t gilit aKcn (J^riftcii ri(f)ter ju fein uBer aller ler unb gelualt IjaBeu 311 5
üvterii oti fie rec^t fei), ba§ ftucE ift Bei) ben falfdjcn (^f^riftcn nun ie|
Poiriirft.
SCuctoriuo iubicitnbi.
@§ ift h3ol SEoufcnt iar baB toir nic^t Mafien maä)t ge'^aBt jn urteljlcn,
fniiber tjaten ein mujieu nemen al» geredjt allcS baä ber Söapft unb Öoncilia 10
bcftintpt l)aben. 5lber ba« ift haä ßuangcUum, lücldjcö bas iBabftumb unb
aUi (^oncilia ju grunbt unb ju boben ftoffet, ba mit loir niil)t fd)ulbig
,5uf)ültcn fel)n Uia§ ber Sabft gebeutet ober menfd;cn feljen. Tarunib fagc id;
nod) einnml: faft bife« ©uangelium luol, bann e» ift tncber bem 25abft uo(^
bcm Ü'oncilieu nod^ niemant§ auff erben ber befelc^ jugcbcii, ba« er fel^ unb 15
befdjlie^ Uia§ ju gelanben fct), unb ber fierr fprid;t: l)üttct cud) bor l)n. Da§
(Suaugelium niu^ Itgcn ober ber S3abft mit ben C^oncilicn, bann ber Söabft
fprid;t: loir QÜein tjnbeu ju urteljleu loes bu bid) I)alteu folft. 5lber (il)riftu§
rebt nid;t allein jn bcm 33abft funber ju allen, unb gleich toic bife Inort
oben ju oEen gefagt feint 'loaS ir Joott ba§ eud; bie anberu tl)uen follen' jc. 20
1 9ltfo his unb] !EaviirtT6 foücn mir nicfjt (nit XIVäT V) gcbcicn bn§ Wir eS (wirä
XIV27y) aüei evftrittcn Ijabeit, h)l)r *0 uod)] nidjt ÄDC'D nit li 311 cvftxdttcn] tt=
ftvittcn BDE elf vlji-tc C 2 ficrmanet] loarnet *G unb |prid§t] fpro^cnt BCD \pxcä)mi, E
mib foüt *fl .9 a fatfi? fehlt *G 5t)a] §>)<: -ß-0 §« <^'-£^ 3/J S)a J/s tcrtä] 5)cn (juncten
Jollen loir ^ic luol nicrcEcn (niorilen F) *G 4 punct aufe (bg E) bic(em (bifcm X»-/?) Scjjt BCDE
5 gibt ntocijt *'-r alle Icr BCDE*0 l)a6cn /e/iZi *G am Rande: 6l)riftcn mögen üfier oüe
gcWnll Ijnnb teer »rtrt)ten. A7I''' Chrns gibt allen ghWbigen gewalt, all leer zu vrteylen. 27
ö ortern] orbnenn B orbnen CDE »rteitenn G XIT2T urtat)len I' oi fie] lunä bn BGDK*G
ift Bnö Sei) *G 679 ßfjriften Derriidt, Ijcfe tuot taufent BCDE a^riften »errudt (o'rfidt G)
gerteft (gcnjefen XIV 27 V) hjol taufent *G 9 iar] iar lang *G mat^t] gcWalt *G
10 ein /e/ift BCDE*G anncmen (annfieme V) on alleS (atte G oll A'7F27 F) gerid^t luaS
ber BCDE*0 lljrJ 9hi boä ffiuangelinm ftoft (ftoft XIV 27 V) ju grunb önb ju fcobem
(6obe ATFä," bobcn F) ba§ SBopftumb tmb aUe Koncitia, bonn »ir *(f 11 ?lber bife ift
BCDE 12 aüe ß'^ll BCDE bnb Hoben BCDE 13 feinb ju Ijatten BCDE XI V 27 V
gebeutet] fieubt BC beiibt D tjcüt E ober] bnb .V/F2r V 14 bife§] bj -V/Fsr V
tuol /yi/( A7Fi;r F wieber (wibet C wibber y) ben BCG loeber ben (bc E) DE lö ben
Soncitiil BCDE*G auff erben /eAi( *G jugcien] geben BCDE gegebe A7F27 T
;« waä b' gtaub fei) rten (rcoü E bann G .Y7F2r V) BCDE*G bev fierr] er *G Bor t)n]
K. iJCÖjE l)n] ben falfc^en *0 ir ßuangeti CE ßoncilijs BCDE*G bonn /■?//;«
BCDE*G 58abft /eAZ« *'.' JS allein /fe/i^« BCDE*G ju urtct)tcn] red)t 3n beft^tieffen
(bcf^tiffen G), bnb ju brteljten, aUein (brtal)Ien. 9lüain D} BCDE*G lunä G XIV V fott
BCDE*G 18119 6f)rift9 ober rebt juni fSap^t l)ie nidjt (nit T/FirF), funb' (fonnber V) *0
19 aMn fehlt BCDE oUen (^rifteun *G ^Uiä) fehlt *G bifc Itott] bie tcev (lerer 2ri') *0
20 oben! bo (bo DE) oben BCDE] fehlt G XIV 27 feint] ift G XIV 27 fehlt V mS
XIV 27 V foUcn fehlt *G
9?t. 43 [10. «UQiift] 259
^it(io tcflvciffeii niicl) bife luort aUt mm)ä)cn lücmant au^gcfcf^loffcii '.Ciuteiit
mä) tior bell falfd)cii propf)cteu' k. ©ol ic^ mtcf) nun lievfct)cn unb crfenncit
bic inlld^eii fccre, \o ftect ba§ uvtel)I tel) mir, bann idj jn^en mog: 58a6ft bn
[)aft ba-5 6cfcf)(offcn ober bic ffondtien, nun \)ah iä) norf) ein nrteljl, baö id)§
•'■ an nemen nuig ober nit, bann bn lüiift nit für mirfj ftreittcu norfj aiitluorten,
loen id) fterbcn fol, Sonber ic^ muß fe^eu mic id; baran fei), ba§ e§ gotte§
luort fcl) als gcUiifj aU bu (e6ft unb uod) gclinfer, barauff bn bein geUiiffen
ftellen fan[t. Cb fdpn aüe menjdjeu feiiicu '^a (\nä) bie cugel nnb bcjdjlnlien,
lauft bn bü§ urtel)! uic^t felbft bcfd^ncffcn unb felDft urtel)teu, fo bift bu
10 nerlorcu. Senn bu muft bein urteil nid)t ftellu auff bcn SBaBft ober auf bie
nnbereu, fuuber muft felber fo gcfdjidt fein, baö bu uiogft fagcn: baö ift
redjt, baS ift unrcdjt, fünft tauft bn nic^t kfteen, ift uidjt uinglic^. 3)an
luenu bu im tobt bette Inolteft fageu: ber 23at)ft f)at baS gefagt, bie (5oncileu
I)abcu baö 6efd)loffu, Sie t)el)tigeu batter 3tugu: 3f)cro: k. [)a6eu ba§ lieftiuHit,
li bo toirt ber teuffel atg balbt ein tod) boru unnb ein pred;en: loie loeuä falfdj
iDcr? [)aben fie uit mögen irren? ©o ligftu fdjou erniber. S)arumb mnftn
QU alten ^mcliffel lüiffen ba§ bn fpredjen fanft: ba§ ift gotS U'ort, bo ftee id^
auff. Sag maiut audj Sanbt '4>ct"' ^o er in feiner ©piftcl fagt: 'Soi 'iJftii4, u
ijemanbt rebet, bü§ cv§ rebe aU gotte§ tuort' 1. 5pct: 4. ^Hfjo oud) 5paulu» in
1 lieflrciffcn] fdjtieffctm **! bicjc (bijc Dß) tuort anä) BCDE aüc mcnjcfjtit fehlt *(!
mcnjdjcn fehlt BCDE Quggcic^Ujjcn] oiife Q »6 XIV 27 ^ütt GV 'Jj:! vvop()ctL"u bis
mogl Iccvcii (Icctcr .\'IV V levcvii '-'Tj. fo muß ii^ jn »vtel)(cn. Xaxnb jo (of icf) jagciin *G
2 IC. fehlt IIVDE S Unt] tecrov BCDE ftcct ta ba§ BCDE bnim] bn§ BCDE 4 ftaft
mit bell cocilij^ bcjdjtofjra nun *G SöcUia IICDE nod)] fehlt G .\ IV2T autf) V 410 oü iä)S
itii'ig ancnie *G 5 bann] SBarüb? ban *G ftveittcn noi:^] ftcljcn »n *G 0,7 jel), ba§ icäj
mdnl bingS (ic^ bingcä V) gehjtg (gwife D) fei), Wan (ban *6r) bu muft b' fad^ (fod) §o *(i)
gettiig (giDife D) fein, bj cä ba§ (bo§ bj *G) Wort gotttS fei) BCDE*G 7 gcwifi (gwig (-'/>) bu
BCDE*G fi fanft) müft *G 06J Bn Wcü *G tn aÜe loelt boft^lüifen (.bcirtjlufjcn CDE)
BCDE unb alle Welt ctluaä fdjticffcn *G am Hände: ®en)i§ muß mn fin in gotto-S loovt. XIV^
<J nit icfdjlicficn (bcfc^Üffen C), fclO ürtal)lc (Oxteitc CE) BCDE fet6|t /eÄ/^ *G nnb felbft
urtcljten /e/i/< *G 10 ouf bic] ^rgcntä auff (öff XIV 27) *G 11 funberj bu *G fetbevt
i'C'X» fcl6§ *G fo] atfo X/Fsr V niagft ViCT;;? tanft *G lljlä fagcnn, ba§ tcbt got,
ba§ nii^t (nit EXIV27 V), bal ift rec^t, bal (bj ift *ö) tontcd^t BCDE*G 12 ficfte^en
(tefton XIV 27 T) c§ ift *ö X9/Z4 tobt ijV fccfc^toffn] ftcvIJcn Bift, bn fteficft auff (off XTV27)
bem Sapft »nb gbcitijä, bn fagft, 2a§ f)Qtt bcv SBabft gefagt, ba§ bic cbcilia bcfc^loffcn *G
13 bette] biten BD bitten E ßoncitia BCDE 14 oetct BC »ötcr D oättcr Ä Sfjevo:]
?tmbtofiu§ *ö K. f)abcn bo§ fehlt *G 15 Witt] tan *ö ber] biv bcv BCDE*G otgo
balb *ö botn] machen *G cinfb«t§en BCDE eingeben GV angeben XIV 27 falfdjä BC
IG l)abcn bis ittcn] Wie Wen fie geljvvt fetten? SBen bit ein fold^e (foUd^e XIV 27 V) uerfuc^ung
cintumpt fl)n tompt XIV 27) *0 barn^bet BCDE Ijernibet G XIV V I)avnibcr 27 Savumb
fo muft V 17 an aüen jtofbffct] gewiß *G bas] bamit BCDE bog bis fanft fehlt *G
17118 ftec iä) auff] Wit ic^ Obet taffen tcib »n tcben *G IS ©. $ctvuä E bo] ba§ V
gbiftcl cap. 4. *0 19 Ijcmanbt] ettwai: XIV 27^ V ctWa§ 27^' l)cmant pvebigete, ber rebt
(rebe EG) alfo, bo§ eä gotS (gottil (/) wovt fei) BCDE*G 1. !Pet:] $et. D ^e. E \.^el: i
felüt *G in] 3U BC ju DE
17*
o,',0 qjrcbifllcn bt§ 3nl)rc? 1522
i.fior. 2,4.:. bcii 6oiiiitf)evn: "lUeiii Icr itiib prcbig ift nit flcirf)iiiucft mit fingen inovten
unb ineuid;lid)cv leve uiiiib tüetJ3l)cl)t, fonbev in gotteö fi'afft, auff bo§ unnfev
gclanb nit ftoc miff mcnfd)cn lüovten, funbcr anff got' 3C. ©o IjcBcn fic bcn
an unb fpicdficn: !^a luic hmncn ioir iDiffen, \vaö gottc§ loox't ift ober Itia-j
fiilfd) ober rcd§t ift? loir muffen e§ lernen üon ben gelevtcn, bom SJnbft unb r,
imn ben ß'oncilien. äBoIan la% fl) dcfi^lieffen unb la^ fie fagen Jua« fie
iDüUen, S)a fanftu aber bein 3uuevfii^t nit bat auff fteüen uod) bein gctoiffeu
fiefviben. 6» gilt bir beiuen l)al§, e§ gilt biv ba§ leben, bainm mufe bir
got iuu l)ert^ fagcu: bivi ift gottc» Uioit, fünft ift e§ unbefd)toffen, alfo mnftu
gettji^ fein bei biv felOft, au^gcfd)loffen aü menfdjen. Stbev unfer i8ifd)of lo
(Sal)pl)a>3, ^4>ilütn'3 unb §erobeS, hk bringen fo tjert barauff, ba§ einer mödjt
bend'en fie lueren unfinnig, Bringen ba mit ©ant Slnguftinu» fpruc^ l)er, bo
er fprid;t '^ä) gclaubt bem ©uangclio nit, tnann mirfj nit beluegte ber
6^riftenl)el)t gro^ anfel)en' unb meljnen alfo fic Ijabcn fdjon getuunnen. 6o
faget aber got (e§ fag 3lugu: ober ©abriel öon ^tjmel, ^4-^eter ober 5paul, is
ba§ ift noc^ lool mcr): ^ä) mufj gotte» inortt t)aben, barumb linl id) nod).
6. '4>eter ober *4>i^ul reben ni^t ire lüort, fonber gotte§ luort, äBie 6. 5|-hiuIu»
i.x()cii-2, isfelbft fagt 1. S^^eff: 2 '3r ^abt nit bon mir menfc^en toort cntpfangcn, fonber
ba^ loar Joort gotte». Söaö bcnne? '3lnbiam quib loqnatur in nie bominu»'
w. 8.-., 0 ''l^fnl: 84. ^ä) tüil l)bren Waä mir gott fagt, lueun ber fd)toel)get fo tft§ 20
nngcfprodjen. SaS Inort tan man mir Jool prebigen, aber baö loort in bcn
grunbt be§ I)crl3cu tan mir niemanty geben an got. Sarumb ba§ inort baB
miii) got lert, ba lafj id) mi(^ nit bon bringen, alu iDcnn mann fprid;t: brcü
1 ab ßotint^i. GÄ'IV'JT ob ßovintl)io§ V gejmudEt C am Rande: Cur. ij. 2?"''
j. ßot. ij c 2 lere unnb fehlt I1CI)E*G in fehlt 27*> 3 je. fehlt *G 4 funbcn BCD
tonne JC rtirä BCDEG XIV 27 tt)ur§ V 5 redjt ober falfc^ BCDE*a ben getctten, Dom] bem *0
fi »on bcn fehlt BC1)E*G CSöcitia E irnb fagen l!CI)E*G 7 Sa fanftu afiev] @o fag
ic^, bu fnnft *0 bar fehlt JiCDE S Befriben, bu muft feI6ci- fcCjlieffcn, e§ *(l beinen]
ben BCDE bein leben *G bivg BCDE*G 9 fünft ift c§] boä fünft nidjt (nit -V/F V)
ift ö A7 V V Bngcfc^toffen *G djlO atfo his menfc^en fehlt *G 11 §6rt D batouff
fehlt *0 Vi gebcndenn BCDE SSvingcnt G bo mit] boit *G ?luguftini *G fptü^ G
\\fXVLi) ■27'^ y 12113 bo er] ber bo BCDE bo er fpric^t fehlt *G 13 glouttte BCDE
gtoufi O -Vir» Srab I' guangefi DE micf) fehlt G XIV^V am Bande: Augustiui
sprucli 27 14 61)riftenl)el)t grofi] firdjenu *G alfo fehlt *G 14115 ©0 fag. ®ot geb eä
fog BCDE @o fag, Waö leibt mir boron (boton A'IV27 V), got gefi cä fog (fag§ 27«) *Q
15J1G ober §ieronimu§, Sßetcr ober Sßoul (51.!autu§ V) fonct ©obriet Don (Born 27) ^t)mel, ba§ *ö
16 bon] i)ö A bom *G 16 barumb mil lü) no^] ic^ ttiit t)oren Wa§ mir gott ju fagt
(Sott fagt XIV 27 V). bon *(7 notf)] bann BCDE 17 Sont iJX« Sanct C ober]
»n *ö <Pautu§ *G got Wort i» 7*' fogt] betjeuget G bejeügt ,A'7F 27 V fagt. SMf-
BCDE »on mir /e/iZ< *G empfongcn E ISjl'J fonber «jortic^ got-S mort "G 10 benne]
bcn BC bcn /*« ban -E 19120 äubiam his 84. fehlt *G 19 quib] qni i>£ am Rande:
Wie man erkennt, was gotts wort ist 27 30J21 ift Onn§ (Bn§ CE) gefproc^en BCDE
21 man fehlt XIV^ bcn] bem BCD be i^ 27/22 oBcr in§ ^crij jugeben, tan niir§ niemant
ban oUein gott *G 23 micij] nicijt B lernet, boruon fot mid^ niemant bringcnn. Sal muß
iä) fo gchjiffi »uiffcn, flt§ bvel) .Y/T'2r V
9ir. 4;i [10. ^^Iiifluft] 261
unb 3lticl) inncfjcii fuiiffe, ba§ ift c^clnif; iiub oficiit(icf), Sßenu alle G'omilia
aubcvä t)c)d)lüffcn, fo lucijj ic^ bcnnodjt ba« fic liegen. Gin ecle ift Icugcv
benn ein fjdie, ob fcfjon alle Inelt barluiber Inere, fo Ine^^ id} bennod;t ba§
itnre(f;t ift. Sßcr befdyieiift mir ba§? fein meufd) fonber bic lüarf)cl)t, bic
5 ganlj nnb gar gelüife ift. Tarumb nuift bu bar ,5n fumen ba§ bu fageft:
büa ift olfo, itcin mcnfd) folt mid) bartrnn bringen. Sßenn bn Ijorft '3)u
folt nid^t tobten', "äjü folt beinern ned)ftcn tt)iin, loa§ hu geren )o6ltf)eft f)aben'
ba nuift bu »üiffen an alte Goncilicn, ba§ bifj bic Iccrc gottc« ift, ob glcid)
alte menfd)cn anbcrä fprcc^cn. 'Jllfo and} fanft bn bir felbft nid;t Ijclffen,
10 fonber 6f)riftu§ ift bcin l)clffer unb erlofcr, bcr niad)t ba§ btv bctn funbt
»ergeben finbt. Xa§ muftu fülen unb bcfcnnen in beim Ijcriicn, fulftu ba3
nit, fo gebende nur nit bas bu bcn glauben l)abft, funbcr ba§ loort Ijcngt
bir nai^ in ben oren unb fd^eumct bir auff bcr 3ungen, trie ber fd)aum auff
bem bljcr, ?ll§ bcr ^ropf)ct Dfea§ fagt: 'Sammoria l)ot iren .ftunig laffen *?"' «o- '
15 für nbcrgeen Inic bcr fdjanm auff bem loaffer\ Sarumb muftu bife aüeä
gelaubeu, nit barumb ha^ ©. 5peter gcprebiget l)at, fonber haß bid; got 311
glauben geloclifet l)at. 2)a§ rebe iä) barumb, ha§ ir toiber !umbt auff bo§
Guaugelium unb merc!t ton l)er bcr grnnb flcuft, baS ir rid^ter muft fein
unb l)abt niad;t ]n urtel)len über allcy \va§ cud; oorgcfdjlagen toirbt, barumb
20 baa ic^ auff Ictjnen menfc^en baulocn !an. S)ertoegen laft euc^ nit bereben
ba§ ix mufte gclauben loa» ber $Bapft fagt. SBann bu got erlennft, fo Ijaftu
1 unb offentüdö fehlt *G offenttc^ BCDE tuen gtcic^ *(f 3 Be[c§tuffcn] fagten *G
bcmiod^t fehlt *0 i/3 Stent, b.i ein eten (etc 27) tcnciet ift bann ein '^olfie, ba§ ift flcluiffi,
Wenn gleich *0 3 hiere fo] fagt *G iä)S BCÜ 4 untci^t] e§ gewiffj *'/ mir bog] micf)
ba BCDE*i; fonber oDein *G 5 ganfe] fo ganti i>'t'i»A'*(; muft bu] niuff,5 *G e foH
BGDXIViT V fot E 6rengen G 7 tobten, gtem bu *G fott benn (ben CVE) anbern
t^un (t^un C) BCDE folt anberen t^un *G loolttcft fton (falben C ftan E) BCDE 8 ba]
fo *G on otte] Bor alle *G Eoncitio BCDE big] bj *G leere] ecrc A cer BCD
ift] fei) BCDE*G u onbcrä fagten. 3te bie teer, bu tonft *G bu fanft BCDE
10 unb ertöfer fehlt *G bcin] bie BCDE 11 finbt] loerbenn *G fülen] iniffen *G er--
lenncn V lljVJ fülftu Ins ^abft] Saä e§ olfo fei). Bnb ent)jfinbftu§ (entpfinftul XfVb ent=
(jfinbft bu eg V) nid^t (nitt XIV i7 V) fo ^oftu (fiaft bu V) ben glaudenn nic^t (nit XrV27 V)*G
IJ Daft BCDE 13 nod^ BCDE nad5 inj an *G fc^eumet] fd^wcfiet BCDEG XIV 37
f(^h)e(>t I' fc^oum BCD l)e^t ift auff G XIV V 14 lil)er] loaffer G XIV 27 «i] loie *G
Ofee .X. -27 14]15 Bor Bber taffen ge-^en (gon XIV 27 V) *G 15 ^iS)oim'BCD
SarumB muftu big] Sag muftu (muft bu V) aljo *G 16 barumB ba§ @. Sfetcr] at§ hjort
aß 5^etru3 *G prebigt ^at BCDE bic&ä *G 16',17 got alfo ,5u glnuien gc^aiffenn
(geteuften CE) Ijat BCDE got ^at üeljffen glauBen *G 17 \ä)] i^ nun (nu V) oUeä
BCDE*G mir «iber fomen *G IH merdfc Ibo G ,V/F2r morifen »a V Wu] Ibuc B
B)u C Wie />-£ muffent (muffen XIV27 mqeffen F) ric^ter *G J9 l^ait] Mafien *G
aEc§ lBa§] ol§ bj BCD aUeS ba§ £?*G für ifur G) gefc^lagen BCDEG San boruml)
BCDE 20 tann (fünn A'/r r fönn är). ban id^ muff; fctbä antworten (antwurtcn V) wen
c§ jum ftcrben tom))t (tumpt V). ®cr^al6c *G Bberreben *G 21 mügt £ muft G müfetct D
mÜBtcnt E muffent G muffen XIV 37 mfleffen V fagt .k. BCDE 311363,1 am Bande:
aSJer gott ertcuet, bcr Brteitt olle bing XI V^
2(52 $rcbi(ilcit bc? 3nl)tca 1522
fdjou ein vic^tfd)cit, haB mci% utib den, batnaä) bii lidjten itnb urteljlen
mnft ubcv alle Icr, tuenn bn iüclift haB d;riftn§ unfcv felipiadjev ift nnb
ixgivt K unb lüir alte fniupt fnnbcv fein, ©o beim einer auf erben auftrit
uiib fagt : bu mnft ein mnndj Uievben, folt alfo nnb alfo tf)un, Inilt bn fclig
lucrben, e§ fei) nit allein gcnng ber gelangen, 5o !anftn geUnflicf; fagcn: bu s
lengft, bcin leer ift falf^, bcnn ber in 6l)riftnm geläutt ber ift feiig, bein
ler ift falfcf;. a^^er lernt bidj ba§'? nl)nianbt bcnn ber gclau'6en im Ijerku.
"^Mfo bo'o lier()ütten unb Dcrfetjen loirt niemant« Mant, er fet) benn ein
i.sov.2,i:.gci)ftli(f) nienfcf). Sann alfo ^pxxä)t @. 5Panl. 1. ßorin. 2. '©in gel)ftlidjer
menfd) ridjt allerlei) nnb untrbt Hon niemonbt geritzt'. 5llfo fan bie falfd)en lo
lerer niemant -ridjten benn ber gel)ftlid) menfd). Sa fel)ct ir nun baa c§ ein
unfiiunig bing ift, ba§ bie ung6tlid)cn menfc^en jufamen lauffen unb madjen
goneilia unb feljcn lüOy fic luöEen, unb ettoa leiner ha ift, ber ben gel)ft
gotteS gcfdjnuirfet ^at. 3Bic ben gefc^ad) in bem ßoncilio ju 5Jiceno: ba
gingen fie mit umt unb Uioltcn gefet^ mad;en uBer ben gciftlid^en ftanb, hivi i5
bie prtefter nit elid^ folten fein: S)a luarn fic fc§on alle falfd^. S)n ftunb
ein menfd) auff ^apTinucinS unb legt ha^i atlc§ niber, bau int audj folget
baö ganlj ßoncilium nnb ninftcn Hon irem 6efd)lu§ afi trettcn. 9{idjt alfo,
fprad) er, baS ift nit 6l)riftlid) 3c. SammB ift§ toar ba§ man fprid)t: bie
gelerten bcrlcrtcn, ben got ift ben f)0cu titteln unb ber mcnfdjcu Uieifl)et)t 20
ganij feint. 5llfo muffen frei; loir ridjter 6leiBen, ba§ Inir mad)t l)a6en ju
1 ein] boi BCDE *G cllc BO Sie DE 112 botmit bu oKe Dattcttia^e (aUet »ctterKd^ V)
teer ri[{)ten fonft *'/ 2 muft] tauft BCDK rtigtcft VE \d\a,mai\n] jeligfeit *G 3 ton? tc=
gicvt HVDE et lin-i regier *G k. fehll XIV-2T V olle fampt fehlt *(! ouf erben fehlt BCDE*Cr
4 fott] muft *r; unb otfo fehlt BODE .k. luittn BCDE r, gtauljc BCD gt(iul6 EG
6 7 fctig, loer leevb (leert CE lecrbt ß lernet G XTV2r V) BCDE*G 7 nDnianbt benn ber]
Sein *G glaub BCDE XIV 27 V 7(8 Tertien, ber allein gtouit. Sarumb fur)cl)enn Witt
(luiirt XIV27 V) niemflt broucljen (Sorutn'ö »ürt fic^ niemont uor irttjumb fürfe^eu 27) filnne,
er fei) "G 8 unb] ober DDE obber C befant] tirauil)cnn B tirauc^en ODE ben et fei) A
•> gaifttic^ct HD gcljftlidjcr CE fprirf)! 5Poutu§ .f. ab *G geiftticö *G in ric^t] ber
ticktet *G Wirt BCDE Wirtt er G toürt er XIV 27 V 10! 11 bie falfi^enn teer fann *'.'
II tetcr] lere BCDE 2)0 feilet ir nun ba§] Sarumlj ift *G 12'13 ift b!s tciner] ba§ bie
Poncilio befdjliffenn (befcl)licf|en XIV 27 F) tonb fetjen Wotlenn WoS mon glonben foIle(fotl.Y7Fä7F)
fo bo {ioä) 27) offt fein monn *G 12 l)ngotli(^e BCDE am Bande: Wes die Cöcilia
iiiti maclit haben. 27 13 ßöcilia, fefeö BCDE etWan BD ctwS CE 13;i4 gelift gotte§]
gotlicljen geift ein tocnig *G 13 am Bande: SBen ber teiifel v""" ctfte fic^ Wiberftnben l^ob
bie cc ttetbicttc. XlVb 14 gefmoSt C ^oü BCDE 21I§ eä ban gicng *'.' Tiktm BCDE
likm *G 16 bie priefter] fie *0 S;o] bn BCDE ftunb ottaDu UD ftunb oHein CE
ttot allein G XIV27 17 mit namen, 5pi)ap5nuciua (^foffnuciuä C ^p^optjunciu^ DE) BCDE
17 LS bo§ im bis tretteu] imb fagt *G 19 ipxaä) er fehlt *G ic.] ®o (So V) muft ba§
ganl; coneiliü »on bem befc^tufj abfielen *G ift c§ ein War ftirid^wortt *G 20 »crteren .1
Uctlcttcn BDE bie »citeitcn d!c iihr. nnb proc^t (?lbagio DE) ber mcfdjlicOen Weife^nil (wcl)ß=
ftcit CE) BCDE ber menfc^en] meuf^licfjcr *G am Bande: Die gelerten die verkette 27
■21 gan^i got *ö Wir frei) BCDE*G
mx. 4:i [10. Sliiauit) 263
Dvtcrn, ,]iii-id)tcii, 31t iii-tci)(cii, ^u Ucrbamiucit aU loa§ bcv iJ3n&ft fdit ober
Goiiciliii (icirfyUjciJeu. 'Jicmcii tuiv Uniy an, jo jol eä al§ öcfctjcljcu, ba§ »uirö
nit barumö anucmen bci^ fl) alfo jagen, funbev ba§ ftd^g bergle^d;t mit
iinfcrm gcUnffen imb bcv gefdjvifft. Da f)aBcit fid) tnl ^el)lig öcttcv geirret,
5 aU ©regoriitö, ."rMjeroiümiiy uiib iiorf) bcr I)Cl)lig ■■Jliiguftiniiö, bau fic itiiy ba§
urtcl)l gcnomen t)a6en. Dann ber jamer unb ba§ I)er^lcl)b ift jcitlitf) anfe=
gangen, ba^ ton fjaticn muffen gelauben ben ßoncilien k.
Darum'6 muftu benn alfo bei) bir finben, bamit bu fagcn tauft: haä
Ijat got gcfagt. So balb bu f agft : bcr mcnfd; I)a6ä gcfagt ober bic (^oucilia,
10 fo loirftu auff ben faubt batren. Darumb ift fein richtet auff erben bann
bcr mcufrf), bcr bcu limrfjafftigcu gtaubcu in feinem T)crt(n fjat, (5r fei) man
ober lücljb, iCui'ig ober alt, gelert ober ungclert, benn got firf)t nit an perfon,
fonber er eret aEc bie feinen geboten mä) leben. DaS mel)net SßanluS ba er
5U ben Porin: fagt '©0 beut ^nfjorer ctUia§ luirt geoffenbart, fo fol bcr oberer i.soi. h, 30
15 fdjtücigen'. Da t}abt ir, bivi bem £ned)t ebenfo luol ber geift gottcä geben
loirt al§ bem l)ern, bem reidjen allä bem armen. Dorumb tocnn ju mir
einer tenie nub fpredjc: baä ift unrecht, ba§ ift uugclaub, ^0 mu§ id)
fd)lt3Cl)gen , im ftabt unb bcfd)el)bt geben. 3" loeltlidjen fadjen get c» tuol
alfo ]u, ba5 ein alter flucgcr ift bann ein junger, 6in gelcrtcr meer loetjfj
20 bann ein nnglerter unb ein lal). I'lbcr in gcl)ftlid)cn fachen mag ein tiiib
1 orimx] enbcn HCDi:] Bttcijicu ön 'G iirtcijtcn] tabtcn BCD tabrin -B) rotten m *G
ober] »nb liVDE Bn bie *(r 2 H)as| otcr ctloj JJt'T'E'O fot e§] foHc t»ir§ *G oK]
alfo ßCDE'G 2/3 gefc^e^en Ms mit] onnenic, bj c§ ^iä) b'gteidö *G 3 fie^ BCDE
4 bcr gcjc^rifft] mit aey^^ifft. nid^t (nit XIV UT V) b,; fie eg fage. So *G fic^] (o BVDE*G
l)cl)ligev *(t am Rande: SBic Wir leer an funb ncminen. XIV^ 5 ^iijevonimuä unb
nod) bcr l)ct)tig fehll *G nod)] oudö BCDE *G 6 baä feldt *G 617 ongongcn BCDE
angcfnngen *G T hiir gloubc foücn *G Sonciliig BClJE*G k. fehlt *G S miiftaä
G.\1V27 muft bu e§ V benn] eä BCDE fehlt *G bomit] bj *G 0 i)aU] ^ot boä
BCDE*G 10 loirftu] tjoftu G XIV 27 ^oft bu V gcBoloct (/ gcfioWc XIV-27 V tciu
ri^tcr ift *G crbenn (erbn DE) »Bcr E^riftcUd^c (ß^rifttic^c CE) teer in gol)ftlid)cn (gctjft^
Wiftw DE) fod^cn bonn BCDE erben in getjftlitfjcn fairen »tcr djvifttic^e teer, bon *G am
Bande: Wer dvr wäre (wer l) ricliter sey der leer. 27 11 man] ein nionn BCG XIV-27 ain
(ein E) mon DE 12 gelert ober ungetcrt] fiubt ober niogbt, gebort ob' ongebart *(? on bic
Jierfon BCDE*G 13 ©onbcr fcinb oüe bie feljne DE funber (fonber XIV 27 V) fcinb l)m
Ott gteid) liefi, bic feljncm gebot *G er eret fehll BC 131 IS 3;o§ met)net bis geben] S)arü6
l^obcn fie oücin geloatt ju »rte^tcn. SSnb fo ^manb (l)emont XIV 27) tarn ön tia§ loflft bie mcl)=
nung ban id), bo folt ic^ mein mout (mul XIV27) jü^obc »n ftitt fc^mcigc »nb Bon iljm fiefc^eib
«eme. S)ag Wiü eben .©. $au[ul tjot'c ob (5orintt)ioi. ®o b' ju^örcr mcr wflffit imb uerftunb, fo
fol ber prebiger i^m ftott gebe on jc^loeiflenn. *G 14 6orintlj. om .iiij. BC (5orintl). üij. DE
offcnliort BD offiniart C offenbaret E oberer] borubcr 11 baruber CDE am Bande:
l.Cor. xiiij. 27 Id oUI] alleS --1 ()crrcn (Ijerrn E), ber magt aU ber frolwcn (frouWen E),
ben reljdjcnn (rcii^n DE) at§ ben ornien k. BCDE 18 3n] im B XIV 27 V t)m C \ai)»\]
regimcnt BCDE*G gat BD lU ju fehlt BCDE lualjg (njel)^ C ttaigt D luct)6t E) »nb
»crftanb ^at BCDE 20 Bnglerter unb ein fehlt BCDE*G
o(;4 <Prcbi3ten bc§ 3(it)rcä 1522
ober fm'djt ober ein linniti obci \a\) aU luol M) gcnnb gottcg I)aBcn qIu ein
alter, cv |cl) ein '-i^alift ober Soctor. 'ill[o jol fidfj in bcv gcftalt feiner uBev
ben nnberu erljeben, bann fein JBabft, !ein gelerter fol bir ncmen bcin nrtel)I,
bn liafts gclcid) al§ tnol nls er k.
yinn lüit irf) jagen tner bic falfdfjen 5pro}3r)eten fein inerbn 3n nnfcrn 5
jelitten. ®a§ !an nun nienmntS ricf;ten benn nEcin bcr ben getjft l)at, 5lber
fumnia juminnrnnt, fnrlmnib i[tu bcr SaBft, 3?ifcl;off, 5pf äffen, 51unnen unb
l'innidj nnb bao ganlj 3?epftlicf;c regiment: bie l)a6en aUcä baa gelerct »naä
tüibcr got ift. Sa» luer nun lang ju beloeren, £)ann in allen ftucfen fic^ftu
c§. . ^choä) luolfen tuir ctlicfje fefjen. 10
Sott l)at gcbottcn, bas ünt folt tiatcr nnb nuiter bienen nnb nntertan
fein nnb fl) anff galten. So i)at bcr Sabft ein nteinnng auf gebradEjt, baä
ein mnnd) ober nun -Jiic^t mcr unbcr feint üattcr fein fot, ja jpretficn: bau
Ünbt ift in bcm geljftlicfjen ftanbt nnb gottes bienft, 3lun got ift mcr benn
ber tiattcr unb niutter, barntnb ift er nit fc^nlbig Hotter unb ntnttcr 3ugc(jor= 15
fam fein, funbcr fic muffen ba§ ünbt gnab juncfer ^ctjjjcn. 9Iun Inenu ic^
fprcdj: >oay ift gottcS bienft, lieben I)crrn? ;3ft cS gIoc!en lenttcn ober !cr|n
brennen ober ein fdjoncy ftcljbt anjicljcn? ^ä) mcljnct Imttcr nnb mutcr cren
nnb baä gebot gottc§ l)altcn, ba§ folt gotc§ binft I)aiffen. Sarumb muftu
I)ie fagen bau bi§ bcr antcr d^rift gcicrt f)at unb iä) mag frolid} fagen: bn au
Icugft. ©ic^ftu Uiie gottes gebot frei) loiber be» Sprior» unb 5lbt» geI)orfam
ftect? @ot ^at bir ein oatter geben, baä bn in creft unb bienft unb unber=
/ tncd^t, ain (E»)n CEa XIV 27) BCDE*G IjS ob« bis Satft fehlt *G Ijä am
Bande: SBci^ljal)! in gcifttld^c fad^cii mag Ijcbcmiö ^a6e. -Y/F^ 2 ©cl) er 1>E er fclj ein] ^err *<!
4 bu] loen bu *(r ic. fehlt BCDE XIV2T V .5 lüil] jott B('DE*G \nn Wcrbn] rterent BCD
Werc E*0 am Bande: AVer die falschen propheteu seind. 27 ü nun oud^ J'tCDE nu
Quii^ *G allein ber] loer *ü 7 ift§] e§ ift *G r/S 58at)ft mit feinem gongen regiment.
ban bie fjaben XIV 27 V 7 Pfaffen, »nb Jfonncn DE ,"8 mmi) (mönc^ C) »nb 3!onnc BO
.V aUc§ boÄ] alle iJC'ÜA' aü.*G iO Seboc^] 9iu *G fel)cn] erbeten *G n\oO.BDE XIV 27 V
\ol CG 11112 niuter ceren, bn i^n tinbcrtfjciiig fein, fo *0 am Rande: Exo. xx. 27
12 auffcnt^attenn BCD »ffenttjolten E «Batift nu *G auffiradjt BGDGV »fftrac^t EXIV27
am Bande: äBic ber Sapft Wibcr gott fe? XIV^ 13 ober G XIV 27 ain V feim]
irem G XIV 27 foU fel)n BCD fot fein E ]e\) G XIV 27 ja] fonber *0 14 ift tjeljnnber
(«itjunber C »jefeunb E) goift(iil) (getjftlii^ CE) »nb in BCDE ift ^Ijunbt in ber geifttideit (geift=
lid^eit XrV27 gol)fUic^ait V) unb Ijm (in XIV27 V) *G 9lun fehlt *G 15 ber fehlt
BCDEXIV27 V er] e§ *G nic^t i'nit XIV27 V) mer *G löjIG geljorfom jcn
(3Ü DE) fein (jufcin 0) BCDE ju bienen, funbcr (fonber XIV 27 V) ber toattcr muß es gnobe
(gnab XIV27 V) iund^err *G 17 fprid^ BCDE ticticr ^err BCDE*G ober
fehlt *G IS trennen, ein fdjöng mcffjgewanb *G 19 bie gebot B('D*G ba§ fott goteä
binft lioiffcn fehlt *G ^aljffen (^etjffcu CE) Contra quurtum preceptuni. S)arum6 BCDE
20 bife] bilj BCD bo§*(; enbtc^rift £C'i)£ 5tntc§rift G XIV 27 «nteä^rift V getcrt S06 O
gclernet tjalj ;r/F27 F 20/2i er lieg *G 21 wie] :^ie BCDE*G fre»)] ba§ ba (bo G)
frei) BCDE'G 22 ein Halter] oater on mutier *G gegeben ÜC'Z) in] fic *G
221266,3 creft, ben (bau EV) beijncn »alter, »onn got gcbcnn, 3Ufo BCDE*G 22 »nb
i^ncn (jnen V) bienft G XIV 27 V
*«r. 4:i |10. *Jlitgii|tl 265
tcnig fdift, bcv 23n6i"t gibt bir ein aiibcni, bcii bu nie^r crefl iinb bicnft unb
untcvteiüft fcijeft.
W\o tücittcr: man )oI nidjt ju tobt fd)la()cn, nic^t äorntg fein, nidjt
t)affcn, ba^ ift gottä gcOot. So lernet bev a?o6ft: bie gel)ftlicl)en gi'ittcr fol
:' man nit toffcn nnb l'ertebigcn, fo c§ nic^t f)i(fft, fo fot man baä Uieltlid;
fc^meit aiiruffen, ben ä?al)[tlirfjen ©tnt jubefdjiiljcn. ©ic^ ha feinbt bie ©cpott
©otteä unnb be^ Sa6ft» luiber eljuanbcr, baS tiei;[tel)et l)eberman luol. ?(lfo
mit bem (Wichen ftanbt: Ojot f)at gcbottcn ha§ man unb tuet)!) ein f(el)[d) i. woic 2, 24
fol fein unnb haö fic nidjt gcfdjaljben folien fein. 9tun Ijatt ber iöaBft öil
10 ber gepot bar toiber geben, nl§ Inan eine ben nimt ber fte au^ ber tauff t)ot
gefjaben, fo fol man im bie ee jurciffcn, alfo auc^ toenn bie getiftlidjen eelid)
inerbcn, lul) ir fcd)t, baö fl) bie ee 3urciffcn nad) iren fteift^tic^en rechten.
;^tem lücnn ijmanba in blut fdjanben feit unb t)ereeli(^et fic^ mit feiner
frunbin, ba gebeutt er fie follenn bei) cinanbcr beteiben, ba Icft er jlncl)
''■ nacfetc in einem bette bei) einnanbcr ligen unb folt tein§ bon bem anberen
nidjt mad)t i)aben eelidje pflidjt ju forbercn. 2öa§ ift ba§ anber§ al§
iDcnn id) ftro unb felor jnfamcn legt unb berbute in boä), ba^ niäjt folten
brinnen ?
SBeitter: @ot fagt bu folt nic^t fielen. 9Jun hier fttlt me'^r ben bie
2« groffen ^onffcn? S)a§ auä) ber SBabft lool ein ertibieb genanbt mag toerben,
ber aEer inelt gut unb gelt bctrieglid) ^n fid) 3cud)t. lifo aud^ nl)mb ba§
@rft gebot: aEcin got Oertrattien, gotc» f)tlff allein an ruffen. ©0 leren fic
un§ bie 3ut)erfid^t auff bie rtercf fteEen unb leren un§ anbere ^e^ligen ju
3 ,111 fehlt BCDE*n fdötagen BCDE 4 ba§ Ijot (ftatt XIV 27 V) gott grtotcnn *G
tett BVDE Sopft atfo. So§ gciftticf) giitt ober guttcr *G galjftttc^e BD gctjftlidjc C
4ö \oü man »crtcbingcii (ttcttebigen OV ttcrt^äbigen G XIV 27), »nb fo (oS *G) BCDE*G
5 unb öcrtebigcn] untevtcnigen .1 6 \i)\i^tn V ba] fo *G 7 @otte§ unnb be§ »afcftS fehlt *G
mibcv] fegen G gegen XIV27 V ültfo «uc^ *G 8 ftanbt] luefen *G am Bande:
Geh. ij. 27 9 ber fehlt BCDE*G 10 bar gegctenn B('D bargebe E bo geten G XIV
bagegen 27 ba geben V ben] einen man *G bem tauff XIV 27 V ^at BCE ^att D
Kiitl gcftaben t)ot (^ot XIV 27 V) *G Jl im fehlt BCDE*G jerriffen BC jerretjffcn DE
12 jerreijfcn B jerreiffcn CDE tjrem BC jrem D jvc E fleitc§lic^en] geifttii^cn *G xt^i
BCDE*G 13 tomn\So BCDE* G Wutfc^anbe J5i» Hütfiläb jEO A'/F27 i3/i4 bnb
ni)mj)t cthjan feinen frunbt (freünbt XIV 27 V) *G 14 frainbin BD freübin C freünbin E
14115 jtDu nndjte in bottcn D jUio nai^t in Bette E jhje nadEcnbe G 15 mä)k in betten BO
bcti einanbcr im bett *G fol BCD foH E ISjie fol bo tcinä nic^t (nit XIV27 V)
mad)l l)nben uon bc anbern *(? 16 ba§] c§ *G anbcr D anberä gefagt, bann *G
17 tcge BCDE leg *G 17J1S berbeut boc^ e§ fot nit brennen (brennen CE) BCDE üerbeut
eä fot nic^t (nit XIV 27 V) brenen *G 19 Jäun fehlt *G 19J21 me^r bis ntjmb] feret
ban ber »atift, bn fein :^auff? ba§ feinb bie ^aubt bieb. ban bie (f^ V) jiel^en (jeljc^en 27^) otlcr
Welt guter bettjegtic^ (tagtic^ 2") ju i^n fjnen XIV 27 V). 9}u *G 20 moc^t genant BCDE
21 ficf)] i)m BC jm DE 22 gcbott, Wan foü got aHein (atlain D) »ertroften (uertrauhjcn E)
BCDE*G gotel fiilff] man fol got *G ©o fehlt (' lerne G lercnt XIV 27 V 23 bie
äUBcrfic^t liU uns] reercf oft *G 23j266,l ju ^ctffern fehlt BCI)E*G
266 ^U-cMgtfii bco Snljvc-ä 1522
T)fTfffni tjokii, biinimt) ftcf;ftu ba^ bis l'olcf bl) vcd)t (nefcfjaftcii fnifrfjcu
'4.Uopl)etcii fein, luu' liu'licl)en \vh iiiiy l)uttenn foEeii, beim fic (jebcu uiiö
gottcä flctiott niiff itnb legen iin§ boS gan| erniber.
3)nniin(i Uolget min bn§ ?lnbcr ftnrf ha 6l)riftn§ fpvirfjt: an [3 ivcn
fvudjtcn lücibt ix-i cvfenncn. 9tun loic ic^ gefagt i)ab, haä etlenncn 5
nujj ben fruchten Tjat niemant§ bcnn bev geljftlic^ gebovn i[t bnrd) got.
3)arnmt) Iner ben gclanfien ni(f)t I)at, ber !an^ nic^t erfennen, fein mcnfd}
fol bcncfcn bn§ crS nn^ ben fruchten evicnncn !an, er fei) benn getanOig.
2)enn bie nngelautngen eraet)gcn ^n jcljten fvuc^t, bie ber öcrnnnfft gnt nnnb
geljftlid) evf (feinen, .'ger luibernmb bie gclanbigcn cr3et)gen nnd^ ettoo frnd}t, 10
bie ber nernuufit Bofj nnb nngcljftlic^ gcadjt Itierben. 3)nruml) tan man nit
crfennen ai\^ bcnn Inerilcn, Senn bie redjt fvncfit ba bei) [ie crtcnt luerben,
fein inhjenbig im l^er^en. 3lIfo i[t bie bernnnfft nnb bo§ ange nit rid^ter,
fonbev gottcä getjft in nn§. S)u mngft 3tüen fdjon nienfcfjcn fet)en, ber ein
ift getanbig, ber anber nidjt, nnb ift boc^ ein enffcrlid) loerdf. 3Ba§ fc^cl)btä 15
benn? nid^ts benn ber gelangen nnb nngelauBcn im I)er|en, ba§ iä) benn ein
fnr gntt anfid^, ben anber nidjt, !nr| umb, auJ3 ben cnfferlid^en Uierden
allein !anftn nichts rirfjten. SauIerinS f)at§ anc^ crtenbt bo er fpridjt: bie
gelanbigen nnb ungelanbigen offt glcid) fein in enfferlic^cn rtierdcn, haS fic
niemant fd^etjbcn lan, ^a !eine§ bernunfft mod^t fie nrteljicn, fonbcr er 'i)abi -'o
1 borumB] bartei) *G bi§] fotff)§ O folic^ XIV 27 V 2 roetic^en] bm *G 2l3 Tefilin
bj artol nuff (»ff XirjT) bj gott beS^c -^at *G 3 im§ ba§] (1) (fl)c C) »n§ BCDS
nkbn BO lüber DE 4 ^axnaäj BODE*G bo] bj *G ivcn] ben *G am Bande:
®cr gcifttid^ Brteilt oUein. XI V' Das ander stuck. 27 5 locrbm jr GV ift ftj (ftjc O) BO
jr fl) D*G «Run /eA?( *G 6 ift biircf) got fehlt O XIV V but$ got fehlt 27 7 hjet]
ber BODE*G getauten] geift G XIV 27 gaftft F H gebenden *G tunb G tünb
.T/F27 F i.';/7 glanlig. 6ä ift ein (ain D) ftni^t ba 6cl) (boviel; K) ntonn fie (fidj -OS)
crtenbl, alä ber imgtouli, ber (c^ein ift ber Bernunfft noi!^, gut, ben bie gaifttidjc (geift(id)c CE)
füren (fiiren I>E), mann erteutbs luot aug (»6 E) offnen junbenn (jünbcu DE), abn bie G^riftenn
faHen auä). SarumB BODE SlU geifttic^. e§ ift ein frut^t bartel) man fie crlent, V »ugtauti.
^Ificr man fungtaufi. man 27) ertent c§ (fqc auäj 27) etwafi hiol aufi offcnliii^c funbcn , ater bj
lirtel)( ift fictrugliclj (trügtic^ XIV27^<^V imWS) 27^'). baft bie c^riffcn fatlenn aucft. ®atri6 bie
red)t fruäjt bar fiel) fic erfat Werbe, ift ain inlticnbige frudjt, bo müfj icf) ben aottic^cn gcift ju
fallen (f)a6cn 27) oft rii^tcnn. b5 aug bnb ücrniifft. atfe" (»crnunfft uermagS nit 27). S)u magft 'G
II mang BODE 13 fein] ift BODE ift] muß BODE tjic nit riäjte BODE 14 jmeen
(jlsaljcn D ,^rtct)en j?) fefien meffi (mcfi OE) ■polten, ber BCDE*G 16 nicfttS bcnn /(•/(?< *(;
b' gtaut im fierfeen, »n »nglaufc, ba§ 'G glauti bnb (bnnb O) imglauB B<' DE iä) benn] e§
i(x BODE27 Fber ö A'ZF ein /eÄ?< -E? am Bande: Ser gtant) 6n tinglaufi fc^eibet bie nien=
fa^en XlVb 17 für (für DE) ein (ain DV) gut WerdE anjl)f)et (nnfieöt ^T'), ber BCDE*G
oug] aaet)n (oHain 7>) auß 73r7) allein »6 E cufferticö J! 18 aüeiu fehlt BODE *G
uicfjt IIG nit OEXIV27 SauteruS BODE*G %ai bj *ö bo er fpricOt] bj *G
flJric^t, bo§ bie ISCDE am Rande: Tauleius. 27 19 fo gte^dj BÜDEG XIV27 fo
9etcl)c^ F in cuffcrlic^ loeril BODE in cufjcrlicfjcm fc^ein 'G 20 3fa] no^ y>'C'Z)iv
önb *G lein *ü mag BODE moc^t fie /cA/^ »G ^ofie] f)ai bann (ban /?)
BCßE*G
9lr. 4:J [10. «iigufl] 267
ben flclift. Wie aucf) im 3o^' gcfd)vi6cu ift ^ob 30. '^^cnna ftviitf)ioui§t''i'b39, i3
fimiliy eft pciiniu t)crobij et aici|.ntri'5, bcv Stvaiifj unb bcv .Spabidj f)abcn
Uiot glcicf) fcbevif, abcx beimod) fleugt bcr .sjfl'idj unb bcr Strauß tan nidjt
flifgeit 3C. S)nvum'ü fcinbt fic nidjt cl)n». 5(lfo auc^ ber fllaubig unb bor
.'i ungolauing gcicid) in cüffcriirfjcn locvcfcn mögen fein, l)e boc^ fein fie im
gelauticn inlucnbig gcicfjibcn im gel)ft. Die fvud;t ober be§ geifteS finbt bife,
Uiic fic ©ant 5paulu§ ju ben ©alateru cv3clt am gunfften ßapittel : 'liebe, ®»i- '■>, «
fvenb, frib, gebutt, guttig!el)t , frum!et}t, langniuttigfeljt, fenfftmuttig!cl)t,
tveUi, be)d)el)ben()ei)t, meffigfetjt, !eiifd)el)t'. lie fvui^t fann nbcv niemnnbt
w unberfd)cl)b(id) merrten bann bei" getjft, bavumb fo folt gerid^t unb urteil in
cuffern bingcn nid)t ftcen Ms im luercf ober perfoncn, fonber im f)cr|en.
''JJtan crfcnbt luol einen bon ben frudjten, aber allein burc^ ben gcl)ft.
Gin guttcr 33aum tregt gutte frud)t, bie Düffel madjen nid)t
ein bäum, funbcr ber bäum mufj efje fein ben bie frud)t. Sßann id} ha§
1^' fcvftce, fo mercf id) lool ba?^ fcljn luercf fo bofj ift, ba§ ben mcnfd;en mog
berbammen, audj teinS fo gut baö in moc^t feiig matten, fonber ber gelauben
niadjt un§ fclig unb ber unglauBen berbam^t un§. S)a§ einer feit in ben
eebrud), 3}ay loerd berbampt in nidjt, fonber ber cdxüä) 3et)gt an, bo§ er
bonii beut getauben gefallen ift, ha§ borbampt in, fonft ift§ nic^t mugli(|
-" ba§ ber eebrud; bcrbammc. Stifo bo§ gutte bcum ni($| mad) ban ber
glauBen, unb alfo fagt So'^an: iap: ba^ ber bäum fol abgeljatoen toerben/-»'"'"!- ». i«
1 in SoB BCDE ift Sab] Mt *G 39] an bcm 49. V Penam structionis DE
2 tjciiiü?! t)cnc *G acci. B 9Icci. 0 accipit. DE imb Ijoütiicf) *G 3 gleic^ tool JT aber
bcv (jadfiidj fleugt *<f 4 fliegen 27i> jc. fjatumli fcinbt fic nid^t et)n§ fehlt *G oucf)l ouc^
(oufi B) Wie hjol JK'IiE in (nach unb^ feh/t BCDE 4(6 Bft bnglauBig fcinb loot cinanb' flm
(in bcm I') fd^cin anlrocnbig gteic^, ain l)m Betten gcfd^eibcnn. 3)ie frfic^t *G 3 im cuffern
locrd BCDE mögen fein] feinb BCDE tje bod^] nod^ BCDE im] burc^ bcnn (ben CDE)
BCDE 6 gcfrf)at)bcn BD gefd^el)bcn CE e'jT bife, hjic fie] bie bie *G 7 ©ant fehlt
BCDE*G ab ©atattjaS .». tx^tltt *G im .«. ßoji. erdetet BCDE TjS licBc, fteiib fehlt
B('DE*G S giittigfeit, fenfftmütigfcit, fnmiTcit *G m ftumfiteit B m ?fruml)tc»t C
tinnb friimtfait D »nb frumtcit E 9 %xa\v (Zxm D treiim E) 58e§f)at)t, Sud^tig ('3üc§tig DE),
mcfiDgfait, imnb BDE S'efdjetjbt, jüdjtig, 9)!e|figfcl)t, »nnb C mcffigfe^t] tn *G 10 t)nbct=
fcOct)ben (bnbcrfcfjaiben D), ün mnim BCDE unbctfc^eljblid^ fehll *G fo folt] foü ba§
BCDE*G 101 1] btlc>)t »n gerid^t geifttid^et bing in eüffcrtid^en *G 11 ober] »n *G
Ijevfon r,CDE*G 12 bon] on *G in, Bnb burcfl ECDE aSct im gcift oHcin *G
13 Cmni§ artor 6ona fructu§ iono§ (tiona DE) Slin (Sl)n CE) BCDE Omni? artor tona
(fehll 27). Sic opffct *G frud^t (ftuc^t C) K. BCDE 14 ben] e^e BC ge DE fruchte F.CD
ftüd)t E 15 ml fehlt BCDE*G mag G 16 in] ben menfd^c *G möd^t] müg BD
miifl XIV V mug C mog E 27 mag G fonber] fonber aüein (aüaljn D) BCDE'G gtaufi
BCDEG 17 WiXaub BCDEG fotbt /> i.-) ift] fetj -BC'/^£*t; bai] bcr .l^C'/J^'f; ift§]
loer e§ BCDE*G 20 bo§ bcr iiV mod^] ?ltfo moä)t eine Boum nicmät (nljemanbt anberä I') *G
bcrban^itc BCE »crbamBtc D 3J[fo ben guten Saum, mad^t niemantä bon BCDE 21 glaufi
BCDEG MV V unb] ben BC ben DE fehlt G XIV 27 fagt Mi§ ©. 3of|5nc§ (b' "^crr 2r)
bj r; .v/T' 2,- ©ont 3ol)ane. ber tauffer BC ©ont (fonct E) Solang S3af)t. Z).e aSgel^atocnn
jot Werben *G obfdjla^cnn BCDE ai^awen *G
208 ^ptcbifltcit bc5i 3nJ)rc§ 1522
ü-r f^nidjt iüd)t, mau fol bic fvud;t abfd)lagcii. Daxiiinl) Vucrd bcv Hc6
mnd;cii mii^ iiidjt guctt, foiibcv aUcin ber gelaiiBcit, in bctn iä) btfe§ loerc!
tl)iic imiib bifc fnidjt lu'ingc. ©er tocgcn muffen loir an bcm gcIauBcn
oufatjcu, bei iBabft fcdjt akv an bcn loevdcn an, Pileic^ aU hjcnn id) fpicd}:
Uiilt bu ein guter tmnm lucrbcn, fo t)e'6 an unb trag öpffcl, gicid) aUs id)
iipfel niDd)t tvagcn ce id) ein Baum fei), ©onbcr idj mn^ fagen: Uiiltu opffcl
tragen, fo \)tb an unb tncrbt ein S3anm. 2)arnmb fo mufe bcr Sanmni
juHor fein d)c er frudjt bringt. 5lIfo ift Mn fuubt anff erben bann ber
ungelanben.
1522.
44 15. gjuguft 1.522
Sermon öon bcr .s^immclfrtl)rt ^JJ?nric.
%m tag bcu ijijniclfart .iKaric
2iiMo,38ff. acucE ,%.
m
""^tn begcet I)eüt ba§ feft imfer lieben fratoen ber inndfraluen -^Jfarie,
tüie fid) aber ba§ (Suaugclinm baranff rel)met, ba§ fid;t l)eberman
hJol. Sorumb lan man anfe bifem (Snangclio nitt Ijaben mie ^Raria im
t)l)mel fei), unb e§ ift auä) nit bon noten, ob lüir gleich nit alle§ aufefc^erfjffcn
!ünben, loie e§ mit ben Ijailigen ^ugee im t)l)meL @§ ift genügfam baä tnir
iD?attr).23,3ahiiffen, ba§ ft) in ß^rifto leben, tüie got fagt 5)tatt^ei yjij. '@ot ift nit ain
2. OToic 3, G got ber tobten, fonber ber lebenbigcn', unb ,5eüd)t ben tcjt ein ®yobi .itj. '^^
bin ain got ?lbral)am, ain got 9)faac, ain got 3acob'. ^Inn befd^leü^t er: ift
er bonn ain got ?lbraam, 3)faac unb 3acob, fo muffen f^ ^e leben. Darumb
bie fbrüd) foHen nn§ genugfnm fein, ba§ Inir Iniffcn ba§ fl) leben, tinc aber
ha^ äiigcc, ha^ foHen Inir nitt aufeerfen, bictoet)! e§ nn§ nit oon noten ift,
bann unfer bernunfft ift sufc^toad^ bar^u, toietool fic§ bie tjo'^en maifter
ä guett] ftüm *G a^auU BCD ^laub E*a bi(c§] bifc 730i?*G 2/3 t#
bicfc fru^t trnge C 3 ttinac] trage BD trag £*& ©cr'^albc *« 4 aicr fa^cl BCDE
fac^t aber G nicr fadfjt -\rV-2T V 5 aüU] dB BCDE öj6 at§ mag (müg XIV 27 V)
\ä) op^d *G 6 mügc BCD mög E T Wirb BC hiütb DE XIV 27 V tourb G fo fehlt
BCDE 7'^'J taimi. 9lIfo niu§ bcr tmum fein jii bor cf)c er fruäjt gcttjinl fgetuünbt V am
Bande: loaii. xvi. 2"). ^aruli ift tcin funb ouff erbcnn bau bcr Unglaui, luic 3of)äucä fagt.
JDcnn bcr 5cl)tig gcift fömctt tnirt (loürt .YIV27), fo tuirl (luiirt .\IV27) er ftrnffcn bic locUt
bcr fimbcnn ^albenit, ba§ fic nidjt (nitt XIV 27 V) gcglouBct tjoBcnn al)n (nun I') Ciottcä ßitn. *(J
8 früa^t B 'J Unglaube (ungtaub E). «nten BCDE 10 fehlt BC ßoncitia DE ®0S.
©6?). SDffl. G 11J12 9Jin Sermon ton bet fjtjmclfart SJlaric bcr Sundfralticn »nnb muttcr
gotte§. Sm tag bcr ^^melfart 3Jlarie. Suce j. Wmr gitangcliiim am tag bcr .^iqmmclfart Waric.
Succ am ae'fienbcn catiitcl. tDlaria I)at ben fiefferen t^cl)t erWott «. Xfl 14 fictj] fl) Wmr
16 ttjirä XII IT fjaitgcn 11 IS got] er XII am Bande: Die lieyligeu lehe iu
Cliristu. XII 24 l^od^enn Wmr
9!r. 4;i [10. ?IuQiifll *)iv. 4t |l-'.9Iiigiift1 2(J'J
iiiibcritiinbcn l)a(icii iinb (jntciiS bocf) iiitt cv(anf\ct. Tann c§ fcitib bvcl)cr(al)
Icbcii : %in fiub bou in bcr Iniegcii (igt, ba-i lebt in got, luicRuU t-i luenig
ciiipfiiibct, Stent tiHMin luiv fd;(atfcn, fo leben ttir and; itnb ttjiffen nit tute,
Say brit, bnö luiv iVniü luiffen bn§ luiv leüen nnb loiffen bod) nit tuie.
n S)avnntt) jo got l)k niif evbcn in bent engen tevrtcv (,ba» ba tanm nin l)alb
leben ift) mit iin§ fjnnbelt, ba§ toir nit fiilen tnie h)ir leben, el), bil jtteer
fan ev'? tl)nn bovt im l)l)mel, ba e§ tueit nnb pxait ift nnb ba boy ved)t
leben ift, ^.)Ufo ba-J Unr nit fiinben ain gOriifj 3il fteden tmb reget fcljen, baö
toii: miigen miffcn luie fij leben, bietneil bie toanfinnigen and) leben nnb
10 lüiffen nit löic. 3)avninb ift e» geniigfant, baö tuiv luiffen baö fl) leben, luie
bai' ain ift, ba§ ift nnö nit bon noten 311 luiffen, nnb baö l)ab id) barnmb
gefagt, ba§ uitfer glaub aljeit anf bem geluiffen ftec nnb iitadjeii nnö tain
artid'el be§ glatiben», ba loir itit gefdjrift bon l)aben, fnnft fotittnen bon
tag 3n tag nelu artirfcl be§ glanbenö onf. Sariimb inad;t ain gvoffen
ir. iinbetfd;aib nnbcr ben bingen bie ba niitig feinb jngetanben nnb bie nit nötig
feinb, anl)alt ciid) al3eit an ba§ baä bie gefdjvift flav an3aiget, bann lua§ bie
gefd;;ift nit llar fdjleüBt, ba baluet nit anff. 'ilhn t)ic fagt bie fd}vifft !lar,
baö 'Jlbvaam, VJfaac, ^acob nnb al glanbig leben, bavnntb ift e^ notig,
bay ir glauben bau bie mnter goteu leb, luie aber ba§ sitgec, ba§ befeld;
20 man bem lieben got. 9Jn baä fei) gnüg Hom tJ'^ft. 5hin anff baä
ßuangclinm.
5(nff ba§ erft tuoEen loir faffen ba§ ©tiangelinm anff ba§ alter ain=
feltigeft l)in nac^ ber l)iftoricn nnb gcf^idjt, bann baS ift and) bie groft
!uttft, int ainf altigen bcrftanb bleiben. S)ie gefd)id)t ift bie, ba« got geet in
25 Qtn (Vlcden, nnb luieluol bil leiit barinn feinb, fo nljmpt fn bo^ nljetnaitt
anff bann aHain *JJtartl)a. 9iun 5Jtürtl)a l)et ain f(^tuefter ^JJtariam, bie
jertaiten fiä) in bie luerd: 5Jtart^a geet ^in unb luil effen machen, luaffcr
^olcn, fc^üffel luafdjen. 5hi fagt ba§ ßuangelium, ba§ fidj "JJtartlja gan^
aEain bcr arbait nnberftanben Ijab, ßl)riftn§ aber fi|t ba nnb '^at ain
30 anber Uierd für, prebiget nnb l)ett 5Jlariam nnber ben fnffen unb luirt nit
ainö geluar, luaä bie it)ene tl)nt. ^a aud^ ba totnpt fl) unb bitet got, er
lüöU 5Jtariam and) l)elffen laffcn, unb tnainet fl) l)ab3 tuol aufjgeric^t, nod^
fi($t es got nit an, fonber ftraffetö itnb t)at attatn ba§ xtä)t luercf für, ba^
er yjtariam leeret ba-i 6nangelium.
.15 9iun ba§ (Suangelinnt leeret ain unberfd)aib unber ben bingen bie ben
band) antreffen unb bie feel. 6l)riftit§ '^ie ab er gleich f)ungcrig ift, nod) ift
er fo begirig auff bcr feien faligtait, ba§ er and) bergifet ber fpei^ tmb
prebigt aUain ber 5)larie unb ift alfo f orgfaltig bei) bem luort, ba§ er auc^
j/2 am Bande: Dreyerley leben All 5 ba fehlt 11 mr 6 em))f{nbe -ß entpfinben A7/
•20 ba§ (vor fcW feJdt Wmr 25 nin Stcdcn B 26 ^ctte AT/ 30 für] üor fl All ^att
BAU .3; ainft J5 cincft A'// ]^ fe/dt A Wmr 90t] jn A7/ .3.3 90IJ 6§tiftii§ A7/
füv] »or jm B XII 30 gljxiftu? a'btic mieloot ev gleid^ A'// a6 er] ain AB Wmr
270 qjrcbtgtcit bc§ 3al)te§ 1522
"iJiiutljam ftinffct, bie fiel; uiiib bcv gcirfjcjt Imüm, mit bcii fl) \iä) bcmiict,
v.'iit. io,4if. ba§ ©iiangclium nad)lie^: '^Jbrf^a, 5Jinrtl)a, bu t)aft Dil forg unb Beüimmcreft
bid) mit l'il bingcii, -Kba mir aiiiS i[t uoii notcii'. !Sa§ lautet gleid):
••JJiavtlia bu Ijaft üil fovg. ^if; I)al) bifeljev gcprebiget ba§ CSuaugcliuut, »nie
man lüt fovgcu foU: artaitcu fo( luau, ahct bcnuoc^t uit forgcn, unb s
fonbcdid) , Uicnn ba§ lnort Ijcrgcet, ba fol mau baS gefc^cfft anä) uadjtajfeu,
ja uit allain ba3 gejdjcift, joiibcv aud) lucib uub tinb, uatcr uub mütev,
feinb uub fvcünb, eer unb gut unb attain bem luort anf)augcn. S)a fcd)t iv
^te, ba§ 5)lortl)a UiicUml fl) ain frommcci ünb gelnefcu ift unb t)at'3 aud)
gut gcmaiut, nod; tl)abclt bcr i)txx ix maiuuug uub ftraffct ix \vixä. S)a w
jcd;t ir, baö uufcr gute maiuuug, \v\x toeubeu jt) für tüie toir iuoücn, fo tft
jl) falfd), bauu 'OJJartlja Ijcttc l)ie aud) tool mügen fageu: el) id) t)aB mid^
alfo gemuet, l)ah geloffen, gclüafd;en unb 3Ügevtd)t k. uoi^ fol mein matnung
nidjty fein. ®aium6 mau fdjlag bie maiuuug für Inic mau \viol, fo gilt cä
5. sBjoic 12, 8 bod^ nic^tö öor got, bann alfo fagt got 1)eu. jij. 'S)u folt uit tim toaö btc^ is
gflt bnudt', bann it fedjt baS ffk 'JJlartlje mainung gcftrafft tritt, bie boä)
am beften tuaa, unb got ftraffct bil mecr ir forg bann ir arbait. 6r
ftraffet fl) aber fein frcünbtlirf) unb Inirfft fl) nit l)intoeg, unb ba§ ift faft
baö beft in bem @^naugelio, bann e-i uuilet uua got alfo ah, haä er ain fein
gcliub freüubtlid) man fei), ber ba feiu geliub mit uu» umbgee, ob luir glcid) m
äüäcitcn ftraud)len unb nit tl)ün tuaS ba xeäjt ift, ba§ er un§ bcunod)t fold)§
tiiol jn gfit [)altcn tan: ain fold) bilb jaigt uns bie gefd)rifft au bcn fjerrcn,
barjii man fid) baö alter beft öerfe^en foll, bann ain fold) bilb mü^ haä
^eri ijabm barou§ e§ ben glouben fd^opfen tan, \v\e ir l)ie fcd)t. ''3Jiartl)a
^et on 3tiiel)fel gefünbigt, bas ft) forget unb barljii bie fd)liicftcr l)inberu inolt 25
Don bem reiften guten Wcxä, uod) ftrafft ft) t^f)riftn3 fo fein geliub unb t)er=
tBtrfft ft) nit. 'Jtlfo tan uuy got unfcr gebrechen tüol 31t gilt I)alteu, aEoin
ha^ lüir toiberumb burd) bie finget fet)cu unb gern auffncmcn, tnenn er
unfere toerd ftraffet uub Oertoirfft, inic Wartfja f)ie tt)lit: bie fdjloeigt ftiCt,
lofet ir irc tnerd Uertoerffcn uub ut)inpt ee gi'itlid) an. -Jltfo foUeu tuir and) m
tl)iin, foUcn leiben, tueun er unfer bing ftraffet unb tl)obelt, fotten tuir ftill
fd)tiieigen unb fpred)eu: Ijerr e^' ift red)t.
yhiu ftraffet got auff 3ltiat)erlat) loci^, eüfferlid) unb inuerlic^. 3«=
tüenbig alfo, trenn totr ein'^ergeen unb l)aben tnol getl)on, ^abcn gebeetet,
gefaftet, almüfen geben .3C. unb geen bal)er in aim tuen, aU fet) eö red)t 35
gcfd)affen. ©0 lompt benn ain ftraff iuö gctriffen, baö ba-5 tnerd bofe unb
öcrbampt fe^ unb toirt jü ntd^t. SBenn toir bo lünbten ftill l)alten unb fein
ftraff auffnemen, fo iüarcn tnir luiber auffgeuommen , ha^i toare fünft, aber
1 bcn] benen A'/7 3 lautet bnn gleich .XH 5 man (vor abfc)] nun ^1 ir«ir nu B
UjH am Rande: Allel- nieiiscliC iiieyiuiiig i'alscli XII ]S gctouffEU -B -W/ gelaffcn Winr
2t bannoc^t BXII 22 getitb Wvir 25 gefinbigt B 26 am Rande: Lyndikeit der
straff. XII 33 am Rande: Zweierlei gots straf XII 35 jF. fehlt Wmr
9ir. 44 [15. 9Jiiguff| 271
flaifcf) imb Uni t£)iit e-j nit, c-^ imiü iiiii i^laii6 ttjiui, bao luiv ba iiit abfallen,
ob luir (\h''id) in un-? fiUen ain abfac^ung bcö flcloiifcne , cv rtoU nn« flot nit
(jabni, nnfcr tt)iin fcl) nid)tc', fonbcr bie 31: beften nnb fdig 311 fein unb 31V
fagen: 9Id) gott c-j ift luav, icf) bin ja nirfjt?, bao mufj bcv gtanb tf)nn.
•■> ^nm anbevn eiiffcvliri;, fn gleiif) 90t nit inö Ijcrlj gveiffet nnb ftraffct,
fonbcr außluenbig bnvrf) (eüt tf)abelt, bann fein geridjt feinb manigcvlat) nnb
ftraffen. Ta foü man bencfen: loolan, fol c-S nit rcdjt fein, fo fei) e^ nit
ved)t: ^\d) loitl tä gern üerloorffen tjabcn, ^^c^ bine >üol »ncrt nnb ftee ftilt
nnb fall ba nit ab. W\o gefc^idjt e» I)te mit Wavt()a: \\) mainct fl) tl)ct
1" gleid) tool, bo faget got: l^einev loercf ift fainci gut nnb feinb alle 311
tl)ablcn, allain bao Uievct f)ie mit bem mort, bac- ift nntablid). 'Jllfo muffen
alle unfeve lucrd Hcvmorffen fein, bann fl) feinb alle ttjablid), nnb ob miiv
glci(^ mein geloiffcn nit fagt, baö all mein leben unb tl)un ücvgeblid; fei), fo
tl)iit e-o bod) got bnvd) anbev leiit, has foll iä) nun frcüntlirfj anffnemen.
15 Sann got ftraffet un» barnmb, bac< er unferc tocxä 311 nickten madje nnb
baä er un» bat)in bringe bao luir nnftraflid) fei)cn, luie er bann tjie 5J}artl)am
l)aben luill baljin ba '•Max'ia ift, nnb fiirn in bac' Irercf ba? man nit fd^elten
!an, ba-j ift in-? luort, bann e-j ift fain toftlidjer luerrf, bann bau man gotes
luort empfieng unb boret. S)a Ijabt ir tiirl^lid) ain nnberfc^aib ber \vad
20 unb be'5 glauben«: 5femlid) baS loir nit fromm feinb mit eüfferlidjen Incrrfeu,
fonber e» ift allec- ftraftidj, unnb bay ift allain gut, ba unber ben fuffen
fi^en unb gote» loort Ijorcn. Tann ba§ tuort ift lauter unb rain, reid),
redjtgcfdjaffen, l)al)lig unb lueif], bavumb bie feel bie baran ^angt, Inirt and)
ber ort, ber ha-:- Irort ift: lauter, rain, lueiß, red)tgefd)affen, i]at}[ic[ k. ©leid)
25 triie ba» el)fen, lüenn c« in ba» feüluer fompt, fo loivbt es rot unb uljui^t
alle aigenfd)afft be» fclDer§ an fid^, unb loie ain toi, ber ift fc^ttiar^, fo er
inö fcluer tompt, fo luirt er rot unb uljuipt alle aigenfrfiafft beS felrerS an
fid). -Jtlfo and) ber glaub madjet bie fei, bas fl) gan^ öerainigt loirt
mit bem tnort unb bnrdjfcüret fl) unb burdjgutet f^, baä fl) gau^ ber
30 natnr Itnrt, bcro ba-j Uun-t ift, unb loic man nit tbablen tan ba-3 ttiort,
alfo !an mau and; ba-j geluiffeu uit tableu, luanu ca ift ain tud;eu Inorben
auß bem tnort unb glauben. 9lun fon ha^ toort nitt t^abeln loeber bell
nod) teiifel nod) fain creatur, aud) got felb'3 nit, barumb loer baran beuget,
ber ift and) untl)ablid), barumb ift e5 bas beft an gotes luort beugen.
35 -Ihm ba-s lüort tan man mit faiitem bing faben Inebcr mit benben nod)
mit fuffen noc^ mit bem ganzen leib, fonbcr allain mit bem l)er|en, mit bem
/ c§ nit fehlt AB Wmr c§ tnu6 aiii] ndein müiß e-S ber XTI 2 etn^jfinbcn B ent=
pfinbc -\'II 3 nii^ts] gar nit^U A7/ bie] i)\)e XII 4 ba§ tiiu^ ber glaub tt)üit] bu Witt micft
nbct batumO nit «otlafjen. XII fljT gcridjt önnb ftvnffcn feinb mandjcrl'et). XII 6 mangerlatj. li
19 cntpfang XTI Ijöre XIL am Itimde: Viiü neceIT;ii-iiim Kiiis ist not vn dz beft. XII
'J9 unb (vor burc^gutet^ fehlt Wmr 30 beto] bere XII 32 niit .1'//''
272 qjtfbiQlon bf§ 3nJ)rc3 1522
glauben, bavutit'6 ift aiijiUicubig atte§ f^abclid) luinb miifs gccreülügct , öcr=
Icftcvt imb öerfdjmedjt toerbcn, aüaiti bcv glmi'ü ift unftraflid^, bem ift ottoin
gut ()iilb unb \mi biu-iiincn ifet. Suiift finb aEe ititfere lucvd' ticvUiorffm
uiib iHuHjabclt. Tivj inii^ bir iiiiv gott iiiS tjcvlj feigen, aber anfjlocnbig
buvd) bic leüt ncrluerffen. 'JUfo fteet baS (^t)i-iftli(^ lüefcn in taincm Mmä, s
ftinnbcv nünin in bcv fecl, bn ha-i Uiovt inn Ijangct, bnnimt tuiU uii'? gott
l)eron)3 jietjcn aufj ben cüffciiitfjcn lucrcfen, biclncit Ivir 'iJtarttja fcinb, unb
iüiU uuö bQ{)in bringen ha ^)lüxia ift, bae ift in glauben, barnmb folget im
%eit: 'eö ift nur ainS lion notcn', hau ift ber glaub nnb baö Inort, bann e-J
!an nidjtci befteen tior got mit »ucrcfcn, fonnbcr aUain mit bcm glauben, lo
Sarnmb lo|t un^ nad) bem tail trac(;teu, ha-i meer nnf^ablic^ tuerb, ba^
gcfrljicfit aber, Inenn Inir glauben unnb an bem loort l)angen, Irie er l)ie
fagt Hon ''JJiaria: "DJfaria l)at bas beft tail crmclt'. '-JJtaria tnirbt f)ie geprcljfet
nnb mirt fain tl)abel in ir gefunbcn, TOartfja miiB aber leiben, ba§ ire locrdt
gett)abclt Irerben unb m6d;t gefagt [)aben: tC)ii icl) bod) alle§ \v)as \ä) tf)un is
lau, noc^ ftraffct er fl), mietool ganl^ Hub unb freüntlic^, al» molt er fagen:
9Jlartl)a, bein loerd mufe gcftroffct fein unb nid)ty gcad;tet, t^üft bu es nit,
fo loil id;§ felb» t^iin 5lbcr ber teüfel fol'3 tl)ün, bann ic^ Inil !atn tnercE
l)abcn bann bas »ucrd -JJtarie, ha-3 ift ben glauben, \)a§ bn gelaubeft an
\>a^j loort. 20
5lu§ bifem oEen lünbt ir nu fülen ma-J ba§ ift ba§ ß^riftu» fpric^t:
'ain bing ift not'. 3iiw nnbern : '^{aria l)at baä beft tail erm6lt\ S)arumb
merrft nun tool, bas jum clüigcn leben jü erlrerbcn nur ain bing not fei),
bo§ ift ber glaub. S)amit feinb nun nibergelegt aUe. luerd, Inalfarten,
öigilicn, fcelmeffen, bann ^Jtartlje merd fcinb oil bcffer gelncfen bann aller 2;,
münd} unb 5|.*faffen toerd: Stjünts bann nun '•JJJart^e luerd nit, fo mirbt§
taineö münc^u inerd tl)tin. 3)arumb ba§ gelniffen gering 311 machen, ha^
toirbt man nit erlangen, meber mit reütu noc^ laib no(^ mit lainem ioerd
(rem unb laib Inirt luol fclb§ lommcn) fonber ba5 mü^ allain ber glaub
tijün. £)a§ miffen tnol bie cä erfaren l)abcn, bann luenn bcv reüluling lompt, 30
ba loufft man ^in unb |er unb bermainen jm mit ben tocrden jnljelffeu,
ha% auä) ir ain tail la^ipen l)aben angezogen in§ grab, bog ift main idj
genarret. 5llfo fol un» ber teüfel narren, geleid; inte bie ncrrifc^en Ineiber,
toenn ft) in noten ligen: Inie man jn bann fagt alfo tl^ttut f^. 5tlfo au(^
"ba?^ gemiffen tnenn es angftig ift, fo ift nid^t« fo narrifc^, es nl)mt)t e§ an. 35
9Jun fagt got; rumb, rumb, es gilt alles nichts, aiuy ift öon noten, mein
tüort f^ütg, ba fol man ^tn fallen unb glauben, barnad^ tl)u man trioS mon
!an unb mag. Sarumb mcrdt bas tool, ba§ bas Inort not fet) jüm einigen
1I2 betlcftctft A 3 borin eügt AWmr iaxe'm fleußt 7JAY/ (einb 7? 4 ober]
abn AB Wmr XII 10 nichts] nic^t JVmr 11 iaS loit »ntl)abli4 Werben. XII 13 n=
toolt n Wmr XII 18 fclfi Wmr «bct] 9l6et A Wmr ober B XII 21 fiitcii] nierden B Xll
25 ajlart^ Wmr 28 rcüwen XII 35 nichts] niil XII 3n riintfi, rumb] Satum'b Xllb
^h-. 44 [15. aiiauft] 'ilr. 4:. I [17. ?liigiiftl 273
leben, iiiib cv fagt not: cffen unb tvinrfcn ift nnd) not, fc^diffen, loacf^cn,
beftaibcn, geeii ift and) not, ober Hon ber not rcbt er l)ie nit, fonbev Don ber,
ba alle luelt Oon rcbt unb fraget: Sieber, \vaa ift not 3iir faligtait ? l)a
(aufft ^JJ{artf)a l)iu unb t)cr unb nu'ict fiel) l)art burd) ba>j unb baö, juletft feit
j fl) l)in nnb lier,5tDel)fett nnb bittet got, er fölt ir ''BKiriani [)clffen laffen. 5Do
fagt got: nain, lafj flj fitzen, bay ift allaiii notig, fünft lüdjU niiff erb=
boben, uänilic^ ber lauter blo^ (Silaub. Sarnad) aU loentg aU ic^ !an on
Uierrf fein eiifferlid), oI§ luenig tan id) on loerrf fein, ioenn id) gaiftlid) bin:
idj muß ja leben, lueib unb finb neren, fo tljn id; and) gaiftlid; nnb rid}t e§
1" aKe§ bal)in, beut nadjften ju nuti. 3)arumb fed;t cüd; für, lücr öor got fteen
tuiC unb nit getl)abelt Iverben, ber fei; l)ic ^JJhuna, hau ift er glaub unb
Ijang an bem luort. Xaa treibt ^\oanney in ollen (^nangelien burd; unb
burd;, unb fonberlid; \)a er fpridjt: \vet ha glaubt an gotcs fun, ber »oirbtSKii. a, is
nitt gerid;t loerben, bann gote-3 gerid;t Uiirt niemaubt entlauffen nnb faiue
1'. loertf luerben Hör goteS gerid)t befteen. 5lber ber ba glaubet an ben fnu
gotv, ber ift fdjon burd;-? gerid;t gctrnngeu in bac- leben, bann has luort fanaoii. s, 24
got nit tbablcn, unb Iner bo mit bem atn lud; ober ain bing luirt, ber ift
fromm unb nntl)ablid). Snnft bie fid) lul mueii UioÜen unb jn Dil ,5Üfd)affen
uemen, bie rid;ten nid;ty an^, bann luerrf gelten uid;ty.
20 @ot fei) lob.
45 17. 9ttiguft 1522
Senuoii Don bem iimcditcu ^JJnimiiou.
(9. Sonntag nad) IrinitatiS)
I (3)ic auf ©runb öon Tind)fd^rifton bevanftaltete 9higgabe)
JBtcbig am ncdjftcn Montag nadj btr öU»Hlfavt Äaiic.
^^3t§ ift ain red;t 5J5f offen unb ^JUind; (Snangelium, ba§ tnil gelt tragen,
'^^ Iva Irir nit loineu. 9hin, ee loir l)inein toiumeu, fo muffen Inir ber
» fprac^ gelüoneu, als namlid; be-S luortö -JJuimmon. S)cä lDort-5 l)abeu bie
3uben geloonet au^ ber .riebraifdien fprad;, bea muffen loir and; gciuouen,
gleich tüie ber luort 5ltleluia. 5lineu. SiX)xi elel)feu. 5llfo auc^ mammon ift
oin |)ebraifc^ lüort, ha'a i}ai%t reic^tumb, iiub nit ain fc^lei$te rcid;tumb,
r/s on gute lucti -V// S loni lucnn -U! JVmr i.3 am llande: loliaii. iij. -V// 17 t|a=
belli BXU li)iiO bonn luatlid) tcctcE gclttcn a,anii nic^tg. ',' -^'^^ 2;/2i 91ni }et)ciiben
©onnentoB (Sonnenbog h) nad§ be ^tc^ten bct ^»fingftcn, (äuangeliunt. öb tt)a§ ein tciii^ci: mann,
bet tiatt ein fioufeflttttei:. Suce. JBJ. 27 ffioj ßuan. fcjdjvcibt Sant ßuca§ »nb taut ot(o. %tx ijtx
fagt jö feijnen jungetin. it. B 23 jnünljc^ /; 25 nömlicöl ji^eintid^ J: big loott B
am llande: Mammon. 27 ^l) 66teifc^en fpva^en, bj muffen H 27 bj »oovtt B
5ll)Tiectel)fon 27 28 unb his vcidjtumi /'>h!i 1)
Cutters aöerte. X, 3 18
274 $rebigtcit bc§ 3af)te§ 1522
fonbcr nin überige veirfjtumt', bn-3 ift niiic, bie über bie mo^. 5lbev )x>dä)c
mommoii fjaifjt imb lüt inammon f)aiJ5t, bie ift jluQljcvial). äßenn inan^
meffcn loil nad) iinferm ^crvgot iiiib und) ber trav^oit, fo tnerben ir Dil fein
bie maimnou I)aben. %in tüenn man§ nieffen hjil naä) ber luelt unb
tneiifd}eit, fo feinb ir loetiig, bann unfer maiftcr l)aben geleert, oin ijeber s
man foQ auff feinen ftanb fe^en toa» cv bebarff, nnb barnac^ fein guter
nteffcn: ift er ain man, "^at rticib unb ünb, fo miife er befter mer '^aben,
bann \m nil ift, ba mu§ öil fein. Unb loenn man e§ alfo Itiil fc^a|en, fo
^at nicmant ni(^t§ übertg§, fonber tjeberman toolt gern nod^ meer ^aben.
3ll§ fjat ainer jtoali taufent gulben, ber fpric^t: bie miif; ic^ ^aben für mein lo
()au§, barmit ic^ mic^, rteib unb ftnb entf)alt.
3üm anbern, ha^ nit er fdjulbig fe^ jü^elfen bann in ber tjoc^ften
not, bamit ift ba» (Suangclium gan^ auffge'^ebt, bo§ niemant bem anbern
t)ilflii^ gelnefen ift, fonbcr Ijabcn bie meit tir(^en gebalnen, unb ^aben
bod) ba nit bie I)od^ftcu not erhjartet, bi§ ba§ bie gloelb 3erriffen unb firc^en is
tad)Iof; Uiaren Inorben, unb ^aben e§ ju aim lautern Überfluß gegeben, I)oben
büu golb an bie toanb gcfc^mirt. 9hin mammon tjaifet, luenn ainer ^at
übertge narung, bomit er bem anbern t)elffen fol, unb fid^ nit öerberb.
S)arnac^ nennet e§ ber l^err ain ungerecht mammon ba^ man ba§ gut, ba§
man überig tjat, fo( nennen mammon intquitati», barumb ba§ e§ taglic^ fei) 20
in bem brand) bc» unrechten, al§ man bann fagt: gut mac^t müt, unb bie
I.Tim. 6,10 öal)ben ^aben§ auc^ genent irritamenta malorum. 3tem 5paulu§ 'S)er gel)^
ift oin trur^cl haffex erlned^^t aUerlat) übel, at§ trieg unb bliitbergteffung'.
S)arumb nennet er« I)ic auc^ ba§ ungerecht mammon, ba^i in foUii^em bofen
braud) fteet, unb ift ben leüten ain groffe urfa(| jüm bofen. Stun ift e§ 25
J/2 üBetflüjfijg tcid^tum, San aition ^oifet copia, abunbancia, Ü6evflu§, So§ ift ainä. <T
Sie mo6 ob« TOj 9Jiaifion l^aigt »nb B 1 maf}^ ift 27 2 ^eiffjt, gefc^iiijt »ff atue^etlel)
locig. 27 bie fehlt B 3 ©0 feinb jt »it B 4 Wenn] ttiie B 5 mcnfd|en] Bernüfft B
roenig, Sie überig ^abE", bamit mitt in bei niemöt ge^elffen, bau tnfer B oin fehlt B
6 mon fehlt 27 unb fehlt B 7 meffen] fd^e^cn B 7/8 man ber roet)b »nnb finb ^at,
ber Sdüg :^a6e bamit er ft) genuglic^ erhalte. San B S »it leüt feinb ba 27 mug auc^ B
»it güt§ 27 f^ö^en] ermeffen -ß 9 niemont überig B ain ijeberman B 10 oiner]
^cmant B 11 \äj mein Weib B cr^aUtte B 12 anberen ^aben flje getert, bo§ einer nit 27
bai man nit ee ju griffen fc^utbig ift ban B ^öii^ften] eüfferften B 13 ift baft bj B
auffge^obcn B 13J14 Sa§ n^emantä ben bürfftign ge^olffen i^txi. ®onb' B 14 gebahiet B
lö ba nit] Sam>)lt B bamit 27<: ^öc^ftc B isjlß bnb bie fiitc^e tad^tog loer B 16 unb]
fonbcr B jum lauter B 17118 ^aigt ba§ ainer überig ^at, bamit B 18 fol] mag 27
(an B fi^ boc^ nitt 27 19 t:or Soruad^ als Überschrift: Sßammon iniquitatii. B 20 ©oU
^aiffen nin Sßngercc^t rc^d^tumb B 21 braud^] büd^ B »nrcc^tten. Sa§ mang braud^t 3Ü
Sit Dntuget, mie D bonn fehlt B unb] Soft B 22 ^!aulu§ .j. S^imot. Bj. Sabij oim malo=
rum eft cu})ibita§, ber ge^ö B 23125 toec^gt allcä übeli. San Warumb »crgeügt m5 btut,
SBarumb Iriegctt man, SBarumb ftraffett man Bit fjcr^ta^b, Bnnb jamer, aBoin Bmb be§ gutlS
toilten, Sorumb ^aigt eä ouc^ ber ^err ^ie 9)!omon, Sa§ e§ ^eet in follit^em Bnrec^ten brauch B
251275,1 e§ boli&j boi^ gelt Bnb gut B
9Ir. 45 I [17. Mugufl] 275
bocf) Qucf) (^otc>3 (^cfdf)cpf, tüie tuein unb torn, imb goteS crentur feinb flüt,
tuaviimb iicimct na bann l)ic bofe? banimb bnS e§ raupet jii üilcn bofcn,
(Slcid) luie '4-^an(us jat^t 'Jlb G'ptjc. 0. '^ol'ct bie jcit, bann bic tag feinb bofe', ffipij. s, ic
nit ba§ bie tag an ju felbö bofe feljen, fonnber bag öil bofe baran gefd^ii^t.
4 3tcm nennet and) bcn tag be-? ^ornes unb jamer§, tuielnol bev tag gut ift,
abcv bielueil bev ^ovn uuub jauu^r bavinn gcet, fo mufe ficf} ber tag barüon
nennen lafjcn. 'Jttfo and) ba§ nmnimon alfo in bofem brauch gcet, fo nennet
cvy ben nuiedjten lllammon, haö man überig f)at, unb bem nec^ften nit
t)ilfft, ba-j bcfitjt man mit nuvcd)t nnnb ift geftolen box got, bann Dov got
lu ift mon fdjutbig jü geben, Ici()cn iinnb jm ncmcn (äffen. Sainmb feinb bie
gioftcn .söanfen bie grofteu bicb, nad) bem gemainen fpvic^lriovt , bann fl)
l)abeu am maiften üüevig, unnb geben am iBcnigften.
Sia§ ift nun Hon ber fpvac^ gevcbt, nun baS löir lüiber auff ba»
@uangc(ium fomuuni. Da-i gteidjuufj laffen tuiv geen im ainfaltigen t)er=
»5 ftanb unnb loolien nit Hil fnbtilitet fnc^en, hiie ,s3ieronl)mn>j ttjon t)at, bann
ee ift nit not fotd;en fpiljigcn üciftaub fud;en, man bleib allain in bev mild)
()evauffen, bo§ geleid)nu| bleib für fid), lüie ha^ ber l^au^alter l)ab feinn
l)crven nmbS gut bracht unb fd)icft fid) in ha^ gilt [)inbcrliftig, betrüglid)
unb felfd)tid), bann c» ift l)e nit red)t, baö bev, ber juöov feinn l)evven
sf betvogen ^at, l)cljunb alfo betvogcnlid) mit feinem gut l)anbelt, bamit er fein
(cbtag gut tag übcvfomm, bn lafj man§ bcleibeu, bann ber f)err fc^Ieü^t alfo
baranfe. Ter fd)alc£l)afftig ift lociB, er lobet nit ba§ eS gut toare, fonbcr
t[)abelt jn, ha§ er bort)in bem §erren ba§ gut umbbrad^t unb barnad)
()inbevliftig fi(^ in§ gut geridjt l)at. 9lber ba§ lobet ber l)err, ba§ er nit
2-' fid) üergeffen (jat, lobet aüain fein liftigfait, alö hjenn iä) am I)iiren fat)c
bie alle tnelt 311 ir rat^t, ha fprad) id): ba^ ift ain finge ()iir, bie rtai^t bie
griff, unb ftiie ber ^aupaltcr ba liftig ift auf fein tun, olfo foüen h)ir and)
fein boS etoig leben sugetoinnen. Unnb ha^i ir ba§ öerfteenb, fo nempt bcn
1 ctcattut B Soren .;c. SGnb oUc gotä B J nennet] f)oi6t B Jie f'e/ät Ji M
töjcm iT ',3 raljc^t ,j« jünben, Sönnb ift oin Otforf) .jum snrec^ten, Bte^c^ B 3 ßp^efi .Bj. J!
4 in] jm B fcljen] ttetcn B t'öfiel batinen B .5 So ipridjt man aud^ oin tag B bc§
jamctB .K. B 0 biettieit] feljttcnial U gcet, SBnnb geufiett loiTt, baxumfi muß B 7 baä] barnmB
bo§ 27 Sllljo ^Ije, awij baj ba§ gut in iöjen »nrcc^tcn 6rau^ B 7;» jo ^aljfet bo§ gle^c^en aud)
»nrc^t ÜJlammon B S nit] nit bamit 27 9 ba§ ift »ntedjt linb geftoten B V) jm fehlt Jl
12 am (beUlemal)] jüm B 14 vor 35a0 als Überschri/i: 6t taubauit bominug. B Sie gleit^nüg 27
gleid^enS B 14J15 geen auf bj Wir jm cinfettigcn »erftanb bleuen »nb B 15 motten] mit E
fnbtit teb B 16 jotc^ B 16117 miltt^aufjen, be§ B 17 bic gteic^nü^ 27 mie] ftcen B
IS frfiicft] fc^t /)' W bä ber jfiuor B 20 »jctjunbet atjo bettljegtic^ B 21 Icbtag nn)efil)g=
gong, tu gute B 22 ift, »n§ ertaubt B 23 Bor^ljn t)at B 24 ift et ^inbctl^ftig, jng gütt
gcfefet B 24125 nit fid^] fe^n nit B 25 al§] SBcr e§, at§ B %m B 26 bie (vor attej]
bie fid^ ^ürfd^ ftott, Bü B raid^t B fprod^ t(^] Ion ic§ fprcd^en S 26/27 bie red^tenn griff 27
26 ff'. Die 275,26; 276,29; 278,2; 379,3 heyinnenden Sliiche des Satzes hat B in der sinn-
losen Folye 2. 1. 4. 3. Kiilieres in der Einleitung zu Nr. 45 I 27 ba feldt B ouc^ '>)ftig B
ift, 2ie 3ei)t(id^en gütter jii gewijnnen, Stuff B 28 erlangen, ouff snnfer t^iln B ir b^g.
Hefter 6a6 Berfteen B
' 18*
270 $rcbtgteii hei 3of)tei 1522
fliüin. r,, H fprud^ für cüd; 'l'auli ab 3Uim. u. "ilham ift aiti figuv (J^rifti". 3Bie t>ex=
glcidjt bcv 3lpoftel ben Slbatix ß^iifto, fo bod) 5lbam bte fünb unb tob i)at
aiiff uns georbet unb (5I)xiftn§ bic gevedjtigt'ait unb ba§ leben? 6r gleichet
ben tjencu luol '^Ibaui im uifprung unb ftamin, aber in ber frudjt unb
hjevdE nit, bann 5lbatn ift ain uvfpvuug unb t)aubt allev fünbev, olfo ift 5
ßl^viftuä oin urfprung unb l)aupt aücr ^üiligeu, bann »uir bon ?lbam nitt
mcef ererbet bann füub unb l'crbamuuB unb bie elüigcn Dermatebcljuug.
S5on (5t)rifto ober gercc^tiglüit unb faligfait. 9Iun bie ^toal) fommen nit
überain, bann füub ift ftraflid;, gered)tigfait ift loblid). 3tber im urfbrung
tiergleid)et er fl), haä gleidj Inie burd) ^ilbam eintruugen ift bic füub unb ber 10
tob in alle nxenfdjen, v'llfo ift burd) (^{)riftum eintruugen bie gerec^tigfait unb
baä leben. -Jllfo öergleit^t er auä) [)te ben fc^atct[)aftigen bem gere(^teu, ber
Ijaubelt flüglic^ mit unrecht in buberet), alfo foÜen >ütr tlugtii^ ^anbelu mit
redjt in frümtait. ?llfo foll bie gleic^uu^ fteeu, unb er fagt 'Sie finber ber
fiuftermife feinb ftüger bann bie tinber bes üe^t§\ ba§ alfo bie tinber be» 15
iied;tö flugt)üit lernen Oon ben finbern ber fnnfternu|, ba^i gleich hiie bie
ttüg feinb auf irm ttjün, alfo foÜen bie tinber be» liec^t§ tlüg fein ouff
ir t^ün.
5hiu ha fteen loarlid; brei) gro^ queftion, bamit unfer h)iberfa(|er ha^
6uangelium iuiber uns aufbringen luoEen, als namlidj ba: "DJladjt mä) freünb 20
bon ungere(^teu mammon, ba^ ft) mäj nemen in bic ehjigcn ber^ütung'. 2)a
toüllcu fl), lüir muffen äüm erfteu loirden baB luir fromm lücrben, bann r)ie
fteet 'uuic^et eüc^ freünb bon mammon', baä ift ja loirden. 3um aubern
rtitt got ^ic gleich bic toerd ;)rel)fen, unnb nit aEain pre>}fen, fonber aud^
beloncu, bann t)ie fteet ba^j loerd unb ber Ion, unb ber glaub iüirt gefc^loigen. 25
3üm brüten, als löol er beftatigeu ben troft unb Ijilff ber Ijailigcn, al§ ba
er fprid;t 'moc^t mä) freünb k. auff ba§ fl) cüt^ nemen in bic eloig ber=
l)utung\ 5llfo inil bas (Suangelium gan^ toiber un§ fteen, bann e§ fagt
'mac^t euc^ freünb', ba» ift: tf)iit gute loercf, baä fl) cuc^ ucmen in bic einigen
1 Spauli fehlt B m SRonwnorum .0. B 2 ben fehlt B alfo. ®o B 3 gc=
artait A Hl4 letcn 3tbom enbtltjgct toot bem ^crren jm B 5 (ebenso 0) iitHjxung unb fehlt B
mir feidt B Stbani ^abcn Wir nit B 7 eroBett A evobett ^aben '2T bann] on B t)er=
bniiien »n bie einige IjeUe B li bie gctec^tigtait B jroen B y SSriprung Bnb ftam B 10 ba§
fehlt B ift etingetrimgen B 11 ift auäj butc^ oine nicnfc^en ß^riftum etjngebrügcn bie B
12 ^Qugtjattet ben B 1SJ14 jn fxümbtait mit red^t B 14 foUfl B fteen. 9Jun fagt et ouc^
fiitljin, bie B 15 bonn] tteii B 16 ba§] 9luff ba§ B 17 irm] jrc B foücn auc^ t)enne
Witjijg B i,s jte t()ün. (gacite öobi§ amicos be SJlammone iniqnitatiä et recipiont Boä in tt^crna. B
jy »erlief B Duefticn B 20 foren Bnb auffbr^ngcn, a(§ B ba] jfim crften B 21 Bon
bem Bnrft^tcn i' ainljgen £ ijüHm 27 B i'iMBÖUen] fprec^en X' jäuor «irdc, auff ba§ -t'
221-JS ben b' tejt fpric^t I)t)e ttar B 23 freinbn. '■Jiun fratjub machen, 3ft tie^ Wirden Sani IS
24 ttiiU] loott 270 o^.jij »crd, 3)er Ion auc^, %btx ber glauben. Z^xm B 2ii «olt big
SuS. fieftettigen B all fehlt B 27 e§ fagt B 27128 ewigen tjütten 27 ewign tabernadfet B
2H \)fx\i)i B -jy ba§] auf bj D 29 /f l» B au falscher .Stelle, vyl. zu 275,2iiff.
•■nx.ih I |17. ^Jliuiuftl 277
f)üt, haB taut fltcid) nlfo: SH'vbiciiclS lunl)in, bn§ fi) ciufj lu'iiicit in bie cUiifirii
t)rit. 3)ic bvcii ftucf Ijaben bcr i^npft uiib pfoffeii inft iiiiff firf} tvibni iiiib
()at niirf) fein ablaS genent ^JlamTnona iniquitati§. l^arauff mii|icii \mx
ontlimitcit, fo fl) iiiiö nlfo nuflvciffon lueibcn. llnb Hör nftcn biiigcn iiicvct
5 man, ba» ja fain jlucljfcl l)abcn, baS bcr glaiiO itnb ücbc rcrf;t fcinb, Unc
Itjir ftäti? gelcriict f)al)cn, ba§ »nir inncr(td) fromm tuerbcn burcf) beii glaiilicn,
ciifferlidö bcn IicUicl)fcn biirc^ bic locrcf. "ijhtn, ic^ fjab offt gcfagt, bas bic
fd)rift rcbt Don menfdjcu aiiff 3UHH)crlat) incitj. "i'tin mal, a(y öom inncr^
lic(;cn. 3""t anbcrn, al» bom cüffcrlicfjcn, bann bic fdjrifft müfe ja iinbcr=
10 frfjaibcnltcf) rcben, al§ Uicnn icf) liom fü| rcb, fo fau iä) ja nitt bon bcr
nafcii rebcn. ?(Ifo bic fd)rtft rcbct tioii iin§ als bon bcm gaift, hnc er bor
got bnrd; beii gclauticn ftccit miifj, ba (afjt er fein Inort aiifigeen, ba l)angen
»üir an, unb bornad) la^t er fein galjft mit böigen. 'Jllfo mii| ber bom
bort)in gfit fein, inic ir nu gel)6rt l)aBt, ]ü ber frümlait tan niemant
15 lommen, er Ijab bann bie gcnab im f)er|en. Sol icl) mir frcitnb bom
mammon machen, fo mü§ id^ bor fromm fein, bann !^alt bie baib 3Üfamcn.
Äain bofer banm fan nitt giite frndjt tragen Unb Uiiberumb fain guter
bäum fan fain bofe frudjt bringen. Xarau^ urtailct nun felbö. 6ol id)
gilt t^un unb bn« mammon l)inf(f)cncf'en, fo mn§ idj ja bor^in fromm fein
2» im '^erljen, bann got fidjt ba§ f)er| an, unb uacf) bcm \ä)a^t er bie locrcf.
!S)a§ fag ic^ nur barumb, haB man nit bie tncrdf in§ f)crtj rci^, fonber baS
l)er| mni3 bort)iu fromm fein burc^ bcn glauben, baä ft) fjeraufi fticffcn-
fünft tl)iift bu niemant giit§, gib bu and} toem^ nit im I)cr|en ift: bie ber=
nunfft fc^leü^t, ba>3 ic^ borl)in miife fromm fein, ce id) gitte locvd tljü, e§
25 baUiet fid^ nitt bon auffen l)incin.
1 füttert 27 J/3 taBetnacfEl, b.; taut gteicf) uei;b>)enct c§, bor l)l)n jo lucvbt jr in l)l)mcl
gcnotfien, bic ixtt) B 2 tjat ber ^patjft B 3 ^ot auc^] bcv 5.Hi))ft l)at B abtafe in bcr
SBuUcii 'JJJamon iniquiloti§ genant. B Wir] mir in B 4 aljo fehlt B Werben] ban Wir
^abcn ouberä geteertt B 4l5 nterdEt bo§ B 5 ja] jr B Ijobcn] ^aSt B ift jü ^aScn 27
jcinb] \e\) B 5/Ö Wie jr ban ^ed^t, fteet§ gebort, Bnnb Wir gelernct B 6 ir ftatS 27
7 fiüfjcrlic^ muffe Wir bcn B vor Tiun als Überschrift : le bupüci tjominc. B s gfc^rifft /.'
öS bcn Ji fluff] in B am Bande: Zweierley mensclieu. 27 9 anbcrn ntat B
9cfc^r>)fft B ja fehlt B 10 nic^t jfi gleich B 11 nafen] Ijanb B bic fc^rifl rcbct]
raten, bie gjcfirifft J! rcbct ein mot tion 27 aU »on bem] Wie Wir jnWenbig (cljn jni B llll2 an
Wie Wir Bor Öot (e^cn burc5 bcn glauden, 2)a B 12J13 ba tjangen Wir an unb] an bcm muffen
Wir no4 bcm jnnerlic^cn mcnfc^n Ijangen B 13 mit] mir 27 II BorI)in] jüuor B wie
bis jü] 6c er gut fruchte traget, 51un in B niemant] ic5 nii^t B l.'> er] \^ B bic fehlt B
löjin machen Bon bem '•Blömon B 16 Bor] Bort)in B fiaü iä) jWen B 17 fioin] 3tin B
nitt fehlt 27 fruchte B !oin] fehlt 27 nit B IS fruii§tc trage B 19 gutg 27 B
unb baä] Bö be B ^inftncfc B 19J20 muß eä jüuor jm l)er^c fein, ban B 20 unb
bis Werä] Bü f^öfet bic WerdE nod^ bc ^ex^i Bn nit Wiberu B 21 nur] nun B am Bande:
Von den wercken. 27 prou. 16. 3. para. 28 et ult ecciesia. 7. l.tliesa. B 22 fein, boj
gef^i(i)t aber allein burd^ B 23 niemant] nic^ä B 23J24 gut§, fo bu fc^on l)cmant ctwaä
gi^ft, gcfdjidjt bod^ fotic^l nit uon ^erfeen. ?llfo fdjteüfgt fic^ä baä 27 wen bu e§ nit jm ^cr^en
5aft, %ix bic Scruunfft B 24 tljü, SJan es B 2Ö nitt fehlt A 27
278 ^prcbigti'ii be§ Soljtcs 1522
Man I)c6t nucf) iiitt nm tag nii, foiibcr am bobeii. Mfo mu^ t.iorf)in
kr glniib bn fein. Taviuicf) vcbt fl) lum uiiä al'3 Hom cüffcrlidjeu mcnfdjcii
\mt »oiv in fUiiftf; uiib blnt mit bcn mcnjdjcn lirnnbcln. 5hin, has id) fromm
Bin, bo§ tuaift hu nit, id) outf; nit, bo mii^ id) mein glnuBen getüi§ macl)en,
mir itnb ben teilten, nnb mnfe bem nacfjften gilt t()iui, baö er fid) 6e>iiei^: 5
al\o feinb beun bie eüiferlidjen tuerct nur jaidjen beü inncrlicfien glauljcus,
bie luerd mad)en mid) nitt fromm, fl) jaigcn aber an, bo§ ii^ fromm bin,
nnb bcjcügen ba§ ber glaub ba red^t fei). 5tlfo mußt ir f)te bie ft^rift aud)
nerfteen: 'gebt mammon, baö tr eüc^ freilnb mad)ct', haä ift: 5lf)ut gut, haä
elücr glaub geloife inerb. 3ltfo mü^ man merden luaS ben gaift liegrcift w
unb loag bie frud^t be§ gaift§ begreifft. 9llfo ^ott l)ie 2uca§ 'befd;ribeu bie
friidjt bev glauben?, 'gib bem armen, unb mad) bir frcüub', al§ folt er fagcu:
id) luiU l)c^ nitt 00m glauben fageu, fonber luie bu bein glauben belueifeu
folt, gib bar, unb lua bu e» geben !anft au^ bem I)crl^cn, fo btft bu geloi^,
Wj bu glaubft. 3llfo rebt fl) ain mal Hon frü(^ten, baö anber mal Hom 15
glauben. ;5tem ha rcbet fl) aud) bon fruchten, '(ffuribi et non bebiftiö".
•Mntif).26,i2 5Jlattl). iib. S>a§ ift: ir t)abt nit gclaubt, ia^ loil ic^ mit elücrn aigcu
luerdeu bezeugen. S)ic fc^rifft rebt an tail orten Dom eüfferlic^en loaubel,
an tail bom innerlichen. 9tun tuiltu nur haö bom eufferlid)en gcfagt ift,
l)inein fiiren inS l)er^ unb bermengen; ba tl)itft bu unre(^t an, barumb müft 20
bu e§ unberfc§aibcnli(^ bleiben laffen, fonnbcr bie fprüd) 'id) bin l)ungerig
gclücfen'' 3C. S)ie feinb auf bcn eüfferlid)cu lüanbcl gcrid)t unb lauten alfo:
^x l)abt nit ain cüffcrlic^en luanbel gefurt, haä ir tjcttcn angcjaigt elocrn
gclauBen, ba tnill ic^ bie armen Icüt jü gcjeügcn nemcn.
S)arumb mii^ ber glaub aKain ba fein güm crften, ber un§ fromm 25
maä), unb ha?^ ift ber bäum. 2)arnad) bie tuerd bie ben glauben bcloeifeu,
unb ba§ feinb bie früd^t, unb bo§ ift nun ain§ bon ben tocrden.
9lu ba§ anber ift bil l)erter. '5JJad)t eüc^ freiinb bom mammon, ba^
1 oin iaäi on ju fiatucn, ©onb' ain B 2 ba fein, ?oacn onber§ gutte locrii fotgcn. B
\\)] bie f^tifft 27 bie gfi^rifft B »on eüflctlic^cn 27^ 2 ff. in B an falscher .Stelle, v<jl.
■M 275,26 ff. 3 Btfitt le6cn, fflnnb »ot ben teüttcn B 4 ba§ fehlt B ^äj maljfe e§ auc^ B
5 8Üt§ 27 ba§ et fic§] bamitt fij^ ber glaufie B er] ber gtaul) 27 6 culfertiaöen toerct
alloin joidjen >127 toerd eüfferlljaö ÜJJir äaic^en i? S tcc^t gfc^affcn 7^' g|(5tift iJ !* geljt]
gejagt B gut§ 27 10 vor Sltfo als Überschrift: Se Operi6u§. B hjaS] ttia§ »nnb Incltfjc
gfa^tifft B fietrifft 27 11 rtal] rtet(^e bie Werde /.' tcttifft 27 S)an Sucaä 5at W Befd^rifecn B
12 gloubc§ ba er jagt B bir] bie B 13 Ijcfeunbcr B beinern B 14 Big bu A 15ll7 Sttfo
bis n»-] ^'tio audö, bo er fogt, 9Jlat. jes». jc. B 18 Sjarumt rebt bie gicftrifft B ortctn B
V.t ta^l ortern »on bem innerticfien ttanbet, nun t»ittu mir «jclc^S »on B 20 »nnb aI[o B
boran B 20121 mflg nion B 21 »nbcrfa^ibtlji^ B jonnbcr] ä^nb B fpriii^. Socitc
»o6iä. 3tcm ic§ B am Rande: Mat. x.\v. 27 22 gchiefen, auff bcn B gerieft unb] Bericht
He»)6en lajicn, »nnb B 23 3r] 3a B 24 orme B seügen nemcn, bcn jr clor £|iitffe
enjogen :^alit. (als Überschrift:) gfiitoguS. B 25 aflm crften fddt B 26 mo^t 27^> unb
fehlt B 27 unb (nach fceWcifenJ /e/ii« B bcn bie fruchte, baa ift jm aijnl B 28 3iu fehlt B
3lt. 45 1 |17. ".Huguftl 279
f^ eüc^ nemcii inS ctüig Ic6cu\ 2^u fagft, mau )ol iiit gute Wcxä tl)uu uiub
bc§ ctoigcu Ie6en ioillcn, fit)c bn ftcct cä aubcijt: uuu toie tDOÜeu tv'ix [m
tf)iin, c§ ftccu Hil iprüdj l)in unb l)cr, Inic Unr liu-vbcu l'cibicuft f)abcu, ba luoKcu
ft) UU5 mit uibcvlcgeu gote-j Inumljcilugfait uub bal)in füveu, baö >üir gotcu
5 gcvcdjtigfait guügfam tl)iinb uiit giitcu locvcfcu: ba f)ut bxc§ 6cl) leib üor,
fonbef bleib unb laß allain loutcv guab uub bavmbcv|iig!ait fein uub fag:
3d) bin aiu armer fünber, o got Uergib mir utein füub, ic^ IniU gern meiuc»
ücrbieufty gcjc^lrcigeu. ©d^loeig bu allain beiue» gerieft». 3llfo fagt Daöib:
'5!e intre-j iu iubicium cum ferOo tuo'. Tarumb ift un-i G[)riftuy gegeben ,yi*i-i«,3
»" ainem mitler. äßenn toir nun inoUeu mit guten lüerden mit got ,]ü geridjt
gecn, fo [toffen tnir 6l)rittum au§ beut mitel, ba füuben toir benn nit beftecn.
S)orumb lofet ben ben mitler fein unb l)altet eüc^ uuber fciue flügcl. '©üb *i. 91.4
pcnuis eiuö fperabi§'. 3)arumb fag: 0 got icf) tutl mit meinen toerctcu
nic^t» tior bir Oerbienen, fonber allain ba()iu ritfjten, bas ft) bem uadjfteu
15 bieuen, unb mtcf) an bein Hoffe !barml)erltigfait galten. S)arumlb müft bu
merrfeu, bav etoig le^eu Ijatt ^tualjerlalj bing, glauben uub folgung: loeuu bu
gecft uuub gelaubft, uub tl)uft bem naci;ften gutä, ba miig baö eiüig leben
bolgcu, ob bu gleich nl)mmer meer barauff bendcft, gleich aU tocnn bu l)aft
aiu guten truud, fo mü§ ber gefcf)marf mit Imlgeu al^balb als bu trindeft,
30 ineun bu ju gleich nitt füdjeft, gteid) luie mit ber tjetl auä), ber fuc^t fl) nit,
nu öolgt ft) ungefüc^t unb unbegeret, uub er mü^ t)inein, er looE ober tooU
uit. 5llfo fagt aud) ber 5lpoftel. j. Scffa. ij. 'Ut impleant pcccata fua fcmper.
<B\) Dcrfolgcn un» alaiu, haä flj ir füub üolenben', uub triugcn fürtau i-xwf- 2,16
l)mmcrmer unb meer mit fünben, Vi^ fl) gantj ücrftodet Inerben. 3llfo fagt
25 bie fc^rifft :^ie aui^, toir foEen güt§ t^im, baä toir falig toerbeu: bamit ift
I in§l in 27'^ tetcn, ba f^itcd^en fl) bu B 2 bj eltjigc i' @i|d^ ^ijc ß S mic
>»itt iBcrbcn b' berbienft [vgl. zu 275, 26ff'.j ^afiil t)ö bnjetn luetcfen oti ber .j. Gotintfi. j». 3t
h)l)6t ba§ eür atSatjttcn nid^t tiergefecnS Itiitt fctjn, inn bem ^er^e, 3'ein ©ene. jü. ©(Jtodö gott
jü ?lbta^ant , 3c5 loiü bein groffct ton jet)n 3tcm SJlat^. j-». §ierc. j-jj». (Spije. Dj. ©ja. Ijti.
f tou. siij. |iic. jrjj. ffar. U\, So rtoUc B 4 mit fehlt B unb bo^in] SBnS bo B
ö',6 bi(i) »or bei) IcljBe, Sonber B 7 atmet fehlt B 8 f4lt)et)8en B getii^tl] »ctbienftg A
Dtlaitä li aijo fagt Ssabib] lt>ie Sauib t^üt B am Rande: Psal. cxlij. 27 9 tuo.) D §ett
l^onbel nid^t niitt mit nad| bet gfc^tifft, ben c§ mitt bot bit tainet gerec^tuetttigct. ®an bar=
umb B jüm B lOjll hjößen bis gecn] mit bnfetn loetefen, @otte§ getid^t fif|itiei)gc ttioflen B
11 mittler B fiefe'^cn B 12 beljnen mt)ttet B l^alt b^d^ B flügct na(^ betmclbung ber
gefc^rifft. (@u6 B 13 Sotumti] SBnnb /.' 14 bot] bon B 15116 Satumb bü bnä] 5fun
äü bijem tejt, ©agen wir ba§ ba§ B Iti bing, ali ge(a§ Snnb fotgc B am Bande: Ewigs
leben hat zwey (zweyerley 4) ding 27 17 gut B 18 nljmmer] nun B rtenn fehlt B
li) fo] ba B mit] bie gutget B alSbatb al§] tticft B 20 tucnn bis ffic^eft, gtcic^] bnnb tan nit
aufe Wcijticn, onc bein gefüd^e, bü gte^d^ B gelten ber ba fünbiget, 3)er B 20121 nit bis fl)]
nid^t nac^ folget. Sie <)fage fe^ B 21 et] bie Sofeeu mcnfc^en B müfe fehlt B Sic motten
ober loöUcn B 22 auäf fehlt P, fcmt)ct] .ic. 3ttem ab Stoma .j. B 23 ba§] batü, bo§ B
botenben] betenbicn B bringen alfo B 21 unb bis fünben fehlt B Big] bj B enbt=
lid^ »ctftedEt B 25 gfd^tifft B gut B 3luff baä B
280 SPvcbifltrii beö Sotjrc« 1522
nit Qcfnflt, ha^ »uirS mit »ucvcfcii Hovfjiii Devbiciicit follcn, fonbcr glauBcn, fo
Unit C'3 üoii jnt felbv üolgcii. Taviimti incvcft bas lt)oI, ba-i mnn nit bic
iHilg fiiv bai i-jcfüd) iicm, imb Ijiitct did) Hor bcn tDcrden, bann folt uns got
gctcn bcn X)i)md uvxb am mxä( 9hün, nain. ßr t)at e§ öorljin geben
lunl) l'nnft, an^ ftarmricviügfait , bnvumti ba§ e§ öolg, fo gt6. S)arum6 nicrcft 5
ir bcio jUmljmal öcrftanben liievbcu bic jpviid). ?luff ain mal, ba§ manö fnd)
mit lücvcEcn, ba ift-J falfd). .31"" anbern für ain öolg, unb ba ift§ redjt.
Tavumti barffeft bu in nit füd)en ntit ivgcnt aim luctd, fonbcr ttiit nnr bic
lucvct \xa) haijin, fo luirt bic Uolg, baS ift bas elüig Ie6cn Hon jm fclb§
fommcn on bein gefüd^, bann tocnn id§ fa'^e bcn f)l)mcl offen ftecn unb !ünb 10
jn mit ainem ftrof)aIm anfl')e6en öerbicncn, fo Itiiilt ic§§ bod) nit tf)nn, haS
td) nitt bürfft fprcc^cn: fedjt, idj i\ab cS öerbicnct. 9tain, nain, nit mit
nieincm ocrbienft, fonbcr got bic ccv (bcr mir feinen fun bargeben '^at) unb
mein fünb unb i)ell öcrtilden laffcn. Si'i" britten, ba§ ft) unS nemen in bic
eluigen taScrnadet. ©ifje, ba ftcet bas fl) unä in f)t)mel füren: toie fagft bn i.-.
benn, loir foEcn bie f)aitigen nit jfl mitler Oor got ftcKen, bann fl) fünbcn
un§ in !^^mel nit Ijelffen? ©0 merdt hau toir nur ainen mttter ^abm bor
got, unb ba§ ift 6t)riftu-3, bann alfo fagt S}?aulu§ i. ah Slimott). ij. 'llnu§
bcnö, nnuy et mcbiator bei et t)ominum 3cf«§ 6f)riftuö. @§ ift ain got unb
nur ain miticr jtoifdjen got unb bcn menfd}cn, ba» ift 6^riftu§ 3cfu§\ ^tem 20
'iä) Bin bcr Ireg'. :3oan. jiiii. '5liemant fompt jüm bater bann burc^ mic^',
2 c§] bo§ B botumt benn [Umslelhmj, s. 0.] B metcE 27 3 ficjüc^] gefafe B
t)iit biii^ B mcrden, WM \ntli)m bu bcn fiijmrt terntogcft jä iiicrionicn B 3j4 got bcn
Ijimcl gctien B 4 oin] »nfer 27 B e§J jn 6nä B 5 aug lauter iornt^criiigtait B
djr, gib ic^ .!c. Set I^otben ntctd bj auff 3too>)erlat) toel)|i. Slnnb ())tüc^ betftanben luerben,
9atf|ä elfte, ba§ -ß 6 Sff sroel) mal 27 7 bo§ ift 27 B folge, ba§ ift B baS ift 27^
8 in fehlt JJ fuc^en bQ§ einig leben, mit bcljncn iDcitteu. ©oubet B luetcE] h)eg A nur]
mir B i) frei) »rnb fünft, Sa^ljn jo luirt bir folgen ba§ ehiigc leben, Don jr fetber B
in gefucö, luoft i(^ ben ^imel fcfte offen B 11 «uffgc'^eben B I1I12 t:^ün, ?luff bol ic^ä
uic^t möifjte fprec^en @^£)e B 13 unb] ouff ba§ er B 14 mein tob Sit fictle ^intoegt nem, S)a§
ift nun bo§ anbcr. ,3um B 15 @i^c fe/ili B in] in ben B 16 nit] nic^S B mügen />
17 niaöt inn bcn £ mercE B 18 unb /eAft B ob /e/-^^ ß iS/i9 Unu§ bis ß^riftuä
/c/ii!( 5 19J20 nur ain got, Bnnb ain B 20 bcn] bem B bo§] ber B 3tcm)
3oI)an. j-iüj. -ß 2i weg .k. 3tcm niemant lum^jt C mic^ .jc. 3)a§ attoin auff ßljriftum
Dnfcr fcligtait ju ftcHcn, bnb auff tarnen ^aljligcn bcwegung bljge fprüc^. 3)er erft ÜJJotliei .j. ®r
Witt fein tiold felijg machen, Söon jrcn fiinben, ®er anbcr So^an. bj. ?!icmanbt fompt äüni »attcr
on attnin burcfi niic^. ®er brit, ?(ctu. iiij. 61 ift tain nomcn bem menfc^en geben, Sarinn Wir 25
feiig werben fiinben , on ber nam be§ Ferren 35sfu. S)er .j. Gotintft. iif. 9Jlon tan tain anbern
grunb legen ban ber gelegt ift, ba§ ift 3efu§ K^riftuä .k. ®a felbft: niemant tumen fid^ oin6
mcnjdjen, ©onb' Wer fii^ rumen Wolt, ber rüm fic^ be§ fierrcn. ®cr .ö. Stiimo. ij. S§ ift nur ain
mitler jWifc^en got, Sßn bem menf(^en, nemlicf) ber menfd) S^cjuS 6^riftu§. ®cr bj. j. ßorin. iij.
3ft ban Uli ßriftuS jertaljU ober feinb fr in $aul. *pet. namen getaufft, al§ folt er fagen, ift ^c ;«>
nur ain EriftuS bn tain ^ailig barauf Wir bnä berlaffen follcn. 2tu6 bifen fJ)rüiJ§en, ift ttar, baä
Wir bn§ auff Ial)n anb'n treften follcn, ®an auff ßriftum bnb Wie Wol ba§ War ift, baj got bic
fünber nit erkort, 3"- iE- So ift aber boc^ ßrift9 batumb aller mciifc^cn miticr Werben, Sj
9h. 45 1 [17. -iUmil 281
barumt ioÜcii hur imfcvii tvoft nuf tarn i)(\\V\c\m ftcfictt, fonbci aHaiii oitff
P()ii|tunt, biivd) bcy Uerbicnft allain luevbcn lüir falicj iinb all tjailigcn.
3)aniinb luolt id) auf faut 5|3cterä öeibicnft nit oiit fjatlcv geben, ba§ er mir
folt I)elffeit, er ian jm feI6§ nit t)elffcn. Sonber Unis er I)att bnä l)at er
6 tion got burd) ben glaufecn in 6f)riftum. 5hin fo er jm felbS nit tan
Ijelfteu, loie jol er bann für mirf) cttüais t[)nn^ 2)arumb mü^ icf; aiuen
l)aben, ba§ ift 6l^riftu§. 9iun trie ftcet bann fjie? 3){ad)ct eüc^ freünb,
hcii \\) ciicf) nemen in bie einigen taBernarfel. "JUfo »nenn Ptjriftu-S jagen luirt
'icf) bin t)ungcrig gctüefen nnb ir t)abt mid) nit gcjpel)fet' .k. fo U'crben ft)»!«!"). as.^sff
10 fagen 'tuenn l^abcn iuir b'xä) gcfc^en', ba luirt er jagen 'i^ürloar, fürtoar h3a§
ir f)abt getf)on ben geringftcn aufs ben meinen , ba-j f)abt ir mir getf)on'.
1)a jaigt er an iocr bie freünb feinb, bny feinb bie armen. 3U5 Inott er
fagcn: locnu ir bie 3Ü freünb tjabt gema($t, fo f^abt ir mic^ süm freünb
gemadjt, bann bife feinb mein gelib. 9hin, tnie tuerben ft) mvi bann in bie
1:. eloigen tabernadel nemen, tuie ()ie ber tert fagt, Inerbcn fl) nnö bei) ber {)anh
f)inein füren? 5hiin, fonber locun toir für gote-i geridjt tommen Inerben, fo
mirbt bcnn ain armer bcm id) Dor gut» :^a6 gcttjon, fteen im !)l)mel nnb
fagen: Ter fjat mir bie fü^ geltinfd)en jc. ber mirt ber freünb fein, ber Itivt
fein ain gejcüg meine§ glauben». 3(Ifo loirt mir ain betler nü^er fein bann
20 fant Speter, bann er '^ilft md§t§. ©unft tüenn ain bctier fompt unb fagt:
3ld) got ha5 ^at er mir get^on al§ beinem glib, ba» loirt mid) fjelfen, bann
butdö in bie fünbcr ftom »nnb tx^hxl toctbcn. ^Totumli ift c§ »nxci^t, »nnb oin itt^untfe, S)a§
luir bie muttet gölte?, ober bie fioitigen möllcn 3u ntittlct »or ©ott niad^en, So bocfi nfloiu Cf)riftu§
ein mittev ift, für aCte fiinber, SBnnb bie in anvüffcn, bon batunifi ift er aud) anfferftnnbcn, SPunb
25 8"n ^imcl gefaten, ia] er Unfer mittet fe>i, öor got. 3o. »üj. 3lbct Wir legen Weber »on ber
niüter got§ 5ioc^ bon fninem l^aljUgen, ©oUicöä baä fl) otfo gen f)imcl fei) gefaten. SUnnb für Bng
gegen 6ot mitter feljn. ®arumt) fot man anäj niemants äiiic^retjten, Sonber attain G^riftum
Bleiben laffen, SBie bie gfc^rifft ttjüt. 3l6cr auff erben fciub toir »nber ainanber fi^utbig 3Ü bitcn,
Slinct füt ben anbetn, boiJ^ ölte »nber ß^tifto, 58nnb in 6f)tiftit§ namen, bai niemonbä bc§ fein
30 jßuotfic^t auff bie anbetn fctic, baft audj bie Snget jm ^imel für un§ titjtten. 3l6er als inn
ß^riftng namen, ba§ Wir audö auf bie (Snget bnfer jii »erjlji^t nic^t ftotten follcn, UÜan got ttilt
nid^t ^orcn, ban Cftriftug namen. B
1 ttoft, ^ilff, jüuerfic^t, »nb fetigfoit, Stuff B fonber fehlt B 2 bei] baS B 3 auf]
Bml) B ain] aljuer /-' -4 ntjc^t fctber B 4j5 er burd) bc glauben Bon golt burd^
Gljriftum B .5 tan] ^at fünnen /•' ejT fott er ben mit l)ilffUl)dö fel)n , Sonbct aincu
^o6cn, bct mein mittet ift Bot gott, S)a§ B ij einen anbetn 27 TIS ftal)nbe .«. Sluff bj ß
8 inn bie eWt)gen Sabetnaäet nemen. 51)riftu§ toirt atfo fprci^en B am Bande: Von lieyligcii
am-ufl'en. 27 9 fo fehlt B 10 Wenn] |)err Wan B k. 3)a B lOjV' fagen. güi^^ar fag id)
tüä), Wa§ ir ben geringften Bon ben ine>)nen fiabent getf)on. 3)a f)a6t ir ttar Wct bie ftaiub fein. 3)a
er anjaigt boä e§ bie lebenbige feinb. Sic ormen bnnb bürfftigen, alt§ B 13 ^abt (vor gcmadjt^
fehlt B 14 getiber 27 glqbet B 15 ewigen] jrc B toie bis fogt fehlt B löjld ftonb nemen,
S8nb ^l)nein B 16 Wenn] alfo, toaft B 17 Wirbt his bcm] Wctben benn bie atmen ftcen,
^en B Bot] ^t)e B fteen im ^l)met fehlt B 18 f)at 0n§ fet)nc l)enbc gctaid^t .k. S)ic
wctben ban bel)ne B bet Witt] Sic Wctben bofi B li) ain (vor gojcügj fehlt B 20 ex]
ber B 21 %ä) got] Set ^at mir bie füg gewofii^cn, obet B bann] Woft B
ogo !i!tcbiQteii bcä 3o1)teä 1592
got luivt jpiccfjeii; liuic ir Ijnbt bcm flctljoii, bau f)abt ix mir gctljon. '3üfo
Uicrben fl) fciii lüt liclffev, foiibcv gcügcn, ba§ un§ ©ot auffnemcn toirt, bte
bn l)ol ifeu .^cüflcii bcii cilaiibcn. 3)nmit Juiü ic^ nit licvftoffcn, bnS bit fant
^IVtcv Clin L-cr tl)i'icft, baim er ift niii gdtb gotc§. '^Ibcr bn t[)üt man bn§ nn,
luenu mau bcm nadjftcn aiii Pfenning giBt bann Jrcnn man fant ^ßctev oin s
gnibeiic Ürdjcii {laUu't, bniin ba§ ift gefiottcn, ^Pctin-i ift nit geboten. 2)a
laufft man nun l)iu gcu ßompoftcl ,511 fant ^iacob uub luil bic ()ailigcti
fucf^u, uub bic armen Icüt bie ha^i redjt l)ailtnm6 feinb, bic In^t man ^ic
fiticu uub auff bcr gaffen ligcn.
y5i»i§- »»
1 fageit B bu bcm gef^on fiaft J! fioftu li 2 "^clffctj ^ülffcn B jcugcn (ein 27
3 tictlucvffcii 27 II 5 gibt] grt B nioii] bu B (! gulbiii ß Balocft, Won B geboten
»Ott got, ■0)cn6 ift B *4!ctiiill foiict 5Petev abn ein titi^ jii balncit 27 %a] *JIun ober B
7 mm fchll B eompofttl ,iüj 9iom, gen B .k. ä'nnb B S Siinb bic tcdjttcu l)Ql)lign
bic be>) Vni iit bcr ftat fcinb. Sagt B %k fehlt 27 B 0 |t)^cit, Sic boö rcdjtc §at)tig--
tfjum fct)nb. £uce. yr. ß^tiftuS jogt oui^ oin Bctii))it, ba§ «in Ijett feine tticinbcrg gctiflonfet, bn
Sinljcrn befotl)n ^ob, barnadj ot§ et feijne fnec()t ju be fetbc I)at gcfcnbt, friidjt ju l)olle, l)oben
bic oberftc rcgicrcr bei iDcinbergä bic tncäjt bnb cnbttljciö bar^ü ben Sun beä fiettcn erftecEct bnnb
ctlüiirgct. Sife !patabot ton »o niemonbt oubcrS, bau benc (lüclcfjeu bcr tocingort ift bcuoll)cn) is
»ctftobcn loctbcn, bic fcrinoUcr im obgcjogtc Sinljcvn, fcinb goiftlici) tcgenten, b' locljnbcrg ift bic
Gtjviftlicf) lird), nö bc ftflijd) un btiit ßf)rifti geljflonlit, bic tnecljt fcinb prcbigcr, ober bertünb^get
gotte§ Wort, bcr @un ift (SljriftuS, bie oüc miigcn früdjtt oug bcm SBeinberg brljngcn, fo fi) golteä
Wort tctc, ban bic tird) ober tocinbctg !on on gotUc^e ttort hjcber tcben nodj früc!^t trogen, qI§
leben, »ft olle früc^t ftce oft Wndjfcn jn bc toortt be§ gtouben, ticb »n Hoffnung, SB03 tl)un bie 20
»erWnItcr bn fürftecr? ©^ loitrgcn fnedjt bn fun, bnb fpred)ent laffcnbt bn§ ben fun tobten, @o
luirt boä erb an bn§ tommcn, locr 6f)riftus tob ittjbcn, ober tiinb nod) obftetbcn, fo fötii, boä
erb got§ in bcr oberftc Ijonb, ober Grl)ftuä ift bon beni tob oufferftonben , «irtt nit mecr fterben,
borumb blcljbct bo§ erb, bnb bcr Weinberg oin rcljtf) bnb ftcrfdjofft ß^rifti, ob ft) gtcici^ ben n)c5n=
berg bnb fncdjt, bn ben fun, SJerfüc^en ju bertitcfcn, bancft Wirt jr tioffnung 3Ü df^cn Werben, as
2lu6 ongcjoigten gi(^rifftn, bnb beljfpit, ift Wo! 311 merdEen, ®o§ otle, fo K^riftum, mit prebigen
bnb fingern beuten, ©ont SofionneS bem Seüffer mügen bergteic^t Werben. !jWm bog ber lDein=
berg bnb gcfdjicttc tnecf)t, S5nb bcr ©un gotö, oin gottid) reidj feinb, bem bie oberftcn geWaltt
t^unb, Wofi ft) fncctjt würgen bnb tobten, ben gcfäjtjiltten tl)ünb f>) bon geWott. SBon ft), bie tne^t
bcrjücljcn ,iii tobten, ben Weinberg berouben ft) ouc^, bon bie tird) mog mit nicfjt, one bcrtünbunfl 30
gotä Wort leben, befteen, bnb frudjt trogen. ©Ijd) olfo tf)un, bic geWoUtigc bcm rcid^ goteä gc--
wotbt, mit roub bnnb nont. !Eo§ reidj gotS, Will gotcv tob, cer, (ireiS, Witten, gcrcdjtigtoit, gnug=
I)oit, gut^oit, gcfc^, »nb regiment, für oüe bl)ng fteOen bft Rotten mit nic^tt bnber fc^cffel ober
pmi toffen bergen, bo§ ton bo§ reidj ber Welt, bei leüfcti gcfelfdjoft nit ^oren ober fc^en,
©onber e§ erljebct fic^ mit bitcrtljdjcr cmporung bnnb berfudjt. Wie d gottei reidj ftillcn, bem))fen 35
»nb ouff boi m^nft fdjmctcrn fon. 2orau§ fumpt ei, boi bie geübter bnb oberftc bei Weinbergs,
fidi wibcrfpcnnig, gegen, bnnb Wibcr gottcs xü^ niodjcn, Sorumb, boi fl) gottei reb für to<)ff
»nb ftt)rn ftoffet. Sai ift bic brfnc^, boi gottei reidj geWott Iel)bet, bnb boi bie geWott t^üner
boi fettiige rouben, 2:cvl)atbcn ^J!ol)fei, 515ro})l)eten bn 3ot)onei bn oUe fo noc^ So^onncä bem
Seüffer gottei reid) geprebiget t)oben, JBcrfotgüg, brancEn9, bnb gcWolt gelitten. Sllfo ift öon 40
©ont Softonnci bnnb ?(()oftctn ouff flt)nen bnb bon Sfrofificten ouff ber onber fel)tten gcfogt, boi
fl) gewolt, bet()olbcn crlct)bcn, boi f») gottei Wort geprebiget l)oben. B 10 ginü fehlt 27 B
9Jt. 45 1. II [17. SUugiiftJ 283
II (2)ic boii ßuHjev fcttift bcrnnftaUctc ^Jluggabe)
€ijii fmnoii bon beni iiiuciljtcii Jl^animon. üu. jUi. süuf. is, i «.
I l^ic Uiot irf) tnfjlier Im bcn ''^.UiftiÜen iiiuib l)n iiu'l)neii 6iid)Iiii luni Pf)vift=
"^-^ Ud)n frcl)l)Ln)t iiiib glitten luevcfcu jjo ubirfliiffig gclcvct ()nt), luic hai
ntlcl)u bev glaub on nlle Ivtxä lecfjtfcvtige, unb barnad^ gutte luevrf t[)uc, ha§
i irf) btUirf) l)t)iifHrt balnnt ftillc frfjUieljgcn foUto, unb cl)ii5 iglirfjcn bcrftaiib
iiub gcl)ft xa)mn lü)icn, ailc Giiaiigclia ooii l)l)m fclby Iju bcrftct)cti unb aii%
Ijulcgcu, 'üiorf) ipurc irf}, ba§ gar bei) loenigcn l)affteu unb gebcl)cn luiü, unb
laficii firf) ijmcv abfrf}vccfcii unb frf^elDcn bic fprurf), bic bon gutten Itcrdcn
l'agcii. S)aö irf) tool fcljc, luic c» uott tncre cnttucbbcr alte (Juaugelia IjU
1" boftillicru obbev au allen ovtten Devfteubigc pvebiger bcftettcu, bie muubtUc^
folrf)« beutteu unb lereten.
■Jü^o ift ba§ f)eiittige ©uaugelion, Ino e§ on gel)ft mit bloffcr bei'=
uunfft angclcl)en luivt el)u icrf)t pfeüiirf) i"i^ munrf)« (i-uangcliou, bay fui
ben gel)^ unb |u el)geneu lücrrfcn auff,5urirf)ten nui^tirf) luerc. Sen ba
IS (5t)vi|"tiiä fbvirf)t '5J{arf)t enrf) ficuiibt bon bcm nnrcrf)teu 'DJJammou, nuff ha^,
luenn l)f)t nu bavbet, fic eurf) aufinel}mcu l)n bie einigen t)uttcu\ ^^^'i^S''» fic
brcl) ftutf cvau^ inibbcr un^er levc bom glauben. Stemlirf) 3luffa erft fjobeu
mir gelert, ba§ allein bcr glaub rerf)tfevtig unb bon fnnbcn lielffc. 'bluffe
anber, baä alle gutte locvc! foUcu bcm ncf)ftcn an^ frcljcr liebe umb fonft
20 ge)rf)el)en. Sluffa bvittc, baS iuir auff ber l)ct)ligcu ober anbcvci; bcrbinft
nirf)tö ftetlcu folten.
Sßibbcv ba5 erft laut, ba-i l)ie bcr l)err fagt 'Waäjt euc^ freuub bon
bcm nnrcrfjten 'DJiammon', gcrabe al§ folt ba» locrcf uns Iju freuuben marf)cu,
bic h)t)r bort)l)n fel)nbc locrcn. Sßibber bas anbcr laut, ba§ er fagt '31uff
25 hai^ fie eurf) l)n bie einigen f)utten ncl)mcn', gcrab aU follten hil)r baS Incrä
un» Iju nu^ unb umb iinfeer Initlcn tf)un. äBibber ha-j britte laut, baö er
fagt: bic freunbc mögen uns auffnel)men l)n bic einigen l)utten, gcrab alfe
fotltcn lul)r ben l)cl)ligen innbs l)l)mel-5 Initten bicnen unnb unö auff fie ber=
laficn. öier auff muffen lnt)r umb bcr frf)loarf)en Inillen anttluortten.
30 Sluffö erft ba§ allcl)n bcr glaube fritm unb gotti§ freunbc mac^e.
Ten grunb mu§ man on aEes Inanrfcn laffen blel)ben, ha'i bcr glaub
on qEc tncrcf, on allen bcrbicnft bcn menfc^en bcrfiine mit gott unb frum
1 fehlt EHIL 3 »n üö glitten / 314 Wie aUeljn DK 5 Ijetlidjc / 7 ')loä)]
9iQtf) I S fd;eüftc I <J fifie 1 10 prttern K 12113 Ilodiernum itacij Euaiigelium
sie se habet, ut . . . pro nostris saei-ificulis, ac Monacliis nihil airjue facere videatur M
13 munt^ifc^ D muntfjiji^ K 14 o^gcn 7/ aigc / Id burfiet E mangct l)ctc HI bürtct L
77 lieroug G aduersus nostram doctrinam, atrß adeo fidem J/ Ji' bcn ncc^ftc / 20anVDI\
21 nichts] nit / 23 getabe] gleich I ficünbe / 23J24 perinde ac opera nos ex inimicis,
amicos reddere queant M 24 Waren / 2.5 getab] gtcid) / 25120 gcrab bis t^un fehlt M
25 m>)r] f^ 1 27 gerab] gteic^ / 30 atteljnc E aHainc JI otlcinc L frcunb EL
frainb II freünb /
234 5ptcbigleii bcä 3nt)tc^ 1522
wöni. 3, 2» madK, luic 'IhuiIuo iac\i ))io. ■>. ''ii\)X l)aik\\ bivä bcr mciijdjc im nllc WnA
mm. i, 3 bes flcfclf biivd) beti glaiiten f ntni hjevbc' ^tem 9{o. 4. '9t6ra()am tft fcl)n
»iiim. 5, 1 jiinubc tuir 9criHi)tict'ci)t ivrcdjiict' nlf; niit^ im§ 3C. :^stcm "iHo. 5. 'T)uvcf) bcn
fllaubcn fiiib UH)V gcvccfjtfcvtigt uiib I)abcn frib mit gott'. .:Jtem 9!o. K».
<Röm. 10. io'ä?on {)cvljcu glniiBt man, %o lüivt man rccfjtfertig'. Stfee unnb ber glct)d)m &
jpvud) nicl mehr muf? man fcft lialtcn nnnb bavaiiff fid) öcxiaffen unticr=
rnrft, bay bcm ginnten l)l)c allein, on allen |nfat! bev Inevtf, Inetbe ^ugcc^gent
bic l'crgebnng bcv fnnb iinb rec[)tfertignnge.
«Dintiii. 7, 17 9U)m be§ tni' bid) ba-i glel)d)niö ba§ C?{)ri[tn5 5Jlatt. 7 fc^t: '(5^1)n guttcr
balüm bringt guttc frudjtc, @l)n 6o^cr batnm bringt 6of3c frin^te'. "Sja lo
ni)iftu, bae^ nid)t bie friidjte ben tanm gutt machen, ^onbern on aEc fruchte
unnb für allen früdjten mu^ bcr fcalnm borf)t)n gntt fel)n obber gutt gemacht
3J!nitfi. 1.', 33i. nierben. äBic er and) fagt 5Jlatt. 12. "JJlac^t cnttnebbcr ben Baum gutt, feo
mcrben bie friirfjte gntt, obber mac^t ben fcatom 66^, ^o lril)rtt bie frucf)t
fcofee. 2ßie funbt t)l)r guttg reben »oeljü t)^r Bofee fe^tt?' 311^0 ift§ ftra(f§ n
toar, bac' ber menfd) on alle gntte Inerc! nnb für allen gutten luertfcn mn^
lubor frnm feljn, baö ci- tlax, ift, tnie unmuglid) es fei), baä er burc^
trcrd foHt frum Irerbcn, lim er nidjt juöor frnm ift, e^e er bie gutten
3j!aii(i 12, 34 inerd tfjut. Senn 6f)riftnö beftetjct fefte, ba er fagt '3Sie hinbt l)f)r gutta
reben, tocl)tt t)f)r fiofec feljtt?' ^tl^o auc^, luie fnnb I)t)r gutts t^un, ine^II 2ü
t)l)r bofee feljtt?
I^arumb fd)Ieuft fid^i' f)ic mei^tiglid) , ha^i etttnaS grofferS nnb toft=
lic^cr'j ba fel)u mufe benn alle gutte \vaä finb, ba bnrt^ ber menfd) frum
h-ierbt unb gutt fei), elje er guttiö loirc!. @Iet)($ U)ie er Iel)f3lic^ mu^ Inbor
gefunbt fel)n, c^e e^r arbel)tt nnb gcfunbc loercf tf)utt. Staffelt groffe unb 26
toftlic^ bing ift, ba§ eble tnortt gottici, has l)m Guangelio gottia gnabc t)nn
6()rifto prebigt unb anbeutt. Sßer ha^ l)orct unnb glatrbt, ber loirtt ba burc^
frum unnb gere(^t. S)arumB £)el)ft t^i auä) ttjn toortt be§ Ie6cn§, e^n toortt ber
gnab, cl)n loortt ber bcrgebung. 3[ßer e§ aber nid)t t}oret obber nid^t glatobt,
ber fan ^onft l)nn fet)ncm Incg frum Inerben. ''Jttf'o fagt S. Spctcr. 3tct. 15. 3u
sipg. 1.-., 9 £)a'3 gott bie '^er^cn burc§ ben glatoben reinige, benn lüelc^er artt ha§ toortt
ift, ber artt lüirtt anc^ bas |)cr|, ba§ brau gtalttbt unb 'fanget. 9lnu ift
ba3 lüortt lebenbig, rechtfertig, luQr()afftig, rel)n nnb gutt .jc.
SBaä looEen lo^r benn nu |u ben fjjrni^en fagcn, bie §o !^artt auff
bie iticrcE bringen, "ba ber f)err {)ic f priest '5[Rad)t eud) frcunbe bon bem a
OTniiii 25,36 unrechten 'DJlommon'. ;3tem -JJtatt. 25. '^s^ bl)n f)ungrig gelüc^en unb
l)f)r [)abt mid) nic^t gefpel)ffet' unb bcr glel)cf)en biet mct)r, bie al^u mall
1 nicnic^en CEFGHL 2 gejc^t EHL geic^ä GK werbe] maä)t CEFGHIL
3 atgo D alfo K Ö btauff / y Attß ut rem liqido iutelligas M bie gtcljc^nijg, bog L
li fut^ljn DK 14 iBctbn bie frü^t / frü(5^te] ftui^t F IS gutt E gute B gütte L
19 Quandoquidem Cliristus soUde hoc coiifirmat M 29 gnaben / 31 ortt] efficacia M
33 !C. fehlt F 35 freljnbe I 37 gcjpctjfjet iF EHIL
9h. 45 II [17. «lufluft] 285
lauttcn, aU miiften lu^r burd) toaä fviim luciben. 2Bl)v troüen qI^o
aiittlüorttcii.
6'j fet)nbt ettlicfjc, bic ba§ ©uangelion unb lunu fllalnbcii Ijovcn obbev
(e^cii imb fallen fctjUiiiibt brauff, uitb t)cl)ffeii bivj i^lalulicn bas fic bcncfcii:
6 Sie bcudcii aber iiidjt toeljtter beim glalobe fei) el;u bint^, ba» l)im l)I)vev
mad)t ftel)e Iju tjabeii ober nicijt ,iii l)abeit, aly el)n anber uaturlirf) lueiijdjlid;
lücrd. Xanitnb lüeim fic l)tm l)t)vem Ijertjcn et)n flebaudcii ^u Juege biiinien,
bev bo fpridjt: loarlid) bie lere ift redjt, unb id; glalubs cy fe^ qI^o, fio Inilbt
meljuen fie, ber glalob fei) ba. äßenn fie ben nu fet)en unb fulcu an l)l)n
lu felbg unnb an ben anbern, ba§ fel)n cnberung ba ift unub bic toerd nid)t
folgen unnb bleljbcn loie öor()l)nn l)nn altem »ue^eii, §o bnndt fie, ber glalube
fcl} nid;t gnug, cy mufj ettliuio incl)r unb groff^erä ba felju.
©t^e §0 fallen fic bcnn bo t}er unb fi^reljen unnb fagcn: ßt) ber
glainb ttiutt-j nidjt allel)n. äßarnmb? (5-\] barnmb: fel)nbt l)l)r bod) feo niU,
li bic bo glelüben, unb tljun nidjtis mctjr benn üor^lju, finbcn fid; and; gar
nidjtä anberö gefl)nnet benn öor^lju, ba» fet)nbt fie, bic ^uhas ^nn jHb. a. s
fel)ner ©piftcll trelümer l)cl)ft, bic fid; mit l)t)rem traUnn felüc; bctriegen,
bcnn lua§ ift folc^er l)l)r gebanden, ben fie glaloben l)cl)ffjen, benn nur cljn
tralom unb eljn nadjt bilbt Dom glaloben, bas fic felb Don eljgcner f rafft on
2« gottiö gnab ijn lyljrcm l)er^en gemadjt t)aben, bie loerben barnad) erger benn
fie t)orl)i)n luaren, bcnn ca gel)et i)t)n inie ber tjerr fagt 5Jtatt. 9. Sas fie -waitii. 9,17
nioft faffen ijnn alltc fd)tcud) unnb ^urcljff^cn, bas ift gottio loortt l)orcn fie
unnb faffen§ nid)t. Sarumb ^u retjffjen fie unb tucrben erger.
?lber ber rc(^t glalüb, ba toljr üon reben, teft fidj nid)t mit unfeern
2s banden madjen, fjonbern ctjr ift cljn lautier gotti» tücrd on alles un^er
|utt)un t)nn uns. äßic ^Paulus fagt ^u ben Üioniern am funfften 'ßö iftwöm .5,15
gottiä gab unnb gnab, bur(^ ßljriftum crloorbcn'. Darumb ift er and) gar
el)n mec^tig, tf)ettig, unrugig, fdjefftig bing, ber ben menfdjen glcljd) oer=
nculücrt, anberlüeitt gepl)rtt unb gon^ Ijnn djn nctü Uiel)|c unnb locBcn füret,
3» olfeo bas unmuglic^ ift, bas ber felb nid)t foUt on untertas gutts tl)un.
S^enn alßo natürlich ber batüm früdjt tregt, f50 naturlid) folgen bcm
glalnbcn guttc lucrd. Unnb glcljdj loie fcljn nott ift bem balom Iju gepieten,
ba§ er fruc^t tragt, al§o ift bem gletobigen feljn gepott (lüic ^Paulus fagt am
1 buvc§ bie toexi I 314 au(lititq3 protinus approbant atfß id deinum fidem uocant, qnnd
qulsc|3 sibi iinagiuatus fuerit M 4 gejdjluinb /. 6' ba / fllalvibg] glaub J !' SBnm]
SBie I fütenj metden /// 11 ^m alten K IJ niuffjc J) gvoffei: E grofjer JIIL
13 Isthuc postea toto iiisu contendunt M 1(> fie] bie /> 17 ttetont D 18 bell]
Wili^en DK 19 Bon] oin HI 'J3 fajjenS] servent M ■24126 liaud ex nostris i'rigidis
cogitatiunibus nascitur M 25 gebondten Ä e^t f'ehU 1 26 (ogt 9io. 5. 6§ / SJomer. F
Siomern .5 E SRömetn .5. HL 28 magnifica, officiosa, laboris patiens 31 29 onbcttoctB L
gepütt / in nero ttie^fe HI 31 fruc^t FI 33 fruc^t FL trog JIIK trage L
U)ie fehlt FHl 331286, 1 ioflt .1. St)int. 1. I
286 Sßrebigtcn beä 3a()tcl 1522
i.sim. i,9erftcit Sf)imotr)co am erftcti) flcfclü. ,^^ft aiti^ !cl)n nott balni, bn« cl)v fiiittiS
tl)U, Sjüiibeviui cv tl)uttv luni t)l)m jclbcv, frei) unnb iingcljUniugcii , (\lü)d)
töic ei)X Uli gcpott öon l)t)m fclbev jd^lefft, l)fjjet, trincEt, flcljbct, fi()ct, Ijovct,
vcbet, gc()et unnb ftcl)et.
älNcr Uli biijjcii glalüfien nicf)t f)att, bcv ift cl)n unnu|!cv ic^luek'v uoii
fllalofien iiiiiib lucrcfcii, niel)§ fcl6 iücl}t tiniv cv fatict obbcv Ino ^tjnn ftd)§
lu'iirf;t. Tciiii cliv tjattÄ nicf)t ciitpfiiiibcn luib tvcl)bt ntBo Iiigctifpict, iinb
bciittct bic jcf^vint, bic liom glatubcii unnb »ncrcfcu vebct, auff fdjucu tvalüin
unb faljdjcn gcbnncfen, bcv cl)n mcnjcfjUd) loevcf ift. 630 bod^ bic ic^vifft
beljbe, gtalobc unnb guttc Incvct nirfjt uns, ^onbcvn aücl)n gott Im cl)gcut.
:^it-i aba iiidjt cl)n öcvtcvct blinbt tiolcE? ©ic Icven, \v\)x funbcn fct)n
gutt tüeiä öon unsi fclbcv t^un, unb faljcn an, bcrmcjfjcn ficf) ba« allcv
f)ol)ift Inevcf gotti«, ucnilii^ bcn glalxVbcn, öon t)l)n felb'5 l^n machen au^
l)l)vcn fnlidjcn gcbancfcn. £avnni6 Ijab id) gejagt, tv\)x foUcn an uns felb
Dcvljagcn unb gott bitten, tuie bic ''ilpoftcl t^cttcn, ninb ben gtaloBcn. SÖenn
tüljv ben t)a6en, feo buvffen Uiljv !el)n5 bingö me^^v, beim cv bvingt bcn
f)el)ligcn gdift mit fid), bcv fctb Icvet un-? bcnn nidjt allctjn allcvtcl), ^onbcvn
tt)utt'5 and; utcdjtiglid) bat)l;n unb fnvct uns audj biivd; tobt unb t)elle
gen t)l)meU.
Tai inevcfc, ba§ tnljv ^nv Povigcv antttrovtte fomntcn. llmfe foTcf^cv
tvclüuiev unnb cvtidjtcn glalubcn luillen fuvet bie idjvifft foldjc fpvnd) non ben
loeviJen, nic^t ba§ man buvc^ bie toevcf frum foEe loevben, feonbern ba^ man
bainit cu^cvlid) bcliiet)|3 unnb nntcvid}ei}bt nef)mc |>ul)idjen beni falfd;cn unb
vcc^tem glauben, benn Ico bcv glalub vcrf}t ift, ha tt)Ut cv gutts, tf)utt cv
ni^t gutt§, feo ift§ gctoi^Iid) eljn tvatom unb falfc^ev toa^n öom glauben.
2)avumb glcl)c^ Inic bie fvucfit am bäum nidjt guttcn batnm machet, abev fie
Bclücljßct unnb bezeuget bennod) eiiBevüc^, büs bcv balnm gutt fei), loic
!iRattiu2,33; (?(,riftitö fagct 'gljn Ijglic^ balnm Inivtt au jcljucn fvüc^tcn evtanbt. 5Ufeo
foUt lytjv fie aiid) an t)t)ven fvü^ten cvtcnncn'.
3tnB beul filjeftu nu, has es el)n gvoffj uutcvid)cl)bt ift, fvnm fct)n unb
fvum evtanbt fcl)n obbcv fvnm Incvben unb fvumfcijtt beti'cljffcn. 3)ev glatub
mad^t fvum, abix bie tocxä belvie^^en ben felficn glatobcn unb fvumtel)tt.
©0 ^ellt nu bie f(^vifft bie gemeine töe^fjc |u vcben, bic nutcv bcn Icnttcn
1 1. J^tm. 1 BBL %motiits) G S^imot^eo. (S^imot^. K) 1 gejc^^t S? ift \)^m mä) DK
gejetj / 4 rebet fehlt DK 5 6om F 6 raeiSt L fel6§ A' OjT quöve sua uerba
spectent M 7 ^cugt F cmpfunbcn F SjlO bie f^tifft bis un§ /'e/i^i /// 10 e^get O
a^flen JI aigfi / 13 ^oc^ft / 16 bingS fehlt DK 17 mit ^m L 18 t^üt eä 1
20 Dorigft IK ut redeamus, unde digreßi sumus M 20'21 ob istiusmodi somniatore.'?, 6>-
simulataä fidei adsertores M 22 jolIc / 23 ficluc^^c D ut per ea, taium.iin per Lydiani
regulam, uera fides ä ficta intemoscatur M ben fal(d^en DK 25 loaiin // Won /-
26 ftüd^t / machen EHIL 27 tewtjjen E üclueljjcn DIL iejugen E bejeiigen / be=
jügen L 28 tjglia^er D igtia^ct A' 29 auä) fehlt I
Ilx. 4-, 11 [17. «iiciitftl 287
ge^t, aU trenn el)n öattcr 311 ici)ncni ßon ipvcc^: C[ci)c ()t)n unb fcl) '6cirm=
^er^ig nnb c^dttia, unb frcuntlicf} bcm ober bcm avmcn. Xaniit l)cl)ft ev
l)f)n nidjt bovmfjerljif^ nocf) giittig nocf) frcuntlicf) lüevben, fjonberu lDcl)l ev
frf}on flüttig unb bannl)ev|i9 ift, luill er, bau crfe l)I)ncm aud) cnjjevlirf) mit
i ber tt)att evljctjge unb be>t)ct)Bc. ''^lufi bos bno bic guttc, bie ev bei) l)l)Ut
jelbev l)att anä) anbevn laffc bcfanbt luevbcn unb ^u gutte tomcn.
?tlfeo foUtu aud) alle \pxud)c bcv idjvifft öon ben toertfen beutten, ha'i
gut bamit toill, baj )ü1)v bie entpfangcne fvuniEel)t l)m glaloben füllen taffen
außbred)en, fi^ bcli'et)^en unb anbevn nu^ luerben, auff bas bev faljd)e
10 gtatobe evtcnnet unb au^gerobtet mevbe. Xenn er gibt ntcmant fcl)n gnab
alfeo, bivj [ic fotl ftiKe liegen unb fcl)nen nu^ inef)v id)afien, ^onbcrn bn-j fie
touc^crn fotl unb burc^ befentnife unb offentlid) belüel)lfung auf3lüciibig i)ber=
man ^u gott vel)^en, tuie C?^f)viftuö fagt 5Jhitt. '>. '2a\t leuchten eluv lied)t fuv swaiiii. 5, is
ben leutten, auff bae fie elüv gute loerd' fetjen unb got prel)iien\ Souft
1'. leere ey »nie el)n Verborgener irf)nl3 unb Ocrtjolenc Uicl)|3l)el)t, IüüB finb bie oUe
bel)be nu|'^
3a bamit lüirt bie frumfel)t nic^t allel)n anbevn betaut, ^onbevn aud)
l)f)v felb getüiB, ba-? fte red)t fd)afien fei), luie S. '^^cter. 2. 'ipet. I. jagt 2. iMtri 1, lo
'äJleljffigt eud) burd) guttc loerd elor crlcelung gcluits unb feft ^u uuid)en',
20 benn lüo nic^t leeret folgen, fan ber menf(^ nic^t Iniffen, ob er rec^t glalübe,
ja er ift gelui^, bae fel)n gtalrb cl)n tramm unb nid)t vec^t. 8,50 U)irt
5ibral)am @en. 22. \ct)m glatnbenC' unb gotti-? furd)t gcloife, bae er fel)nen
fon opffertte, tote benn bie fc^rifft fagt '5hi luel)§ ic^, bas bu gott furd)tift i.5»ioir.'a,ri
(baä ift, nu ift-^ offenbar ba>5 bu gott furc^tift) loeljE bu bet)nem el)nigem
25 feon umb mel)nettt)iUen nid)t oerfc^onet ^aft\
©30 bleljbe nu barauff, bas ber menf(^ i)nnh,icnbtg ^m ge^ft, für gott
aüe^n burc§ ben glaloben on alle Irertf rechtfertiget inirtt. 9lber eufjcrlidj
unb öffentlich für ben leutten unb für l)l)m felber luirtt er red)tfertig burd)
bie toercf, ba» ift e^r toirtt belaubt unnb getuifj ba burd) baä er l)nnliienbig
30 recf)tfc§affcn glelnbig unb frum fe^. S)a§ bu alfeo mugeft el)n5 nennen et)n
offenbar rcc^tf ertigung , baö anber e^n linloenbig red)tferttgung, alfeo boc^
baä bie offenbare redjtfertigung nur el)ne frud)t, folge unb bclwel)Buug fei)
ber re(^tferticfel)tt l)m f)er|en, ba§ ber menfc^ baburd^ für got nic^t xcd)t=
fertig toirt, §onbem juöor rechtfertig für l)^m fel)n muß, &kt)d) inie bu bes
7/ä tatm^et^ig gütig / 2 ober ben / 4 ^^enem EH ^"^enen F i^ciie L 5 6e=
miffe EL Sluff bo§ bic DEHIKL 0 anbex laffen U löme F 10 ouBgcteüt /
oulaetcüttet L »eibn / 11 foKe ftitte HIL jc^aiffen // 12 nui^exn \aü F unb
(vor offentlia^; ßhlt H 13 Saften CF Safte ö 21 xe^t ift. ©o Wort DOK 22 goö=
fotii^t / 23 2ltfo toatjß III gott fehlt CFG 23125 quinl denni timeas, quuni tno
unico filio, mea causa, nou peperceris M 24 ift§] Ij^t / be^ne (' bet)nenn F
24125 bet)nen einige? S""? (fo^nS K) DK 24 ninigft / einigen // 30 »n gtnuliig /
31 alä EIIII.
288 *prebiQtcn beS 3a{)tc? 1522
balumo jvndjttc inai-^it nennen el)nn oncnbar gutti&ljtt bes bamn-?, bic ha
folget unb Oeluelj^et iel)ii l)nnerlid)e naturlid)c guttc.
Siit. 2, IV S)a§ inel)uet ©. ^aci-iöus Ijn jeljnev öpiftcl, ha er |pnc£)t '®er glalnb
ou hierd ift tobt'. S^aS ift, loel)II bic Uicrd nidjt folgen, iftö eljn geloife
l^el)d;en, baö teljn glanb bn fei), fjoubern el)n tobtcv gebanrfe unb traUnn, ben &
fte falfd}lid) glalobcn nennen. 5ll^o Devftf)en h)l)r nu bi§ lüortt G^rifti
'TOad)ct eud) frennbt oon beni nnred)ten ^Jhimmon', ba* ift: beh)ct)§ct offen=
bar mit enfeerUd;eni geben etovcn glaUiben, bannt \)t)X frennbt ubirtomet, ha-j
bic armen clors offinbarn lucrds |eugen feljn funben, bo§ t)i)X red^tf troffen
glauben l)abt, bcnn baä cuficiiid) geben üon l)t)m felber motf)te ni)mmev met)r io
freuubt uuidjen, loo eB nid)t au^ bem glaloben gcf djed;. Sljutenml (itjriftuu
>maitii.f„iff. ^JJfatt. 6. 2)er 5p[)arifeer aluio^en üerloirfft, ba§ fie !e^n frennbt bamit
madjten, loel)ü baä f)cr^ falfd; Inar. ^Jhi toirt l)be feijn berlj red;t on ben
glotoben, baö al^o ouc^ bie natur ^luingt |n bcfcnnen, bay fcl)n iDerct frum
uiad;t, ^onbcrnn ba5 tjertt ^ubor frum unb gutt fclju mu§. n
Sluffs anber, bas alle tvctä follcn unb muffen fret) umbfonft
gefd)et)en unnb fcl)n nn^ ba burc^ gcfuc^t Inerben. Xaa ioiU ßljriftus ba er
rBiaitij.io, s fprid)t 'ÜJtatt. lo. 'umbfonft l)abt t)i)Xa, umbfonft gebt« and;'. Senn gle^c^
loie ß^riftus mit aEen fernen toerrfen nic§t ^att ben ^^mel öerbienet, benn
er tvüf)x |nt)or fct)n, ^onbcrn f)at bamit uu§ gcbienet, uid)t§ cljgen§ angefe^en 20
nod) gefu(^t benn bie ^)oet) ftucf, uufeer uut^ unb gottis oattcrs ef)re. 'Jtl§o
foEen au(^ to^r t)nn ollen gutten toerdenn nid)t§ un^crg fucfien, toibber
^el)ttlic^ nodj eloigli(^, ^onbern gott ^u ct)ren frei) umbfonft unterm nef)ften
qäiiiiü, !.-juu|e fet)n, bas mel)uct ©. ^4^aulus $pt)iti^3. 2. 'i5el)t gcfljnnet toie (iljriftns, ba
ber t)nn gottli^cr forme toaifX, ^att er fic^ be» gccnffert unb e^n form et)n§ 25
tnedjty angenommen', bas ift er £)ottc für fic^ fclb gnug, als ber aitc fuüc
ber gottl)el)t t)atte, boc^ ^att er un§ gcbienet unb ift unfeer tned)t toorbeu.
Hub ift bie urfac^. Senn fl)ntemal ber glaiübe red;tfcrtiget unb funbt
oertitgct für gott, ^0 gibt er auc^ ha§ Itbm unb fcli(fel)tt, ^0 tnere e§ l)f)e
nu el)n fdjmac^ unnb ft^anbt, bem glaloben al^u nat)e, bo§ Ijcmanbt loollt aa
cttloas leben obber tljun umb bas, lr>il(^ä ber glatübe fc^on f)at unb mit fid)
bringet, gleljc^ loie 6^riftu§ fic^ felb§ gefd)med)t ^ette, toenu er barumb l^ette
InoUen guttiS tt)un, ba» er gottis ^ol)n limrbe unnb eljn ()err über alles,
toilc^s er fc^on |nt)or toar. 9iu mac^t uns l)l)e ber glalobe ^n gottis tinber,
3oi). i.iaol» ;3ol)an. 1. fagt '@r ^ott i]t)n mac^t geben gottis fiuber ^u toerbcn, bie 35
9töm. 8,i7on fernen namen gleloben', 'finbt» aber linber, ^0 finbtsi auc^ erben'. 9lo. 8.
5 inanem cogitatione M 6 torfte^rt G bige iDort DK 7 modlet ///// ftitnb /
9 offeniat K 9\W tec^tgii^offen / 10 gtaiibenj gtotobt EHIL 17 iejuc^t DK
20 tto^t] too§ / anMcn 11 21 bciin] on DK »ottcv KIfL SUgo] oUain HI 23 nitt
öngets L 23 eet / JG ^otte] ^at / böae /. 27 ^ottc] ^ottc JII 28 Unb bis
m\aäi ffliN M 30 bem üs naljc fe/ilt 3/ 31 mit ijm L
9h. 45 II (17. 9luguft| 289
iiiuib ftni. J. Wit foitiuMi tiil)v beim etlnnv t()iin umB? cvk |u cvlanqen, ba§®iit'i,7
lüijr jdjüit l)abcn bind) beii lUalubeii ^
2Ba5 lüoHen tv\]x beim im faneit ,yi beii fpnid^en, bic auff bai? flutt
leben bviiiflen imib be-j elrigeii lol)iiv »niUeii, al-3 biBer tl]iit: 'iiind)t eud)
T' frcimb lm\ bem iinved)teii ^JJiamiiioii' lliib 'JJfatt. IM. 'älMltii liiiiif; leben W'iuii. i». w
tonten, feo l)QlIt bie gepotf, 3teni 'JJiatt. 7. 'Samtet eud) fdje^e l)in l)l)ineU.'r jc. TOmtn.e, 20
Saä Collen tol)v jagen, ha-j bie ibenigen, bie ben glalobcn nidjt fennen, reben
nnb bencfen eben boii bem Iot)n, )üie bon ben tucrcfen, benn fie melinen, c-?
gel)e l)ie ntenjd;lid)er It)el)Bc 3", i^a-i fie boi? l)l)inetvel)d) oevbienen iimijen mit
10 xfyxem tl)nn, ba§ finb oud) trctnme nnb falfdje gebancten, Don benen fprid)t
■•JJialadjinv "i&n ift unter end), ber mir nmbjonft el)n tt)nr Ijn tt)etter (fö™'!'-'.'"
fiiib fuedjtc nniib geuiefjiid)tige niiebliiige uiiiib tügloljner, bie I)ie auff erben
l)t)ven lot)n cntpfaben, lüie bie pljarifcer mit Ij^rem betten nnb faftcn. ^JJJatt. 5. iwatiii s.s.ie
5onbevii alfü bellt fid)-3 mit bem cluigcn lol)!!, bn-5 glel)d) U'ie bie luerdt
tu naturlid) bem gUiluben folgen, aU brobcn gejagt ift (al^o bao iiid;t nott ift
fie jugepieten, ^onbcrn unmnglid;, baS fie ber glolube nid)t t()un foUte, on
ba-5 fie barnmb gepotteii merben, ba-5 man falfdjen nnb redeten glauben
erteuue) 'Jllfeü folget aud) naturlid) on alleö fudjen ba-- einige lol)ii bem
redeten glambenn, al^o ba-5 unmugtic^ ift, has es nid)t tomen joltt, ob jeljn
20 oud) uljiner begerbt nod; gefndjt lüirbet. Xod) loirttC' anl^ogeu nnb tierl)el)ffen
Qud) bariimb, bay bie falfd) glelrbigen nub rcdjtglclubigen crfennet Incrben,
unb i)berman inijje Wah nad) gnttem leben bon i)m jclber folgen luerbe.
Seö nijm e^n grob glet)c^nis. ©i^e, bie ^elle unb ber tobt ift and)
gebretoet ber fuubcn unnb folget ber funben noc^ bon l)t)r felb, on fudjen.
■j;, S)eun uieinaiit tl)utt barumb ubell, bao el)r lüoUe ucrbampt Inerben, Bi-'iibernu
tDolt öicl lieber eutpflieljen, aber bennoc^ ift bie folge ba unnb loerc and)
nidjt nott, bao mau-5 uerfuubigt, benn ci- trurb fid) bod) felb finben, aber
barumb loirts oertunbigt, bas man loiffe Ina» folgen luerbe nad) bofecm leben.
SGßie nu t)ie bem bofeen leben fetjn lo^n folget on fel)n gefudje, atfeo folget
30 and) bem gutten leben fei)n lotjn on gcjud)e. Ä^cnn bu guttaH obber bofeen
loeliu triuctift, ob bu e^ glet)d) nid)t tl)uft umbe gefd)marfC' lüiUen, §0 folget
er bod) naturlid) üon l)[)m felbo.
äßenu uu (5t)riftuy fpricl)t "DJJac^t end) freunbe, ^amlet eud) fd)el3e' unb
be-? glel)d)eu, So fil)eftu ba-j bic mel)imng ift: 1i)\i gutts, §0 luirt-J folgen
35 bon l)t)m felber ou bel)n gcjnd), ba-? bu jreunbt tjabeft, fd)e|i l)m l)t)meU
1 tünbn ban mix / 3j4 qni .id opera, propter ceternani vitä coiisequeiulam urgent M
5 friinbe / 'I Somclt l Tjy Kespödcnuis, iiiciediilus de pi:eiiiio, peiinde alr£! de operiljus
ccigitare, .ic loqui, quia lium.Tiio captu liaec mctiimtur M 10 o6en // ITjlS folfdjen
bin 3116" Idill lil fö' ber eloige L 21 ut qui fidei soniniatores siiit, et qui ex curde
credant, cogiioscantur M 23 cras.sissiniiim exenipluni 3/ ä-i nod§ GIK 25 ttolt K
26 entfilze E empflie^en / entfliefien /. 27 ni^t frlill EL benn Ins finben] quia mors
peccati indhiidiia comes est .1/ luirt UI Sl büß / 33 ifficn? /' fotnelt /
fiut^et« aSetle. X, 3 19
290 ^kcbiatcn bcs Sn^rc? 1522
finbift. Iol)ii cnpfntlift, nlfeo bn-j bel)ii niiiic clinfcUii^lirf) niiffo c|iittc leben
loartte iiniib nidjty umb ben U)l)ii fiivc^ift, feonbern cieiiufl t)abift, ba§ bu
Uiel)f)il"t iinb flclriB bift ba-J eö folc^et, unb leffift flott bafur forf^en. Denn
milrtjc nuff ben lo()n fel)en, boS luerben tveflc unb ncvbvoffenc evbeljttev unb
lieben ben Uil)n nietjr benn bic erbcljtt, ijn luerben bcv evbet)tt fel)nbt. Tomit ^
lüivt nud) gotti» Irille, bei" bie erbet)t gebeiitt, flctiafict unb niu^ alfeo el)n
\olAj-i f)cvb dotti'o c\cbott unb luillen Ini le^t mube liunben.
'ilnii-i b litte. 3)ny nid)t bie bci)IiGen, feoubein atlcljn gott Ijn
bic elingen ()utten ni)m).it iinb Iot)n gibt Tay ift l)^e feo flor, ba§ ferner
beluelijfung bebnvft. Denn luie foUten uns bie f)el)Iigen in ben f)l)inel nemen, m
^0 el)n liglic^ev für fid) felby bebavff, ba-J ijljn gott aUel)n Ijn l)l)mcll neine,
Unb clju iglidjcr fuv ftd) jelb faum gnug ^ott? ÜBie ba§ an|el)gen bie iftugen
wotti). sfi.aiungfinluen, TOatt. 20. bie nid;t Inolten l)f)v öle mit tel)(cn ben törichten.
1. *ftvH, isUnb 1. *|*e. 4. fpvid)t 'bei geved)te loirt gnaltie fetig' Unb (^tjriftuy ;^^ot)an. 3.
5oi) a. i.i'^Jiiemant jevet gen t)t)mel benn ber ernibber gefaven ift, beö menfi^en ^on, is
bev ijm t)l)meU ift'.
3BQy Itollen lolji benn l)ie|iu fagcn, bae dUjiiftuö fprtdjt '5)lad)t iuii)
freunbe, auff bas fic euc^ l)nn bie cloigen f)uttcn net)men'? 3)ay looUen
lt)l)r fagen: StuffS erft, ha^ bifecr fprudj nic^t'J rebet Oon ben t)el)ligen ijm
t)l)meU, ^onbevn üon ben armen unb burfftigen auff erben, bie mit un§ s«
leben, al« folt er fagen: äÖa-J bamiftu fird)en, ftifftift ben t)et)tigen unb bienft
meiner mutter, S. 5peter, ©. SjJaul unb anbern Dcrftorben l)e^Iigen'? ©te
beburffen »uibbcr foldje nod) !et)nv bcl)n5 anbernn bienft-j, fie finb aud^ nid^t
bel)ne freunbe, ^onbern ber, bie ,]u l)l)ien |el)tten gelebt unb l)l}n iBof tt)an
^aben. äöartte bu bet)ncr freunbe, ba§ ift ber armen bie ^u bet)ner tte^tt 2.1
unb bei) bl)r leben, bel)n nef)ftcr nac^pnr, ber be^ner £)ulffe barff, ben maä)e
bl)r mit bet)nem ^JJlammon Ijn freunbe.
■.)luffc' anber. ©olc^ö auffnel)men l)n bic einigen l)utten ift ntd^t
^ut)erftet)en, bac' bie menfdjcn t[)uu luerben, Bonbern fic irerben urfad^ unnb
Mengen fetjn nn^cro glalobenä, an l)l)n geübt unb belriel)fect, umb li)ild)§ lüiUen .10
gott uu'J l)nn bie clüigen l)utten nl)mpt. 3)enn foltdjy ift bie ltiel)|e ber
fd)rifft 3U reben, iDcnn fie fpric^t "bie funbe nerbampt', "ber glalübe mac^t
fclig', ba-3 ift funb ift urfad), ba« gott Oerbompt, unnb glalnbe ift urfad),
ba>3 er fclig madjt. 2Bic man benn aud; l)u gemct)ner n.icl)fe allcntl)albcn
fprid^t: SDeljne bopctjt Inirt bljr baS unglücE bringen, ba» ift: bcl)ne bofjl)el)t ■■■!■
3 Wiffeft IK ticgcft JII batfiit / 4 ttege] fatule K 9 ereiae n eloige glitten
(^utten /) obet loicrnodcl /// tj^c fehlt F 14 gnaloc] !oum / 75 ^exn^b' L IT ba§]
bo G 19 nic^t A' 21 fira^en, ftifft, »n Scljligcn (^ailigS /) bienft EHIL ftifft O
22 <)aulu§ // anber 7 2S (reber /- bcinä bienft onb'n bienft§ L onb' /// bienft I/i
24 berc F.GIII bere /- t^un E t^on HIL äC, naäjpaWx F nodjtiaur // nad^baur 1
28 ^uten (^iite /) ob' tobernndet /// Hl foIc^S OK Sl!:i2 IIa;e elonini sciiptiiia: (ffjäaig
est M
9it. 45 II (17, «Ufluftl 291
ift bcl)itv iiiuilucfv Dcvbicnft iiiib iirfarf;. IHlfjo iu'l)iiicii im« bic fveiinbt a,m
l)l)iiiiucU , Uiciiu fie mfad) finb bmd) iiu^eviin flUiUiben oit l)l)u evljeljflct be«
l)l)mcU xi\)d)3. S)a3 jel) öou bcii brcljeu ftuden gcvebt.
.^1^U^ i'cl) liii mcf)vcm ucvftaiibt bc§ G^uniuielii finb brel) frac^eii: 2ßa§
5 5Jiaiiiiiioii ft'l), UHinimb co bac< iiuvcdjt '•JJiammoii fei), äliic (5t)viftiiy un§
l)ei)ffc bcin unvcd}tcii l)aii^l)altcv folgen, bcr bod) mit fel)n§ f)erren fdjabcii
fei)!! iiiilj fdjafft, Uiild;'j oii IjlucliffcU inivcd;t unb fiinbt ift.
l'luffy ci'ft: ''JJJnmmou ift cbvcl)fd) iiub l)el)ft fjo üiel als vcl)d)tumb obbev
ljci)tlid) flutt, nciiilid) ba«, beö l)einaiibt ubx'ia, l)ntt ^ii fel)nem ftanbt miub
I» bamit cv bcm aiibcrii lool tan nn^ fel)n on fdjabcn, benn .Spamon Quff tebvcl)fd)
llt'l)ft iiienac obbcr (ivoffcv Ijaiiffc nnb üicl. Xarnn^ luivt bcnn ''JJ{at)ainon obbcv
''JJtanunon, ba-5 ift bie nienflc bcu c^nttci? obbev vcl)d)tl)Uinb.
'iUi^^ nnber £)el)ft e§ unred)t 'JJjQmmon, nidjt ba§ mit niuedjt obbev
iDuc^cv cvluorbcn fei), bcnn bon nnved)tem flutt fan man tct)n qntt Irevd
15 tf)un, fionbcrnn folly inibbcv geben, loic ^siaia-i fagt '^sd) bin el)n gntt, bev3fi. ei, s
bcm Dpffer fcl)nbt ift, hau nom rnltib fompt', Unnb ber lticl)^e man fpvii^t
'C^Jib alniofcn bon bcm baö bcl)n ift'. Sonbetn bavnml) t)el)ft eö nnved)t, baSen. 3, 27
eö l)m unred)teii brand) ift , glcljd) Inic ®. ^^anlnö fpvid)t |n bcn (fpt)efcvn, spu •■-, le
bay bie tage bojjc finb, |o fie bod) gott gcfdjaffcn t)att nnb gntt finb. ?lber
20 bavnmb finb fie bofee, ha'ii bo^e menfc^cn \fyx ubeU bvaud)en, Diel funbt,
ergerniy nnb fcv(idcl)t bcn fcetcn bvl)nnen anrid)tcn.
%[^o ift bcv i'el)d)t()umb and) unredjt, bie lucl)ll fcl)n bic Icntt nbcl nnb
^u nnvcdjt bvandjcn. 2)enn )X)t)x fet)en, lüo rel)d)tt)nmb ift, bo get)tö toie
man fpiid)t: gntt mac^t mntt. S)a fviegt man umb, ba leugt man, ba
25 t)end)lct man, ba tfjnt man oHe bo^()el)t mibber bcn ne^ften, ba§ man gutt
erluevbe, ba bei) blcl)be, groffev mac^e nnb ber i-el)(^en freunbtfc^afft i)abi.
©onbevlid^ dbzx ift§ für gott barumb e^n unrecht ^Jkmmon, bas man
bcm nct)iften nid)t bamit btcnet, bcnn Iro mcl)n ncl)ftcr barff nnb id) l)()m
nid)t gebe ba-3 id) lool I)abc, fo t)alt id) l)m ba§ fcl)ne mit nnred)t auff,
31) (5l)ntemal ic^ l)l)m fc^nlbig bt)n |n geben nad) bem natnvlid)cn gefelj 'SßaSünattt). 7,13
bn liiiUt ba§ man bl)r ttjn, bog f^n bu and)' Unb ^^riftua ^Jlatt. f). 'gib matni. 1,42
l)bcvman bcr bid) bittet' Unb Sof)an. l)nn fel)ncr (J-piftcIl 'So l)emant bifeen-aoii.a, n
locUt gnttcr f)att unb fit)ct fel)nen brnbcr barben unnb f(^Icuft fcl)n t)er|
für l)f)m |u, tüo Uitfht bic licbc bei) l)^mf Unb bi^ unrecht an bem
3r, 5Jlammon fef)cn Irenig lentt, benn e-3 ift gel)ftlid), and) on bem gntt, ba^
auff» aller reblidjft crloorben ift, \mld)-i aud) fie betreugt, bü-3 fie mcl)nen.
7 frünbe / 5 iai] bic I 9 feinen // 10 TOammon /// 72 gütte /
75 foü^l forc^cl FK foIid6§ / IT SonbernJ -Mex I IS %la\a I 24 faciiltates aiii-
niosuiii, fastuosum'qj leiUlüt. 3/ {rrigt / -'5 fjeüdjtlt / 'J6 bie rtljdöen KHIIj
28 bemj ben F 33 barfien ober mangeln // in noten obet mangeln / 34 ^n (ju J\) für
t)^m DK too] (oie Fl//. betj] an KI/J/, 35 on be ('
292 fPrebigten bc§ Satjre? 1522
fic tl)un iiiciitaiit luivcdjt, uicl)Ü fic ni(i)t c{toh m^tüid) unrecht t^un mit
VQlDbcii, ftcleii imb linid)cvn.
'^liiff-S brittc Ijniicn fid) tnel f)Qvtt bcfummevt, mer bev unrecht f)au^=
linlltcv fei), bav 1)1)11 (Sl)i-iftui5 |o lobt, aber fmtjlid) iiiib cljnfeltifllid) i[t :^ic
bic antltiortt, Sa§ 6^riftu§ bcn ^Qufef)aUtev iin-3 nid)t furf)etlt umb fel)n» s
iinvcd)ten':!, feonbcvn umb fct)ncr Uicl)fet)cl)tt tniüen, ba§ er mitten l)m iinred)t
^ü mel)felid) fernen luitj id)afit. '^Ufec Inenn id) hJoUt l)emant ^ii Umc^en,
beten nnb ftubl)rn rel)licn unb jprec^e: ©il)e bie morber unb biefi Ivanen be»
nachts, ba» fie roloben unb [telen, loarumb hjoltiftn benn nid)t trad)en, bow
bu bettift nnb ftnbljrtift ? §ie tobt id) nid)t bic morber unb biebe l)t)rfe lu
unrcd)ten, ^oubern bie niel)|t)et)t , baS fie jo tt)el)Blid) ,]n l)f)rem unred)ten
!omen. C^tem toenn iä) ^pxid): @in nn^ud)tig mel)b )d)mudet fid) mit golt
unb fel)ben, ba§ fie iunge !na6en rel)^t. üinirumb tüoltiftn nit Qud^ bid)
gel)ftlid) fdjmnden l)m gUimben, bac' bu 6l)rifto gefaUift? S^'n tobt id) bie
t)urerel) uid)t, feonbern bcn bictjff, ben fie iM anlegt. is
Rom. 5,u '?tuff bie tnelifec glcl)d)ct ^^^auluö 9io. 5. 5(bam unb (?t)riftum unb fprid^t,
'Jlbam fei) et)n bilb C[)rifti gertießen, Sjo lüt)r bod) bon 5tbam el)ttel funb
unb bon G^rifto cl)ttel gnab t)aben, bie unmc^U(^ loibernanber finb. ?tber
bie g(et)d)ni§ unb bas Bilb ftet)t l)nn ber folge obber gcpurt, nid)t t)nn ber
tugent obber nutuget : .^n" ber ge)3urt , hai- glel)c^ ioie 'Mbam et)n batter ift -'u
aller funbcr, al^o ift L^l)riftu§ et)n batter aller geredeten. Unb Inie alle
funber bon et)nem 5lbam tomen, al^o fomen aEe gerechten bon et)nem 6()rifto.
911^0 ift I)ie ber unred)t t)au^f)aEter un-S auc^ furgebilbet nur t)un fel)ner
flugt)el)t, bac' er fci)neu nu^ |o tüol fd)affet, hai un^er feeten aud) al^o
bebenden foüen, mit rec^t, hjie tj^ener mit unrecht h. 2^
3 6etömert F 7 Sirfo EGHIL Ijeman EH 8 f)jri(^ Elf TL \px\äit G bc§] bo§ CD
10 tobe L 13 xt\)^ EHL xai)^ I 14 tobt] piobo M 18 toibev ein (oin /) onbev //.
ly pect mir in EHIL 19l'20 iiiiagn. mihi in iniitatioiie, .lut iiatiuitate, nü in uirlute
uatiuilalis, aut uitio, sitae videntiir M 20 Bntugent OL 25 tj^enei;] et EGHIL
3h. 45 II [17. atuguflj -Jit. 4ö [.il. «uguft] 293
46 31. Sluguft 1622
Sermon von beut ©leifjuer uub offenBaren Süuber.
(11. Sonntag n. 2rtnitati§)
\)0 fjabcii inir aber ein mal ein ^Mlb unnb 6j;empcl gottlic^y geiicf)tä
'^^ ii6cr bic Ijciligcu iiiib fninteii, uiib ftcllt iinfe für 3tDo pcrfoii: ct)nc btc
bo rcc^t giiinbt frumb ift uub eine bic bo l)cimücf) frumb ift. ^.Jlbcr cf)cr
bii ju beut cvempcl gvcuffen unb I)aubclu bic crfdjvcctlidjen urteil, fo muffen
b tuir tiürl)in anfcl)cu ha-i fant Sucaö aber ein mal Hingen Icft, als !umme bic
gcvedjtifeit burc^ bie tnercf. 5hin pfleget fant Suca-i am meiftcn ba üon ]n
fd)rci6en, unb l)alt barumb, bas .yt berfelbigen 3eitt (lüie ben Ijc^unb aucf)
gefd)icf)t, bo man prebigt baä allein bev glaub feiig macftte) ©ic§ bie leut bo
l)iu brarfjcn unb Inolten alein glatnten unnb bie frefftc unb fruchte beo
10 glalubciio nacfjlaffcn. 3)a5 tt)uet oi-'')nii"i.''3 imb Ijöcobuä in feiner cpiftt
au(f), bamit fie anjeigen bas( ber glaub an bie IcercE nid^t rec^tgef (Raffen ift.
Ten alfo fagt Sucag for l)er in feinem prologo: .^tf) fEfjc lool, toxe jr biU'ur. i, i
gef(f;riben tjaben toie allein ber glaUib feiig macl;, bo mad)en fie ba§ bie lent
allein botjin ftreben unnb loeÜen einen gotlidjcn glauben annemmen, barumb
15 mu§ id) aud^ öon ben loerden fdjreibcn, burdj lüel(^e fie jrenn gclatoben
l)e3eügcn lünncn. ?tlfo Hinget c-j allentt)albcn in £uca, alfo fomet bie
gcred)tigtcit burd) bie lt)erd, aly ir gel)6rt Ijabt '»ergebt fo luirt eud) Oergcbeu, i;ut. e, 37
■Ulac^t cud) freunbt l)onn ben nngeredjtcnn mammen': al^o l)ie aud), al^ l)ct iim- le, »
bifer jolner burd) fein gebet unb fd)la[)cn an bie bruft fein gerec^tigfeit uber=
1 31m ß^tfftcn ©onncntag (Sontag XI V^ ©onnetoa 27^) nod^ bcm %ä)tm ber ^fingfUn
bo§ ©uöngetium (©uangetij X/F'') Suce. jbiij. bon bcm gltilfjuer (gtei§ncr A'/F^ 2rb Pa gicljig;
itcr 27^) Bnb jotnct (jolnet A'/Fi'Pn) XIV27 Pa Sluff boä ßwangetiü (©uongetiii -fc') Suce
am .juiij. l'on bem gte»)6tict önb offenbatcn jünber (funbev E). 3)a ^oben BE 2 jltju D Va
3 ftumt)] gut ift, onb gut (ic^t 27) ftum *L> ift feldt Pa bie fehlt 27^ ^eimlicö]
l)cuii^elii^ä D X/F» Pa ^eua^ctifc^ A7Fb 27 t%n] ee B *DE e^e C 4 l^oiiblen *D bie
\i\xtSX\itt 0 27" bie fd^tegHid^c XIV27'^^Pa 5 anfe^en] l^ljc oug^cficn */> 6 5(un] San
ba§ *D liftcd^t E fant fehlt *D ba »on fehlt *D 617 am Rande: 3Bni muffen fiel)
bcm gtaufic fein. XIV^ 7 fd^tcibcn] t^un *Z> 8 maä)e C moc^t D 27 Pa möd^t A7I'
<J 6tad|ten C ttafft *D bcä] ba§ E lOjll t^ut audö 3o:§annc§ in feiner e))iftcl, tmb
Socofiuä. ®amit *D 11112 mcrtf nit kfteen tan. Sn atfo *D 12 fornen ^ar *D mie fr]
ba§ *1> am Bande: Lucas in prolugo. 27 13 gefd^rificn] gcprcbigct *l) Mafien C*l)]
:^atit ABE gtoufien BE 13J14 mad^, bamit tiafien ftj gemocht, baä aüain bic leüt ^infterBcn
(ftreficrt 27) "D 14 tooUcn C gottic^cn] gcbic^ten "D 75 id^ bannoc^t aud^ *D aüä)
fehlt C ben BCE\ bem ^-1 fehlt "D fc^rcitien] prebigcn *D 16 tonnen Bcjcugen <J
fiejcugcn tünnen] gcttjiffä mad^cn fünben »nb ficwetjicn. *D Sorumfi ttingt nu *D allcnt--
I)aI6 27 im Suca otfo, c^ tum *l> fomct| Eoment .1 tummct BE tonte V 17 alä ir]
mie jr bann *D berge6en] «ibcrumO bergebüg *D 18 ben] bem *DE mummen AO
mammon *D\ guttern BE atgo] on *D 19 bifer] ber *DE 191294,1 bnb fcruft
jd^lo^en erlborfien bie frumtait. Sßnnb *ß
294 5prcbigtcn beä Sn^tcä 1522
tiimcii, uimb Icft fid) bnö cuangelioii anfctjcn, als folt rtir burtf) locvd fnmib
liH'vbcn. 5lit t)nbt ir offt gc()6rt üor allen bingcn, er bcr menjd) tt)a§ gutä
tl)iie, fo mucfj er fvumb fein, bcnu baö 6cfcf)ttf)t atjeit: &n gut bäum ti]an
nit bofec fviid^t tragen unb liberum ein bdfcr bäum auct) nit gut[)e. 51110
mu» bcr menfd) üorljin aud) frumb fein, fol er Itia» gut§ tt)un. 5llfo auc^ ;^
l)te fagt er öor t)er, 6r t)ab an fein bruft gefc^lagen, bo jcl) bas urteil
fl)omen er fei) frumb getocft. Tas ift uu barumb gefc^riben baä luir bic
äugen auff tl)uen unb uic^t bie leut rid)ten nai^ ben tncrden: brum fet)et im
t)t)c inö !^er| unb lernt, bas ir m<i)t naä) ben tuerdn urteilt, fonber nac^ bem
l)er|en: »nenn bas frum ift fo ift§ alä frumb. I^enn h)en id) fjie ben t^olner lo
nad) ben Hierden richten toitt, fo ift es balb falfd), bau crfd)eint gar nii^tö
an im liien funb. 3tem Juan ic^ ben spijarifeier aud^ nac^ ben eufferlid)cn
hmnbel unb loercEen urteiln toil, fo ifts auc^ gefeit, benn er fteet in ber
l)eilgcn ftat, tt}ut ba» befte gebet bau bo ift, 5JemIidj er lobt unb bnndt got,
gctl) bo Ijer in ben ^ol)en locrden, 6r ge^t auä) bo{)er in leipli($en niberingen n
nierdn, er faft, gibt feinen |tn^, tl)ut t)berman Iras er im fd)ulbig ift.
Summa fummarum: 6ö gleift alles an im loas bo ift au^locnbig unb
inirenbig. 2Bie er nun ri(^t, fo rii^ten alle menfdjen, ben mann !an folc^s
glciffenb erBarlic^ leben nit tabeln. 2ßer Irolt ben fagn, bas faften nit gut
mcr (unb er faft got tut ebren, ni(^t Sannt SSarbaren ober S. ©cbaftian), au
(S)ot loben unb iberman geben loaä er in pflic^tig ift'^ 5tlfo loen id) ein
5)tun(^, 5pfaff ober 9lunnen anfe^e, ben f)alt ic^ oor frumb. 5hm fol ic^
Ijierinn urteil feilen, bas ber ^olnei frumb unb bcr ^^l)arifel)er bofe fei), fo
mu^ id) in bal)ben inö Ijcrtj fcl)en, bo fan id) nu nic^t l)inncin lomcn ben
sBiotii). 7, 16 burc^ bie toerd, toie 6l)riftu§ fagt '3lu^ ben i^i^'uclltcn toerbt ir fl) er!ennen'. 25
©0 fpri(^ ic^ nun: ber 3oI"ei-" "lufe öor^in ein inort ge'^ort Ijaben üon got.
1 ba§] gic^c^ [su] bife IJ fltci^ bi(ia XrV 27 Fa atfo anfefien *X» fotten B *DE 2 ir
gefiört, ba§ b' men(cf) »or aDcn bingen cc er ettooS *D er] ee liE e^e C ctWaä BE 3 be^
fc^id^t] beftcct *ü guter BE gütter 1) guter XIV -J' Pa 4 bäum fan nit gut jrüc^t mod^en jc.
3ll|o */> nit (vor gut^c;] fehlt A fein B *l> ni^t C 5 etföag B *DE 6 »ot t)cr] fic^cr */'
7 gcttefen *D nu fe/ilt *D gcfc^elicn ober gefd^riben *D H 3)orumb BCE HjlO Sorub
muft jr ^ie bcnen jng b«^ t)ineinje^en, Bn nit na^ bc luertlen rid^ten. Saft ttien ba§ b^i^fe ?>:"*
ift *D 10 jöUer DXIVJ7 joücr Pa 11 bon eg fc^e^nt BC*DE 1> ban fünb *D bie
(ibarifcier G ben gte^fener l)ie auc^ *D na.i) bem BE 12J13 euffcrtii^en Wanbel unb fehlt *D
13 urtcitn] richten *D in] an *D 14 nmüä) to^il bondt D nömtii^ tobt bandt XIV 27 Pa
16 gctb fehlt *D in ben] mit *D 6r] 3tcm *D niberigenn 0 IVlti nl)bcricljen leititiiJ^cn ((eib=
ti^cn XIV27 Pa) »ercEen, faftct *D 16 er gt)6t C IdjlT 3in§ (jcljcnb 27) tefdjcbigEt nljmnut
Suma *D 17 bo] bo§ E 18 Sllfo luie *D ISjW (an nit »erWerffcn ain foUic^ crbar tugent=
tiafftig teben. SBer *D 19 hen fehlt *D 20 unb er bis gebaftian fehlt *D Sarbara BE
21 unb iberman] ainem tjegtlid^en *D geben, ba§ man (c^ulbig ift *D 3ll|o fehlt *D
22 5ßfaffen BE Pfaffen, nunnen, ober niiinc^ on fic&, bie *ß öor] für B *D für E 23 bier=
inn] ain D ein XIV 27 Pa ^otner bis fetj] böfe fei), bcr frum *D 25 mie] bie ABCE
»erbt] folt *D 26 ic^ fehlt *D ber 3orner] Bom 3oUer (jöUer XIV), ba§ er *D bortiin
gcljort Ijabcn Bon got ain iDort *1) avi Bande: Die erst person der zoller. Koma. x. 27
5ii:.4(> [.il.Slugufll 295
boä ift im ,^u I)cv^n flangcii, bao I]at cv flcfliaiibt unub ift aU fnim luorben,
toic 5|}aulu5 faflt 'gibcö cj aubitu eft, Xer gclnuben fiimpt miß bem, rticn sHom. m, n
boä töort in boy l)evlj fett, bo luirt bi-r mcnjrf) vniii iiiib fnim'. 5hm Ijaii^t
bcr (5'iiaiigelift iüct)t an, bad bcv bn« ^•luaugctiuiii geljoit l)ab, (Vf tjaigt at)er
5 an, bas evä anbcrfeUio gctjort Ijobe, a fei) nun gleid) gcfc^e^cn hjo e§ fttoUe,
bcUn cv lagt 'Wot ii'l) mir gcncbig'. 'Das .jucvtenncu Uevmag fain öcrnunfft «"'■ i». is
nic^t, barumb mufe c-o l)m lun1)in !t)unt geloc^en fein in feinem t)crljeu, ha-j
got genebig, gutig uub frcuntlic^ fei) alten bie fic^ biemutigcn, l)ie funb
eifennen, l)u auvuffcn unnb guab bcgcren, unb mu^ if)e ge()ovt f)abcn, ha5
10 ©ot Hon natur ficf) geuebig eiljcige aUen, bie ijven tvoft unb ,5Ubeifid)t auff
in fteUen. Ta-ö mufj er l)e gel)ürt babcii au^ bem (fnangelio, barumb bcr
onfang un^cr fcligfcl)t ift nit in unfern tnercEcn fonber in gots toortf). Sott
muc3 |um erften fein Inort crfd)otteu laffen in nnufcr t)cri3, ha burd) loir
tcrnen mügen gotl) erfenen unb in itjn glalübeu, barnaif) ben gute toercf tt)un.
15 S)orum mue« man Ijie fjeraufi ftatübeu, bay bcr ^olner gotö toort gef)6rt
muc'3 tjabenn, luo mau aber baö nidjt tt)uct, fo ift baS euangelion gefeit.
6» fd)cint ttjot l)ie uidjt, beu fincas bringt l)ie t)erter auff bie fruc^t uub auff
bie cnffcrti(^ an^ief)ung ben auff ben glauben, unb Hinget öil mc^r auff ba^j
euffcrlid) mefcn unb Umubel bau auff baä (fuangcliou uub glalnben inloeubig,
™ no(^ bennod) nuie-J mou t)ir brauä ^iel)eu, baiS ber baä euangelion gel)6rt unb
ben glatüben gcl)abt f)abe. 3)aS fd}lieft nu ineinanber ben pl)arifel)er unb
^olncr, ber t)at nun ha^i euauge: gc£)ort, bay madjt hat- er an bie bruft
fc^lec^t. Tay bruftfd}lat)en unb bcic^tn leer nit gefdjctin, too er nit t)et ben
glauben |uiior jm tjer^eu gel)abt, bay ift aud) bie redete frudjt, ben fie treibt
25 gote§ le^r. S)en got tril nii^ts tjaben beu bay opffer be§ Iobe§, tote ber
1 im C*D] nu A nun Bi; ba§] be§ ii' gtoubt B *DE ot(o *D 2 foat. 3)« glatoB
t)ft auä bcr ptebigc, ba§ ^ft. 2er gtattii tumpt V jagt. Ser glauB tumpt au§ bem Wort. SBcnn *D
am Rande: 2Ö0 ^et (e^ bcr anfang bcr fromfeit. XIV^ 3 in ba§] »jnä C inä *D tain
Bon »nb *D 5iun ^le *D 4 bct (vor boll}] er *D guangclion ß 5 anberft loa Pa
7 ti fehlt *L) 8 gutig] iarm^cvljig *D bie \\ä) biemutigen] ben, bie *D 10 fid§ fehlt *D
erzeige] fc^ *D oUen] oUc A atlcii bcit B *DE tjren] fic^ bcmütigcn, »nb jvcn *D unb äu=
betficfit feldt *I) 11 TJ botumb ift bct aiifang bcr fruffifoit nit an 6nä, fonber *I) IJ in] an
XIV »r Fa lijlS ©Ott ber müffj XIVjTFa 13 crfc^cUcn C erjc^oUen l> ctfi^aae
XIV27Pa barburcö i'jE H rahm fehlt XIV JT Pa onb barno^ gute A7 F 27 Pa
lö man f)l)cru6 XIVJ7 Pa 16 mue§ bis ttjuet] ^o6. SBo nitt XIV27Pa I6li7 SBo nit,
fo Wer tonmügtic^ gcWifSIic^, bä er fi^ atfo für ein fünbcr erteilt ^et, Kit biß cuongelium melbet.
e^ fd^eintär 70 bog (nach ift;] baä biffj XIV Pa be§ (äuangetiong gefelct C gcfdlt ^afi.
es XIV Pa 17 fäct Suco§ XIV27Pa ^ie fehlt XIV 27 Pa IS bie cüffcrlit^ anjeigung D]
bie eüffertid§e (eüfjcrtic^en 27 Pa) ftcrd ünb antjOjgung XIV27Pa 20 f)ierau6 BEt)k, borauS C]
barufi XIV27Pa 20121 ber bog bis gcljabt] er jüuor ba§ 6uangctium gcfjört XIV27 Pa
euögclion Bnb gehört ben E 21 3!o§] bo C 21,23 3)aä fc^tieft bis ji^ted^t fehlt 27 22 ben
ihün XIV Pa it^hxt fehlt XIV Pa 22/23 lixü^t \ä)Ui^t. %a§ fehlt E 23 hier
fünft nit A'/r2r Po 23124 ^ett jüuor (»or Pa) beu glauben im XIV 27 Pa 24 fie] bo C
25 Uiix] eer XIV27Pa
296 ^Ptebigteii bc-S ^flljteä 1522
*i -fto, 23 pfalm )a(\t: 'M) l^'Ü •'" Ijcii^eii hm lucfl bc§ 'öcl)le3 unb er fol mir opffcru
boÄ opffcr bcy UUu'':''. ''Jliitt bcmi Uu'ii ivl)t bcr luilncr ()ic nud), c(ibt n^tt bas
lob uiinb jmc bic iiiiibc, jdjilt ftd) unb pvcljjct ciott, i&i mad)t fid; ,511 fdjaubcn
unb fdjt bic liiar()eit über fid). Tnrumb mnifcn tüiv ba^ toaä picijcn unb
loben, bcn er gibt gott bic ef)rc, ben rcdjtcn gotcy bicnft, olfo flingt fein 5
hiortli ''-Bis gcncbig mir armen funber' aU loolt er fagcn: id) bin ein bulne,
bno beten id), linc bu und) jngeft. So fef)et ir, el)r facfciit bic lriavl)eit() nnnb
hjil üon got() gelcftcrt unb gefdjent fein, ja er ttjntö fclber unub toirfft fic^
anff'S aller ticffl'tc l)inuuber unb ftcigt Iniberrum empor nnnb gibt gotl) bie
cl)r, bao er jel) gütig unb barni()crljig unb an l)m fei) nic^to ben alle innbc. i"
Sllfo fl)nb baS bie redeten friic^t beä glaltbcn§, ©0 t)abcn toir nn crfant^ ou§
bcr irud)te beii bäum, ba^ ift bcr glauben bc§ ,^olncr§.
Mut. 15, 14 ^Jiiin Uiic IroUcn Iriir ben baö tjuljauffen fnmen, bo ß^ri[tu§ fogt 'ber
ift geiec^tfcrttgt l)ctm gangen', fo er bod) Hort)in rcdjt frumb ift gebeft burd)
ben glauben, er er an bic bruft fc^Icdjt ^ @r mne» borl)iu gerecht gebefen fein, 15
Uiie lagt ben G^riftuö fo l)ic ? yhi iftä baä, bai id) offt gcfagt f)ab: bcr
glaub ift er rcdjtgefdjaffen, fo bricht er ^eraufe unb bringt frnd)tc. ;^ft ber
bäum grün unb gut, fo ift bo fein auffl)atten, er fd)lcd)t au§, brengt fruchte
unb bletter, bic natur gibt^, id} barff im niä)i. gebictn: :§6rftu bäum, trag
opffcl. 3)cun tocn ber ^aum gemadjt ift, fo folgen bie frud)t anu aEe§ 20
l^e^ffen: 3ft bcr glaube bo, mufe ba§ Wnä folgen, ßrfcnn ic^ baä iä) ein
funber bin, fo ift c§ folgen ba§ id) fagc: D @ot id) bin ein huhc. Der ac^t
nid^t, rcbt frei) botjin, ob er gleid) Hör aEcn füubcrn ,}nfd)anben mirt, loie ber
!i!i. 116, ioff.^\falm fagt 'ßrebibi, 3i(^ l)db gelaubt, barumb i)db i^ beineu namcu betant
1 im] in AD 27^ 'cfyn. C am Baude: SfiBic wir önä erkimc, unb ©ott bic cct gebe
nmfjcn. MV^ Pfal. xlix. 27 2 beim] bem XIV 27 Pa I)ic bcv feotncr C jöttct 27^
äottet Pa 2l3 am Rande: Vernichtigüg seiu selbs, viid gutts eer. 27 3 lob] opffcr
bc§ Iob§ ÄlV27Pa jm jclb 27 gr fehlt ÄIV27Pa 5 Sau aljo XlV27Pa
5:6 jcin Woxiij] tS l)nt)cr XIV 27 Pa 6 biibc liCDE Sub *I> 8 mit fehlt D gcleftcrt
unb fehlt Pa ie]äjmt] ie]iimaiit XIV 27 Pa \äiäXIV27Pa mnb fehlt XIV 27 Pa
9 allci: fehlt BE tieffcft *D unnb] an gott XIV27 Pa 10 gütig, barni^crfeig. ober
XIV27Pa 11 redete fruchte C @o] »tfo XIV27Pa nu fehlt XIV 27 Pa 12 boum,
ba§ ift bct fehlt XIV27Pa glaub C 13 bai feu^auffen (umcn, bo] ertennc ba§ XIV27Pa
fumcn C] finncn ABDE 14 gcrcc^tfcrtig C tec^t frumbj geregt XIV27 Pa grtcft]
gcwcfcn HE gcrtcft CD gcloegcn XIV27Pa lö cc et IJ*DE cljc er V] er A fd^lec^t?
?iu er mflffa ja »ot^in XIV27Pa gchjcfcn IJC'DE Pa gctoeft XIV27 16 jo] atfo C
fehlt X1V27 Pa ^^e? (Sä ift 27 tftä] ift C IßjU 3ft bcr glaub *D 17 frud^t D am
Bande: Gerecht abgestige. 27 18 ift Jairt ouf^oren. *D bringt BE sii bringt *D
\xuiii C am Rande: ®er gtaub mag nit on hjerdE fein. XI V^ 20 apffet B c))ffct C
öpffct D opffcl E 20J21 sngefioiffen *D 21 gtoubcn B bo, fo mufe B *DE muffen bie *D
(Srtcnn ic^] gtfcnmug ^1 mu§ ertennen BE 22 ift BE] ii^ A mug CD muff,? XIV 27 Pa
c§] ba§ BE fehlt D \äj] ift BE %ä) gott *I) Sev] «Ifo bifer 27 23 nid^t] eä nit *D
funbcrn] leiitcn *D 24 Grcbibi Jiroptet quob locutuä (um. 3c^ *D geglaubt B*DE
24j297,l iii^ ouc^ betont, beincn nommen gebretjfet. Sctjunb */> 24 am Rande: Pfal. cxv. 27
5it. 40 [31. iiiiaufi] 297
itiib (^cJJi'Ctfct. ;C^|!l"li5 ff()c irf) bn« \d) ]n bnimntciit c\d]n niiift, beim id) liiii
du fuiibci, cö fei) bell fadj bau id) gelniib uub au ijülteis biuiuliei-ljiftteit [)niuv
boä id^ bell leid) best f)el)Iaub§ nem unb rucff gotteS gciinbc an', ©o lüirfft
fid) bei (^laiili miii l)l)iial) unb bvid)t (levaufj uub inivbt alfjo (leUnfj bind)
•• bie lueicf. äScun ba« ge)d)id)t, fo tuirbt ev luii betaut uub beu leuteu, lueuu
id) l)craufe bici^, ^dpn löcber menfd)eii iiod) teuffet, luirff mid) [)evuiibei-, \ml
DHU feiiii ()ol)em biiu^ luiffeu, l)attt mid) Hor beu evmiftcu fuubev ber aiift
eiiuibcii ift. Dan niad)t flelui^ lueiiieu flelaubcu, bau ift bo ev fagt 'ber ift
geved)t abgeftigcn.' 'Ktfeti gibt man bcm getauben bic feligfait al§ einem
1" l)aiiptinan, bic lücrdc als einen sengen, bie einen fo gctüif] utad)en, ba§ cx§
gveifft nn^ beu cnfferlidjen traubel, baö ber getauben i'ed)tgeid)affcn fei). 3)au
()abcn tüii aiid) iii lHtn-al)am, ba er feiueun fou opffert, ha fagt got '9htn »-sKoitiia.'a
evfeun id) ba» bn und) fnid)ft'. 3a ^)^i cv got md)t geford)t, er f)et feinen
fou nit geopffert, X'lber barbiird) ertant er ha§ bic fordit grunbt gut toar k.
'■'• Tau laft nuu un Umt gcfagt fein, baä iftu nun bau Saiit Sutau unb S. ^peter
foöil bon iDcrtIcn fagcn, bau man nid^t '^l)n get)e unb gebend: ^sü id) Init
nuu gclanbcn, unb mad)t im mir ein getid)tcu getauben: luanu ber allein anff
bem Ijerlicn fd)iucbctl) loic ber fd)aum auff bem bl)er, fjcift ein gctid)tcr
gclanbcn. 5!el)n ueljn, ber gclanb ift ein lebenbig, iDCßcutid) biugt), baä niad)t
20 ben menfd)cu gaut; neu, Inaublt im ben mntt) uub fert tu ganli um. @r
gef)t in ben grunbt unnb loirt ein Pcrucuung beS gaulicn meufd)en. '^llfo
IDCUU id) Oort)in ein funber gcfel)cn I)ab, bo fet)e id) i^unber ein anber
Umnbeln, ein anber luefeeu, ein auber leben. Do mit er!cnn id) baS er
getenbt, al^o ein Ijod) biug ift Cu iimb ein red)tgcfd)affeii gcloubenn, barnmb
35 t)at aud) ber t)eitig gcift fo l)art anff bie tücrct treiben laffcn, bas fl) follcn
; brümct */J mü\\i XIV 27 Pa 3 funber] iü6 *i) 3 ticff *X' So] «Hjo *0
4 croufe l! 5 ctfonbt *D 6 itfj atjo Ijctoufe 6ti(i^ (licvBviif) Pa), fdjon (baft fii^on äi) idj iDEbcr *ü
tuibbct C Wibet J^ lüctff C ijiimnbct *ß 7 lairicm ^o^cii DE feine ^ofjen XIV 27 Va
Botl für *ü S cibBoben BOEXIVPa evbfiobem D ■J7 bo] bj */> 9 bem] bc A ben C
10 beu luerdfen ABÜ*DE einen] ben *D bic macf)cn aiucn \o gewiß *Z> 11 ben] ictttU *DE
glomk C gtout fei) rcditgcfcljaffen *Z) redjtfi^afien CE 12 im Sibrofiom U *DE 12J1S am
Rande: Gen. x.\ij. J7 13 forc^ft DE ford)]! C fürrf)teft D fotc^tcft XIV27ra et i)ü] fo fjct
et nit *X> 14 nit fehlt *D xoax] h)a§ *D loer E it. fehlt *JJ 1.5 iftä] ift baä E
ift uu */> nun fehlt BE $cter| 3ncoB 27 16 unb gebend fehlt *D 17 macf) in
mit BE mad^ jm olfo ainen gebadeten (gebid^tc 27^) roon, ber *D ^n mir C getieften B*DE]
geria^ten-lC lH ^(^tvtb*lJ ]äimU27<: toie ain fc^aum */) t\t\\l] ia^ 'i)ai%t * D 79 gtoh)B C *i»
mefclic^ DXIVJ'a am liande: Glaub. 27^b ©tauft ift ein leMidt) bing 27<^ 20 ganfe]
gonfe »nb gar *D im] Ijnn E am liande: 2er glaub »crWanbcU ben gantjen menjii^en. XIV^
21 unnb fehlt E Bcrncloerung *D 22 bo] fo * D Ijetjnnb ß */> »iljunt C itjunb E ein
onbcr] on feinem (feinen 27 <=) onbern *E 23 tnanbcl B *D am nnbcrcii iDcjen, om anbcren
leben, ba§ er *I> 24 glaubt BE ein rec5tgcf(^affen] ben *I> rcc^t gefc^loffen BE bar=
um6] 5Bnb alfo *D am Bande: Warum in der schrifft otl't so vil von den wercken
stot. 27 2.j ou(^ fehlt D 2.5j2y8, 1 gaift trel)Ben laffen anff bic lucrd , ba§ ft) fcinb
Jeugen bed *l>
ogg lllrcbigtci! bcä 3nl)tcä 1522
fein ein foU^c nnb ein Ijeufliuils beö alnul'cnS. 93el) toeldjeu man nun bic
tvcxd nit fpnvt, bo funncn \mx fd}lieffen nnnb fagcn: Sic f)Qben bauonn
gcl)6it, ahcx cu ift nidjt In: gvunbc gcfnncEen, benn tniltn (igen in t)od)niut,
gcljti, untcufd^cit, Ijoin nnb loilb nil bon glauben fagcn k. 1. &)o: 4, ©o
i.soi. 4,211 lüivt S. 5t?anl t)ei' !ommcn unb fagen '.s^orftu ba^i rcid) gotte» fteet nit in s
iDoitn, fonber in bcv tcttigteit', @s Inil fid^ leben unb t[)un Inffen, nic^t
ottein piebig nnb id^nic|;cn. 3Ufo fd^nappen lüir auff beiben jeitten: toenn
mann pvebiget man mnö aEein gclaubcn, fo tuit man bie fnid^tc, bie tvnd
nad^Iaffen. *4-^vebiget man ben bon ben lüei'den, fo faEcn Ich ijin unb
tieften nnnu bev hjerd, barumb muffen Wix nun ben mitteltoeg eingel)en: htx lu
glaub mufe allein frumb nnnb feiig mad^en, 5lbev bas bu loeiffeft ba§ bei;
glaub red^t fet), fo muftu benn betoeljfen mit ben iDcicEcn. @ot lüiit bein
fpicgclfcdjten nic^t leiben, barumb l)at er bir ein prebig barttu gefielt, bi bl)
UierdE preiset, lueldje fein allein |cugnu§ baä bu glaubeft, bic finb nun locn
fic bol)in ge^cn frei) ümb fünft. S)a§ mufe man nu treiben, ba§ mon§ is
geltont, barumb bnt er aud) bic iücrcE fo cinfuren laffeu: toeun ir gelaubt
fo t)abt ir ben Ijljmcl, 5lber bennoc^ bas ir eu^ nit bctriegt, fo tl)ut bic
lüerdE. S)a§ t)at ouc^ fein bcr "^er an|aigct 3o^on: 13. 'S)a§ ift mein
Soft. 13. 341. bef cid), ba^ ir enc^ liebet unbercinanber, barinn tüirt iberman crfenuenn ias
3ofi. 13, 1.-. ir mein innger fcl)t, fo ir cuc^ unbercinanber lieb l)abt'. '^ä) i)ab euc^ ein 20
©jcmpel geben Joie id) eud) tl)ue ba» ir aud) einer bcm aubcrn t^nf, %U
folt er fagen: ir feit nun mein freunbe, aber bie leutl) Irerben erfennenn ba^
ir mein freunbe feit nic^t an euren glauben, bcr im l)er|en ift, funnber ir
müft btraufe bre^cn inn bic liebe. Xic fruc^t hicrben cuc^ nid^t feiig mad^cn
nnb ju meinen freunbcn (ban ba§ mu§ bcr glaub aKcin tl)un) funber bic 25
frnd^t muffen eä bctoeifecn. S)arumb mcrdet baa lool: bcr gclaubc machte
aüein frumb, aber bic )ocil bcr in mir ücrborgcn Icit unb ift ein grofe leben,
1 iBe\ä)tm BE luoUic^cn D J tünbcn (tünnc Ä'IVSTl'a) mix balb iagen »nb f^ticffctt *D
3 Dil ligcn *D 4 gc^tj] bn *D in 8")fe. joi-'" *^ »ont */' !c. 1. Efto: 4 fehlt *D
J !PouIuä /i*/)£ ftet fehlt *D mh \aim fehlt BE |)övft bu (.^lörftu A'/FiVPn)
liebet *J> 6 in traten *D bcr fehlt C fic^ fehlt *D ß 7 bnnb t^on fein, un lüc^t mit
?c§Ido5eu »Bgctid^t fein. Sltfo 27 loffen, unb nic^ti fdjttiE^cn D XIV Pn 7 <)vebigcn BE
auf bal)bn (betjbc A'/I''') feljtcn fc^nallcu (fc^natJpcn 27) loit *I> 8 manu Jirebigct fehlt BE
ptcbigct] tagt *J) bie wetd Bnb fruc^t *D 9 ben fehlt C*D 9jlO fallen bis tottd]
»öUen roit ban ttnä auff bie loctdE troffen */> 10 fo muffen D bie mittetweg C ben mittein
weg BE einher gc *D 11 itiffeft BE XIV-27 Pa IJ benn] inn /> in aud) ÄIV27Pa
ben fehlt *D 14 todäjt] Sie *D allain oin jcug *D bic] m *D 15 bnb umbfonft D
»nnb »mbfunft .\IV27 Pa 16 gemon *D fo feldt C (offen SIU fott er fogeu. fBtn "D
17 t^önbt D tljünb Ä'IV27Pa IS ber fjcrr fcijn '' angcjaiiit bev f)cvv 3ot|onis jif. *D
l'J befcitie BE 20 t,aU Wie i(§ cu^ geHcbt ^ab. Sit) *D 21 ti^ut] alfo tljiit BE alfo t!^ü
DXIV^27Pa atfo t^üt XIV^ 22 nun fehlt *D 22124 abtx ba§ Wcrbn bie leüt
nu nit cttennen an cWrcm glauben , fonbcr Wen ir bie früc^t ctja^gt »nb Ijcvoufe brecht in "iJ
23 cmetm BE 24 ()erou§ l)n bic liebe bred^en C 25126 bon bis irud)t] fonbcr fl) *l>
26 bos] nu bj 'D glauben BE mac^t BC'DE 27 ligt *D
'Hx. 4(3 |31. "Miiauftl 299
ein (\xo%n \^ai}, fu miifj bei bind) bic lucid f)evmificv bviiigcii, bctt C((aii6cti
Bcljciiflcii, bic flotu fliiiib pieiBii, mciiid}cii lucict Ucrbaiiiiiicu, miift bic nudelt
iiibcv id)laf)cii, baä bu bcii ncdjftcu auä) mit biciicft iiitb ]\i got bviiif^cft, bau
bnntmb Icft bid) aud) got leben, fuit[t müft man bir nlö balbt bcn fopff
s nbiciffen.
laa fef)ct ix mm an bcm fvummcu mciifd;cu aud) bcn faft iuoU, bo
finbt iv jtüQl) gcrid^t, ben grnnbt fjobt ir, ba§ bcr glaub Hci-borgen ift, bo
fulct cv in, bo bvidjt cv r)ci-anf3. Wü bcr fnic^t bicnct er mir unb biv, mit
bei bicmut ba-j er bic äugen niber fdjlcdjt unb got preiset, bo bienet er mir
1" mit, ba'j ii^ fan fagen loenn id) in funben ftecE: ©id^ bev 3oJ^»cr Wax aud)
ein fnnber. "Jinn er fpri(f)t 'got fct) mir genebig unb barmfjcrtjig', bo locvbc
id) mit geipeifeet, 5luff baa, lueun ict) ein mats mein funb 1ct)c, bo bitbc ic^
mir für fein cjcmpcl unb fpetfee unb nere mid^ aud^ mit, ba^ iä) au<i) fprcc^ :
■üld) got bo fef)e id^ an ben 3o^""-'V', ba§ bu genebig bift bcn armen iunbcrn.
'■' 'ill^o bcn glauben bct)clt er im, aufjtüenbig bic ixnäjk teilet er mir mit, ©o
get)t er in bie redeten pan unb ift gered)t Hoel)f eltig, ein mol burd^ bcn
glauben gegen got, bad anber mal burd^ ba§ toercE gegen mir. S)o gibt er
got fein el)r unb belmlt in bnrd) bcn glauben, ba« er in prel)^et, mir t()ut
er aud) fein pfticf^t mit lieb, gibt mir bic »nort in» maul ^iucin, rtie i^
2u biten fott: bo ^at er nun behalt aÜca, mid^ unb got, bo bringt in bcr
gelaubcn barljii, baS ift nun ein perfon. 2)a§ geiftlid) gcridjt ift nu baä,
boy id) ben ^flncr I)ab gerillt nac^ bcm gelaubcn, nai^ bcm fleifc^ ift er
fein nu^, ben bcr gleilncr gel)t bol)er unb ad^t fein nic^tö, er fel)e in nit an,
Sid^t feinen gelaubcn nic^t, left in bo l)iubcn ftcljn, Sid)t in aÜaiu an naä)
2.-. bcn funbeu unb luct^ nit, baä got ben l)|unb in anfcljcn umbfcrt l)ot unb
gebcffcrt. 3ll^o tuen ein fteifd)lid) mau Jnil rid)tn uad§ bcn lücrdfcn, fo Inirt
er feilen, e§ ift nit muglid§.
/ muffen bie toetcE ^etfür brinflen, »nb bcn *V her] et 0 2 bie] bnb *D 2)u muft 27
3 (erlagen A/f'i' bcm nccliftcn BE ouc^ felUl *D unb ju got] auc^ Ijcrjü *D ban
fehlt *l> i gott ouc5 */.» muft 7:.' ai? fehlt *D 'j bcm] bcn C'*/> hm fehlt *D
Wotl] roo li T finbcn it D gctici^t, einä nadj bcm gtauic, baä onbct nac^ bcn »gctlici^cn
iBctdcn. 2en 27 T'ß ift, bcn fült er, ba (bo XIV 27 Ta) \>x\ä)i er nu *1J Sj'.) ^cruß unb mit
bei; bemüt 27 8 ber fruii^t l>k bir] bc t^üt er D XIV Pa U bie IJC*D] fehlt A 10 joUcr
D Pa joHer XIV27 reoä *D n fpric^t er */> mcrbc] mürb *D 12 cinä mal§ BE
ain mal *D bo] fo *D 13 e^mpel, fpcljg *D id) fprcdtj E \pxiä) *l> 14 bcm äöttct *D
15 atgo fehlt *n fruc^t DXIVPa teljtt er bie fruc^t 27 mir fehlt *D 16 bie] ber *I)
gereii^tfcrtigt *D 1617 am Bande: Der glaub gege gott. das werck gege dem iiechsteii. 27
19 fein] bie *V 20 fatt C got bnb micg D 6ott Bnnb mic^ XIV27Pa 21 glaub ju.
Sru^ nbcr jm Waä nun abtjaifrfjt, ba§ ift nun I> XIV Pa 2ll22 gtout) jfi. %xu^ ober jm bj er
jm cttüaä 5l)cruml) ^tfli^JC- S)a§ ift nu ein perfon ber jottcr, lueldjer nad) bem glauben, boä boH
boä geiftlic^ gerieft ift, gereift erJant ift noc^ bcm fleljfc^ 27 nun, baä ic^ */' 22 jöüer D XIV 27
SoUer Pa 23 bo^er fehlt BE nic^t?] nit *D fic^t *D 25 ^m onfc'^cn C
angcfcTicn unb tert (icfcrt XIVbj7) t)at *D 26'27 flaifc^ti^er man aincn fiinber nadö
bcn fünbcn »rtal)lcn Will, fo muß er fälcn, eä *D
300 ißrebiglcu bei Soljrel 1522
'Jhi laft luiiS bic anber pcifoii nud) anfef)cti. 2)o fiiib bic oUci fc^onftcu
hjcid: ^um giften bantft er got, er faft äloljr tu bcr »uodjcii itnb got ju
cieii, gibt bcii ^tKubcii luni allen feinen gntein niib ()nt ancf) tcin c(}c
gebioiljcii, ()üt and) niumub fein gclualt getljon, nicmanb baö fein genommen,
(Sv t)at fein el)e reblid) getjalten. W]o i)at er fi(^ getjattn: ift ba§ ntd)t ein s
erber leben, ßo nimbt mid)ä uninber. dlaä) bcr luelt [)et man in nid^t fnnneii
tablen, :3q fie t)etten in muft loben, 3a er tf)ut5 and) felbft. S)o fett nun
got ha l)n jum erften unb fagt baä allcS bife Incrct nid^t§ ben go|=
Icftcrnng fei). €> Ijer got bel)nt tuic ift ba§ ein urtel, bo mochten 9lunnen
unb Pfaffen erbiben bife inS mard f)inetn, ber ift bod) feiner tjalb fo frnmb lu
aU ber ift, unb Inolt got haii toir ber glcifener Dil t)ctten. 5iu lüoä feit
im? boö feit im, baS er nit crtent fein eigen l)er|. So l)abt ir bau toir
nny bic groften fcintf) fein, bic toir un§ ju tl)un bic äugen unb ba§ l)er^,
benn loie er fiel) füllt, fo fagt er, ben »oen icmantS gefragt l)ett: lieber
mcinftu es autf) im l)er^cn Irie bu fagft'? fo fd)tiiür er ein et)bt, eä loer nid^t is
anberä. 6el)ct Iric tieff gotö fcf)lt)crt fd^ncib unb gcl)t ju grunb ber feien,
barumb mu§ I)ie allcy ju brummcrn gel)en unb gan^ ju bobcn fallen unb
ft(^ biemutigen, fünft tan niement nicl)t öor got befte^^n. 3ll^o miiffen
bic frummen l)crunber follcn unb ber l)urn bic fu§ tuffen, ^a bte fufe=
ftapffen k. su
91un tnollen )otr bie gJuo pcrfon jufamen Italien. S)er ^olnn ftel)t ba
unb biemiitigt fid), fagt öon feinem faften, berumbt fid^ tcineä guttcn toerds
nit, fagt aÖctn, er fcl) ein funber. Sa» leugnet gott nun nic^t, 3lbcr er
fagt bennod) bau bifec funbe bcnnoc^ nit fo grofe ftnt aU be§ Spi)arifel)cr».
%xü^ bo, bas fic^ nu l)cmenbg erl)ebc über ben minftn funber, jilje id^ mid§ as
1 taft bis ptt\on] ttöUcn loit bcu narren *JJ ba bic feiiibt aller L> am Rande: L)ie
ander peisuu des gleißende. 27 2 gott, foft jtoo^mol *H Unb bannoc^t got *D 3 ttxtn,
nit ianct Siickä (9iictau§ XIV 27 Pa) *D gt6t er ben BE jeiient *D am Rande: Scr
mercf Ijeitige rum. XIV^ 4 fotnen D t^on, ba§ D X17 Pa t^on, ober ba§ 27 5 6x
tjot iein cl)c rebtidj ge'^atten feldl D 6 fd^on erfior *D nimt)t§ mi^ *1> 6',7 rounbcr.
6ä 5et jn merlic^ n>iemont tünbcn (tünnc XIV>7l'a) jc^elten nac^ ber Welt, ja man ^ett in
muflen */' 7 tabetn B tobelen E mh.\\m BE So fehlt E t^üt e§ felbä *D
S fogcn E oüeä big] aUc bei *I) nid^ti ben feldt *D S/9 6iotte§ Icfterung C 9 fcinb *D
0 fehlt *D •otiaXH BD »rteljE C fic^ nunnen (?!un 27^) *D OjlG 5iunnen, pfoffen bnnb
OTuna^c C lOjU feiner nit ^alb al§ frönt olä *£> 11 unb fehlt *D l)e^ Dil D ^c^t »il XI V27
12 baä feit im] JJii^ti mer boft *D fein otigen ^er^ erlonbt *D am Bunde: Maugel des
gleißners. 27 13 uni] (elli§ bnn§ *I> 14 luen ic^ t)emanbt (nljcnianbt Ba) fragen fott *D
15 im 5erfeen] alfo *D 16 anberft D ©e^cnt, toic gottel fc^mert fo tieff */' 17 bar=
um61 6§ */> gon, ober *i> 6obem C am Rande: 6§ mü6 gcbemutiget fin Bor gott. XIV^
18 tanä nic^t 27 niement nic^t] niii^tä D XIV Pa 6efton Bor got *D ISjlO müg bic
ftöm fralD niberfaUen *D l'J crgften liuren 'D 19120 fugtoppcn C füg ftro()ffen D XIV Pa
20 2C. fehlt B*DE 21 bie jWo bis galten] fe^cn *D jtoü B jltiu E jottcr ÜPa
jöUcr X7r37 29/33 faften, Bon nid^ti nit. 3lbcr er (Stficr ber ^err 27) *D 24 bige]
\iti*D bic A' bennod) fehlt *D *4if|orifei)er§] gletifenerä *D 25 jil^e] 3a^g *D
9?t. 46 [31. tugiift] 301
ein§ finfieiv iixc\)t iibcv bcii crciftcn iuiibcr, fo bin id) frfpn l)fninbcv ncliunffcii
unb bin iiidjt» öov got. IHlfeu t)at ber ^olnev jciii ganlj kbtag iiidjt jo uil
unb fo gioffev fiinb gctljQii nl-S bev l)ic tt)iit, 3)0 cv fngt '^d; band bir tiebev süh. i8, n
l)ei'v, boö ic^ tut bin luic bie niibcrn' unb (engt bas bev l)l)me( modjt fvadjcn.
5 2)0 l)oret ir nit ein loort: föot fei) mir gncbig, bo ift nergeffn got-j barnt=
l)er|!igfeit unb Hebe, bon got ift nit anberä, toan etttl lauttev gennb, gunft
unb biuinl)erljigfcl)t, nnnb Incr ba» nit fid^t bei f)e(t baiiior, baS fein got
fei), loie ber i^fatm fogt '!Dijit infipieiiä in covbe fuo: non eft bens. X'ev*!. k, i
gotlüfee fpric^t in feinem t)ei-l^cn: eö ift fein got'. (Sin fotidjä bing ifts umb
lu ein unglalubigcn nienfdjen ber fid) ni(^t er!l)ent, barunt fag id; uod) ein«:
loenii er geleid) b\) aÜer gvobfte funbt l)et getljan, fo loer e» bodj nidjt fo
Qve^ getrieft aVä ha^ bo er fogt '.'per i^ band bir' k. ja ja fo :^ör id) luol,
fo barfftu gotte-3 nid}t, Ooradjt-- fein giitigfeit unb barmt)er^igfeit , lieb unb
allcä luaä er ift, barumb iftö nid}t um bie offcnlid;e funbc alä el)ebrnd;,
li mort JC. gegen bifcr funbe, fünber ber unglaub ber in Ijer^en ift, ben inir
nid}t fel)en, ba§ ift bie red;te funbe, jn loelid^er mimidj unb |)füffen einljcv
gl)en. 3)q§ berlorne üorberbte üolcf ftcdt in ber funbe biß über bie oren.
9hm toeiter: bo er nun got geleftert tjat unb got mufs im liegen in
bcm ba» er nid^t ein fnnber toil fein, bo feit er l)in unb tljut auc^ Joiber
20 ber ne(^ften liebe. 3)o mit finb atte gebot auff gef)oben , hmn er Oorleugnet
got, bem ned)ften tl)net er md) nid)t§ gu^. ?llfo ift ju brümmeru gegangen,
bol er nit ein buc^ftaben ber gefett erfutt l)at, ben l)et er alfo gefagt: ad)
got toir finbt aÜ^,umüt funber, einer ift Inic ber anbcr, ber arme fnnber Ijic
aud^, erbarm bic^ unfjer, unb l)et ftd) mit Ijinein gcljogen in ben gemaiiicn
1 ctflften] nec^ften ober über ben crgften *D ji^on fehlt *D ^inunber *D J unb
bin nichts bot got. ?ll6o] fo D XIV l'a 9Hjo 27 gonfeen BE 3 gtoffe IiC*DE t^on
DXIV'7 t^ün Pa 4 nit olfo bin D nit fo bin .\IV2TFa ö nit ein] fain */'
5j6 fenfftmütigtoit tnnb liebe D fanfftmutigteit on liebe XIV 27 Pa ß/7 gcnob, gunft unb
fehlt XIV-27Pa 7 ^eltä HE borfüt B*DE 8 fogt fehlt *D am Itande:
I'sal. xüj. 27 9 gottoge BC "DE e§ *VE] et ABC ift] fei) *D 9üfo ift e§ ain bing
»mb *D 11 aün gtöbfte] ergften *D ^et get^on] getl^on ^et, l^ett jundEfwnje gefdjcnbt *J>
e§ *DE] ii)x A er BC 12 org BCDE geroefen BE bo fehlt *D et] bet 27'=
§et fehlt *D K.] liebet l§ett *D 12113 ml, fo batfftu] bu barffcft D bu batffft XJV27 Pa
13 bebatffftn BE beroe^teft BDE unb fehlt *D barm^ctöigiteit A tieb *D] tiab ABCE
14 ift. <Seä)t, baj feinb fünb. Sarumb *Z> ift§] ift c§ BE ni^t] ni(^t§ *l> öffentliche C
14115 all bin funbe fehlt *D am Runde: Der vnglaub die groß siiiid 27 Ij Sunber JIE
in] ^m C*D 16 ba§] ber *D «eilten BE <)faff f) 17 »ertoten V uorbedEte ^
betbedte BCE BoW] bid§, boä *B am Bande: 3)er geiftlid^ ^auff. XlVb m sjiun
fehlt "D »n mfig *D 19 fein »ia *D 20 bet] ba§ Pi be§ X1V27 Pa mit fehlt *D
gehoben CD »erlaugnet BE »erteugnet CD 21 nid)t§] nid^t 27'= 9llfo] bamit et
DXlVPa bamit ift er 27 gangen B»D 22 ctfiitlct ^at be§ gefolj§ *D 23 einer ift
Wie bev anbet fehlt *D atmer E 23J302, 1 ^ie and) einer ift, Inie bie anbcrn, (anbet. XIV 27 Pa)
onb ^et fi(i^ nit (mit 27) ^inetjn (ftljntjn XIV27 Pa) gebogen in nin gcmain lügen (lügen fehlt 27)
»nb gefagt (fogt 27^) *D
302 513tcbtglcn be3 3Q'()rc§ 1522
fud)cn unb gefaxt: 'äld) got gciiab un-j, fo l)ct er gottcS pot evfult, ba§ erft.
S)Qviiad) l)et ci gefngt: 'Jlclj got id) ft[)c, ba§ bev ein fiinbcv ift, ftccft bem
tcuffcl im iQd)cn, iiiib l)ct in nlfjo gcnomcn auff ben 9{nri[)en nnb öov got
btndjt, fnv in betten; fo l)et er bny nnber tot and^ erfnlt Oonn ber d)rift=
ilidjenn lieb, »nie ^^anUiy fagt (Sat: ''Mtcx nlterinj onera portnte' k. 9Jun s
fumpt er t)er nnnb lobt fidj felber, er fei) gcredjt, boS i[t ein gifftig bofe
I)erli, bcirnnd; ftcrft er alfo bot l)aB be§ ncc^ftcn, haQ h)cnn Ijm got bo»
geridjte I)cgtc, fo fticfe er Ijn am tieffftcn in bie '^eE. 3ft ba§ nit ein
fcintlidje greulidje bofjlieit, ba§ id} tuolt aUc menfrfjcn jnm tenffel füren,
QÜein baö id) geprcift ioerbe? 9fod; ift es fo fein gegiert unb geblumett) lo
mit bem eufferlii^cn ioanbel , bau c§ niemanb ftraffen t()nn. ®a§ ift nun
i>ü§: anfj ben frudjten erfeut nmnn ben bonm, ben Incnn id) mit gcl)ftlid)en
Qugen aufcl)e fein t)ert5, ©o crtenne id}, invi er boE goljlefterung ftedt nnnb
^0^ be§ uec^ftcn. 'JJlufe ben |^rud}ten ertenn id} ben, bau ber Scannt bofe fei),
bie loerd' toaren an l)n felbert nid^t bo§, fonnber bie lourt^el im t)er^en ift lo
nid}t gut, barumb mac^t fl) bie inerd auä) bo^, uunb bie frud}t finb unn§
alfo fnrgcbilbet, bas loir unn» ba für t)ütten.
5hiu auff iener feilten fc^e man and) t)m ^n§ !^er^, bo ift ber glaub,
barnad} feinb bie Wxä and} gut unb btcueu ber gauljcn Inelt, benn er lernt
ba^j mau fic^ fol biemntigen nnb Piot prel)§en, toibernuib ber lernt mit 20
feinen Uierden anffgcblofen unb l^offcrtig fein, ba fcl)ct ir ba be^: ber ftedt
in fnnbn, bie feie ift berbampt nnb ber l)od}mutige bub trpt bo l)er unb
rnmct fid} barumb baS ber ein f nnber ift, ©umma fummarum: (5r berfnrt
bie gan|cu hielt mit feineu fd}ciuenben gleiffenbeu leben. ?ll^o mufe man
rieten bie frud}t mit geiftlic^en angen, inie ic^ bie gerid^t l)ab. Sßo ^er ijob 25
1 genob un §] iiß »nn§ gcnebiB *I> Jß et ba§ cxft gciot ßJotlcS «fult. SDariiad^ ('
1 firtot BDE 9e6ott XlV-27 Pa 3 für H 4 troc^t, got tüv D bracht, »nb ®ott Jür
XJV2T Pa gcbcften liC*DE gtbott *I) 4li d^Tiftcnüc^en J> 5 &ah] bnb leert *X>
jun ®alat^. B 3i°m @a(a. E ©atataS .uj. ©ijner tvngc be§ onbcvn laft, fo totibct ti^r bag gcfcfe
ß^riflt etfuHen. 9Iun C jc] fiiner fol bc§ onbevn bürben trogen. BO fehlt *Z> am
Bande: Gal. vi. -27 0 felbS XIV2TPa fclbft X» S ftcgtel 5e6c A f,üU BE gebe CT)
gäbe XIV 27 Pa ^cU f)inein (f|t)nt)n XIV 27 Po) ©ei^t ift */> Ä'/y nit ain bog ticrfe »nnb
grelolid^, ba§ *D W werbe] tourb /> h)ürb XIV 27 Pa fo] otfo *X» gebtümet »nb
gegiert *i) ii mit ben C e§] nton *D 12 mann /e/i/< */) 13 fein ^f^ö niif')^
A7r27Pa 14 ben] benen */) ben fehlt *D 15 wercn i^f fclber 0 felb§ *Xi bie
bö6 hjurljel X/r27Pa J5/;6 ift nic^t gut] bie mac^t bo§ (e§ 27) *D 16 madöt fl) bie
roerct] feinb bie früd)t nu *D bie fru(|t finb fehlt *D finb *Z»] Bnb ÄBCE 17 alfo]
ba D bo A'/rarPa barfiir Ü IS 9hi luiberumb auf (sff XIV27Pa) *D iener »i»)
einer ABCE \)iim oud^ C j^enem oiic§ */) ift ber glaub] finben ir (finb man 27)
bj er gläubig ift *D 20 bemütigen fott *D lernt] mnc^t *P> 21 l)offertig i/'s ber] itoäi'
fertig t)ailigen, bann er */> ba (ror \et)tt)\ ba§ ABCE 22 uerbnmpt, ftedt bem teüffel in
bem ro^en. »n *1> 24 feljuem X» fif^einenben fehlt *D 25 nn tiiJjten *I> i(i) ijetjunb
bie *P> bnb. ©0 erfent man ben bäum. '•Jfun loa *D
■ih. 4ti [31, «ugi.ftl 303
id) bic (^ciid)t ^ ho l)cv: flot ()nt iiiiv (\c(\ckn fein qcbot luic ein fpiet^cl, bovin
jct) id) limö fiiinib unb büjj fei), bac> )prid)t alfo: 'Ji'icb got beinen l)evvcn'iiiaitii •.-s.a?
aufe ganljcn beinern l)er^cn JC. Unb ben ned)ftcn a(ä bic^ felber'. 5hi bie
^olnevifd) loevrt vvdlBi^" flot ""^ bienen aller Inelt, bann fl) lernen un»
5 erfennen unb ben liieg ^nm l)ei)lanb gottcu, barumb finb fic gut, benn fic
prel)fecn got unnb bienen bem nedjften ju nu^. äBiberumb bcr @lel)^ner gel)t
i)C[ l)er unb leftert got unb Dorfürt mit feinen fd}cblid^en Dergifften tnercfen.
"iHlfjo ift ev aui^ geid)el)en, baö bie 31unnen, ^JJhind) unb ^^faffen unber unö
gefeet fein, bie öit me^r Icut öerfuren mit iren gleifjenben eufeern fd)eiu
>" benn bic anbcrn.
.s'iie folt id) auc^ jagen uou beul grofjeu lafter affterfo^ercl), ^o einer
ben anbcrn Oorlenmpt, rid^t unnb l)cr)prid)t, fo »nir boc^ alle geleid) fein unb
faincr fein urfac^ ijab, bar mit er ftd) über ben anbcrn ert)ct)e. 'halber ha<^
nn bie iöurgcrmaifter unb 9{idjter bcr fnube loeren unb ftraffcn, ba» tl)un fl)
15 auf} befeld) gottc», benn bau fd)luert braud)t manu bar^u, ba§ man bic funbt
unruig madj, Wan got Inil bie fnnb nid)t lel)bcn unb toH ba§ bie funb fain
rue l)abcn foll. '9ion e[t pai impijö'. Darumb roo er nic^t inlDcnbig unruean. 4s,!2
nuidjt ben funbern, 8o loill er bod^ bic fi'mb tilgen mit hjaffer unb felor,
ba§ fie !ein rue I)a6en foH. So foHen bie 33urgermaiftern nun bcurten , bie
-■u fnnbcr rid)ten: 'Jlc^ got Inic luol id) fclb§ ein armer funbev bin unnb öil
groffer ben ber, unb bcr groffe bieb ben fleinern ridjtet, So mit id) bod^
meinä ampt» pflegen unb l)m nid)t rüge laffen in feinen fnnbcn unb barauff
frifd) unb t)l)nuac^ mit ber tobt folgen. ''U 5Jl 6 51
®ot i]ab lob.
1 l)a§ gerid^t *D {ein gebot geben */> ein| ainem 1> 2 filje D felj] ift D
olfo /'ehlt *D am Rande: Deut. vj. Mat. xxü. 'JT S gantjem D k. fehlt *D ben]
beinen n*T>E felbä *D bie C*iy\ ba§ ABE 4 be§ ^olnerg (jöüerä DXir27) rterd C*l>
pveiften .1 ptcljjet BE bienet l'-E 5 jüettennen */> benn fie] benen bie 1> .A7 r /'«
ß bienen] genb *l> 7 Betfutt UDE ocrfutt C feinem *D ft^ebti^en felilt "D gifftigen *0
7110 toetilen bis anbetn] leben bic gongen Welt */> II ben gvofeen C gvofjen tinb fcijäblic^en
lafter ber offtertojcrcn (.offterloßeren .\'l\'J'a) *1> loftcr ber C am Bande: äJon nad)
reben. A'/I'h jo »erteumbt BE Berleumlit CD xiiit jn oug (»6 XIV2TPa) AIVä7Pa
oerfprid^t jn. fo D XIV Pa rebt jm übel, fo 27 13 fein fe/,lt *D ()a6] fiat BE
f)abt XIV^ bamit BE bn§ 'D 3lber] Söbet ABE ISjlö baä nu bie obcrfait bie
fünb ftrafft »nnb rid^tet, ba§ tl)üt fl) aug (»6 XIV27 Pa) bem ompt. San *D 14 ben jiinben B
ben funbc E ber fünbet A 13 befcll)e BE 16 onrüreig BE »ntuwig C »ngerülDig */.*
man] 3)an *D bie funb] fl) *D 17 ruwe C ruw *n foHen. 9Bie ber 6foio§ fagt.
?!on *I) fon. 3)ie gottogen l^aben fct)ne frieb. 6fa. iBij. 35arii6 C tnrume C onruw *l>
am Rande: Esa xlviij ^7 Ifi funbern] fiinben */> l'J ruWe C foHen. "ÜIIb D XIV Pa
foUcn ton offen. 9llfo 27 19120 fotten mm bie 58ur8emel)fter benden, fo f>)e bie funber C
l'J rtir burgermeifter XTV' Surgernmifter nun gebenden HE bie] wenn fl) bie "D
2nj>i Bnb t>i( ain groffcrer bieb bon ber, fo *D 20 öil fehlt V 21 groffer E 22 rWe BE
rutoe C rfiro *n 22123 barnnff (barnff XrV27 Pa) alfo ju f(^me))ffen. *£> 23 Smen
fehlt O 24 fehlt BE XrV 27 Pa
D
304 <l.hfbiflteH bc# 3af)te? 1522
47 7. September 1522
ScrniüH Don bcm Xniikit unb Stiinniicn.
(12. Süuntag ii. Xiiiütotig)
9)iavM,3iit. €iiaiiöiiumi .JP.aid. liij. '^viciiG 3fffiu« bc lunlupj cCijri
et Jiijboni»i'.
\%i nian(\clium befdjvcitit Waxm§ am öij. cnp. unb (out olfo: 'S)o bcv
[)evv 3cf"y Uiibfv tiiciui aii^ ber i^'Ciii! bcv ftnt 2l)vi unb ©l)bon unb
fam 3u bcm fliiUilcifrijen mov jUnfctjcn bic gveu|; unb jcfjcn ftet' }c. 2)aS 5
enangctinm ift U'idjt unb eültier lieb Dcvfteet e§ ^off id) \vo\. dloä) bierteil
luiv inuncv.iü nid^t nicv bann oin pvcbici tjabcu unb bic felbicj fccv toftlii^ ift
unb nit (^cnüf^fam fnu gclinnbclt Uicibcn, fo luollcn Uiirä and; bal)in .jiefjen
unb Uniflcn fcl)cn bcn glauben uub liebe.
^uni elften InoUeu toir bic t)iftoricn Ijaublcn ainfeltig bafjin, bovnod^ lo
(fo e§ bic 3cit lniitt geben) aiiä) öon bcm gaiftlidjcn Herftoub etiüaS fagen.
©0 nun bic l)iftovien ober cycuxpcl gut ift an iv fclbft, ba« fl) fid^ bc§ avmeu
menfdjcn l)abcu ongcnommeu Inic jr aigue noturfft, unub in für ^efum
gebvüdjt, anff ba§ jm l)ilff gcfdjclje, baniit ift uu§ angc,5aigt jv glauben unb
liebe: glauben, baö fl) juliöv gcljüvt l)abcn bou beut t)evvu, boy cv fcl) gütig, if.
baiml)ei-|;{g uub l)elff allen bie jit jm fommen. S>ann e§ mü^ jüöor gote§
Uunt geeint fein uub juuor foutmen in§ meufd;enl)cr|!, ba* uuu abmale bic
giitigfait gotci?, ba§ tuir alfo barau Ijangcn, barnuib l)abcn fl) 6f)viftu§ loovt
jüöor gel)Drt. äßa baU toort gote§ nii^t jnüor !ompt, ba ift e§ mitt bem
glauben uub Uiercfen gefeit, unnb lüieiool biß euangclium l)te and), Juie bobcn, 20
uidjt an,5eüd;t, ba^i bic baö euangclium geljuvt l)aben, aber bic ttjat tuci^t e§
Qufe, ba^ fl; muffen jüöor baä gut gefdjrel) üevnomuien ^abcn bou bcm l)erren
1-6 9tm ätuolfften ©onnetag (.XII. Sontag A'/Fb) „a^ i,e„, 9tc§tenbcn (Sichten A'/I'""
ber 5pfiii8fteii , baä ffiuangeliu ^Blarci .«ij. Bon bem tauben Biinb ftumnienbeit. S)3Ig ©ungeliü ift
J(IV27 6 e§ im Ijoff XIV2T bieWeil] fo XIV 27 7 immcrjü fehlt A'/I'iT 9 önb
bie lieb. XIV 27 10 gum] Sßnb afim XIV 27 tnir fct)e bie einfeltige Ijiftorien. barnac^
X1V27 11 geben loürb XIV 27 Don bem] ben XIV 27 ctWoS fagen] ein Wenig f)anbten.
XIV27 12 So nun] 3üm etftcn XIV 27 ^iftoria XIV 27 ift gut XIV 27 ba§ ft)]
San bo fe^e mir, ba§ Dil XIV 27 13 Wie] al§ XIV27 eigner A'/F37 14 auff /'cAft
AT/Far t)itff geftftelje] geljotffen Würb (loerb 27)ATF27 yx] itXM X IV 27 Ujlö am Rande:
3)eä glaube »nb bcr liebe ein cjcmtiel. A'/F'' iö glauben] 3)er glaub A'/Tä? fei)] Wer
A'/Fir 76 »nb borml)evtjig, oft Ijiilff olle bene bie XIV 27 fome XIV 27 gotc§] bj A7F:ir
JS/W barumb muffen flje Ijtje ouc^ (muffj ftje aui^ 27") ßfjrifti ttiort folicljS gelernet Ijabe. ©unft
IDO A7F2r W »ort gotcS fehlt XIV 27 3ut>or] l)^n ATF^r ba] fo A'/F27 20 bi6]
ba§ XIV 27 20I21 mie ba§ boBen, bj bie juuor bnl gefdjre») geljort "^aben nit onjetjgt (an=
gejetigt 27"), uodö banod§t muffen föirS baru§ 3iel)e. mtb bic tf)at jeljgt A'/F27 22 au6] on
A'/F27 gefdirel), baS ßiingeliri geljort ftaben A7F27
9h. 47 |7. gcptembet] 305
CS()viftD, bavbiivd) fl) jiim fllaukii foiiuncii feinb. Dann bad ift aic^cntlid)
ha-i eiiauflcliiini, bnS ba Ijaifet niii gilt gi'idjval), aiii ptt flcvnd)t, ha-i nit
Quff bapiv c^cl'djiibcn , jonber in bcv lüclt, in lebcnbirtcv [tintni beiiiifl nunb
bctent tuirt. 5U|o Ijaben fl) on 3Uiel)fd bon C^()i-iftu iicl)brt, baö er c^iitt nnnb
i füvberlid) fol), bcv l)cbcvninn ficlffcn luoll: baö ift bcv anfan(i iv"l"i'ien ive§
flloiibi'n-j. Vllfü nuifet yx flvciifcii in bcVö enanfleUuni, fo ftnbet jv intmcv,
ba§ afibor bn§ gcfc^rol) mnfe au§ gccn nnb nnö jn got bringen, er nui^ aber
bor allen bingeii ,yilior ba fein.
Smn anbcrn, bnö fl) bent gefdjrcl) gel)ord;t l)aben nnb troftUdj baranff
10 üerlaffen, in bent ba§ ]t) ^in geen unb berfetjcn \\ä) jii im, aU fl) bon jm
getjort Ijabeii, albo l)abt jr bie aigenfd)afft beö glanbcnä, ber anfj bem Inort
JuedjBt. S)ay loort malt nnny .jnbor ab bie gutigfait nnb barnit)ertjigfait
gotcg, ber glanb madjt i>a^ Uiir mit aincr gntten jüberfidjt baran bongen
nnb beunuort.nadjfolgen : fo t)aben mir nnn genng, bann loann loir glanben,
1-'' fo ligcn ioir fdjon mit (5t)rifto im erb nnb feinb gered;tfertigt.
:Smn britten befdjreibt ey nnö aud) bie luerd ber liebe, büä fl) l)ingecn
unb ncmen fid) beö armen mcnfd;en an, geleid; »nie 6l)riftu§ on jr jiitl)iin,
on jr berbieiift fein Iwort lafjt anfegeen nnb fein gntigfait nnb mittigtait
laßt aiifebredjen. '^llfo ba fl) nun bie gefaxt nnnb gefdjopfft l)aben, flieffen
■20 fl) toiber anfj nmbfnnft nnb tailcn fi(^ bent nedjften mit and} niitb fünft,
011 berbieiift. l'llfo fol and) bie liebe ain mevrt tl)iut, bai fl) bod; nid)t
bebarff, fonber ridjt anff allaiit beö nedjften nnl^, luie fant ^^janliiö fagt
1. 6or. y. 'Sic liebe ift alfo geartet unb genatnrt, ba§ fl) itid)t bai jr, fonber i.stoi.io,a4
be-3 anbcrn nuli füd)t', ^tem ab P)i. ij. 'l'lin begflidjcr liebe alfo, ba» er^Du. 2, 4
25 ni(^t fnc^ loay fein ift, fonber Itjay ber aiibcr barff'. 3)aö fel)cn mir and)
l)ic an ben frommen leüten: fl) bürffen be>3 Inerds gar nic^tä, fel)eit and)
nic^t§ auff fidj, fonber auff ben armen inenfd}cn nnb benden, lote ben armen
mag t)ilff gefd)cl)cn, fiidjen fain loljn, fonber 11)1^10 frei) nmbfunft bal)in.
jDaö folt jr and) tl)nn, luo nid;t, fo fel)t jr fain Cüjriften, barumb fafet
30 ba§ lool, ba§ bie liebe alfo l^ie gemalt ift, baö fi) ain frembbe forg auff fid)
1 botburd) j>)c glaubt i)aicn. bon A7 V-JT ll2 am Hände: SBaä ba§ guangcüiim fei). ÄIV<'
Was das euaiigeliü. -JT 4 flj] bic XJV 27 5 »ocbertic^ XIV 27 6 Ijenicrjü XIF27
7 juöoi: feliU XIV 27 oggeeii ,y°im ctftcn, »nnb XIV 27 7l>) er tnuffj beii cvften ftein
legen. Sunt XIV 27 i) 8ct)orrf)t) iiuaef)äfle XIV 27 iijlO unb bis »erloficn fehli XJV27
77 albo] otfo .1 -V/l'iT u- uu aud) bic .V/r:^," 12 ^a9\ ban ii XI V 27 barmljerljigfcit 6n
gütigfeit XIV 27 14 nodöfolge, ba^ ftect in affectibuä. fo XIV 27 fjabeu fl)c XIV 27
la mit 6f)vifto feldt XIV 27 tec^tfertig XIV 27 17 ßl)tiftu-3| er XIV 27 18 Ire 6er=
bienft XIV 27 miltigfoit] ljarm()ertiigteit XIV 27 19 nufebrcc^en] ögbreite XIV 27 bie
gefafet unnb /e/(/< ^/F27 21 m]\>ti ov. XIV27 ^\\o\®o XIV 27 ain] it 27 2//22 bod^
beä fetben ((elbig 27<^) nit Bebörff XIV27 22 oHein ri(^t off A7r2r fogt fehll XIV 27
23 E.) j. XI\' jiij. 27 unb genaturt fehlt XIV 27 baä jr] Off fic§ XIV27 2:il24 fonber
bc ucdöften anfl)d^t X1V27 24 liebe] leb XIV27 2(1 nicf)tg| nit A'7r2r 27 nia^tS]
nit XIV27 2H lo^n XIV27] teben A yy auä) biüic^ t^ün .A7I'2r fain] nit A7T'2r
ßut^erS äöcrte. X,3 20
;t{06 ^itebigten bc§ 3n^rc.3 1522
niuH't ; m-iuen luir baf' an, )üol iiii-;, tim ober iiid;t, jo Wix-t un§ flot ftvafien
mit bliiitl)ait, luic n bann bi^ei- bei) lncri)nnbeit jar lang t^on ])at: boS ift
fürlilid) flcvcbt bom glrtiibcn unb liebe.
äBeittcr luev mm jiiljanbleii l'oii bem fiembbcn gloubcn, bny tucv bü'?
iiievt ftiidf. 3i: li^ifet i^n» ba§ ^^r grunb ift, ba§ bev menf(| nit nid^t from 5
Uiiit bov got uiib nngcnomiiten bann hnxä) bcn glnnben, olfo ha-i evlogcn
nnb fnlfd^ ift, bnö tuir mit unfern Uieiclen gegen got l)anblcn mögen: über
ba§ ift nod) bil nenifÄ;er, baä fl) nnä auff anber Uiertf nnb glauben geftelt
^aben, geben für, haä bie ^hinnen, Wund) unb Pfaffen mit ircn loiien, ba§
fl) in floftevn tvebben, lünnen nnbern Iciiten l)elffen unb jren fd)«!) alfo an^= '»
tailen. S)aiumb merrft, ba§ im niemanb fürneme buvd) ains anbern glauben
ober tüerd feiig jiiloevben, ja e» fan nid)t bnrc^ ^JJJavie ober ß^rifti hJcrcE
unb glauben gefc^el)en on beinen aigen glauben, bann got toiit nid)t geftatten,
ba-J ^JJtaria, ja 6f)viftuv felby, alfo für bid) tret, baä bu fromm nnb gcredjt
fel)eft, e§ fei) bann ba§ bn felbft glaubig nnb fromm fel)eft. 2;t)üt nun 6l)rifti is
glauben unb luerd nid)t, fo luirft bu e§ bil lueniger an^ric^ten mit aller
miind^ nnb ).if äffen luerd ober glauben, barumb fo gibt haS euaugelium l)ic
jüreben bon bem frembben glauben, bonn l^ic ftet, ba§ bie ben '^infurten 311
6l)rifto auf ircn glauben unb Inerd, er tf)üt uid)t bartjü, leibt aHain: fo fagc
id) nun uunb mertf ba^i lool, baö lainer burd) anberu unb frembben glauben 20
unb lüerdt fan feiig Inerben. 3lber ba§ fan I00I gefd)el)en, ba§ id^ bnrc^
frembben glauben Ion 311 aignem glauben tommen, unb frembbe Inertf fünben
mir bal)in bienen, b([% i^ barburd) 311 aignem luerdeu lomm. Sarumb
liegen bie ba fagen, Inir lünben burd) frembbe lüerd nnnb glauben feiig
Serben, mir glauben aber nit. 5lain, e§ fei) bann ba§ bu felb ain oigen 2''
glauben fd)opffeft anfi gotc§ gutigfait nnb barml)ertjiglait, fo loirft bu nid^t
feiig. X'Ufo mu^ eä gecn, fünft l)ilfft fain frembber glaub uod) Inerd, anc^
nid^t 6l)riftu§, ber ba ain ^ailanb ift aEer loelt, fein giitt, fein ^ilff ^ilfft
bid^ gar ntd^^, e» fei) bann baS bu glaubft unb erleüd^t Iterbeft, barnmb l)ut
1 nimpt] nem Ä'IV2T an] l)n XIV 2 mit bcv Hiiibt^eit XIV-27 fiife^"] le>)ber
rool XIV 27 5 ftuä. a5cim frembben ©tauben. 3r roüffjt XIV 27 nid^t fehlt XIV27
f) angenem XIV-27 bol ei erlöge XIV 27 7 fatji^ ift, loie flje ban bi^ ^ar gelernet ^obe, bag
xo'ix XIV 27 S nvä)\'!iiXIV27 9 xxtm XIV 27 lörten -V/KSr] tatoen ^ am Bande:
Slnbctcr tDerdE für t)n§. XI V^ Nuiuien miincli vn ptäfi'eu werck. 27 10 ftje be§ nac^tS in
iren ttofteren X1V27 11 mercft] mercE man XIV27 12113 mti gefc^el^en ober glauben,
bann biird^ ben eignen XIV 27 13 geftatten alfo, XIV 27 14 olfo fehlt XIV 27
15 fetb§ gtaubeft. S^üt XIV 27 nun] e§ XIV 27 16 hjeniger] minber XIV 27 17 fo
gibt] gibt§ b^c XIV 27 ^ie fehlt XIV 27 IS ftet] ftetS XIV 27 ISfW ^^nfürc für
eijviftum XIV27 19 nid^t] nüt XIV27 borju, fonber leibt XIV27 19120 fo IjIs
mtxä] Sarüb merdE man XIV 27 20121 fainer Ins reerben] man nicmcr mcr tan feiig luerben
burd^ einc§ onberc gtoubcn. XIV 27 22 jn einem eljgncn XIV27 unb] 3ite XIV 27 tünben]
bienen A'/F;^r 23 bienen fehlt XIV27 25 aber] aber .1 ober XrV27 20 erf^bpffeft
XIV27 28 ia fehlt XIV27 a<* bn bnvnn gtnubft -WriJ," mib borbnrc^ crtciid^t A7 1' J,"
gjr. 47 (7. Septcmbft) 307
man [\ä) bei) leib imv beii pvcbii^evn, Inie id; bann offt 9c()6rt ()aB Hon bcn
müudjon, bie treten jii ben fvcinrt'en, fpvedjcn: Sif)e bn ipittev nienid;, l'ev=
3luel)fet niri)t, Ijaft bn fiinb gettjon, lafe biv fl) (cid;t fein, ba;; bn aber befter
ia^ favn maflft, fo »uiH ic^ biv mein fliit leben nnb nllc meine gute \mxä
'■> fdjenden. %[\ü Uiev foldjcö nnninipt, ift ain ncnv Irie bev anbev, nnb fert
oinev mit bem anbcrn jnm teiifcl, barnnib Iji'it eiid; üov bifen betrügfnnfj,
fonbcr fpric^ nlfo: Inilt bn mir bienen mit beinen gntcn luercfen, fo tribt für
got nnb fage nlfo: aä) l)imliid)ev Datcr, id) bin nnu bnrd) bein gnnb glanbig,
barnmb bit id} bid), mein got, gib bem mennfdjen and) ainen aigen glanben.
1" 3)ny mcid;t mid; Ijelffen, aber ha^ bn mir beinen aigen glanben geben tuoltft,
bQ§ fonft bu nic^t t^ün, bn hiirft mit beinem gelanben genüg jnjd^affen
l)aben, ba3 bn feiig tnerbcft. ^JJcrdt nur ba§ Uon ben tollen jnndfratuen:
ba jr amplen erlafdjen, ba fagtcn fl) jii ben fliigen 'gebt nnä and) i)onii«nttii.2i,8f.
eiiloerm 61 ain Uienig, "tfa^ nit bie unfern erlefdjen". '-ilJain, fpredjen fi), nit
i;. ain tropflin, luiv nuid)ten mit eiid) nit geniig Ijaben'. 3d) beborfft Uml meer
glaubend, folt id) jn bann ainem anbern mittailcn, bann mein aigen glaub
mü§ 'iid fteen unb ftreitten Hör gotte» gcrid^t fo l)art nnb an gote§ fiarnu
]^ev^ig!ait t)angen, baö jm ber fd)luaife über ha^ maul lanfft, fol er befteen.
S)ay Inil f. ^*ctcr 'ä^ij inftuö faloabitur. &3 toirt fanm ber gered)t feligi. ■iietti4, i8
20 tuerben, loo lüil bann ber glanblo^ blel)benf bonn lüenn ber tob bat)er
tringen lüirt, ba inirt mir fo bang unb angft Incrben, "iiü-i id^ mitt allen
frefftcn !aum befteen luürb unb im glauben erl)alten. S^arnmb iftS ain
groffer iamer, "ba^j fl) be-S bings fobil l)aben auf] gerid)t nnb ift bal)in
fommcn, ba» fl) ben tobten fappen ^aben angeijogen, barnmb l)nt man fid^
25 baüor. 2)ay fag id) nun, bas jr Ivifet, Inie loeit ber frembb glaub l)elffen tan
unb Uiie eigner glaub l)elffen tan unb frembber lierbienft .yi aignem üerbienft.
1 i$] ir XIV i? Ij2 ^abi bon wünc^e XIV 27 2 bie bo tvetle XIV2T ben
ftcrfienbe, »nb (age. Sljcfl XIV27 am Hände: der miiiicli betrug. XIV 27 3 {o tafjj
XIV27 tei^t] leljb XIV27 4 müeft XIV27 alle fehlt XIV27 5 m\o Wc
folc^e§] bo men b' bie nu XIV 27 (o ift XIV 27 unb] fo XIV 27 öje fert er mit ben
rccvde iura XIV 27 6 boruni6] ho XIV 27 6/7 eüd) füt. ©onberX/F27 9 bem ornicn
mcnfdjen -V/l'är ai^m fehlt X I V 27 10 axQm fehlt XIV^ toöneft A7F27 IIJVJ bu
rvix\t bis mxhe\t fehlt XIV 27 12 mni r\u XIV 27 13 mla\ä)e XIV27 ha fehlt
XIV 27 awS) ein rocnig von XIV 27 am Hände: Mat. xxv. 27 14 ain Wenig
fehlt XIV 27 bofi onfcrc amplen fcinb »evtofd^c. ®o fagtcn fl)e, neljn nit XIV 27 l.'> baii
mix XIV 27 geniigfam -T/r^r 3;o bötfft ic§ Wot A7I' 27 16 in fehlt XIV 27 17 mh
ftteitten fehlt XIV 27 »nb fo ^att ftreitten, »nb an ^/F27 19 SBij iuftuS folBabitur fehlt
XIV 27 geredet tum feiig -\7T'27 am Bande: j. Petr. iiii. 27 20 \oa Ins l>[et)6en fehlt
X1V27 21 ha] fo A7F27 mürt jm fo angft »nb not werben A7F27 ic^] er A7r27
22 trefften] nöten A7F27 Würt tum fclbft fiefteen fiinnc »nb A'/Fä7 im] in 27
23124 flje fo »il be§ bing§ t)ffgvii|t l)o6f. ©l)c Ijaten ben tobten tappe ongejogen ,\7F27
25 toeit er mir ^el^en XIV weit mir frembber glaub Ijclffen 27 26 unb Wie bis tan
unb fehlt XIV 27 2<)I308,1 frembbc bicnft machen (ba« bn fuineft 27) ju etjgne Derbienft, unb
Weiter nit. S5n Weti gteidj XIV27
20*
■mß ^Urcbigtcn bc? 3nT)ve? 1522
" llnb mcitcv Jiicov: Umiiii fllcid) nllc ciiflcl, ja flotcs btuinfjcvt'.itait fdbft
bn für bid) fti'iiib, fo l)ülf cö iiid}t, bann bit muft on jv fangen mit ainem
aigcn fllankn, alix bai^ tan fl) nml tl)im, baS fl) bir atncn aigcn glanbcii
fd)aff ober bid) t)clffc. Stem fo glcid; (Sl)riftnd, tuictuol er für nnä geftorticn
ift nnb l)at fein leib unb leben, blüt unb fUiifd) für un§ gefeljt unb geben, ■■>
nod; Ijülff e§ nidjt bann bnrd) ben gUmben. 5lber ba tan er nn§ l)elffcn,
Umnn er trit für ben bater nnb fagt: aä) batcr, ha§ 'ijah td) getfion für bie
inenfd)en, ad} gib jn ben glanbcn, hau fl) ba-J glauben mögen, fo luirt nn§
ge[)olffcn unb fein bcrbienft luerben unfer, fo »oir glauben, ba§ fein berbienft
«nnfer aigen fel)nb. 60 rebt man bon ben anbcrn f)ailigcn and), ba§ faines lu
bcrbienft nodj fürbit Ijilfft, Um luir nic^t glauben. Sa-; feljet jr l)ie and):
ber arm menfd) Itgt ha, er fan nid)t reben nod) l)örn, bie jn aber jum '^errn
bringen, tünben reben unb Ijoren, aber bnrd) jr reben unb l)6rn luirt er nit
reben, unb luenn fl) gleid) all ^ümal )ücrcn ju jm getreten unb l)etten gefagt :
Unr Inoüen für bid| reben unb ^orn, fo Incr er gleic^lüol immer f|)rad)lojj 1:,
blibcn unb taub unb nimmermeer 3ur fprad) fommen. '^Ufo and) loann id)
bir otu brieff geb, fprcd) : ha-i ift mein mxd, hau fol bein fein, baS fan b\d}
ja uid)t l)clffen, fouber e» fürt bid) in bie l)ett t)inein. äßie t^ii ic^ jm bann,
liHinn id) tljn, loie l^ie bie tl)ün, bie treten I)in ju got unb fagen: aä) got,
t)ilff bem armen menfd)en, baS er reben mog, fi) fbree^en nii^t: h)ir toollen 20
für bid) reben ober t)6rn, fouber bitten got, ecr looU jn felbs l)6ru unb reben
mad)en. 3Ufo auc^ mann bu für mi(^ tritft unb braudift beinen glauben,
bai^ er mir bieue ]h ainem aigen glauben, ba§ m6d)t mid) t)elffcn, ba ba
®eo gratiaö, fünft l)ilfft fain luerd nod) tain brüberfd)afft, barumb fage: iä)
h)il mid) Ineber auff beine toerdt beriaffen, no(^ bu auff meine, fonnber ic^ 25
mil mit meinem glauben ba()in arbaitcn, ha§ bir gott ainen aigen geb. 3)a§
ift hü'j, boy Uiir alle priefter unub tünig feinb, hai- luir 6t)rifteu felbft ainer
für ben aubern für got treten mag unb ainen aignen glauben erbitten. Sllfo
mann iä) nun fi^e baS bu uii^t ben glauben fiaft ober ainen fd^tiiad)en
3 aigen (nac/i aincnj fehlt XIV 27 3j4 am Hantle: Ki-afft eigens glaubens. 27 4 fl^nfjt
XIV>7 ober] ber X/Fä? bic^] biv A7 T 5," 5 wsiti %tbm fehlt XTV 27 r>\ia\\oXIV27
7 t^on XIV 27 SjO fo toitt bis ba§ fein] ba§ tjitfft tm§ bon. Wen niit ban (mir c§ bat 27)
fiiTf)a(te, bj fein tterdf »nb XIV27 10 @o] 3Jtfo XIV27 11 fürbitt en uerbicnft XIV27
mo wir nic^t gtauBen] Wir fltaulic bau fetb§ XIV 27 12 bo, er] olbo, b' XIV 27 nod^]
ton X1V27 Vi l^&re »n rebc XIV27 rebeb XIV27 14 3Ü jm fehlt XIV27
15;2G er bönoi^t gleich wo[ Ijcmctjü fptad^tofi bn baut Mibe XIV 27 16 jur ffiro^] 311 rebe
XIV 27 17 ftjvedj] Uli fagtc. ©e^ Ijljn XIV 27 IS jo] aiicö XIV 27 tl)i°i iä) jm]
^itfftS biiO ^J V 2f 19 bie ^Ije XIV 27 20 reben mogl mag (müg 27'') rebet (rebe 27) Werbe.
XIV 27 fproa^e A7F2r 2i ^öre Unb rebe A/Fir t)'oxn \mi fehlt XI)' 27 22 txMi'it 27^
beinen] ben XIV 27 24 i(i,, \(^ XIV 27 25 Wil] fol 27 meine] niein§ XIV
2'«' staube bitte, ba3 2r bo ^l)n ertiitte A'/F gott onc^ einen A7T'2r 2? oUe] atlaumat A7F2r
(5()riften] wie t?ljriflu-3 A7I'2r fclbS weiter einer X1V27 um Hamh-: .j. I'cti-. ij. 27
28 für got felilt XIV 27 mögen A7F2r 2<J itö fehlt 27'' nit eine gtanbc A/1'27
5(1. 47 |7. Scptüiiibcrl ;5(j<j
glauben, ([K id) Ijiii iiuiib üit got, bau cv bii luol aiucii ftarcfcii glauben
geben, nid)t meinen glauben, meine tuevcf, foubev aignen glauben, oigne lueirt,
boö K()viftuä alle feine Uicrcf unb feligtait jm gebe buvd) feinen glauben, luie
er un§ bnvdl) unfern glauben geben l)at. ®o3 luifl ba§ l)abcn, ba ei fagt
i ^^olinn. '^ä) luil nitt bitten ba-j eiicf) bev batter lieb l)ab, ev Ijat eiirij lunljin^uij. lo.Mt.
lieb, bann [x ijaid m\ä) geliebt'. XaS ift ain feiner jufalj, al» Juolt er
fagen: itf) Ijab für eüd) gebeten iinb Hör got gel)anbelt, ba§ er eiii-f; gebe ba§
mein ift, barnmb erfenuet meinen namen. 5)inr burcf) mein bitten bat er
eüd) angenommen unb bcn glauben geben, baS jr nun füro()iu mügt felbft
1" l'ittcn, ba§ id)5 nit tl)un barff, bannorfjt baä jr« in meinem namen tl)nt.
S)a l)at er uns gefront, geUieid}t unb gefalbt mit bem l)ailgen gaift, baö mir
aU ]mnal in C^tjrifto priefter feinb unb priefterlidj ampt tl)nu mögen, für
got tretten, ainer für bcn anbern bitten, alfo mögen toir allefampt fagen:
(Jl)riftuy ift mein priefter loorben, bcr l)at für mid) gebeten nnb erluorbeu
15 beu glauben unb gaift, fo bin id} nu and) ain priefter nnb fol Itciter bitten für
bic tnelt, ba§ got jnen anc^ ben glauben gebe: alfo fdjlieffen inir nun, U)a§
Inir !rcftigflid) in ainem red)tgefd)affnen glauben bitten, hai erlangen loir.
5hl Inenn mir frefftig bitten foUcn, ba-j fteet nidjt in nnfer gelmilt, bann ber
gaift gib c§ nid)t aEtjeit, ba§ id) h'cfftigflid) in juberfidjt für atn§ Bitte. 2)ann
21) 5pauluö batt für gani;, 3fvael, ba§ e§ feiig lüurb, loie? gefc^a(^ e§ bann nit^ ja, sium. ■.!, itf.
ber glanb mancfet nnb ber gaift gab eS jm nid}t, hau er l)et lünbcn barljütfjuu:
eu tüirt getüife gefc^e()en ; Inann aber 5).^anlu§ f)et gefagt : ic§ bitt für gan^ Sfi'ni-i
unb l)et§ gelanbt, fpredjcnb: .§err ic^ bin» gelüiß, bu loirft c§ tfjnn, fo tuer§
geluiü gef(^el)eu. 5hin l)att er auf] Ijertjen für fp offt gebeten, aBer ber gaift
25 gab iß jm nidjt, baii erS mit jnoerfidjt glauben folt, barnmb fteet ca nicfjt
in unfer gehialt, in unge^lueifelter 3ntierfid}t jubitten. S)ev ^ailig gaift t^ut
e§, löann luir bitten für peberman unb fünben tf)ün ben .vifali: eS luirt
alfo gefd)el)en, fo gefdjidjt Ca geloi^. -Jlber fo loir bitten, muffen lüir bar|ü=
t^ün 'bein toill gefc^ec^': fol ic^§ nun in feinen toillen ftellen, fo !an iä) jm
1 fo gcc XrV27 aiiieu ftardfen] anä) ju einem XIVi>7 2 gctien] '^etffen, bn XIV27
gtautjc ün meine XIV 27 Qj.S roetcE geicn, fonb' ein eljänc. bj GfitiftuI XIV 27 3 geJe fehlt
XII' 27 biircf) bcn Qtaulic gefi, roie xrV27 l ev§ un§ im gtauüc XIV 27 '> 3op. juj.
XIV 27 s 'Kux] \üan XIV 27 ;> fürorjin] fort an A7TiV 10 iannoä)t] i]iboä) XIV 27
11 am liandc: 2Bic Wir ott in G^rifto gcweljc^t (jvicftcr feinb. .\'/ri) 12!Vi pvieftevlicf) bis
oiner] ein ^egttid^et XIV 27 13 Bitte foU. 9tlfo (»fo 27) XIV27 aüefampt] nu XIV27
14 mein |)faff geluefien XIV 27 16 nu] jm A für] in XIV 27 IG jnen] bem XIV 27
alfo] So XIV27 nu, bo§ rtaä XIV27 17 im gtauüc XIF27 17/18 erlangen bis
ba§ fehlt Ä IS ftet nu aud) nit XIV 27 um Bande: Kreft'tiyidich zSbitten, ist nit viisers
vei-mügeiis. 27 19 e§ nit ba§ loir atl^eijt trefftig Bitte. San XIV 27 21 Wandet unb]
luenbtä, ban XIV 27 ba§ e§ ^et .1 ^ett er iaä XIV 27 22 Wirt] loet XIV 27 23 5et§]
^ctt XIV27 fpre^enb] »n gefagt XIV 27 24 getoig fehlt XIV 27 et aier dg
XIV 27 2)! »nfere .\IV27 iingejmeifetter] Ircfftigtticf)er XIV'^27 frcfftlid^cr XIV^
2S alfo] fo A7F:;r fo] Wenn A7F:^7 fo muffen AVT^^r
310 ^tcbigten beä 3al)tcä 1522
locbci- pciioii, ,p)\. über linn^ licvfd;la()cn , fonbcr fol cö jm fiel; f)aim geöcn.
•ÜUfo tljftt Pl)viftiiö niid), bei- (uitt fclbä: 'iHittcv loii,^ bcn Md) titrn mir gccn',
fa^t e§ nbci balb bniju 'Sein luiU öcfifjod)'. Smiimb lucnii id) bitten foH
ett>OQ§ für ein gaiitje ftatt ober gemeljn, fo fol id) fogen: 2ld) öattcr, ic^
bitt für bell biiffeii. "Jlber baiinodjt iuiiff,3 id) feinem nammen ober toiUcn 5
bie eei- tl)un unb fagen: :^iebei- öatter, id) bitt für bic, id) lueiff^ bn lüilt eä
alfo t)aben baö id) "bitt (baä ift ba§ gebet nit Herac^ten) aber bein tüiti foU
Qllctiei)t geid)e()cn. 3)ann id) mi'd)t für einen d\mö bitten, ber§ bor bir nitt
Uierbt luer, ^skm nuid)t ettlimn einen Herluerffen , ber§ luibernmb toerbt ttiere.
Xiunnib \mä)ä nod) beinern g6ttlid)en luillen: bn toürfty luol beffer machen 10
bann id)§ l)c gebac^t t)et. 5Do feljen ir, ha§ toir nit !ünnen bcn jüfati ba^VL
tf)ün: eS nnirt gefdjetjen. SBenn Hur aber im I)er|en fo geluiffj fcinb, ba§
luir ben jnfatj tl)nn tünnen: eö luürt gelinffj gefd)cf)en, fo gefd)i(^t e§. 3tlfo
fcfjen loir {)t)c and): bic trettent I}l)e in frefftiger jüüerfijc^t jüm ()erren unb
■bitten für ben armen nu'nfd)en, bn§ gefc^id)t auä). 3llfo and) »nenn man 's
taufft, fo fet)en Joir ba-j an bn Ünber gtanben: Die finblin fteen bo blofe
unb nadcnb an leib unb fecl, l^aben feinen gknben, !ein loercE. So tritt
I)er bie d)riftn(^ fird) nnb bitt, gott 'iwli jn ben glanbcn ijngieffjcn. 9tit
ba5 nnfer glaub ober loerd baä üubt l)elffcn foU, fouber bau baä linbt einen
el)gnen glauben gewinn. ©0 e§ ben l)at überfommcn, barnad) aüe« toaS e§ 20
tljnt, bau ift lool getl)on, 6^ fang fein matter, mad) fid) unrein, e§ t^n
\vaö es luoH .jc. ©0 eä ben glauben aber nit erlangt fjat, fo l)ilfft e§ unfcr
glaub nüt. Sarumb mein glaub fan bir nid)t§ anberö t)clffen, altain ba§ er
bir jum aigen glanbcn fürberlid^ unb l)ilflic^ mag fein, ^llfo fumma fum=
marum ftcct ca aüe§ auff beut aigcn glauben: ijc fterdfer er ift, tjc mecr er 25
erlangt nnb f)at, unb l)e fi^lnedjcr er ift, Ije meer er barff frembbc» glauben
unb furbitt, aincn aigen äüüberlommeu unnb ftard juluerbcn. 2)arumb
tünbt jr nun inol mcrcfcn, ba§ bic groffe narren fcinbt getocfen mitt meffcn,
t'igitien nnb brüberfd)affteu, bann bie fünff jundfratuen l)abcu allain für fid)
felb§ ol. Sa§ ift einfeltig öon ber Ijiftoricn be§ cuongcli gerebt. so
?{nu JüoKen ioir aud) ain tocnig anfef)cn, tna» ber f)err mit bcbeüt l)at.
2)ic bringen ben armen menufc^en für bcn Ijerru unb ber t)err nim|.it ben
befonnber auff ain ort unb legt fein fiuger in feine orn unb bernrt jm fein
J/2 acfien- fo 'Bin id^ ja nit fia nu 27) gcrtitfj. 5ltfo l^ct .\IV27 2!i3 ani) bis ^etffcn
fehlt Ä 4 am Bande: fBk Ujit für ein gemetju bitten foticn. A'/I'b S isix folc^s nit 27
15ll6 am Bande: Sauff ber (tcincn tinblin. XIV^ 23 nüt] nit A'/Tb 24 3Ü eine eignen
ÄIV27 fürbetticö bis fein] ^elff Xir27 25 im] eine XIV 27 2ö!26 3lt§ ftardE et
ift, otfo Bit 5att er. at§ fc^roodö er ift, olfo Dil börfft er frebbeg gtaubcä XJV27 27 oincn
aigen bis barunib] baä er ftercEcr Inürb. 5Mfo XIV 27 2S toot nnn XIV 27 mcrdEen]
faörieffen XIV 27 groften XIV27 29 m nigilien Ratten, mit bcn bruberlijafftc XIV27
31 auc^ felill XIV 27 ftat] f)5e XIV27 32 unb ber ^crr] ben XIV 27 bm[ b' Tjert
XIV 27 33 legt] togt im XIV 27 bie oren A'il'i'r
*)it. 11 |7. ©cplcmbcrl 311
,5iiiuyii mit ieiucm ipaid;c( luinb ini^t '(5-p()i'ta', biiy ift: tl)ii bid) niif. Xifc
fifliti ift Idjplid^ unb f)Qt bod; bainetien aiii gaiftlid}cn nevftaiib, bntm buidj
bic, fo ()ie beu toiibeit unb ftiimmcu ,^iim fjervn fuveii, ift uiiis bnö nmpt bei
pvcbigcr bcbcüt. 2)ie piebif(cv uiib apoftcl furn bie nimeii Iciit 311 gott,
i Xiaa flcfdjidjt nun mitt bveljcrlal) Itiet^: mitt ))rcbigen, guttem IcBen unb
füi'bittcn.
^Jtit bcm )rort unb pvebigcii fii'u fl) ba§ Pold 311 got, ba§ gut lekn
afict bleuet bnt)in, bn§ ba§ luort bcftcr ftevrtev unb fvcfftiger fei) in feiner
hafft. ^^Iber ba§ loovt fuvt öon im felbcr f)inljü, luieluol e§ bon aincm
w fünber geprcbigt tüirt. 'Jttiev baunoc^t ba§ gut leben ift aiu fc^erpff unb niu
füibcrnug beä eunngclij, baä tuife leben utndjt e§ ftumpff.
3um bntten baB fl) bitten für ba§ öolcf. 5hin iueun ba§ tüort alfo
bal)cr gect in beu brclieu ftnd'cu, fo tan e-i nid)t feien, e§ mufe frud^t fdjaffcn,
tote 6fa. am lö. cap. fagt 'llieiu luort biiy Hon meinem utuub au^geet, irirtici. s.-., n
J5 niii^t 311 mir lar tjaimtomcn' k. S)a§ bebcüt, haä bie frommen leütt ben
ftummen 311 got tragen, ba§ feiub bie prebiger, bic bringen bic fiinbcr l)in
311 got, fo tumpt bann got unb tftiit ha^j gebeigeu, luie Spanluu fagt, brid)t i- »"v. 3, 7
bic äugen auff, orn unnb munb. 3)a§ gefd^ic^t mit aim ()ul), bann goteö
tüort ift )üie ber fonucn glanij, ber in aincm nu gect Oom morgen tiife 3nm
20 abcnt. ?nfo \va bie nun l)iniu°i brad)t feiub, fo gibt in gott guab, ha^ fl)
glauBen. ®a§ Inirt bebeüt, baö er bie fiugcr in bie orn legt, ba§ er jn ben
T)atligen gaift burc^S luort eingeübt unb mac^t ba§ l)cr^ gläubig, jid^ttg,
tei'tfd), fromm, bann burd; beu finger luirt ber I)atlig gaift Perftauben.
3}aruai^ ber fpaic^cl, ben er jm auff bie öuugeu legt, haä ift ba« luort gotcö,
25 baB legt er jm in§ maul, bamit er fl) rebcn madjct. Do ^jreljfcn fl) bann
got nub fagen: got f)att alle§ luol au^geridjt, l)at bie touBcn fjorn gcmnd)t
unb bic ftummen rebcn. ®ann ma ber redjtgefc^affcn glaub ift, ba la^t ber
gaift bic^ nit rülnen, bu bridjft t)eranf5, mirft aiu priefter unb lercft anbcr
1 bem ]\iet)äid XIV l>7 .ficp^ct^a, tl)ü XJV 27 2 tcljplieö] tiefttii^ XIV 27 boii5
iatntbm fehlt XIV 27 aciftticfi IiebciUug. Sutc^ XIV 27 3j4 tinä tiebeüt ba§ ^ircbigcr anipl.
'Siii XJV27 am Rande: Spiebiger ampt. XIV^ Das recht priesterlich ampt. 27 5 butd^
ptebigen XIV 27 6 fiirtit XIX^27 7 itoit firingeit f^e bic 3U XIV27 8 ober
fehlt XIV27 fterdev unb fehlt XIV27 <> fct6§ ^crtjü XIV27 10 gefi^CTtjff X1V27^
gefa^epff sr") 11 fürberung i^r<= euangcfiumfiä XIV 27 14 Sjaioä fagt .t». 'JiXün XIV27
15 nit tar ju Sr» tat ^aimtömen] roibct 5ci'T)cl)m tömcn XrV27 ic. fehlt A'/F 27 li> tragen
für Qolt XIV 27 16J17 ^in jü got] ^cvjü XIV27 17 gebcijen inctementü, ba§ junemc, loic
XIV 27 17118 Sticht jm bie XIV 27 17 am Rande: j. Cor. iij. 27 18 3)a§ gefdöie^t]
unb bo§ gcftjc^t XIV 27 \)vxi\ fug A ^ui XIV 27 19 bot fonnm gtanfe] ein <)tiö XIV 27
nu] 5ui XIV 27 Dom motgc- gect XIV 27 jum] 3Ü XIV 27 20 2tlfo] ©0 XIV 27
bie Tjet^u XIV27 bie gnab XIV 27 21 ba§ er] bo er jm XIV 27 tcgt, m bai XIV 27
in] im XrV27 22 eingcügt] IjnHeSt XIV 27 24 beti fpetjc^el XIV 27 25 bamit]
bo§ XIV27 mo(;öct] möii^t XIV<^27<^^> maäit XIV^ 27" 26 fagen, gr 5ot§ XIV 37
26i27 ^at bie bin teben fehlt XIV 27 27 rc(f)tfd)affen XIV27 27128 bic^ b' geift XIV 27
28 letneft XIV 27
gj2 'lUcbtrtlou bc-3 3al)i-cs 1522
*i.nr.,u>Iciit anä), Joic bcv 5pjalm fnflt 'öiTbibi pioptcr quob tociitiiö [unr n'. tonn
liui biiÄ ()cii! Dol ift, mufj ber iiiuiib üLicirtccn, ba ucifolgt mau fl) bann, bei
odjtcii |l) bann nid;t.
S)a er alicv fpvid)t, er t)ab ju auff ain ort gcfuvt unb in t)imcl auf=
flcfeT)cn, ba ift bife ticbciit: tno mid) nit got allain auff ain ort utmpt unb
iniv feineu Ijailigen gaift gibt, invi itf) bem gei)Lutcn Woxt anfjauge, fo ift
alles prcbigen umBfunft. 2Baö !oft jn baä akx, ba^ er gen I)imcl aufffidjt
unb Iirauc^t gLitIid)cu gcUmlt, rufft gotlidje gnab an, ba§ bie tontm unb
luirde, ba luirt im gct)olffen. Sarnad) ber ipa\ä)d, baä ift gotteä tuort,
m\ä)cä ain edel btng ift bem alten Slbam, barnad) fo fl) Betaut feinb, gecn
fl) bal)cr unb prel)fcn got unb lot'cu jn.
60 l^abt jr nun in Imibcn lu-rftaubcn, in ber t)iftoricn unnb gaiftlidjen
licrftaub, ba§ loir öor^in muffen gotte§ Joort t)orn unb alfo burd^ bie fürbit
CMirifti jii ainem aigcu glanftcu fouuueu, unb barnad) Bredjcn lüir t)craufe,
Beteuncn got unb loben unb prcl)fcn jn.
j/2 ac. 2!ann loo] bo ift MV 27 1 am Rande: I'fal. cxv. 27 2 ift] |o XIV27
3 f^c nit. yiV27 4 otict iptia^t] nu fogt XIV 27 in] flcgcn bm XIV 27 5 bo] boä
XIV27 bi§ bcbcüt] bj. XIV27 « fciiiful bcn XrV27 7 oticr hü§ XrV27 9 ba]
{0 XIV 27 jm ban XIV 27 UJU) ift b.) loott Qottcä, bj ift ein ccfcl (ebcl, atjcc ftteug 27)
bing bem XIV 27 10 edd XIV 27] cbct ,1 10. n Saiiiocö Sceh i«' ba^ot bo jtjc lictetcl
feinb un XIV 27 11 ^irc^gten .V71''' 12 Dctftcenben XIV tjerftänbcn 27 13 muffen
»ov'^tjn XIV 27 li oigcn fehlt XIV 27 15 »n Wcnncn Dn Jirei^en gott. XIV 27
m
48 8. (Septcmfcci: 1522
©criiton öon ber (^cBitrt Wnnö.
l'iUi tiegcct t)eüt baö feft ber tjailigen jundfratocu 'D3taric, hnc fl) gcBorn
ift, bartni I)at mau gclcfen ha<j ©uaugclium ''Maii. j. aMd)C!3 ba
aR(,ttf).i,ifi.cr|elt bie gclib ber groffcn altOatter 3ef» ßf)vifti unnb laut alfo: '3)a§ buc^
he§ gcfc^lcd)te§ 3efu 6f)rifti, be§ fon§ 2)aüib, be§ fon§ 3tbra^am. 3lbral)am
aber jcüget Sfaac, Sfaac ^ocob' 3c.
16 9ln bem geButt tog fflJanic, bo§ ©uangetium ^lott^ei .j. Sa§ Juc^ bc§ gcfd^Icd^tS 3^cfu .jc.
^%n XIV XII In uatalera divae rtei parentis, in quo Christi genealogia recitaii ex Mattiiteo
solet, M. Lutheri demegoria. Cq 18 berjetet XIV XII beten, bie bo getoefen feinb olt=
uatet A 19 be§ Souibä »n 9l6toT|ä. XIV bc§ fun§ ®auib§ sn ^Ibro^ö XII 20 ofict
fehlt XIVXII 3fooc SocoB fehlt XIV XII Cq
man beget r)eut hal^ feft ber Ijcilgcn ^inidfrautucu TOarie, alfi fl)
geborn ift, bar^u ift gelef,5en »oorbcn ba§ cnaugcliou ''J3iatt[)ei primo,
tt)cli(^e§ er|elt bie gclib ber grofeu altucttcr ^efu 6f)rifti unb laut alfo:
22 ßuongerium C euongeüo lll ptinio] .j. EFGHIK
lu
*Jh. 47 [7. Si'pkmktl i)U. 48 |b. Scplemlct] 313
3i'v tviifjt, mein fu'itnb, bny gov ticff in bie Ijcrljcii bcr iiicnfdjcit i^ctilbet
ift bie cve bie man tl)ut bcr mnttei flotcij, nlfo ancfj bn» mnn nidjt tiern
baloibev i)bit rcbcii, fonbcr aÜaiit mcrct unb giöffev madjt. 9hin laffcn Juiiö
ancf) f|cl({}ef)eii bnö man fl) crct, biOucil tniv in bcv icfjvifft Idjnlbit^ feinb
5 ainanbci iiiv,5ufommcn mit bei cre, lüie ^^^aulnS jagt 3iü. X"ij. bau aincr bcn^iom. 12, lo
annbciu foU l)a(tcn al§ ain dficvn umb bc3 ^üillen, bev in un» »uont ^icfiiö
6t)viftii'3. XarnmB ift man ir auc^ ain ccr fd;iilbig, aBcr ba fcf)c man .jit,
bay mon fl) rcdjt cre, bann man ift alfo tl)cff in bie cre getrcttcn, ba§ man
fl) [)6l)cr ()cbt bann man fol, baran| jlucn fd^abcn tomfncn feinb: .Hin
abbrnd) fffjrifto, ba§ man mccr I)at bie t)ert^cn auff fl) geftclt bann anff
C[)riftnm felbft, baä ßtjriftny glcid^ f)inbcr in§ finftcr geftclt ift unnb fein
gannl^ Dcrgeffen. 2)arna(^ ift nod) ain groffcr fd)ab baraujj Eommcn, ba§
1 tic6en ftcünb A mein frcünb Gf)vtftt -V/T'. V/7 dilectissiml Cluisto amici Crj ba§
cä aax A 2 alfo bicff (ticff MI) auc^ XJV XII 2j:i barluibcr tut gern XTV XII
3 bft »ori tag jü tag giöffct ..1 Et eu auctiorem et maiorera i'acere religiusuli teiitaiit, riuu
magis iUi per alios ileciditiir. ('■/ 4 cvct) ccv XIV XII 5 aiuaiibcr] atncv bcm anbctn ^4
So.] ab Soma. XIVXII 6 Rotten] 1)abe XIV XII 7 ii] 5)tavic .1 S bannl 'HUx
XIV XII atfo] aU 3Ü XIVXII gctrcltcnl gcrattcn A tiettcn XIV <J ftrtl] f)ütt XIVXII
baioufe bau jlucn -4 feinb 3lt)cn fc^abcn fommcn XIV XII am liande: zwen scliadeim
vß d' tieflen eer Marie. XII 10 6f)rifti XIV XII 11 f)in[)inbcr A filjnbcn ins fenfter
XIVXII 12 ttcrgcffen ift .4 3)arnac()1 5l6er c§ .V/I'A7/ ift and) noif) -4 ain
fehlt XIV groffci; A'/I'] anbev XII 4Iinc etiam alterum (lispeiuliuni sequutum est Cq
'Sifj ift baf) bud) Don bcr gebnrt 3cfu ß^rifti, bcr bo ift ein fon 2)auib5sDiiuui. 1,1
be§ fon§ Slbraljam' k.
15 3r iüi)ft, mein frennbt, bac^ gar tief in bie r)er|cnn bcr mcnfdien
gcbilbct ift bie cf)r fo mon erbcnt bcr mutcr gottci?, ia anä) alfo ticff, baj) nic=
montj gern t)6rt bar »uibcr reben, funber mel)r unb grofjjer mai^t. 5hi lafjen
ioira and) gcfd)cf)en baö fl) geet)rt inirt, bie tneil loir in bcr gefd)rifft fd)ulbig
feinb an anbrcn für tut tommcn mit bcr cl)r toie 5pauln§ fagt, baruni iftsom. 12, 10
2ü man ir anc^ ein e£)r fd^ulbtg.
•ülbcr ba ift luol für ju fetjcn bos fl) rcc^t lucrbe gecr{)t. Sßan
baf' Holt ift alfo tieff in bifc cr)r getrcttcn, baii fl) fil r)6f)cr Inirbt gcerf)t
ban red)t ift, bar anfi l^tocn fc^abcn fommcn: (Sin abprnd) 6[)rifto, ba« blje
t)er^cn bcr menfc^en mer auff fl) ban auff 6f)riftum fclbä gcftelt feinb,
25 6öriftu§ ift bo(^ gicid) f)inbcn in baä fl)nftcr gefcljt nnb fein gani^ öergcfcn.
zu ISjl'J iQonoxt inuiccm 9J£|0. 12 'Sli)B. 12. C zu 21 fiönabi Si^o. 12. zu 23 ncc
cnim atiub Slcto. 4. Säcto. i. C
13 Sig bj iu^ /// 14 IC. fehlt DHI 15 3t] 9)l3v // .^i^t / 16;i7 niemanb I^^F
nicmanbt (flll nljemant K IS loit fehlt HIK gcfc^rifft] fdjtifft HI fc^tifft Iriv K
VJ an] einet bcn C oinanbet EFG einanbet IIIK 21 ift ficf) wot C 22 bife] bie KFGIIIK
getrcttcn] gctatten EFGEIK 23 tomc. etftlid^ ein C 25 :^inbcn] ^inbcr^in FGHIK
^^nbct^^n F
314 ^Ptebigtcu beS Soljtes 1522
aiid) belli rtcmniitcii DoM aiii abtiviid; i]cfd)cr)eii ift, biiy iiuiii bic nuittcr
gottcy uiib bei tjailigeii bicnft itiib crc fo l)od) cvf)n'6cii i]C[t, baibiiid) mau
bei armen liei-f^eficit l)nt. Sd) Inf] ficfd^elKit bn§ bu Hil Hon jv i)aUc\t, fl)
l)od) pvel)icl"t, ober aljo fcir bn§ bciii qükt luoti nid}t ()ciou§ 6rcd;e uiib
Uievb niii gcfclj bnvau§. Sanimb t)Qt bic fc^rtfft %ax nid)tö bon jr gcbiut
ge|djvibeii, niiff bcv5 Uiir fl) nid)t fo Ijod) eitjcbcu unb iinfer f)cv|cn aitff fl)
ftcüeii [oUeii. 'Jhiii Ijabcn bie lUünd) bei tuctbei cie picljfcii »ooüeii unb ft)c
jo l)od) eit)cpt, uiiiib bnmit fl) bnö beftctigeteu, müftcn fl) lugcu biaudjcn unnb
bie fd)iifft bnljifi .iluiiigeit bo fl)c nit l)l)u 9el)6it. 2)Qiin biiy ßiinngclium,
ba-j mau l)eüt lijjt, hai 3cüd)t fid) auff 6t)rifti gcbuit unb nid^t 5Jlaiic.
'üllfü fcinb lugcii I)ci {ommcn, ba'4 ift nu in !ainen Ineg äület)bcn.
1 üüä) fehlt A tenui popello Cq öotd] man Ä ift geid^c^c AI V XII bct niuttct A
2 crc unb bicnft A 3 in] bon bcr A'IV XTI bu Bei) bir Dil A tfaUe^t, bnb fl) .4
4 ftocf)] grofe A/1'.\TA atfo] fo .1 5 gefd^ufft ^ A'/KA7/^ 6 aufi fehll XIV All
Wiv i/s unfci;] mon nit bic XIV XII ^evljen] jüuetfic^t A 6j7 ne corila in eam figantur, et
siibliinius ä iiobis, quam deeeat, eueliatur. CVy 7 ftcUcn foltcu] ftcHc, »n fl)c fto^cr «fflDcrff ban
man foH. XIV XII m 'ijoij ptcljfcn A TjS önb boä fcft fo fitaditlidl auffgcHofen unnb bamit A
At mouachi nostri perditissimo suo gnatonismo, in muliermn giatiam in hoc lionoiis fastigium
eain euUoL-arunt, et imniodice laudes eius deprajdicarnt dj 8 et^cpt] öffactjoljcn XfVXII
bamit] ba§ XIV XII bog] ba§ fcft .1 muffen .1 V bic fe^vifft] tjobcn bic gcfdjvifft A
bic fd)tifft fel)n X/r jmingen ils gcl)ott] gcbrungcn mit »erterung un miPraudj iteä rechten
tocvftanbä .1 W seücftt] seljgt XIV Will ffllavic geButt. 3Hfo A maxit. ©ccfjt alfo A7KA7/
11 mit feinem hjcg XIV XII
S)cr onbei fd)ab, baf) aud; bem gemeinen bold baibon ein nicitlic^ci abpiud^
gcfd^ic^t, toan bie toeil bie mutci gotteä unnb bei l)ciligcn bicnft unb elf)i
alfo I)od) cil)abcn ift, luiibt bei aimcn tiiifftigen djiiften bcigefjen. ^ä) la»
gefdjen baö bu fil bon ii f)eltft, fl) gio§ lobft unnb pieifl)ft, abci alfo fcir is
boa bcinn güttei inann nit l)ei au§ biedre unnb mac^e ein gefe^ bai au§.
S)aium l)at auc^ bie gefd)iifft gni nic§| bon iiei gebuit bef(^iibcn, ba mit
unb fcinci fein l)ei^ auff fl) fteU. 9ht f)abcn pffoffcn unb mund^ bei hjcibcr
cl)i ^eifui ^ief)eu lücHcn unb -Dtaiiam fo f)od) ci^cpt, ba§ fl) un§ ein gottiu
(nac^ ait bei t)cibeu) au§ bifci bemutigen bicneiin gemadjt Ijabenn. ©olic^ä 2u
nu |u beftettigcn mnften fl) Ingen braud)en unb bic gcfc^iifft bei) bem l)ai
ba [)in i5icf)en unb tilüingen ba f)l)n fl) nit gef)oit. Sedjt ba-j euangelion, fo
OTntii). i,il)cut gclefcn ift, jcndjt fic^ auff (Jiifti gcbuit unb nit 5}Jaiic. 3llfo fcinb
lugen ^ci tommen, ba§ boä) nit Ije leiben ift.
zu 12 jjaugcä fcmpcr mar. (mat D) u zu löjlS S)eut. 4. C nö abbctij 3)cutero. 4.
ßomebiti? bö9 Bibuar TOat. 2-3 "Jiefß abuttctä. 2. 6or. 4.
14 iioä) fehlt EFGIIIK iai] toffen HI 15 ftattcft EFGHIK in motten EFGHI
maö^cft Ä gefegt H IT \t gcBuvt EFGIIIK IS TOunc^en D ly loöacn DEFGHIK
20 bicmutigcn EFGII 21 fd^tifft B^ 22 gebore -D fo fehlt HI
5ir. 4« [». ©eplcmbet] 315
3cf) lafe lüol ,5Ü bnS man fl) cve, aber alfti bcvö fl) bic fdjiiffl lüt ,51t
IiifjL'ii moifjcii. ,^Meiu bic epiftel ()at man niid) ouff fi) ticjocicii, bic bod)
aEaiii aiiff bic gottlidjc luci§f)ait gect, \vdd)t 6l)i-iftiiy ift: bei tft üoi bcr
Hielt nc^iH'fjt, in luelicfjcti alle bint^ gefdjaffcii fcinb. 3)a3 man fl) nutt ,^icf)C
s aiit bic miitcv gotcö, ba§ ift Ijc geutjlid) lugen unb lefteinng gottcs, bcr()atbcit
Irolt id) ba§ man jr feft ll)gcn liefe, bann c§ ift nic^tä in bev fdjvifft bav=
Pon, baö man alicv bie )d;vifft baf)in .^ieljen )uil ba fl) nid;t fjin gcljoit, ba§
ift nit fein. ?llfü ift nun hcis ber cift abbnid; unnb fc^abe, haä man mit
bev tieffen ccr bev müttcr gottö (Sljrifti eer unb erfautiiife gcfd)lucdjt ()at, fo
10 lüii bodj bon 6t)rifto ßl)riftcn f)oiffcn, ba» tuir an jm aEain f)angen fotten
unnb foUen gotcä finbev unb cibcn fein, unnb fo feinb \mx gleid) alö bil alö
bie niritei gote« fclbö unb fein "JJuuie fd)>V)cftcv unnb bvubev. ounft gcfdjidjt
ain abbrudj bem '^oiligcn blüt S'^efu ßtjtifti, bann burdj i)a§ blüt feinb luir
all jümal gerainigt bon fünbcn unb gcfe|!t in bic t)imelifd;en guttev. 3ft
/ ft) (vor bic)] jt) mir A man A'IVA'II gcjt^vifft A J/2 ut scriptura suo loco inaneat,
iieque mendacij iiota iiuuatiir. Cq '2 maäj XIV XII bic Ijcütig epiftcl ^'1 bod)] ba A
3 gotlic^en A 4 burdj lucl(^cn A bing] creatur A jic^e] jcücf)! XIV XII 5 Ije 9eii^=
tid)! oigcnttid) ain ,1 nienim meudacium Oj 6 gcidfirifft XIV X^II 7 jic^cn loit| >i)it
beulen, luibcr jrcn redeten ticrflanb A 8 ift baä nu XI \' XII 8ji) mit bcr iw gcjdjlocdjt I)üt]
bic hailigcn jo ijeäi tjcüt Im pvrtjfct, unb fdjnjcd^t barbnrd) bic crtontnnfi Cljrifti A 10 »on
(S^rifto fehlt A ^cljffcn djriften XIV XII 11 unnb (cur ^0) fehlt A fo] otfo XIV XII
gleiiäö fouil A 12 felfier A 13 S^efu] »nb le^bcn A bas feinb A 14 all jümal] atlc A
15 ^ia id) la§ luol l^lo baä man fl) el)r, bD(^ alfo ha^ bic, bic fb el)icn,
bie gefdjvifftt nit ijc lugen mad}en. ®ic epiftel tjaben fl) and) anff '•JJlavinm
äogcun, tüclic^e bod; aKcin auff bie ctüigc Uieif3l)eitt bie (Sf)iiftu§ bft gett), ber
tior bcr tüclt ift unb in Inelidjen atte bing gemacht feinbt. S)üf' nu folic^f)
gebogen Irirt auff bie mntcr gottefi, ift ic lugen unb leftvnng gotteä, Xtr
30 :^alben inolt i^ ha§ man ir feft ligen liefj, tnan in ber gefc^rifftt ift nid)^
barlion. Sßarlid^ c-3 ift nit fein, baö fb bie gefdjvifft ba f)in ljiel)eu ba fb
nit l)iu gel)ort. 3llfo ift baä nu ber crft abbnidj unnb fdjab, ba§ burdj
bie tieffe el)r bcr mutter gote§ bie e'^r unb crtentnuS Gljrifti gefd)h)cd)tt bft»
fo tnbr bod) Uonn 6l)rifto c^riften genent Uierben, bay Joir an im allein
25 l)angen foÜen unb feine linbcr unb erben fein, unb in bcm feinb luir gleich
alf» fil alfi bie muter gottef' felbft unnb feinb 'JJtarie brubcr unb fc^tnefter.
iSuft gcf(^il)t ein abpruc^ bcm l)cilgcn blut 3f)cfu ßfjrifti, toan burc^ ba§
blutt feinb tot^t oltjumall gereinigt üon funben unb gefegt b'i bk l)erlic^c
zu 15 gcctcfi. 4. gcctefi. 24. C zu •23,24 attebitc ab |)et. 6faie 51 21t 26 mater
mca eft ffllat. 12
17 eluigcn EFGHIK 18 burc^ Wcti^e C 23 ertantnug EFO crloniug n cr=
fantnig / er!antnl)§ K 24 c^riftcn] ßüriftcn II Efiriflcn / 26 fein K 27 gefd^id^t
DFFOBIIi
31f) *45ii'bifllHi bcö 3Ql)rcs 1522
bt'iii dlfo, l'o ii'i)ii luiv ja ijlcidj ali l)ailif\ aU fl), aba ha-i fl) aiii gioffcic
gnnb [)at, baö ift itit nu^ irctii lu-vbiciift (^c[d;cf)Cii, foiibcr nufe gotcä bavnu
ijcvlui-jfnit. Tiinu tuiv üiibcit in lüt alle t^otcö muttcv fein, fiiiift ift fl) iiu§
flleid), fo liuVl burcl) baö blut (L^l)i-ifti ^ii öiiabeii foiiimcii aU luiv. '^[Ifo
tüiibcu jr UHU felbci eniicffen, lote lueit Joir [tvecfen foKen bie ecr bcr l)ailigcn, s
lunnlid) bas loir l^f)vifto faincii aHn-iid) tfjfin. S'aS gcfi^id^t benn, fo 'mh
aiuiemcn fein bint nnb leDbcn nnb fcljcn nmifcr i)cxi} aUain barauff unb auff
tainen anbeten Tjailigeu. Tarnmb crc bie tniitev gotteä alfo ferne, ba§ bu
anff jr nid)t bteibeft, fonbev ,y°i flott tringcft unb bo bein l)erl^ aufffc|eft unb
P()viftum nit auf? bcin mittel ftelleft unb luiffeft, bai tuiv in bem alt jumal i»
';m-23, s.iOvubei' unub fdjlueftern feinb, tuie er felbö f|)rii|t 'iä) tüirb bevtünbigen beinen
nanien meinen Bn'ibern'.
S)ef annbev fdjab bei ba folget an^ bei ticffen eer bcr muter goteä,
/ ja fehlt A olä] jo ^1 2 noii suo merito Oq ivcm cl)8encu uctbicnft All
gcicfjelöc'i /f/'^« ^ 3 ia] Ije .4 fehlt XIV XII 4 gtcii^, bnb ift gtcicö (o .1 gjtifti
muijcu jü XIV xri 2lI(o] fo A 5 ermcffen] xiiäölcn A t! loineii] nit -1 fo] locn
Xll'XII 7 tcljbcn] criicem C'/ bnnjccc Ijcr^cii Unb ttoft barauff .1 .S' bie Hinter
gotte§ atfo] fl), fo A fcrr XIV XII Sj'J iie in e;i snidum sistas 'Vy ;* tteibeftj riicft A
3U gott] bnrd) fl) juni tron .1 bo bciii ()crlj aufffc^eft uiib fehlt A 10 ftcUeft] ftoffeft ,1
miffcfl feldt A bcni aU jümal] St)rifto imb burd) ßtiriftiim aUc .1 11 fc^locfttr XIV XII
luie] bicWcil XIV XII er feI6ä] ßl)riftn3 -1 lljlS fagt, Jiorrotio nomen tuiini fratrifins
mciä .K. Ser XIV XII 11 luirb] luit A am Bande : Psal. xxi. XII 13 aug bcr] jü A
ticffen] immodica Cq ercn A
guttcr. %\i bem alfo, fo fein toir ia gletcf) als "heilig al§ fl), 2l6cr baö fl)
cljii grofere gnab ()at, baS Ijft nitt (xu^ l)rcn berbienft gcfc^cl)cn, funnber aus u
tiarml)crlnfet)t tjotteS. '^aw ioir tunbcn ia nit aEc bie leiblich muter gottefi
fein, fünft ift fl) unfi gleid), fo luol burd) bafi Hut Pr)riftt ju gnaben fommcn
alj) mir. ".Jltfo funbt ir nu fclbs ermefjen, loic tneit inir ftrefen foßen bie
er ber ^eitgen, 9k'mlic§ ha^ Joir ß^rifto !etnen aBVi'in^ tünb. S)af) gcfd;id)t
ban, fo tuir anuemmen fein Blut nnb leiben unb fctienn unfcr f)erlj allein 20
auff hüi unb fuft auff teineu t)citigeu. S)arum el)r bie muter gottes alfo
ferr, ha^ bu nit an tr bleifiift, funber |u got tringift unb ba l)in bein ^cr^
allein fetiift unb ia L^f)riftum nit an?:, bem mittel [telft, funber tuiffift has,
*i. 22, 23 lüir in bem aütaumal trüber unb f($tnefter feinb, als er felbs fpridjt '3i'c^
loirb üertunbigen, € batter, beinen namnten meinen Brubcrun.' 25
2)er anber fd^ab ber bo bolgt auS foldjcr tieffcr cljr ber muttcr
zu löjie Sauit at»)oc. 1. Siuifiö 1 gor. 12 1. gor' 12. C zu IS Oc;^ peccaucrfit
So. .3 -5. zu, -JOjäl gunbonientü aliub .1. ßorT. 3. zu 24 ^ifal 21. IJC'D
14 fo fehlt D 15 baä] beä D jrcm GIIIK uerbinft C 18 mir] mir CEFGIIIK
VJ i'^ficn EFGHK f^ün / 21 gutteä B^ 23 fefetcft GH loiffct E 24 Wir in bem
fehlt K in bcn B'^ fctitocftcrn fein EFGHIK 25 Irljebcrn GII
<)h. 48 [8. September] 3I7
bev nefd)ic()t beii (^l)viftcii, biv? mnn bic aiiiv'ii aiiff[)i'bt in bcii fiiincl unb ain
flcplcv mnriji't unb licvc^iffet uiibcv bcin bcr l)aiUc]cn bie l)tc iciub aiiff cvbeii.
3'cf) Devbciit biv iiicfjt fl) jficeren, akv bnniiodjt luolt iil) ba§ ba nin iinbcv=
fd)aib Uier, bn-ä bit Uiijjtcft tiicld;c biv (^cbottcn fcinb 311 ccvcn. !3)Qnn bic
t)Qiliflcn bic Hon bifcm leben genommen fciub, bev ift bir taincr ,5iiccvcn
flcbottcn, abev bic ^ic fcinb, bic fcinb bir geboten ^iieevcn, bie (ebenbigen
6l)vi[ten im tcbcn, bic ba bic redeten ()ailigen feinb Inie ipantuS jagt .j. ab
Simo. ü. 'Die älUtUnn fol auffgenomnicn luerbcn, fo \\) Ir. iav alt ift unb itim. r.,9j.
atn& manne» iocib gclucfen nnb ains gnttcn gevudjty unb ivc tinb lool anff=
gebogen unb bic ben f)niligcn jvc fufe geioafd^en'. ©e^ct ^ie nennet fanct
^l'auluci bic l)ailigen bie fvummen djviften, bic t)ic auff erben leben, ben luil
got boy man cre tt;u, baii \v'ü er and) anfeljcn tnic er fagt ^JJiat. i'i'l)- 'loa'? •i'.'.nn). 25,40
/ man bic] f>) irc A nuPcfien A in ben] ßcn -YIV Ä'II ■> tnaci^en A öev'
geffen -1 iinbev bcni] bicwcil XIV XII bie bo tjlje XIV XII feinb ielj »n§ nuff .1
auff erben frldt XIV XII 3 bir fehlt Ä flj] bie XIV XII fehlt A bannodjt fehlt A
\ä)\ gern .1 J/ß Equidem de obseriuintia istorum sanctoruni , qui uitu; liulns labiilani
iani desaltariiiit, 11c iierbum quidem scriptura liabet. Cq ö ^oiliflcn ol-ä 9Jiaria, !pcter,
5paul !c. \o »on A ber] bo XIV XII r>!(i bir gor feiner ge6otte XIV XII n bie ^ie]
luclc^c Ijie auff erben A 7 int leSen] ^tje »ff erben XIV XII iefherea anra apnd nos
uescenles Oj 7'S j. ab Simo. B. fehlt A 7 (im Hunde: Ecr der lebendigen beyllyen. XII
S/9 9Jlä foü ein Wittreen uffnemen bie cin§ XIV XII s außgenomnien .1 9 gelucfen ift, 6nb ein
gut gefa^rc^ 5otl unb irc tinber XIV XII Kl unb] ^att XIV ^ot XII ^abt. ©ed^t XIV XII
5ie] bie -1 fanct fehlt A 11 bic tiniligen bic frnmmen c^riften] ^aitigen A off cvbcn
bije -\7I'A7/ leben rebtic^ unb tugcntfoni, ben .1 bcnc XIV XII ]2 cre tt)!!] fot ecr
i)ün XIV x/r
gotte§, gcfdjid)t ben armen tnrftigcn (?f)riften, baf» man bic äugen anff Ijept
in l)imc( unb mad;t ein gros gcptcrr unb berneben tDl)rbt Devgcffcn ber
15 f)cl)lgenn, bie t)ie feiubtt auff ertreirfjt. 3d} l'crbentt bir uitt fl)c Im el)reu,
aber bcunodj Uiolttt l)d) baö tjljerinn ein unnbcrfdjeljb Incre, baä bu loljffift
iüclic^e bir gepotten feinb |e e'^rcn. Dan bie ^eilgcn bie aug bifen leben
genommen fcinnb, bl)ft bu ntt an^ gebott fd)u(big olfo Ijc crf)en, bic aber ()ic
fcljnb, fenb bir gebotten cjc erljen: hap feinb bic (ebebigen armen djriften, Don
an ben 5paulu§ fc^reibt t^u Üimo., Inie bie l)ciligen be()crbergt foUen »»erben nub i.^im. 5, 10
in irc fü§ gctiiafd;en. Scd;t f)ie nent fanctns 'ipautnä fromm d;riftenn bpe
l^eilgen ^ie auff bcm ertrid) Inoncnt, bcu Uni got baä man in er ant()u,
zu 18J20 2)atc clecmo Su' .11. j 12- @i ^oftiicio T Simo .-5.
14 barneben DEFGHIK 15 fünb III ftjnb K nlxe\.)ä) C crtriiS EF erbtridö OIIK
erbtrei^ / ir> bnnnocöt EFOIK bannoc^ II loljjftift P.^ UJljffeft V 17 biejem 67 bijem
B^EFOIIK Iil fenb] ftjnb '' feinb DEFdlllK 3(i ben| bem F fc^retjbt .j. Simo. ».
SEBie K (jn fehlt III 21 fnnct EF ©annt '/ Sant III 22 ^ie] bie ()l)c I< bcm
fejilt EFXUIIK erbtreieö I wonen DIIIK ba§J be§ ///
318 ^Ptcbtgten be§ 3n()te§ 1522
jv bcm miiiftcii auü bcn meinen tt)on l)abt, baB ^a6t jr mir geifjon', Onb ba§
v.'ut. 1«, 9 feinb mä) btc freünb, bie toiv unn§ bon bem iingcved^ten 5]kmmon machen
joEcn. Sie fclfiigen fol man eren, bcn armen [tcüv tl)iin mit gut, bie
unttiiffenben leren bie UHui)ait. 2)ifee ecr fjat man auffgeljaben unnb nibcr
ge)c()lageit mit bem geBlerr unb cer bcr :§ailigen bie oben im :^imel feinb, o
baö man foüil ürdjen nnb attar gcftifft t)at, unb locnn mang bei) bcm liec^t
anfic()t, fo fcinb cö eben bie babon un§ nict^tä gebotten i[t. S)a ift fant
$peter ain ftird} gcbalut, I)ic fönt 5paul unb ift ba'^in fommen, bog fd^ier
QÜe toimfct mit ür^cn befe|t feinb. Sßa§ bürffen fl) bcr? ©ef)et mit bem
gut [)ctt man manchen armen jungtfratDcn fünben anP)eIffcn, ha§ ift nun lo
aÜc» nad) blibcn mit ber unnotüdjen erc unb bienft bcr fjailigen. 3)erf)alben
1 bem] ben XIV XII ben fehlt ÄIV 2 unn§ fehlt XIV XII oon] »or A
imicdjtcn A 314 eten, bie uniuiffenben teren bie tnar^ait, bcn ormen fteür t^nn itiitt onfetm
gut jc. 2ic Cd- -1 4 man] mon eljcn A J/.5 »ffgeftefit mit bem XIV XII siiblatus est, et in
eins locum insaiii Ijoatus, et sanctonim, qui in coelniii subiiccti sunt, uencratio inclucta est. C'q
5 geblcvr iinb cer] §oi^auff()cicn unfcr lietien ftaluen unb A bie oben] böte XH' XII jetnb
fehlt XIV XII ß mon§] man fljc XIV XII 7 bie, bo nit Bon ift gebotten. So A7I'.\7/
de quibus uc .npiculus quidem in diuinis prieceptis e.xtat Cq S fivdje geboWc, bo jonct
XIV XII i'ant !ßaut] »nfet lieben fraWen -1 8/y ift fixier bo^in tommen, baä oüe A
8 am. Rande: Kirche gebew XII i) fl) bcr] fl)c§ XIV XII ©e^et ba, mit A 70 manchem
oi-men menufd^en A manchen) möge XIV XII arme XIV XII ougfjelffen] »ßberatten
XIV XII i_? unnotUc^en] onorbentic^en ^ fehlt XIV XII Sanctorura intenipestiuo cultu t'y
D!(itti).2s,4ofoIi(f)f' Uiil er auä) an fc^cn alf" er fpri(^t 'ha?^ h t^an 1)abd einem unbev
bifen meinen gcringftcn briibern, bau tjapt ir mir ti)an\
sut.10,9 Unnb ba§ fiub and) btc freunb, bie tüir un§ madjen f ollen oon
bcm fd)al£t)afftigen gut. S)ifc foH man erf)cn, bm armen ftcur tt)iin mit is
jcitlidjcm gut, bie on tncifcn leren bie h)art)et)t. S)ife e^r ift bis [)cr fd^ier
ganti nibcr gelegen burd) ba-i geplerr unb c'^r bcr f)ei(gen, fo man in, bie
^nn got rautoen, ^ic alfo manigf altig cfjr betoifeu l^at mit ftifftung ber
firdjen, cappetten, altarien, mcfjen 3C. Unb fo man bif3 alle» bei) bctn Iicd}t
anficht, fo ift eben gar !el)n geBott unf) barbon gegeben. §ic [)at fant ^ikx, 20
bort fönt ^^auL ein ürdjen, unb ift bo ^in fommen, ba§ fd)icr aU toindel
mit finden befc^t feinb. äBa§ borffen boc^ bif^er l)eufcr bie r}ciligen im
t)imcl ? Se(^t mit bifcm gut f)ct man manche armen iunffrauUicn in
f)ei(gen dicken ftanbt berfefien, manchen !naben tju c^ren gcljolfcn, bo fuft
zu 12 Ob' »ni 2)lat. 25 3Jlot. 15. C zu 14J16 fjacite Boii§ Suce. IG Srange cjurien
efoie 58 zu 1SJJ9 Ueri oboroto ^ofiä. i zu 20 Ue que cbifica ffllatt. 23.
14 feinb DEFGIIIK 16 anWelifen C c^r] tere / fdjict fehlt EFGIIIK
IT tijx] ber II fehlt I in] benen K IS rufjen O trnmen ß tmurten B'^EFGH traüwcn /
rünjcn A' 19 oltarien fehlt D altario / 9Utaren K 20 anfed^t B fo ift bis gegeben
fehlt I) gebe A' 22 bürffen EFGIIIK 5el)ier D 2.3 managet EFGHI orme iiintf-
fratne C 24 moni^em JS^EFGI manäii IIK
9Jt. 48 [8. ©cptfinbcrl 319
Ocrfieüt id) iiidjt bne; man fl) crc, aber bnuiuHijt Uni idj baS bii bcti iinnbcv'
fd}aib mad)eft, hau bii iiicer tl)üft, toaim bii ciiiicm nviiieii man 311 fcincv
iiaiung ()ilftft bann bnä bii ain giilbtnc fird) baiitcft. \!Ufo luiit aud) 90t
tidjten, \vann \vix tommcn iiiinb Ijabcn bcn avmcn nid)t'3 giitä tfjon: (äl) id;
5 ()ab ain tird)en gcbatut. C got Unc ain giofe lo(^ ()at) ic^ in bcn l)imel
gemadjt. 3)a luivt got jagen: tucv ()at bid}y gctjalffen^ ba luivt cv fugen:
mein giitt bnndcn, fo Inivt got anttunrten : fo bunrft c§ mid^ nit gut. ©0
Uiirt bcv ocvlorn f)abcn aüen feinen foften, alte fein mn unb .jiiücifidjt.
£el)ct, bavnmb fd)ait man ja >uol bie ecr bev l)üiligcn, bic ba leben Hon ben,
10 bie tob feinb, geleid^ \v\e ebcl geftain unb ()ol^, nnb lernet, baä nton meev
1 \ä)% XIV Xn bog bu f>)c cereft, o6cr XIV Xfl mit XIV XTI i/i' bic ünbcric^eib
mod)teft XIV XII 2 man feh/t XH'XIICij 3 ^ilfift mit aiiiem giilbin, bafi A btt§|
locft XIV XII bu otten ^ailigen ain A firdjcn Boloeft XIV XII golt aiitö XIV XII
4 f ornmcn] ad iliuimim tribunal statiiti Cj bem armen XIV XII gij] bn Wirt ber fagen A
'l'uni ita lios puigabiiims: Eia Cq .5 titele gcfciiWcn XIV XII gefiaH)! 2C. A gebatoe XIV
11 gemadjt] inilii lioc opcre l'eci? Crj deus cciisuria uoce ita te compellabit Cij ba) So
XII' All 7 es] ha; miga; Cj e§ mii^] mid)g A ©0] ba A S aüe fein foft XI\' XII
Bnb alle fein jüucific^t A 9 ja] »je A 9/70 benc bie bo tob XIVXII
ijuxcn nnb bnben, bieben nnb fd^eld an§ Sorben feinb. Söie fc^on i)att [lä)
hierin bev enget fatane auffgemuljt unnb unbcv bem fd)cl)n, ber e()ve gotteö
unb feiner lieben fjeilgen gefc^afft |ebanlnen grof.je ftifft unb tl)um, bic
iljunb luorbeu feinb grofe fd;antl)enfer (id) ^et fd)ier anberS geretl)) tvic luol
15 teiber auf' gottes ongnnben ir !ronierel) fo offentlid) ift, bau man an fefen
fid^t ob e» mulnerä t)eufer feinb. 9Ju ijft bic l)ilff ber lebetigen Ijeilgen gar
^erniber gelegt burc§ foUc^ on notlid^ etjr ber geftorbnen. S<^ t)iip folc^e
bicnft on notig, )xian fi fein nit geboten. S)ar bei toil id) biv (toie offt
genielt ift) nit berbieten ir etjr, 5lber id; inoltt gern, bu nicrttift bifcn unbcr=
20 fc^eib: tuen bu einem armen |u ber narung ^ilffft, fo bicnft lüorüd) mel^r
bau ob bin ein gulbinc üxä) batutift. 5tlfo Irirbt e§ aud) gott urtailen, @o
toir tummcn luerben unb l)abcn bcn armen nid)tj gut^ tl)an: @l) ic^ l)ab
ein üofter, ein ftifft, ein fird) lafen bauloen. D got, Inie ein gro§ lod^ l)ab
id) in ben l^imel gemadjt. £)a hjirt ber ^cr fprec^cn: Sßer ^ot ef» biä) gct)aifen?
zu 11 SJlifericoxbiä 00(0 nö focrift ofce .6. zu 13 SEtonffigurat 2. ßoti. 11. (II. feh/t li)
2. ßor. II. C zu 15 (Sj (gt D) fructit otlbor 9Kat. 12 zu 19 @t fepatoiietiä |)ietc. 1."^
zu 31 %mplü bei 1 Sor. 3. z .6. (9- D) 1 60t 3 et 9. D zu 23 9Jon facietiä (facie D)
finguli 2)eut. 12 2)eut. 12. C
11 biet EFGHIK 12 %hxt.m EFGH @ot:^an§ K 13 ftifftüg K unb tftum]
unb t^ün F äfi t^ün GIII fehlt K 14 anbetft K 15 h fehlt D Itemetet) C tromereij /
ir, mii[(ei§ FI feinb] fen D 17 evnibex KFGIIIK fotie^S / «evffortnen / IH »nnetig F
feinb EFGHIK 19 meväeft DF 20 einen armen D bienft] buftu /> uorbienftn C
»erbienft A' 21 bareeft nillK 22 niäik] nidftt // tt)Hn // tfjon f get^on K
23 iixäien HI 24 tjji iiä)] hiä)^ FK
320 «Ptcbigteit bei 3n^te§ 1522
ücrbicnt, luaiiu iiuiii bni avmni niii iiii'i^'i' flitzt i^'i"" ^ic" 'jaincieii f)iinbcvt.
S)a§ biiiidt uii?> IUI fmnbb fein, baö iiinct)ct ba§ mon 311 ticff in bie
iinerlaiibtlidjcii ccv bcv l)ailt(^cn ncnittcii ift. Tanimti mü^ man lenicit iiub
treiben, fü \inxt ci Uuil abfallen.
3a fpvcd)en fl): fcinb bod; uit Ijailgen erfd^inen, Inie fant Sauventiu§ 5
mit bem roft, bcv l)at bcn teiifel 3evtvetten, Une man prcbi(\t ,51°! '•JJievfpuvci
Don ainem l'ifdjoff, lucldjeS fünb, fo anff bie Inag gelegt Hon beut teüfel, feine
fliitc Wtxä lueit übevluogen. 3)a folt fant Soven^ mit ainem fcld), üon bem
gemelten bifc^off jm (gegeben, cvfd)inen fein nnb ben anff bie toag geloorffen,
bamit bie gütten luevd bie biifcu übevlnegcn f)aben. Sold} gebid)t, tvintm 10
; ncrbiciit] t^iit A bem atme Ä'IV 2 iinl nit] nij nitien A 213 gcvatten ift in
bie «norbi'iilidle eet bcv ^ailigcn A 3i4 treljbeit 6nb lernen -1 6 bet ben teufet t)at über--
lounbcn .1 SBIetipuvg -1 SJiot^enbevä AVFX// Ö/7 de Episcopo quopiani Moisenbeigensi Cj
7 ain long A S übcvreegen -1 f nnrctinS -V7T' XII fetc^] gulbin tetc^ -1 9 gegeben, jm
evidjiiiiie XIV XII in iibevlvjogt XIV übetloäge XII trniim -1 t'abulamenta Alciiioi
Apologis naiiiora Cq
Uiivt ber fpied}cn: ^')\m\ gut gcbuncfen, ®ot ober toirbt antlnortcnn : 5lein,
Cö bnndt mid; nit gntt. @o tuirt ber Uerloren fjaben aüen feinen foften, aK
fein mit, orbeit nnnb Ijiiberfidjt. @cd}t, bnriim fd;eibt mann ia luol bie
el)r bereu [jeilgen, bie nad^ leben, bon ber, bie geftorbcn feinb, atf) ebel geftein
iinb f)olt5 nnb lernet, bafi Inir mer bcrbicncn, fo luir einem armen ein gulbin 15
geben ban einem geftorben I)iinbcrt. 0 baö bnndt nn§ nu fremb fein, madjt
nidjl; anberö bcn hivi man t)n bie on erientlid)e el)r ber l)eilgen gcratten ift.
Sarnm muf' C6 gelernt tmb tribcn incrben mitt ber ^eilgen gefdjvifft, fo tntrt
c;^ hjol feibf) abfallen.
%a fprcd;en fl): el) feinb bod) fil ^ciligcnn erfd)inen, toie fatict 20
Sorenii mit bem rofd^t, ber l)att ben teuffeil |crtretten, oly hav. geprebigct
iuirtt Im S?amberg boun taifcr .öeinrit^, Uielid^eS fnubt bou bem teufel auff
bie long Unirben gelegt nnb über luegten gar lucit bie guten luerrt, ber boc^
fo fl)l firc^eu nnb flofter gebaulren l)at. S)o lam Soren^ iinb toarff einen
tcld;, bcn ,'öeinrid; in ßorcnlien er Ijat lafen mad^en, ^u ben gutten Uierden : 25
alfo niad)t bifer leid; ^einridjen feiig. D bu feiiger feldj, ber beiner fil t)et.
Äu 11 l.Sor. 3. C_ zu 13 3n itta bie jibiit oe§ p\a. 45._ r« in Qui out 1. 6or. 3
SU IT Straf 50 1. Gor. 2 öi§ pXät Wat. 15 zu 21 9tb fabulaä 1. Sio 4 2. Sio. 4. C zu 23
Uaniloqui Site .1. zu 26 »eatuS 1)oput9 p\al 43.
11 bmim F 12 oUe fcljne tofte C 13 ia fehlt EFOBIK 14 naä)] no$ FGHIK
bie fehlt ß>> fein F 15 einen armen C 16 bon| ben C geftorbnen CFFI nu
fehlt D IT ben] boft EFI1I Dnertoutti^c EFGIIIK IS muf] nutjien J/I Wirt]
mir III 20 fein / fant CDFGUIK 21 roft C'DEFGEIK 22 »on fant Jaifer Ü
24 llufter F jant torenfe D 25 fiat] ftet EF ftett 0 26 ^eljnrid^ HI felid^ X>
felif^er D
mx. 48 [8. ©e))tcmkrl 321
imb luflcn muifeii fl} f)üiu, bie bic lr)at()ait nidjt \vblku f)ineii, id) l)alt c§
jci) Dil ci' bcr tciiicl c\c\vc\]t bann fant Coteiilj.
Snrumb fcljct i'iidj iüx, baö bcv tcüfcl eüd} iiit mit foldjen jablcn
betviege unb üerfi'ire. 2)a müfjt jv nun fclbft ridjten, bann jr t)abt tain gebot,
r. ba'S man foü fird)cn baiilucii, aber ben armen jfi()clffeii ift eiid) gcbottcii,
unb bay fciub bic ficünb, luic (51)viftn« fagt , bie uns? nemcn in bie eiuigen «"i. lo, a
tjütten. o^LMU üon bev ()ailigen jnngtfvamcn ^JJiarie im ©alüe, luas bo loovt
jeiub bic mau ix .jiilegt 'bifj gegrüßt ain füuigin bei barml)crl^igtait, Hufcr
leben, linfer füffigtait unb nnfcr boffunug'. v>ft baS uit ^üöil? luev luil ha-i
10 Uerautlüurtcu, ba-? fl) uufcr leben, barmljcrtjigtait unub fiijfigfait fein fol, fo
7 motten ()6vcn| onitcmcn luoüen -1 ftoOcii luuUcii ()DVcn -V/r Ml J SaiivctiiiS AVI' A7/
.■; btr tcüfcl I jt)c .\7r,\7/ 31-1 foldjcm offciifpit ücvfi'iTC A 4 bctrifgcti obev uerfi'uen
.\7 r A7/ J/5 !i"C neiip iioii seniel |ii:i'CPiitimi est Cij ,j jft IjClffen, boS ift Und .\ I \' \ 1 1
II unb] bnii .1 licmtnl tjclffcn .1 T V'erlite iios iam ;u\ siuictil.'>iin;im uiigiiieni '7 uoii
bcr] (ompt mm (fumpt nun X/J) uff bic .\'/\' All wn bcv Ijniügen junfllfranjcn] fp and) »on ^-1
'■Maxia .\l\'XII 7;8 im Ins .liilcflt] »on bot mou alfo im Snlue fingt A 7 am
Hunde: Uas Saluc legiiia. A7/ N bu tiiniflin A7r,Vy/ i; Icien tmb fuffifltüit A
Aiiiiou lia;c eiicuiiii;! iniiiiciillca? Ti/ 3ft bot uit .1 10 baä] baä mon bcv miitcv gotä julcgt,
ba§ A lc6cn, fi'ijfigfcit, bavmljovijigtcit .\IV.\II uilu iiostra, diilceilo et spesV Cy
©ed^t ju, folid)e falfd)e trem unb liegen mufen bic l)6vcu, bie bie Uuirl)cit
nit mellen l)oicu, \^A) ()att e« fei fitmer ber fdjliuulj tenffel gelneft bann
fant iiüvent}.
2)rum fedjt eud) für, baf) cudj folid) fabcl nit betriegen unb Herfuvven,
15 S)a muft ir un fclbft rid)tcu: 3v l)npt ic fcinu gebot !ird)en Ise banluen,
feld}, me-5 geUmnb ,]c mad;cn k. fnuber ben armen Iju Ijclffen ift end; geboten,
unb büy feinb bic frcuubt, al'3 C^t)riftug fpric^t, bie nuf) iuerbcn nemmeu in
bic cluigen f)utten. Tafi loir nu (jaben Hertafeu bcu millen unb ba« gebot liut. ic 9
gottcy, fo feinb mir and; üon got Dcilafen unb l)abcn uuy gcljangeu au
i" ounbtigc bing uub feinb tje lengcr ie mer Dom fd)bffcr ^n bie crcatnr fommen
unb l)abcu gar nad; bi crcatnr Iju einem got uub fd)offer gemad)t. 5cd}t
nu loay ba§ für Inortt feinb, bie mir bcr beiligen iuufralueu ^JJiavic ^,u legen
im falnc regina. ÜBcr iuil baf» DcrantUinvten ba-J fl) nufer leben, uufer troft,
unfer füfljfeitt fein fol, fo f^ fid^ boc^ laft benngen, ba-5 fic ein armes gefefj
zu 15 !pto6nte fpuji 1. ioa 4. zu h in taicv lucc.lfi. Sncc .10. (J r.ii 18 Quia
bfvclin ^iere. 19. zti -JS 690 fü Uia. 3ol)«i"ii§ -H. 3ol)onnii .14. C
11 folliJ) fotfd) tröm «nb liegen (liigen O/l) EFOlf foüicf) fatfdj ttom »nb lüge / fotd)
falfc^ trcüm on lügen ä treiim (' lügen '' 12 h)5Ucn FllHIK 14 boiumi h'.l'UUI K
fnblen KFGllK foicln / /J felbä C IS unb bn§l bn§ III be§ A' 19 fo fehl/ IHK
feinb] fcnb D -JO bing /'eli/i IHK fein 7 fct)&()ffer CDKFiHII l)n bie] ju b' ''
bie HI »ff bie A' 2/ itaf)e K fd^opffcv <!l)KFllHIK gemacht fehU D -J' fuv] uov /
fein I> ^eiligen fehll K innafrnmen dÜEFGHIK 24 ftjeffljgtait Oll Ijenl)egen (HI
Sutftet§ aOBerte. X, 3 21
322 *}.U-cbigteii bc§ 3nl)vc-:ä 1522
fi) firf) bnd) In&t c-^ciiuflni, biiS fl) niii nvms flcfcfj feli? 3)a§ flcBet fiiicit man
bind; bic gnulicn luelt iiiib k\]k{ (\voJ5 glocteii bav3u. ^2Ufo ift c» Qud) mit
bem Sicflina cdi, ba§ ift aiicf) nid^t ieffer, bo man fl) ain titnigin be§
f)immcly nennet, ;^^ft ba? nit ain nncvc ß^rifto gctfjon, ba§ man ainev
cveatuv .^flieget ba§ allain gott getnirt? s
^Davumb Ia§ man öon ben nnneijc^ampten tüorten. @crn h)iü id^ fl)
l)abeii, ba-3 fl) fiiv niid; bitte, aber ba§ fl) fol mein troft nnb leben fetjn, ba^
mil id) nid)t, nnb bcin gebet ift mir gleid) ala lieb al§ jrs. 3Bie fo? bann
Uicnn bn glanbeft, ba§ 6t)tiftnu gleid^ al§ lool in bir al§ in h tnonet, !anft
bn mir gleid^ als liml Ijelffen al§ fl). Sarnmb Ijalt mnn bic eev bei lieben lo
bailigen, aly Wix ainanbev fdjulbig fein jüeeren al§ goteä finb, aber bannod}t
bao man fid; t)i'it Hoi ben ,^men fd)aben, bay man 6f)riftnm nic^t bcvbnnd'el,
toffe ben ja nnfev leben unnb troft fein nnb cre fl) alfo, baä bn Ije e!^er
1 arm XIV XII gcfeg] organou C'y 2 gö^ XII bar^ü 9to|fc gtocfe A 3 bo]
ban ba§ ©atuc bovin .1 (»)] bic muin gotl A 3j4 ber fjimet btrtjfet .4 .5 am Hunde:
]{egina ecli A7/ 4 man bog einer XIV XII 5 juleget] süaiflct .1 ba§ isaä) allein
A7I'A/7 quie Dei sunt, eiqui soli cöpetunt? Cq gebiitt] jiiftenbig ift A jugeftört Bnb gcfiiirt
A7T'AT/ « ®avuml6 his Worten feldt Cq 8 gleich fo lie6 A 9 gtaubcft, \o Wonet ber
6f)riftn§ glcii^ fo mol in bir, ber in jr leljt «nb «onet, barnmb fanft A 9110 Woneft fo (onftn
A7I'A7/ 10 q,Uiä) fo »ot -1 35arum6| Ser^olben A II wie Wir A oinonbcr
fehlt A tinber A 12113 »erfinfter, anb laffc A 13 [a laffj ben »nfer A7T'A77 tjc
cljer] tje lieficr .1 Sit ec A7J'A77
fei)'? foHd) gebet fingt mann burd; bic ganzen luelt unb leut groS glodfen
bar|n. 35er gleichen ift ef) mit bem SHegina celi, toclid^ef' nit befev ift, bo is
man fl) ein fungin be§ f)imel§ nent. ^ft baf) nit ein on el)r G^rifto getl)on,
bof' einer creatnr Inirt Ijn gelegt ba>3 ollein got gebirt?
S)arum laft öon folc^en ongefi^irften inorten. @ern loil i(^ fie f)aben
"bal^ fl) fnr mid^ bit, 3lber baf» fi mein troft unb leben fei) loil ic^ nit, nnnb
bein gebet ift mir glei(^ aly lieb alä ha^ ir. SBie fo? äßen bn glaubft 20
ha^ 6^i-iftu§ gleich al§ h)ol in bir al§ in ir hjont, fanftu mir al§ tool
^elffen al§ fl). 5Druni l)ült bn bie er ber lieben l)eilgen gleich ber, mit
Ineldjer luir ann anbern fc^ulbig feinb %x\ c^renn. 6iner fol ben anbern
e^ren al§ gotte§ ünb. §nten euc^ uor ben l^lt)ecn fd^abenn: bcrbundclt mir
ß^riftum nit, 2a§ ben unfern troft unb leben fein, @^r ÜJfariom unb bie --b
zu 16 ©loria mcom (Sfai 42 (24 Z>) 3o§anni§ .14. ßfo 24 D zu 20 Sllanfionem
aput ioö. 14. zu 23 Cmnta cum eo. Si^o. S.
14 fotdö§ e fottljc^eS am fota§e§ EFK IG tonigin C timigin DGIK fiingin EFB
17 gefcört 0 gebütt DEFGUIK 20 Sßaft OJfIK 21 wonc in bir aU in jr K
Wone FFG 22 bnrtimt EFOIilK lic6 7 23 ann anbern] et)n§ bal anber O ain
(eljn //) anber EFdll einanber IK 24 jWetjcn K oerbrndelt f-w] H »erbriictelt / 25 fiaffet
EFOniK
9Jr. 48 [8. September] 323
t)iinbcvt pfcnnif^ f)icf)cv c^cbcft beu tebenbicjen, tuo bit bovt t)tn atn fliOft.
Saun bii luivft nit Innbampt, limnn bii fltcicf) bcv miittcv flottc-j iiimmcv toiii
erc antf)iift , ja Ivaiin bii fllcid; iiininiev an fl) gobeiicfft. Vlbcv l)ie luaiui bii
bic öeiiaumpft, fo loirft bit öcvbompt, bann ^ie t)aft bii aiii flcOot, bort ha)!
•'• bii fain-l Sa muft bit bidj f)eriiubev lucrffcii iinb laflcii: mein (ii'lu'v lirfiber,
bit bift iiu'iii bviibev, aber baimodjt fol id) iiiid) iiiibcv bid) bvaitteii, bann
hu bift mccv bann id). 5llfo folt man bie ()ailigen im [)imc( and) gctjaltcn
T)abcn, al-i ncmüd} für gote-J ünbcr nnb nnfer idjuicitern iinnb brnber, )o
lucre bic fdjrifft blibcn, 9hin aber jeinb bic (cid^tfcrtigcn gaift ,\iigcfaUcn nnb
10 f)abcn embor gejelicn itnnb fl) ganlj ,51t apgütter gcmad}t. äßcrcn fl) ober
(?l)riftlidje Ijcrljcn gclucfjt, bic beii glauben gefdjincrft nnb gcfnlct Ijettcn, fo
Ijcttcu fl) atfo gejagt: )il)c id; [)ab aineii tanif mit bir, atnen glanbcn, aincn
/ pfcmüiig -t iiuiimius CV ^iefjcv] büfjcv -A7 T' batjor ^V// Wo] ntn.XIVXJ/ bott'
t)i)cn -V// ain "^in -I einen .\IV XII gt^ff' -V/C fddt XII ■> bit n gleicf) uicmcvmcv
XJV XII gtcic^] (cf)on .1 •" nnt^fift] t^fift -I nimmev] nicf)t -t nicmcrmer XIV XII
bendfeft XIV XII 4 »evboni|)t] »erjaunipt A ain] gotcä 1 " mcer] piitstantior ('<j
aui) im f)imc( XIVXII s imjcr fe/dt XIV XII fdjtuofter XIV XII '.1 jc^rifft in
irem rechten «crftnnb tliten -I gcjc^rifft XIV XII 6li6cn| inuiolat.-i mansissct Vq gaifter
äiigefaven A 10 cmbor] «ff XIVXII fl)] bie Ijoitigcn A nnmiiio eos dens feoeniiif, (''/
opgottei:] götteven XIVXII 11 gefütct] empfiiuben A
anbrcn ()ci(gen, baS bii l)icf)cr einen lebetigcnn l)ci(gcn fjnnbcrtt Pfennig gcbift,
tuo blo bort l)in bcn geftorbnen einen gibft. S)u luirft nit bcrbamptt, ob
bit gteid) ^Jlarie nnnb allen l)eiligcn fein foldjc cfjr antt)nft, ia nnb ob bit
fd)on nimmer an fl) gcbed;tift. IHbcr l)l)c lücn bn bl) Ickttgcn bcrfanmft,
Umrlid; fo luirft bn Ucrbampt, limnn t)ic l)aft bn ba-J gebot, bort l)aftit fein«.
■Öic miift bUi bid) unberlrerffen nnb fprct^en: ^3Jiein lieber firitbcr, bu bift
mein bruber, aber benitod; fol id) iitid) iinbcr bid) breiten, hau bn bift mer
bau id). 5llfo folt man aud) bic tjcilgen im Ijimcl geljaltcn l)aben, alö ncm=
liil) für finber gottcS, für unfer brnber nnb fd)löefter, fo lucr bie gefd)rifft
btl)ben : 5htn aber fcinb bie leid)tfertigen geift l^u gefallen unnb fjaben aiiff=
gcfcl)cn unb bei) bem bolcf folid) gotter ober goi^en anff gerid)t. 3Bo ba ein
CS^riftlid) l)ert^ iücr gelueft, baö bcn glauben ()ct gefd)incftt nnb gcfiVlet, ba?
^et alfo gefegt: ©id^ ic^ liab mit famt bir ein [)crn got, Pf)riftum, ein
zu 17 3tc malcbicti 93lat 25 Wat. 25. C zu 20 Sebit ei§ 3oan. 1. @ut fpiritu?
(Scctefi. 39. zu 20 Un9 bc9 gpfief: 4. ep^e. 4. C
;.? nnbcrn EF ^ic^cr] licBer VIIJK clinem CJK ainen FGII Pfenning CF.FIK
Pfenning (l pfenljng // 14 Wo] ban (' ben] bent (Uli be FK einem B gifift] gefieft K
15 30 06 K IT loivbft FFO toivt // 71» bennoc^tt KFCK bennoc^et II bennodit /
Peveiten I'>T> fcevaiten /'/7'Y/ tu'teljtten Hl K bon] man FFail IK 22 teiicfjtfcvtigen EFUII
geift fdili r> 22j2:i Ijaben nit aiiffgefetjen C 24 gePeft /' gffiitet] empfunben EFGHK
entpjnnben / 2.5 ©Ijtie idj mit fnmpt biv ^oPen ein K ^ab fehl/ III
21*
324 ^Ucbigteii be§ 3nl)rc§ ir)22
tit)vi[tiiiii, biiriimb miift bii mein bviibev fein. 9iiiii Inil icf) bid) für gotes
fiiib IjoUen unb iiiid) bir iinbcr bie fi'ife legen, ba§ miifien jl) Uiiberumb t^un,
bann Uninn jl) tieiit anff erben giengeii, |o Unirben fi) fo l)offcvtig nitt fein,
fl) tmtiben fic^ wir nnb aincm l)ebcn unber bie fn^ legen unb für ainen
f)errn l)atten, bnnimb baS 6{)rtftn§ in im§ lüonet. 3)ann olfo Ijat 6f)riftu§ s
i'iK. 22, 2(! and) nn§ iieliolt)en: 'iner Doran geen Jnil, bcr fol ciin fned;t fein bcr anbcrn".
S)fl-J l)at er felb§ getl)ün, ift nnber feinen jnngcrn Ijergnngcn, jn ju tifc^
gebient, cingefdjendt, brot nnff gelegt, bie fufe geUmfc^en unb fl) für ^errn
gegolten, bann fl) Umren goteö finber. ^a er l)at fid) nod) für ben geringftcn
»;atiiMi,ugcad)t, Itiie er fagt '•JJiat. yj, Don >t)annc bem tnnffcr 'ber ber geringft ift im lo
reid) ber l)imcl, ber ift groffer bann er\ Sllfo l)ntt er nn§ allen jümal
gebient unb ift unfer fned^t getoeßt, l)at fein blut unb flaifd) für nn§ geben
3 §eut] noi^ l^eüt A77 non pudore proliiberentur, quin Cg f^e nic§t |o XII l^od^fettig
.\IVXTI mii fehlt XII J aincm tjcbcn] »jebctmon A'/FA'// l) am Rande : Us.lt. k\. XII
7 Jel6ä aud) gct^on XIV n aud^ fctfiä get^oii XII get^on] crfütt ^ ift] ^at A S ein-
gcjd&cntttl eis ä cyathis i'uit Vq getucfc^en A7)'A7/ .') vingftcn A'/T'A'/7 10 gcac^t]
gcmoi^t A Qui miuor est Cq 11 aÜ^umal A 12 flatfcf)] corpus Cq
glauben unnb einen tauff, barum ift nott ba§ bu mein bruber ober fd^lüefter
fel)ft. 315""'^ *oil id) bid) für ein fljnb gotte§ t)alten unnb mid) unber bein
fufj legen, §er toiberum müften fl) aud^ mir tnn, bau inan fi l)ent anff i-,
erben giengen, fo Unirben fi fo [)od)fertig nit fein, fl) Imirben fid) mir, bir
unb allen gelaubigen unber bie fi'ifi legen unnb für ein l)ern l)alten, beS'^alb
siif.sa.zr.bag 6l)riftU'3 in un§ tnonet. Sllfo t)at unnfi and) (Sl)riftu5 befolcn: 'Sßer
Ooran gen loit, ber fol ein Inec^t ber anbren fein'. ©olid)f' l)at er oud) felbf)
gctl)on, ift unber feinen iungern umbl)er gangen, in 3U tifd) gebient, ein -m
gefd)endt, brot auff gelegt, ba^ lied)t |)u^t, bie fnfj getoafc^enn unnb fl) fla-
uem gel)alten, man fl) Iraren gotteä finber. 3a er ^att fid) aud) für ben
TCattiMi.iigcringften gead)tt, alö er fprid^t im cuangelion bon 3ol)anne bem taufer 'ber
ber geringft ift l)m reid) ber l)imel, ift grofer hciw bifer'. 3llfo l)att er unn»
aUenliumal gebienbt, l)ft unfer !ued)t geloeft, Ijat fein blut unb fleifd§ bar^u -'■
für un?' gegeben unb unfer fiinbt auff fic^ gelegt unb fid) ganl^ unb gar bar
geben tju unferm bienft. ^^llfo folt c» aud^ fein unber uuö 6 Triften, baf> ein
i^lid)cr ben anbern d)riften für fein l)ern ^ielt unb in auc^ alfo ert)ete.
zu IS ©ubiccti inuice Gp^e. 5 (ä^i^e. .5. G zu IS 6t ^afiitouit 3oan. i: zu 19
Dui moior Suce .22 £ucc .22. C zu L'l qui mai 9]tat. 1 1 zu 26 3!ö »cni 9)lnt. 20
zu 28 3^tciä (SPccatä D) noftta gfaie 53
IS einen] einem Ji^ eine 7;t)C' oinem F lit ttjen /' HJ fo (vor Wiuben^ fehlt D
t)offettig Kl'GHIK mir] mit li^ 17 gelouliigen] 6^riftgtau6igcn A' ber Ijalben ('
J9 anbern /f'-B 20 in] ^o C äO/2/ IjngcfcfjcntJt A' ä; geputjet 75 gctiiitjt A' fi'ifj] gcfüß OA'
gefcfe I 22 »ocren / 23 im] in B^l) Kuangelio (' 23124 tauffer, ber geringft im I>
24 bcr fehlt L'b geringft] gcift B gaift EFG gcljft Hl 2r, ant{umal EFdIIlK 2fl fidj]
ft) KFO ihe // 2S tjcttic^er FFriJI iicgticfjcr IK
"Jir. 4ö [8. Si'ptcuibi'tl 325
ittib iiiifcr füiib aiiff fiifj iykc\t iiiib nlfo iicbiciit. 'ÜH)o foU cö niid) fein, bnö
aiii ijcbci bell aiibcrn ül)viftcii l)ielt fiii; fein f)cia'ii iiiib cict jii.
©cf)ct, ba l)abt ix nun bic cit bcr mütcr gote», bnä flj fd) aiii foiibcv^
Itdj gotä finb, fclj Begabt ober begnabet bor aüeii Itetbera unb looöen ftj aiid)
s fjoilfeii aiit gitebigc fmUieii. 3n ^'i-' eeve luüfreii linv fl) feljen, ba fl) got f)iii
gefcljt l)at, aber ba-J \mx fl) UidHeit madjeii ,511 aiiiev abgottiii, boy liuVlIeii U'iv
ntd^t tf)un: für ain fihfpredjcrin luoUeii inir fi) md)t i)aben, für ain für=
tnttcrtn »luiüeit luir fl) ()atieii Jvie bie attbevu l)ailigen. -Ihni ()alicn fl) fiie
gefeljt über alle tor ber eiigel unb l)aben jreiii lieben finb ain unere tl)on
10 unb abbrnd). Saö ift nnredjt unb id) I)alt, limnu fl} nodj auff erben gicng,
baij fl) tonrb bliit liminen, barumb Infe man fl) in irer billii^en ere blel)ben
unb I)alt fl) für gote-j finb unb fel)e mer auf bie bie ba l)ic leben, lauff
2 et Iiouore sese mutuo pnisequereiitur Ci/ 3 qutid I)ei fiü.a sit, singularitei- de-
lecta C'ij 4 "ücgoBt ober feldt A luctjticil X IV XII ■ilö Vulumus ei etiam tilulum gra-
tiiisip (loiniiiic trilniere, nee iimiilere liuiKirciii, quo eä Deus dignatus est. (,'ij 5 fvah) XIV XII
6 atigotttn] dcam quaiidam et eidolum Oj 9 d^or XIV XII Kl m ein oIJBruc^ XIV XII
uiited^t] impietas Cq 1> mn] me XII
©cd)t, "ta l)abt ir uu bic el)r ber ninter gottc», bafi fi) fei) ein
fonberlid) gottei ünb, fei) begabt ober begnab Hör aVitn Iceiberu, irir lüotten
15 fl) nud) t)eifen ein gnebige franlnen. 3" ^'fc cf)r Ineüeu luir fl) felien, in bie
fl) got T)in gefeljt l)at, 9l6er baS Inir fl) Iju einer gotin {^a ab gutin) mad)en
foltcn, loie mnud) uub Pfaffen fnrgebcn, baf) Inellen luir gar nid)t tun. I^ux ein
für fpred)ern tüetlcn Irir fl) uit t)aben, ^ux ein fnrbittern liieüen Inir fi l)aben
alfi auc^ bie anbren Ijeilgen. 5hi t)nben fl) ^Jtariam gefeljt über aE tor ber
20 enget neben irn fon unfern f)ern, bar burd; ireni lieben finb cl)n on cl)r unb
abprud) ift gefd^ef)en. Sa» l)ft gro§ onrec^t unb \ä) \-)ali, luenn fl) noc^ auff
erben gieug, h(x?i fl) lourbc bhit Iveincn foId)er onerlidjer <A]X fjalbcn, fo auf)
fabcl prebigen ejcmpel i'on bem Polt ir Inirbt angetf)on. "Earum lafj mon
fl) in ir biHic^cn el)r bleiben unb l)aU fl) für gote§ Ixnb, io für gotc§ muter,
25 lobe got in ir, al§ fl) and) fctbs getf)on ()at im ÜJlagnifieat, Hub fed) icbcr=
man lucr auff bie t)cilgen bie f)ie bei un§ leben, lanff uit t)in unb l)er als
zu 16J1T 3n falue regiiia Slbuoca ^a6em9 i 3oä. 2 zu 19 3febit a bejtriä ajlavci Ulli
(^Jkttci »ttimi D) zu 23 9ion tnboclaä 2. Si. f 2« 25 gt (ctm nomen Cucc.l:
J4 finbt gotteä / Jj fraloc C i>\\n B^ Wihilm CDEFGIIIK 16 ^iit fekll C
feu fehlt T goten B^ oSgotün CDEFGIIIK 17 wötten DEFGHIK ITjlS %ux
ein /e/ii< HIK 18 futi))tccöcrin C fürftirc^erin EFGII iDÖÜcnn DEFGHIK fic gar
nit A' fürWtcrin EFGIK wöttcnn DEFGHIK U» a\f fehlt C 21 groffen H
tDon FGHI 22 auf] aiiffeit IIK aug^in / 23 ön cjempet C ejem^iEtn EFGHIK
tojjcn /// 20,26 icbcrnianj mau B 26 unb fehlt III
326 *|trcbigtcii bei 3al)ie'j 1522
nid;! l)iii uub l)cv uuiUcii ,ymi ©limmcntal, ,511V '^Mj, fonber lauft '"^ "0^)=
liauxxn l)aiife bcv bciii tniff, uiiub \ma bii boit l)iii geben tuoltft, bnä
gib f)ief)er.
STnc' ift gefugt luni bcr cve bcr (jailigcu. ^Jhiit Jüöücii )mx üoii bem
euaiigclio anä) aiii UKiiig fageit, bns ift Don bev gcbnvt SDcfu 6f)nfti. ©0 5
l)ebt 'OJiatlicii-j fein Cyiinngdium an, hau ift bic lunrcb, baiinn bcfdjlciift er
toaö ei im finn Ijntt, 'Jk-mlid) Don oi'i» (.'»Ijvifto 3iifd)veiben, uiinb laut nlfo:
TO.nii).i,itf.'T)a§ hüd) be§ gefdjicdjtö :^vefu (S^rifti, bca fnnä S)nlnb iinb '3lbro()nm' k.
3ln bem jelt ci fjer jiij. glib bon ^^Ibvaljnm nii bif] niif (5f)riftum nnb taitet
bie in bveljevlal) ftud, alä in jiiii. cilibattcv, j:iiii. Älniiig nnb jiiij. dürften, 10
SB. ninb fagt alfo: '5lbrat)am jcügt Sfaac, Sfaac jcügt ^acob' nnb baö fiiit ci
nlfo l)iu bifj nuff Sofcttl), ba toent er bie jnngcn unb fagt nit: Zso']cpi] aeügt
23. 16 (Sl)viftnin, fonbei- '.oni-'ob jeiigt Sofcpl), ber ain man Waa lUaric balum geboin
ift 3efu§ (5l)viftur.
1 3111:1 ©titnmcntnt, Jltv 'Jlid)| ad Mai-iam Ereniitaiiani, ad Mariam apud Quevcum etc. Cq
gvimtat .1 311 bcr ßljcf) XIV ju bcr Gljcf) k. -V/f in§] in bciuS A'I[ 2 bort I)iii] in
illas luigas Cq 4j5 Ad ultimum, ex Euaiigeliu etiam cariitiiu rjua'dain deliljahimus Cq
4 ift] Je^ A »on bem] Dorn Ä 5 35efu fehlt A 6 icic^tcuft] 6ci(^rci6t A 7 iu
U\ä)xc\'bc XIV All S jc. fehlt XIV XII Cq lOJU brel)!icf)cii tünig Unb fürftcn, »on
(Oft XII) Slfira^ant on Sife uff Sauib bcn tünig, Don Souib Uff Seconiam bcn fürftcn. unb jagt
XIV XII hl tredecira Ueges et l'riiicipes, al) Abrahame usque ad Dauidem Kegem. A Dauide
usque ad lecouiam Priucipem, sie dicens; Cq 11 fürtet XIV XII 12 alfo fehlt A
ia fehlt XIVXII 14 lesus ille, qui dicitur Christus. Cq
infi ©rimental, gen Ctingen, gen ©infibel, gen 3ld) :c: lauff in beinc§ ncdjftcn n
naä) pauvn tjanS bcr bcin notturfftig ift, nnb iDafi bn bort f)tn Herberen nnb
geben Unit, ba§ gib l)ie l)er. 2)aS ift gefagt bon ber ct)r ber lieben l)cilgcn.
51n luollen lutr bon bem euangelion nnd) ein Inenig fagcn, ha§
ift lion ber geburtt S'efii Pljrifti. ?llfo l)ept 'DJlattljenö fein euangelion an
unnb bif,5 ift bie Uorreb, bartn er befc^lcnft fel)n fnrncmmen toaS er im fl)n -m
matte. i.ifl.ljat, nemlidj ^u fd^rel)ben bon ;3efn Gtjrifto, unb laut alfo: 'S)a§ bnd) bon ber
gcburt ^efu 6l)rifti, ber ba ift ein fon Sabib, be§ fon§ ?lbral)am' 3C.
3n bem ticlt er Iicr i'JEEij glib bon 2lbral)am an bifj anff 6l)riftum
unb teilt folic^f' in trcl}erlel) ftud, ali in erti netter, in Innig iinnb in
fürftcn, unnb fagt olfo: '3lbraf)am l)at geborn ^'iaac, Sfocc |eud^t 3acob' "
nnb ba§ fürt er alfo Ijin bifj anff vsoffpf)' ^'^ >Dcnt er bic luingen ober
Maitij. 1, IC febernn nnb fagt nit: vU^fepl) 6t)riftnm, fnnber '^acob Sof^P^, ber ein man
toa% 5Jlarie barbon geborn ift 3iefu§ ß^rtftug'.
zu 15 Uenite ob me oninc§ 9Jlat. 11
15 ©rimtal EFOIIIK ßtingcn EFGIIIK ainfibetn ECU ßinfljbctn K IS (Snon^
gclio C 21 bütfj bcr EFGIIIK 22 ift fehlt B^ fonä] |uun F it. fehlt GllIK
23 xxxij D 24 trc^ertc^] bte^ EFGIIIK 25 äcüflt EFGIIIK 26 olfo fehlt EFGHIK
27 ^o\cpi) acügt ß^riftunt K 28 bouon. EEG
Vit. IS |s. Si'pii'iiilH'vl 327
Snm elften ift biiis an bcv frfjnui ß()vifti l)ii; jnmcid'en, bau n bnvinn
an.jotflt Dici tueibcv bic bn faft berüdjtig fein, als 2f)amai-, iliatfjaD, 5)hit()
nnb ^cvfaOoc, nnb ipridjt V^Anbaö ]m},t ^^U)avC'3 nnnb ^'^arnm Hon bcr 'Il)amaf/J)i'<ttr,. 1,3
baDon liJ3 föene. mMn- ^hmi bev aiarfjab ^i-Mi"-' •)■ ""^ -^'i- l'^'" ^i-'i-' -'i»*') lifjj.'ofTi-'e.ntf.
5 9{iitf) uUi. boii bcr 58cvfa6ce .ij. 3{cguin .jii. 3)te biev vcdjtfcitigcn loeibcv, a!€nm.Mj(t.;
als luaö Sara, Sfebccca, 2ia unb ilJadjrf, bcr ift flcldjluiflen. Tamit I)at fiii) '■^■''''
nun \Mcroiti)nuty fapatgt, luaruiiib bas gcjdjct^cn fei): ba§ ift baritmb
ßcfdjctjen, ba§ fi) fünber gducfet fein, ba'^ 6f)rtftu§ aud) in bcm groffcn
i^cfd)lcd}t [)ot lüüßcn geborn Incrbcn, ba l)iu-cn unb biVbcn inn fcinb, baniit
lu er an^aigt \va-j lieb er 311 ben fiinbern trcgt. Saun rcdjtc t)ailigfait, ije
I)ailiger fl; ift, Ijc na()er flj fid) jii ben fünbcrn madjt. S)a§ ift nun bas er
fid) fdjled^t unb flidjt mitten in ba§ gefd)lcd^t ber fünber unnb fdjeuiet fid) jr
gar nit, ja er lafet fl) fingen auf bem altar. Sßann er ain p()arifeer luer
1 tjk fehlt XIV Xn 1I2 am Jtandc: fier berüchtig weyber in der linie Christi -V//
2 rüii^tia ^ ^aiiai XIVXIIOj 3 Bethsabee tVy mi> \px\ä)i fehlt V'j ^axäXIVXII
4 Sa^afi XIV XII 4/5 De Rutil, ulti. Cq !(^§ tAima XIV XII 5 Bethsabee CV/ Sic]
bcr XU rccfjtfetligen] riiiJjtiaen A XIV iBotrüc^tigcn XII 5/6 IvciBcr ftccn ba jluijcfjcii
bell tüniäft unb bev itommen weiter, oI§ A li Cio fehlt A 6jT Quod cur t'actn sit, Ilierony-
inuü mire se torsit. Cq 7 gefo^fiatgt XIV XII 8 fünberin A peccatrices tVy in bem] im .1
y lamilia . . . qua; peccatis operta esset, et infamia laboraret Cq innen A 11 na()cr|
mccr A l> fleucht A flidt XIV XII impliouit Cq 16e|$cmpt .V/7 jr] jrer A 13 nit]
nidjtä .1 imü generatiöis sua; catalogo eos inscribi patitur, et passiiii in templis decautari. Üq
tafet iflc in iein regifter, »nb lagt XIV XII ex] eg XIV Xir
{Jjum erftcn ift "^tc Ijc mcrden, ba§ Waitl}m^j an ber fd)nur
i:. (5()rifti an|eud;t .4. luetjber loclidjc faft berud;tig feiub, ncmlid) Samar, ^fad^ab,
aiutt) unb S^erfabe, nnnb fpric^t '^iiba^ ^tuä)t 5pf)are§ unb ^nwin bon Maim. i, 3
Samar. Sarbonn Iif3 gcnefiä am .38. SBon ber 9{ad)ab lif) Sofue am 2 J^™';,";«'^^^,,^
unb (>, 58on ber 9iutt) lifi 9iutf) am Ict^ften, bon Söerfabee am .2. rcgum itnf"^'i,t'\^;,,„..
12 capitel. 2)er fier rechtfertigen luel)bern, al§ ba »uaren ©ara, iKebcca, Sia '2,24
20 unb 9{ad)el, bcr ift gcfd^toigen. 2)a mit f)at fl) nu .s'iieronimuö fat; palget,
hjarum ba§ gefd)c()en fei). '3)af' ift barum gcfd)cl)en baf» ft) fünber gOueft
feinb, baf) 6()riftu§ auc^ in bifcm grofjcn gef(^Icd)t ^att bellen geborn
Ujerbcn, ba ^üren unnb buben in feinb, ba mit er an |eigt Inaf' liebe er ^u
ben funbcru tregt. 2)an rechte l)eilig!cit, ic l)cilgcr ft) ift, ic ne[)cr fi fic^ iu
2-, ben funbernn mac^tt. 2)aä ift nu ba§ er fid) fd)lcd)t unb flitzt mitten in ba§
gefd)le($t ber fünber unb fc^emt fic^ ir gar nic^t, 3a er laft f^ in fein
regifter unb laft fl) gefungen hjcrben auff bcm altar. Sßan ßl)riftu§ ein
zu 25 9Jon Bcni üocare 5}latt. 9.
15 l3txiä)iii F w Sclii^aU O fecuatc C jcügt EFGHIK 17 iamtx B^
Souon EFGHIK 18 Scttifaliec '.' imj am C fehlt K i'J lueljticr C lüliO tcficccaUia,
un Sio^ocl D 20 tcc§cl II^ |^] \iä) CK 22 mütn D WoUc EFGHIK 26 fid& fehlt H
328 t>Vfbifllcit bc-3 3flI)ti'-3 1522
odtiefet, fo tjctt a fid) iiit faft bcv gcnnupt, jn fi) ()cttcu Hov jm ftinctcn
muffen unb er T)et bic luifcn i^evümpfft. ©nS ift mm fiefcf}cf)eu baö (5()viftu'3
iiii,5al)i\t, hai ev ben aiiiteii fünberu fo f)oIb fei), bau ba§ gclöiffeu fid; oitff
Iime an jn nnnb fag: 3ld) 61)riftu§ ift atn folc^ mau ber fic^ bcv fünbci
nid)t fdjempt, ja ev fürt flj in fein rcgiftcv. S^tiiit min ba§ ber f)err t^ie, fo :.
füllen luir and; nienumt l)evad)ten, bann fuuft t)et er inol bie frommen
crbcren liiel)l)er fünncn auljaigen al§ ©aram k. 5Iun iüann aincr Ijct liipUeu
bie imr ,^eiteu tierad^ten, fo l)ct got gefagt: troli, lafj mir ft) jufribcn, ic^ luit
fl) bringen 3Ü ben eren ba bie frommen nic^t l)in kommen foUen. ©ctjet bic
I)Q6eu l)inbennad; groffe !|}atriard)eu geborn, bie fommen in bie linien ßfjrifti 10
nnnb tuerben fein grofjmnttern, ba§ Unr nun fageu muffen: gnab fralu
9Jad)aIi, gnab frotu 9{utl), bie lüir muffen gleidj aU luol ben 6f)riftnm l)ahcn
aU fl). 3)ic Üiuf^ tDO§ ain Tjaibin bon bcm gcfd)Ied)t Woab, nod) tt)ct fr
gott bic crc, ba§ er fl) in fein gcfc^ted^t nam, bas ber ^h'oplict ain groffcn
1 ber fehlt XIV XII 3 onjaljäte A 3l4 auff toiic A uffidn XIV XII 5 bc--
fd)cnit)t XII feinem A 6 foficn tuit] (ot§ A 7 evBaicn A erSeren XII an^oigcu]
calalcigo suu infulcii-e Oj tc] Slefieccam, Siont «nb SJoc^et A'/I'A// utpute Saraiti, Keljeccam,
Li.iin et Kachel C/j aincr] t)cntant A <j ju eren A benc ccren A71',Y7/ JO linen XfV
II grogmutcr XIV XII J1J12 Vti salufandiB iam iiül)is siiit liis titulis: Uumiiia lialial),
l)..niiiia Kutli C'y 12 aiatjal) XIV XII bie] ban A7FA'// eiiim Cq aU] ]o A
Vi »on bem] liom tünig A am Rande: Kuth die heydin. XII
Vdarifcir Incr gelceft, er tner Hon bifem gefd)led)t gcf(ot)cun baä im bic fdjuc^ is
entfallen luercn, fl)c tjetteu bor im ftinfen mnfen unb er Ijat fein nafcn a^
in gernmpfft. ©olid)§ ober ift gefc^e^en baS in bem C?()riftu§ aui^aigt, loic
er ia bcu armen fuuberu fo I)olb fei, baf) fid) ein i|lid)f' gctinifjcn an in
aufflciu nnb fbrec§: 5ld; 6()riftu§ ift ein folid) man ber fid) ber fnnber nit
fd)emett, ^fi er fiut fl) in fein regtftcr. 21)ut nu baö ber I)err f)ie, fo folleu 20
Uiir ia nicman§ bcrac^ten, bann fuft ^ct er Inol bic frommen crbcren tocibcr
anticigt alf" ©aram ?r. 9hi tuen einer t)et looUcn bife lueiber bor tieitcn ber=
ndjtcn, fo l^ct got gefagt: S)ru|, lof mir fl) IjC fribeu, id) h)it fl) bringen ^u
ben c^rcn "ba bie frommen nid^t I)in tommen foIIeu. ©cc^t, bie !^aben gro§
|:iatviard)en geborn, bie fommen in bie linien (Ff)rifti unub Inerben fein groä 25
muttern, ba§ toir nu fageun mnfen: gnab fraulu 9iad)ab, gnab frauln 9!ntf).
2)ifc ütutt) lüar ein I)eibin bon bem gef(^led)t ^JJioab, nod) bet ir got bie el)r,
SU 15 9?on fü fic £uce .18. äh is Uabam 7 bicam Succ 1.5. zu 21 ©if et cgo tui
ÜJlat. 18 zu 25 Gui (q' D) tcge fectoBa {\tdabo D) SR^o. 9.
15 ^^arifcer Ä 16 cntpfatlen CD emtJfallen EFOIIIK bnb ftet K t)at) tiette C
\)ti EOHI ab] Dor C 18 l)ctticf)§ FGHI tjt^Xxä)?, K gcwiffcn CEFGIIIK gehJtjßen D
an] ouff D in] ^m C i'j oufflein] lein -D 21 nientonfe D nicmont§ FGH n^cmonblä /
crtorn rtetjfern I 22 3Jur G Wann FGffI »cr.ictjttcn / 23 ^et] 5at /// fie
mir C 25 in linien C 25126 groß miiter A' 27 gefc^lcddt] jd^led^t III
?it. 48 [8. ©c^jlcmbcrl 329
t'pnirf) luniii ji miifjt iiindjcii (Sfoic vDj. '0 tjcii iciib uuy bciii Icimü, bciucii^ci. ir„i
f)cvfcf)cr Doli bei ftat bcr luuftiing bi^ ju bcni 6evc\ S1;üu', bann il) Uuillcn
baö SJ^i'tva fd) ain ftat in ber (jaibenfdjaift. Sa Ijat n in ninanbcv flcmifd)!
baö f)aibcnifrf) btnt bcm jübifcf^cn blfit unb in ainanbcr cjcBvadjt. 3)avum6
s boü lüiv )c()en goteu ()nlb ijcgen ben fünbcrn uub bavnacf), baö Unv jni naä)=
bolgcn nnb nn§ ni($t fd^cnipten, fonbev f(ecf}ten nn§ mitten unbcr bic fünbcv
nnb ()c(ffen jn: bariimb feinb l)ie bie Iicrnrf)tigen luetiber angeijaigt.
Stent jv i[t nod) bil tncev getuei3t nnbcr ben Miinigen, bei Umien ain
toit fiomni, al§ SaHib, 3ofia§. (^^edjiaS, nin tail anc^ boß hhhtn nnnb
M ,^lüai ba>j niaift tail, als 5nn(, 3ii-'i-"D&iflnt k. lluinafley UmS ain Boiei t'iinig, •j.söh.si.ig
bei tobt bie ^^.H'opljcten nnb lief] (^-faiam mit bei fegen ent,]>ual) fdjneiben,
baä ei nnd) bie ftat .'picvufalcm cifült mit Blut Biä an bal mant: nod)
miifet ei !^inbennad) in bie linien tommen. 51un fcc§t jv luie ei bie Ijat anff
1 mac^cnl (cfivciticn .1 bcin) ba§ A bcincn] bcincr .-1 2 3l)on A Zion Cq 3 et] fic^
XIV Xn 4 bo§ fioibcuifciö fehlt A 5 gegen bcm fiinbcr X/VXIT erga peccatores C'y
n fdöempten, ^o flicht er »n§ .1 unbct] in A 7 pfiffe»] fjulff A fjülffen XII boi-umti|
bcif.itjalt) A'/l'.V//^ fceriic^tiglcn A'/r S ix] tt ÄIV !» gfec^iaS yl 9//0 ümib bct
metet teljl Jluar XIV XI f pars autem maxima improbi et iiebuloiies Cq 10 .^iero'Ooam
XIV XII (im Rande: Manasses XII 11 tobtet XIV XII mit einet fegen XIV XTI
;2 bie r)e>)ligc ftatt A'/FA7/ iS mußt] loüfdöt A7FA'/J in] jü bnb ift in A7FA7/ tinen vi
bnä ei fi in fein gefd)tec^t nam nnb bei pioljljet Gfoiaf» mnft ein giofen
15 fpiud) üon il madjen am .K). capitel: '0 f)ei fcnb wvi bein lemle, bcinen jci.ie, i
t)cifd3ci Hon bei ftatt bei lunftung Bif,5 Int bem peig Sion', bann flj luetteit
ha^ petia fei) ein ftat bei f)eibenfd}afft. %a Ijat ei in an anbem gentifdjt
ba§ T)eibifdj bliU bem inbifd;cn nnb in an attbci gcBiadjt. Saium baö luii
fct)en gnttey [)tilb gegen bett fnnbein unb baf» tuii im nad) ln)(gcnb nnb unfi
20 nit fdjeiitmcit, funbei f(ed)ten un§ ntitten nnbei bie ftmbei inett IjUi l)elffen:
3)ainm feinb t)ie bife Iieiid)tcn UieiBei angeljeigt.
;^^tem ii tft itoc^ fil mei gelocft nnbei ben funigen, bei >uaa goi
h}eitig fiom, al§ Sianib, 5*ofia§/ 63edjia§, bic anbicn feofj 6n6en unnb ^hjai
be-j maift teil. ^JJtanafeS timS ein bofei !nnig, bei tobt bie piopl)cten unb
25 licä Sffiotn mit bei fegen ant^toel) fd}ucibeit, hai ci aud) bie ftat .s^teinfalem
eifitllet mit l'lutt: nad} ift ei in bie Itjtticnn (?l)iifti iju letjft ein fommen.
zu 19 qui fccit ütrirß 6))]^e. 2 g))'^e. 2. G
15 temtein / 16 motten D toottcn FGIIIK 17 in cinanbet CDK in anainanb'
EFOIII IS fittibnifcö EFO .riel)bnifc6 ^A' tjcljbeniic^ / bcm] ben C in cinanbet
CDHI in ainanbcr EFGK tvac^t EFOIII 19 nodj uotgcnb C naetjnotgen EFGUI
2(1 fiJjömcn n un§] bnb iJ'' 21 ticticfjtcn] fictucfjligc C fccrii^tc /' t'cviicfjtn EFOH
t)etiid)te / wel)6cnn B^ 22 bcr rtaä] tua§ >)t '' tt)a§J luatc EFOIK tucten H 23 bic
anbren] bn onbct EFGIIK »nb anbcrn 7 24 bcä] ba§ D bcr EFGUI ber mercttcljt K
lung IJ 25 entjnjel) C cnljhjat) EEG cntjioel) III enätoel) K 26 naäj] noc^ DEFGHIK
er] l^tx C tinlunicn A'
330 ''l.'tiibiglcii bt'-S SqIjvcö 1522
fid) c^citomnii'ii iiimb jvc fiiub i^cbcdt, ("o tüivt er iiii)l'v fiinb and) bcctcii: bas
ift iiiiii niii cjeiiipcl uiib fatrnmcut, bau fid) 6f)viftuu bei fünbcr fo frcüntlic^
niiiüm).'t.
Tarn bie i-lij. jal ift Uoft gemaiti in bei fd^iifft, aU (5l)iii"tu§ l]at slij.
t(\(\ öcfaft, bie fiiibei öon ^fwcl l)abeii jiij. (eflei obei iai§ getf)ou au% s
Cyiyptcn. ^J}tit bei jal jaigt ei an ba§ ,5Ünemeii ainö 6l)iiftcnlid;en lüeiens,
baiuiul) fel.;t nud) bei (vimngelift Ijie (?f)iiftum auffS enb unb anfang, ba»
bei iiieiinfd) jlij. mal geboin Unit ee ci tompt in Gljiiftum: bei anfang ift in
3lbialiant, bie ,^iniemnng in ;,Maac unb fo foit an, fo lang bife man tommct
in 6l)iiftnm. Xifj ift nnn fiimma fummaium: tuei ba tüit feiig lueiben lu
unb jit (5()iifto !ommen, bei mü^ iwä) iüol iiij. fpiüug tt)ün, fo offt mü%
ci geluiidjcu Uicibcn nnb netu geborn bif^ ei tompt in ß^ljiiftnm, unb als offt
ci aiu mal gebrod;eu ift, fo ift ain glib gegangen, ^i'^cljten tüann ba§
Ircülj fo gro^ ift, al§ tüann bei tob ijn fumpt, !an ci tool buic^ aüc glib
2 frcünttidöcn A 4 trium tesseiadecadum auinerus Oj Uaft] nic(iötig XI V All
Qcfc^iifjt XIV XII scrijjturiE oiipidö quam familiaris est. Cq ijö al§ bis gcfoft fehlt
XII Cij am Bande: Die .xlij. zal. XII 5 ^]xaü, bie tiaitn A castra muueruiit coii-
clainatis iiasis Cq 0 jat fehlt XIV XII 7 aiifjS] aiife A 'J tii^ fo lanß, baä man A
J(> S'ig] ba§ .1 ii 3iucntmbfl)cv^i8 -V/r 12 in] an XI F XII ad Clnistum Cy 13 tt]
atä er ift er ein glib XII ISjM quum crux nimium urit dj
-}ht fcdjt ii Jüic er bie l}at anff fid^ genommen nnb ii funbt gebetft, 5lIfo
tüill ci unfei fnnbt and) bed'en, nnb bifj ift iiu et)n cjempcl nnb faeiamcnt,
baä fid) 6l)riftn§ bei funbei alfo fieuntlid) an nimpt.
9ht bie 42 lial ift gai fil gemein in bei gcfc^iifft, luau bie linbei bon
i^fiael t)aben 42 rel)f3 obci Icgci getfjan, 6l)iiftuö f)att alfo lang gefaft.
■JJiitt bifei luiU tjeud)t ci an ba^i Ijn nemmen el)uc§ d)rifteli(^ tocfcnä, £)arum
fcl3t aud) bei euangelift t)ic ßl)riftum anff be§ enbt unb anfang, ba§ bei
menfd^ 42 mal geboinn Ixnit ef) ei lumpt in (Jf)iiftnm: Sei anfang ift in
21bral)am, bie ^u nemung in ^faac nnb fo furttan, bifj ba» man tumpt in
Gljiiftum. S)if3 ift nu fumma fummaium: bei ba lüil ^u ß^rifto fummen
unb fclig iueiben, bei mufj nod) lüol 42 fprnng tun, fo offt muf' er gcpiod^cn
Ineiben unb ucntü geborn bljf^ ba§ er lumpt in 6l)rtftnm, llnnb alö offt er
ein mal gepioc^en ift, fo offt ift ein glib gegongen. 3" leiten Iren ha^
cien| fo gio§ ift, als Inenn bei tobt Ijen lumpt, fan er »uol burc^ alle glib
icifjen unb mii in einem fpiung |u ßtjiifto Ijelffen, bainm ftet ß()tiftu§
zu 17 9lemo te 3o. 8. zu 2öl27 Slqj fali 3oa. 4. gruccm fuom. ^ttibic Suce .9.
16 btjffcn ni 17 futibcvn D 18 42] ,iluat)bnbBicrfeigiftc / fdjrtefft F 20 a§tifte=
li^cnn C c^riftti^cn ni: et)ii)ftlii^cn FGII ß^tiftcntic^e / 21 fcfet et aud^ K ba§ enb
EFGUIK 22 mal fehlt C e^] er F 26 ba§] bau GH 27 fo] 3Ü / 2'J mit]
tncl^r O einen JJ*'
"Jir. 48 |8. ©eplembet] 331
vciffcii, ba-j Wh in aiiicm Hniuifl 311 G()vifto fpinmcii, iiiib bnnimb ftct
C5l)iiftii» baljiiibcii, buü alle» iiiujj tj^tobt uiib ijcOiüdjcu fein \vivi am alten
5lbani ift.
■•Jinn Don bcv gcbnit folt icf; nncf) fairen, bnö Gfjriftuy Tjic aflein vain
flcboiii ift, tuir alle in fünben Don man nnb luciö, er nllain on ain man
öon aincr jnndfvatücn, baö allain fein gcbnvt vain büb, baä luii alle bnid)
jn toibeiumb geboieu nnb vain lunvben nnb fein vainc geOuvt allain anncmen,
bann alö luenig al» vain jnnctfvaUien tinbcv tragen, fo Joenig feinb and)
vain gelnivt. ^Jhm ift nit meer bann ain raine gcburt nnb ain raincr
mennfd), bcv ift ^fjefn» 6()riftny, ben tuoUen luiv and) annemen nnb iain
anbcrn. i'^iniä.
1 ftct] ftet§ Ä -2 e^tiftuä fehU A isoX)\inU. bann ntüife c-5 odcä flctobt MI Tum
temporis enini omiiia cuiifici et niiiipi nportet O/ baä Ca QÜcä ^1 Ülü loaä am oltcil 'älbant ift
fehlt A tiUtib.^ff TKüxic.XH'A'lI 6' bann] baä ^ Obanulalä.i bau eine,
barunib ift audj allein ein vel)iic XJVXfr UllO uuii igitui- iluntaxat pura uatiuitas et labis
exors liumo CVy toin mciinjdj -1 10 35cfuä fehlt A 11 giniä] Amen Cq fehlt XIV XII
tjnni letften, ha^i aEcf? mnf,5 getot nnb gebrodjen fei)n loay am alten
^^Ibant ift.
9hl bon ber gcbuvt foU tdj oud) fagen, baä 6f)viftns fjie allein vcin
15 getuivn ift, loiv all in fiinben bon mann nnb Ineib, el)r aüein on einem man
bnn einer Sii'iffranluen, ba-? allein fein gebnrt rein bleib, bar Juir allein bnrd)
in luibernni gebovn nnb rein lucrben unb fein vctnn gcburt aEein an ncmmcn,
2^'an alfi luenig alf' veinc 3i"iffvanlücn finber tragen, fo toenig feinb and)
reine gebnrt. 5iu ift nitt mer ben einef» bare ift and) allein ein reine gebnrt
20 unnb ein reiner menfrf), bcr ift 3iefii» 6l)riftu», htw tooUen toir andj an
nemmen nnb !el)nen anbren. 5PJJ16 51.
211 18 9!ouum ctcauit §ictc. 31
li ^uni] ^u BC 310 !> 3U EFGIIIK 15 Bon fehlt III on] «on Olli einen DK
16 bar] ba§ CDEFOIIIK 18 al§ jniincffronjcn finben ifijnber IK) tragen FOIII n> ben]
bau EFGIIIK eincf] eljne OK bare] bammb (7v bas EFGHI
332 ^Jtcbigtcit bco 3(iT)tEä 1522
49 14. Seplemfect 1522
Sermon Doit bcu .s>ci(tumcn.
(lo. ©omitag und) Iviiütatiö)
I!r»anniniM. 13. i?ot't <^it. JE>cntf|cfoft.
(£*
'ß lüir jfim Gniniigclio gvciffcn, »ULiÜcn tniv niii trenig fjanbclit Hom
t)dittigeii feft bc§ l)al)ligcn Cicüli, umfi bcä tuidcn bay aiii gvoffcr
nii)ß{)raiidj tum bcm liatligcn cveüli cntipningen tft. 5JJan fjatBt bau fcft bic
cit)rf)uiig bcu liningcn cvcüli unb tft bal)eer !ommeit, boa bev !ctfci: .^cvacliuu s
btiy Prciil! in feinem ^Nnncr ffitt, ba er bcn füng aü% ^n\xa übcxtüanh unb
mit groffem tu-ndfit f)l)n f)nl)m jodj Unb ben fljg bem tjniligcn CH'ciil! 3üf(^vl)6,
bevf)aI6en ba§ fcft alfo cingefe^t tft Inorben. 9lun hJte jr toi^t ba§ in QÜen
ftiiclfcn bie got nngeen t)ntmcr|ü bev fio^e getft X]at toeüm got nnt^ inneren
unb nnd) nod) tl)fin, biis nt^§ ift ©0 gro^ bcm tciifel, f)at eS auc^ lüeüen 1»
mä) tf)iiu nnb bic leüt nlfo t)on bem redeten rteeg jie'^en aiiff miprnuc^ unb
nan-finit, bfi-ä fef)cn iinr an fct)ncm Ijailigcn creü^, anä) an feinen licBcn
I)ailigcn, ja auc^ an feinem r)ül)Iigen nanten, Itjic jr bann lüißt baj nni got
geboten fjat bic fjailigcn 311 eeren, i>a tjatt un§ bcr teüffel ain gcpicrr gemacht
unb bie äugen etitpor gefiaben, ha^ totr auff bie tobten gefallen fein uitb ir,
f)aben ber Icbenbigen üergeffen. 9hin IncEcn luiv 311m crften anfcfjcu bie mife=
luTüd) bic barauß evfolgt fcinb, bavnad) ancf) ain luentjg Don bem vedjten
brauet} fagen.
3Ü1U erften: (5riftu§ fiat fein cveü^ getragen, ba§ ift baS .s5oI|i, barauff
er geftorben ift für all unfer fünb. 2)ay crcütj ba§ er getragen t)at, ba§ ift ju
un§ nit bcfoII)cn 311 tragen, c§ Inirt auc^ ntt groffc belonung Tjabcn, fo nian^
iBiottf,. 1C.34 gicidj tregt, fonber unfcr crcü|, Uiic er felber fogt 'IßM^. rtij. 'Sßcr mir tnit
nacfjfolgcn, bcr fel)c bau er fein crciilj auff fijd) uem unb folge mir nac^\
S)arumb ift ba§ ber crft ini^braud}, ba-3 man bem t)Dl| Sa got angef)angen
I)at, fiird^cn ftl)fft, Sßie bann al[)l)c bas ft^fft auff bie bürneu fron geftifft 05
1 515cntecoft BCD $entccofte§ EFO üe sancta crvce Mait. Luth. sermo, Iiabitus Doini-
iiici 13. a ti-initatis die Euägelion scribitur hncx 10. his iieiOiis: Beati oculi qui uiileruut, quse
uos uidetis etc. Cj lj2 Stm .XIII. Sonntag nadf| bcm ocf|tftc bcr 55fingftE. ßuägctium Succ .j.
©ctig jcinb bic augcn, bic ba fc^e iai ir fct)cnt .ic. SOr »nb ce luir All 2 ^anbtcn £G XII
3 am Rande: Sjö bcm fcft bcr er^cSüg be§ crcütjä (crcu^ F creü^eS A'fl). EF XII 3j4 peruitiosus
abusus Cfi 6 (jaiiljcr U )]anier CDEFG XII tünig BCDEFG XII 7 groffer BCDEFO
Bracht] triuinphn C(j jfi fd^reilj EF ju fc^reljti ff XII 9 nad^ madjcn] naS) äffen
BOEFG XII noc^ offen D simeum egeiit Cq am Rande: SBic ber tcüffet gott nac§ off
(off F). EF 10 ba§ nüt ju grog ift bem tciifct, er Tjot XJT 11 tcütcn BC Ulla Dia-
buliis prestigijs suis oeulos iiostros pra;stiiiixit Cq 17 fein IICD finb F UO bo§ (nach ^aij] boä
fctbig XII 24 am Rande: ÜRigbrou^ (mifjtirucö EXTD be§ creiip (cru^§ F creütz XII)
EFXII 25 iouwiEFGXII 2öj3S3,l\il hie cuUegium spinea; Corona; dieatum est C'^
TJr. 40 |I4. ©cploinlictl 333
ift, lliib fciub bnt)l)ii ßfli^int öil ^\)n^ iinb veiibt. 5iiin bn§ ninnnfe niidj
tDoU mit ft)ffien tvcbtciui, 3)ns incv mjd^t dfitt: lao ninini|! Cnnot ift tuol
fcljn, Vlbcr bti-^ mau baiauff fnllcii luill, biuauf fiirf;eii ftifteii iiub baS rcd)t
barncben nad) lajfcn, baS ift nit re^t. 3)a ift ber mifibvaiid) l)eev tommcti,
s bort Um man l)at aiii ftiidlcii fiiibcn überfommeii, ba ift Int flillier unb (i^lb
,yi lyflogcn, bn I)at man jm fivdjcn geftifft nnb bavneben bie arme Iciit
laffcn fl)l^en, ba fel)nb bie aptafinarren fjev fommen, bie bifc^off, unb t)abcn
aplaü bar,5n geben, bas fl) bem uotrf ha] nuint niiff fperten ba« fi] ]n ticffen:
Ta fommen benn bie lualfarteu Ijcev. %a l)at bann got fcljn gnab and) ^n
10 geben, iia§ man ettuenn Hon ainem galgen ain fpon gef)alt)cu unb für ba§
t)aitig th-ciil; angebet, bann ec- fel)nnb ber ftnd in ber Inelt fouit, baä man
ain I)anfe barDon ^jatnen t'ünb, luann man fl) alle Ijette, glet)c^ lolje ©ant
darbten Ijanpt fo an üil enben ift, bai iüann manß red;net, fo t)at fl) luol
fi)ben l)aupt gel)ebt. Sa t)at man benn mit orglen, fi)ngen, (l)rn, pfeiffen
1-. ain fold) luefien angeric^t, ba§ fal)n mafj t)at. So f)att unci got gebleut,
benn luio Inir in fudjen, 3o fl)ubt er unö lul)ber: 9iarren UhiÜ luir fein, fo
Sü^t er ung and) narren, alfo rtirt erfüll ber fpruc^ '')^auU .ij. X()effa. if. s.riifn.s.init.
'XieUieljI fl) bie lieb ber lüarl)ait nit l)abcn angenommen, bamit fl) fetljg
Unirben, luljrt in got 3Üfngen frefftigen i)rtl)nmb, aiiff bo« fl) glauben an bie
20 lugen, bie ba nit looltcn glauben ber lüarl)eit, fonber tievlnitligcten ber
ungercd)tigteit\ S)a ift§ eben jügaugen, bann luenu man prebigct, mon fol
ben armen l)elffcn, Inerß bebarf, cä fei) an leib, lüel)b, finb nnb gfiinb, bac-
ift ju atjxn or eingegangen, jüm anbeten rau^. Stifo ba 6)ot§ gebot I)l)n
brl)ugeu, gots augcu l)in fe^en, fein tuerd l)infuren, ba§ laffj »wir ll)gen,
25 biuumb plagt un§ aud^ got, ba§ tiiir muffen lugen annemen, PJot^en bieuen,
©tain unnb t)olli anpetten, bie liiel)l luir l)enf3 nit ad)ten, SlMe ^^aulu» fagtt
.ij. J^imot. ittj. '@ö loirt ain jel)t fommen, ba,5 fi) bie gefnnbe leere nidjts. iin j.af.
mügen erlepben, ©onnber lücrbeu fiidien prebiger, bie in ju bie Oven iHannen,
nnb lücrben jre oren bon ber loarljait ablueubcn ju ben morlljn'. S'arumb
'Jj3 ift luot fcljn] utciinque toleraii poterat Oj 4 Ilinc aljusui tanta fenestra patefucta
est öj ^ecr] ba^ccv ift BCDEFG 5 too FG ^ot /eÄZ« i> ftüdtin F XII tonnen i^
funben (! (1 atme EFCf All 7 Iiule indulgeutiarijs Episcopis acutus patuit C'ij
,S ut uulgus ad numcraiulum illectaretur C'rj 10 etlnan C'DIJFü 11 ongctett l^nt. bann -Ml
12 Sonct FG All rjjl3 am Rande: ©. »arttcn f)aupt (^ou6t i^') EF.\H Vi rcdjcnt
nVDG rechet E 14 fjeiiptev XU ^at fehlt CliEFOXIl lljra] lectn lic Icljern D
leten EFG 15 tantum maie Cq angcvii^t ^at, ba§ ba§ tcin XII Kl idöUJ locUen E
Woßcn FG XII 17 navtent BCD 19 Sott ber ^ett XII 21 boj ift eten eingansn
(^nganflen XII) BCDEFG XII Hoc ipsum ]ileno gradu inijt. Cq man (nncli hjcnnj]
Kcclesiastse Oj 22 ^ctffen, jimoi: rtet e^ XII wer cl F (flnbcrn XI f 23 eingange EFG
^ngangen önb juni XI f eroufe E Ijcranfj F eraiifä G ^ernfi XII bo] ba§ I) 24 laffe lU'l)
laffen EFG XII 20 nnnb felilt G 27 S^imotf). nm .iiii. J) bo3| ba BCDKFG XII
2S mögen F füc^en] instar concupisceiitias suas coaccniabunt ('ij t)rcbiger] docf.i)i-cs Gq
jn fildi BCDEFG XII räumen FXII
334 ^piebigtfit be§ Sa^rei 1522
mcvctt ba§ hai- bcr crft mifilnaiid; fd), bn,^ mein ba§ .§oIl! alfo fcf)miirft,
Unnb bcncf ba^ bu Dil 5Jieei- tf)üft, ©o bu atme leüten .j. ^pfeniitjng gebft,
aBniin bnä bu f)i)cl)cv .jr. getieft. 3)ann got Icl}bt lüt mni^t bnnin. So bu
cv fdjon nit eiijfevlic^ fc^nnicfeft, ^\a Wann man gleicf) fain-3 t)ete, joubev
wonn bu c§ jm [)erlien tregft, barumB toolt id} ba§ faine bornc fton, 3a •■>
!ain I)etlig (5xcü\} l)e|i tjeifür fomineu iüere. Senn ba faüen fl) t)in unb
fdjinucfeu'j uiit golb unb fijlber unb lajjcn bte armen leüte bavneben jlj^cn:
baruui luauu mir nin ftucfe gcidjcndt luurb, ^a tocnn e§ in meiner ^anb
ftimb, ^ä) lüolt e-S balb ba[)in ttiün ba§ e§ bte fonne nit Dil 6efd)el)nen folt,
?inain bariim bnS ber mcnfc^ fo gontj feer genaligct ift auf bie miBbreüd} w
unb alfo l)iiun)n pluiuBt, borliii gibt unb bie armen ticrfentf't.
5iun liia§ id) $yon bem I)at)ligen (5reü^ gefagt i)ab, ba§ loill xä) gefagt
t)aben üon allem l)al)ltl)umb, bann l)al)ltumb ift nit anber« bnnn Dcrfurung
ber gleübljgcu, barumb l)mmer mit unber bie erben. Saöon tjat and)
gcfdjriben 3.^igilauciu§, Iniber ben t)at fii^ ^art gelegt 3ici-'oninui§, S)a§ ic^ is
luolt 6r l)ütt e§ nad; gelaffcn. Unb Inann 3.^igilanciu§ bnä) lier[)anben Incr
Inie ^c^^on'"'!'-'' ^^ M^^ er lourb öil 6t)rl)ftelid)er bartion gcfd}ri6en l)aben
bann 3i')ci'onintu§. 6§ ift tool ioar, 6» ift f)ailig ber tjaitigen gebat)n, aber
barauf jü falten unb ben nec^ften öerac^ten, ba§ ift und^riftli^er ^anbel.
Xarumli ba'i bie miprel)d) ba fjinben bleljBen unb bie tvnd ber liebe l)er= 20
fürgangen, fo »nolt id) bas e» unbcr bcr erbe leg. (£l) tan man nit un§
ain mal bie f)ll)ntf)ait anfe ben äugen nemmen, S)a§ totr atn unberfd^aib
mad;ten hicüii^a Beffer Incr: ber arme ift ba, ba lebt got§ »norl in, leib unb
fect ift bei) ain anber, ift ha^ lebenbige l)al)ltumb: ben Derlajjt man unb
taufft ha ^n wnb übergt)lt ain tobpeljn. 3lc^ toie blinb fei) Inir unb unfl)nnig, 55
hüv luir ha?^ 1)01)6 l)ailtumb be» (^iiangelij alfo lierac^ten. S)ann h)a§ fan
8. ^^Neter meer l)aben iDanii id) unb bu ? Ger mag lool mecr gaben ^abcn
unb frefftiger luerd getl)on, aber ber glauben ben er ^at ift gleid^ fo in
ßriftum gcrl)d)t als unfer, ^at eben ben (Sriftum, eben ben gaift, ben Irir
1 am Bande: Heyltumb schmucke. XIT 2 orme EFG XTI |)fennis F XII
numos C(i 3 ligt XII ixan EFO XJI 1 mon fc^on ^U^ä) EFG XII 5 borne
MG XII botne F 6 ^e^] ^e BCDEFXII Ijtjc G nihil unquam Cq «für E erfur G
\'sj\ homiiios illi praipostere religiosi Cq 9 ut aprico posthac 11011 expoiierentur Cq
13 ^a^liung D nit] nic^tä F iiüt XII am Sande: ^etjttumB. EF 7.5 §ieronl)inu§
EFG XII in Bor^onben BF XII 1617 am Bande: ^ieronljm? toibcr äüigilontium.
EFXII 17 §ietoii»)mu§ EFG XII 18 §ieront)mu§ EFG XU 31 erben EFG XII
23 machen AH hield^el EG roeld^? F XII 24 ben] hunc, pr<) piuloi-, faiiie tabescentem
et cum extrema inopia niisere cüiiflictaiitem Cq am Bande: Sctcnbig ^eljltuntfi. EFXII
25 biexgutbt G ad inanrauda, nescio quorum nel hominum uel aninialium ossa. Vt uere
Hyp.sea caeciores et C'oioebo iiisaiiioies Cq tobte 6cin EFG XII feinb Xovc EFO XII
26 ^o^e fehh XII ßuonge. ABC giinngeliuni /' is iietfion i)abc, n6ev XII ber] ben
ABCDEFG XTI fo] aljo X/J
5Jt. 49 [14. September] 335
I)abcn, fo tuiv i^Ioiitini. (^'i) Umviim iuil id) beim fcv c\cbm niiicm anbeven?
boviim mcvcf man bivj, bn-j ninn allen r\ep(er nnb eevc bev tobten t)cilificn
adjte lüie crli, nnb bie cor bic man bcm nedjften tl)iit, fdjel! U'ie golb nnb
ebel gftain, unb l)e armer er i[t l)c mecr bu folt ()clffen. 5hin titnbt jr \vo\
i mercfen UmS jr folt fjalten bon ttoftern, bie tommen t)cer nnb marfjen ba?.
i^'plcrr nnb jperren ben teilten bie aiu^en aiiff, in bem ber J^-ranciitnni, ber
anber ^Jtngnftinnm, ber brit ^enebictnm l)0(^ anff tinirfft, barlion bod) un§
nidj§ befolgen ift.
3)arnad) ift not^ ain anber mifebranc^ tommen bnrrf; Kjomam 3tqni-
1» natnm, bem man bie tant^en jn^ or inalbt (ja id) maljn t5 fei) ain jnnger
teiifcl gclue^t) bae nianfe fot anbeten unb (jat groffe tlngf)att für geben mit
3)iilia, .öl)perbulia : ber fagt man folfj anbeten, aber boc^ fo ferr, ba§ man
3nfamen fnüpf ben ber jm t)imel ift mit bem, baä ber malcr gemalt Ijat.
3ia !nüpf§ and) an ben teüfel nnb beete in aiid) an : lüortlcn feinb-J baniit
15 man btje tcüt iim6furt, bann Uiie fan ain gmein man f)in,3nfoninien, bav er
alfü 'ipcr relaeioiie« alfo t)inanf jlje^e nnb fnüpf nx bran ? ec' ift nit müglirf).
S)Qrum folt man bie ergernu§ alle oufe bem Ineg t^ün unb altein ben bioffen
glauben leren, barnm toolt ic^ ba§ man alle crcüli nmbftürljt, bie alfo
gfdjUiilit l)aben nnb geblnt, bamit bann bie loalf arten nnb baö geplcr anf=
20 fommen ift, hai^ ha fotdjcn grofen jrtnmb nnb mifebreüd) gemad)t tjat.
^lun hJcHen tnir bie redete erfl)nbung unb er()cbung be§ ^eiligen creüp
and) fachen. 3hin (Jriftn§ 'f)at befoll)en ha'^ l)ctlid)er fein aigcn creülj fol-w.ittii. ir„24
erfinben unb erl)eben, loie er fein§ erfunben t)at, Wi fottn l)oilgen tnie er
fetnl geheiligt I)at mit flaifrf} unb bliit, Ina f^nftuö aber ? bu barffft nit ai)n
2i fpaben in bie l)anb nemeti unb tieff graben, nit reljten gen ^ei-'ufalem,
fonbern erfinben ift crtantunS. Sßann mir got ein uuglüdE jnfctjicft, eä fei)
!raudeit, fcl;aben am leib unb gut, burd) befe teüt: ba grab baS biifj finbeft.
f^inben ift ertenneu, tuann bn has, Inei^t ha% bir§ got t)at ,511 gfngt, fo t)aft'3
fiinben mit bem f)er^eu, an bem erfl)nben teil got mer, bann Uiaiin mau^
1 e^ bis anbeten fehlt XII Cq ecr gcfw"] Dergefcc ABODEG 2 Savum fo Ä'TT
merdtt FG getiler] boatus CV/ l^eitigen] tjinlcflc ABCDEFG fehlt XTICq 3 bie (nach
nnb; fehlt D ben ned^fte D 5 am Rande: iflöfter (firofter /-'') äffen. EF XII Qnod si iioii
Gl.iuco illo Homerico stupidiorcs estis, facile iudicarc potestis Cij 8 miß] iie apiculmn
quidem Cq iljlO oquinatem EFG XII am Rande: I^omaS %c\umoAEFXII 10 bem)
ben T> 11 ia^ mong fot anfielen fehlt XII Cq mon&] man EFG Högdf^aijt RC ftiiii^ait ü
13 ben] ben A 14 Worttin EFG XTI Verbula tantum sunt, imo uerborura portenta Cq
16 atfo (vor ^inoufj fehlt XII jjj] ß^riftu'" XII Cq 20 ba] bann XIT ac errorum
et abu.'suuni pelagus in orbem immdauit. Cq 21 be§] bj ABC ba§ I) 22 91un fefät
XII Cq ijegltid^ct F ijegtic^et XII 23 fort bu EG XIT r)citigen EFG XII 25 5)ie--
Tufate EF XII 20 fonbev EG finben XI/ ungtiiil] »nglautic AI'.CD am Hände:
Creütz finden XII 27 ba gtoi] bic bic ligone lortitei- imp.-icto, fuditu Cq bug] bu
EFG XII
336 Ikebifitcn bc§ 3af)tc.3 1522
bviuft auf abainaiitcii unb idjiuavagtcn. fam ba-j crciil^ ift hn?^, ba§ c§ ,^iim
cvftcii fd) aiu leiben iiub tt)u toee, bavnad) mit .fc^mad) unb fd^anben öov
uns, qIö bann ßx-iftiis leiben. Da§ lim§ mit grofier fcl)mQd)ait, e§ tnnb e^
!U!aiiii27,4i.niemant preisen, \a Ijcberman fagt 'er l)clf jm nun jclb-5\ ba§ ift ain Wax
creül;, ba leget er nit ain Ijetlirfjen anf§ creü|. äBann ii^ ha ftec nnb let)bc 5
unb t)ab bie mirf) fd)mnden unb fd;mel)cn, ba§ ift ein fdjlc^t creü^, fonber
lüenn iä) ba ftce unb leljb unb aE leüt bar^ü fingen, fprljngen unb fagen:
bcm ift red)t gf^etjcn, ja er f)et nod) luol mecr üerbicut, h)ie ben apofteln
w.'j.'..i«ift gfd;el)en. S)a gen bie rcdjten fturm \m pfalm t)cr, 5pfal. jinüf. 'l)err, fic^
mid; an unb erbarm bid; mein, benn id; bin bürftig unb ainig', ^tem c. iiij, 10
>4!i. 142, r, ';3d} fadj ju ber rechten t)anb, ba Umj uiemant ber auf mic^ fe^e, mein flud)t
ift Don mir gflofjen'. S)a§ ift ba§ rec^t creü^, barum feinb e§ luol leiben,
auf armut ligen unb fran! fein, aber e» ift uit bag rcd^t creii^, bcu hivi
red;t iveülj uuife mit jm eiugefdyioffeu l)aben fc^mad} unb fpot mit bem
leiben, ha§ let)t tief bt)nn, ba§ grcbt man rau^ aEain mit bem l^cr^cn, ba-s 15
finbt man aber, tuann man erfent ba§ eg got aufglegt l)at. 3ll§ limnn ber
bapft jufiir unb ücrbampt, üerbrent bie rechten crifteu, luie er benn fdjon
auljebt, al» tueren fl) bes teüfel§ aigen, unb bie ganl^ »uelt folt bar^ii unb
fpritfjt, im fl) rec^t gfd)etien, got fei) mit in, ber teiifcl mit un§: haS loirt
benn got umblueuben unb fagen: jr fel)t rec^t, bie feub unredjt. Soy fid)t 20
nun bay flaifd) unb blüt nit, ber geift fid)t§, ber erfent hü§ red)t fl), nnb
luann glcid) bie gant^en Inelt fpot, t)6net unb imrcc^t geb, ha-i fein l)eiliger
gaift un§ tieff erteilet ba§ creülj crfcnnen unb tragen: ber feinb locnig,
barum [)a\^t-j bag creülj erfinbcn jm Ijerl^en, ba§ ha-i fd)aubcnbilb ber luelt
>;ii. 2:., IC über uu§ gee, ba^ luir anl)cben unb fingen bie lieblcn jm pfal. '^ä) bin 25
aüaiu'. 3)a'3 bf(|üd) and) Ch'ifto, benn loeil er lebt, ba ftünb all Inelt Iniber
in, aber alöbalb ba er geftorbcn IxnvS, ba Inant fid; aly nmb unb ,]aigt fein
uufdjnlb fonn unb mon nnb alle creatur, ba§ audj ber ßentnrio fprad; 'ber
1 briicft] baftet bviid ßCn bafiex btiiäl EFG XTI unb fehlt BCDEFG obfv Snia=
tagten Xli .lut smaragilo Vq um Bande: S)ag x'cc^t cvcü^. EF XTI 2 botnad) »oerbc cl
mit XTI 2/.5 60t unl] getragen XII .9 So§ fehlt XII frOloacfieit G 5 bo leget h'<s
crcii^ fehlt XII Cq ijegilic^en F auff O ba fehlt G r, bn nit Ijafi XII ]ä)me^tn]
ocifpied^cn XII caussam pro me dicat Crj ein fehlt G 8 h)ie ben] tnett bie £CD
yjSST, 13 $fot. bis got unb steht, -ineil der Text von Seite 6 und T vertauscht ist, hinter 338, 12
toic er G 11 gexecftten '.' ja^e EFG XII flud^t] maledictio. Cq 13 ba§ fehlt G
13 atmfit] aticit ßEG aviait CD in ar6eit XII si pauperie pi-emaris O] ift) fe^ BCD
feinb EFG XII ir, btiü F btljnn XII fietnug F ^ätug XII Iß am Kunde:
SBen (iDon F) mä b3 mi& ctciife (ctüfe F) f^nbt EF XII 18 teuffett G 19 im)
jn XII illis Ci/ bo§] Haue cantilenam O/ 20 fenb] |el)n HCÜ feinb EFG 22 gon^e
EFG XII ^önet] :^auet ^/iCX> fein] feinb £ AT/ feint 6' l^eiligc (^aitige) -ßC'/>ß/'^ A'//
heilig G 22123 Tales Spiritus uere saiicti sunt, et C(j 23 gaifter (geifter) m BCDEFG XII
ba§] bie ba§ XII finb EG 24125 tiunm mniiJo ita ignominios.i spoctaculo suniiis C'y
25 tieblin EFG XII 27 fiel)] fic^l 1/
9Jr. 49 [14. eeptcuiOer] 337
ift tüarlic^ a,oU fiiu gtoe^t'. Sarnad) folgt bic err)c6uii(\ bc§ crcii^S: "mann
es nun fuiibcn i[t, baS niQn§ ergebt, tut tuie .Sjeracliuö abcv bic ftncioiiani
bic bic Icüt mit freien, fonbev crfenncn jm Ijcitjcn bo,? got ^at qu^ gncbigem
loillcn Qufgtegt, iinb imbiUic^ tragen unb got banimb baiict'cn imb ;)vet)fen.
5 föognicio inöenit, affectuu epltat. S)a» bii bencbeljeft uiib lobft got jm
creü^, baö get gav :^cimlid^ jii, ba§ fict)t ijemant benn got alloin. ?lifo
evf)ebcn toie .öerocliu», ber ba ^eüt mit groffer bracht gegen ^ei-'ufalem ift
cingei1)ten, baö ift nic^g, fonbev toann hn e§ aEain tüft bor got, ba§ nicmant
fidjt, tric ^iHinlnö, bei ba got tobt unb preljjet jm fevfcv mit ©ila. 5lct. joj. «ipn- h;. 2
10 unb bie apofteln, bic ba got bandften unb |)vei^ten, ha§ ft) iraren toirbtg
iDovbcn umb goteS namen ]u tet)ben. S)qS gcet je nit eüfferüc^ jü Sonber
jnnevlid;. S)aö cüfjeiiid} gibt geltt (al« Stacionavij), 2)'a§ Ijunevlid) pvel)^ct
got unb fc^muöt ben £)l)mel. S)avum ift ba§ ba§ red;t ^ailig creü^ evfunben
unb ex'l)aben, tnann bn e« cifennft unb bift jm glauben unb bandft got, ba»
li er birfe l)at aufgelegt, fo t)al)ligcft>3 mit bem tjcr^en, loie Kriftu» feljn»
gel)eiliget Ijat. ßriftuö blüt unb leiben l)at bid) gel)ailigt, fo forftu 311 unb
^ailigft mit beinern l)er^en bein creü^ alfo, »oenn bu ben luiltig unb freint=
lid) annimpft luaö bir got jiifugt. S)amit gefc^ic^t es, ba» ba§ üerfdjme^cft
l)l)c auff erben geluefet ift, baö t)bd)ft fei) öor got unb gere(^t unb gleich luie
20 grifto fet)n§: ba§ iuar auc^ nit 3ü Seren jüm erften aU ije^unb, e§ gieng
311 gleich luie al§ Umn man ainen an ben licdjten galgen l)endt unb rabbrec^t,
bod) ift e§ l)etjunb bat)iu fommcn, boö eä eljtel eer ift unb alle fc^anb Oer^
geffen. Sllfo auä) l)e|unb unfer crcü^, lueil Inir noc^ bl)nn ftecten, ift Uiol
fd)cntlic^er toann Wvi rab unb galgen, ''Jlber Uuinn man§ alfo jm glauben
w getragen l)at, fo Jrirt e§ alfo toftlid) tric l)e^unb (iviftu§ creü^ ift: toie fel)n§
^e^unb offenbar ift, fo luirt unfer auc^ offenbar, Ipann e§ nun alfo erfunben
ift, erl)aben unb getjailiget. ©0 miife id) bann nai^ folgen, gleich lx)ie (^riftu§
fetjn Icljben t)at getragen gan^ unb gar umbfunft, nit jm funber uns, alfo
miiftu aud) tt^iin unb jm nad)folgen, gantj unb gar umb fünft leiben unb
■M nit ain fc^ald^afftig augc Ijaben, nit mit geruckt, ba§ bic^ got barum
^3vel)§en fol, fonber bem nec^ften ,]u lieben, bo§ ba» {fuangelinm aufffomme, baS
1 am Rande: gt^efeung bc§ crcup (creii^ F XII) EF XII 2 aber] ober ABCD
ober EFG XII aut C'q 2lS deruscatores illi, qnos stationarios uocant, qiii uulgo oscii-
lädam exhibent Cq 3 bie teüt fehlt EFCI XII [eilt fehlt CD baj] bo§ eä XII gnc»
bigen G 4 unb un'biüidö trogen fehlt XII r, bal get his ju fehlt O ßjT ba§ ft(J^t Ins luie
fehlt XII Cq li \\ä)i\ \\ä) CIJEFG t)emat AIJCI/EtJ Ijeniont F n^emant XII benn fehlt G
7 ergebe EFG 9 bo /> 3tct. jsij. F 11 je] im ABCD fehlt EFG XII IJ Externa
exaltatio nummos acquii'it, sicul in stationiljus iUis uidetis i'q @tacion ABCD ©tation
EFG XII 13 xe^t fehlt D 18 tooä] quicquiil incommodi C'y feü gefugt G 20 nit
fehlt F 23 b^nn] be CD briil FXII 24 rob] rota illa ossilVaga Cq 20 Bnfer?
EFG XII funben EFG XII 27 id^] in BCDE mä in XII bann] bem DEG be FXII
am Bande: 6f|rifto nad^fotgen. EF XII 30 bic^J \ä) MI 31 ben ne^ften DEFG XII
euongetion EFG XII
Sutl)ev§ ajerte. X, :3 22
338 iPrebintcn be? SaljicS 152-2
man biv luirijfoUv niib oiii ipit i'iTiiipcl nciii, nlfo m\\^ c§ in bcv ticbc bal)cv
(■(ccn. Sao ift luiii uon bcm ()ailigcn crciil! gcfiiflt, nun auffö (fuaiigdiiim.
3d) t)ab eiiv lieb oft gcingt bnö bic gaiilj gefrfjvifft fid) tnljlt in ^IvaX)
tau, jnfj'gcjcli nnb baö ©nnngclinm. S)Qy gcfalj ift baä ba füiglibt ItiaS
man tt)ün foU, baS G'nnngelinm bnö Um manfj ncmen foE, bann e§ ift Dil ;,
ain nnbcvy Iniffcn Ina« nuin l)abcn fol, unb Uiann mnnfj nemcn fol, gleich
nmnn idj in bic ^tpeterfon gcc: ba ift ain anbcv fünft 311 fagcn, tria§ bic
fvanrtljait fd), nnb ain onbcr tnnft fugen, loaS man bar|n l\abm fol, ba§
manfe lo^ Uicibe. So ift eS l)t)e jnnen and): haii gefel; enbedt bic fvandfjait,
bn?< tyiinngdinm gibt bic cvtincl). ®a§ fcdjt jr in bi^em ©nangelio anc^: m
bcv fd)iiftgelccvtc fnuipt baljecr nnb ift bc§ cloigcn tebcnö bcgirig nnb fragt,
'Di,utii.22,:i7Uiie ev jm tljnn fol, baä gcfcli ift 'bu folt lieben got bet)nen ^encn ou§
ganljcn bctjncm f)evtu'n, anfe gankm bct)nem gemnt, anfe ganzen bctnen
fvcfftcn' Jc. älkr baj aHain oben I)in ll)fect, bcr Dcvftect c§ nit, tvk
bev Ijljc tl)üt, man mnfe neljn gcen nnb bljnnen anfct)cn, bann Inann v,
idj got lieben fol 't)on ganzem l)er|;cn\ fo iftö l)l)e balbt gcfelbt. 3item 'bon
gantjcr fccicn' Saä ift bon aincr fl)nlid)en fecle, ba§ ic^ jm floif(^ füle ba?
ic§ lieb ^abc nnb enpfinbc, ben lieben in ber gf^rifft l)ai^t ain fol(^§ Heben,
tvit ain jnnger fnab fülbt bic liebe gegen aincr mcljcn. ^tctit 'bon ganzen
treftcn' ba§ ift bon allen gUjbmaffcn. tliun fol iä) got lieben bon ganzem 20
l)er|en, fo mnfe mein ang taljn jornbgen blid tl)iin, mein gunge tat)n jorntg
lüort, mein fnB, ^cnb, oren alljiimal üin^ fcljn, ha§ brait fic§ ran^ in bic
glibmaffen, ba§ ift nnn fobil gcfngt : 'bn folt got lieben bon gan|en beinern
Ijcr^cn',. alfo ba§ all bcin leib bon bcr fc^ebtcl big anf bic folcn ^nlnenbig
nnb aufelücnbig bat)er gcc in lieb unb luft t)ab 311 got nnb in ccre. 5)}un 25
gebt mir aincn menfdjen bcr anfe Inft, lieb !eüfd;, frnmb fei): ber ift fatncr
ouf erben, »uir fi)nbcn un» oil mcer genaigt ji'i jorn, {]a^, ncljb, 311 U)cltlid)cr
looUnftigfait. 9tun loann ic^ in bcr naljgung fi)nb in mir ain fl)n(ilt)n, fo
ift§ balb falfd;, fo ift bcm gcfc| nit gnngfam gfdjc^en. S)a fljnb ic^ nit
- gcfagt] gcifltj BC auff bo§ (/ 0 f(i§titft JiG All 3/4 am Bande: Sie ((grifft
teljlt \iä) in ßtoel) teljl. EFXri Überschrift: De lege et evangelio dissertatio. Cr/ 4 6uan=
gction EFG XII 5 euagelion EFG All ba§ fehlt XII (i ideü BCDEFG] ■maiiax XII
7 ^Ipotctfcn EFG XII pharmacopolie taberuam €q Sl9 quibus antidotis aut pharmacis
naletudinarius curandus sit Cq 9 moil6] mö ir XII ba§] be§ ABCD 11 gfc^rifftgelert F
bcä) ba§ D V> s. 0. 336, 9 G lOjlS oug (fig XIT) ganijeni DFG XII am Hände:
SBoä gott mit bc gcfc^ »on lin§ fotbcte (forbcrt /■') FF XII 14 oitn ^in] perfurictorie, et
quasi deliliantis more Oj 13 ^l)nein F XII btiltnc XII 10 ^^e] t)e XII (acilliine
liic prseuarieatores sumus Gtj IT ganzer] ganfe ber ÄBCDEFG einer fehlt XII ft)n=
üäjtx BCDEG XII '{dm F XII iS cnt»)finbe £CÖ AT7 en^ifinbe irJi^G tietienl rieten
tton ber feeten XII gjcfirifft] f^ricfft D lieben] itbm ABCDEFG 19 mctjen] pueUain C'-/
■21 %tx^i, feete »nb gtljbninffen, bj ift »ö treftc, fo XII Miil nitt tpn XII 22 et--
auft EG fjtxau^ F Berufe XII 23 gäljcm BDEG XII ganfee C 23J24 corde tuo etc. Cq
24 ^er^c !c. XII 2S fljndtein BCD 29 iftä| ift G ialb] oüg XII S)o] Wo
J BCDEFG 5ii"in XII
9!r. 49 [14. Scpfoinbct] 339
nHoin niit fl)nc!tiii, fonbev niii (jaulten büdjuicii Do( fcürs bev 6cfcn iial)fliinfl,
bünn CC' ift faiu lieb jm Ijciljen, in fniiiem fltib aiic^ iiit, boiumb fijiib id)
in bem fpicßct t)ie, baB ade» \va§ an mir ift, Oerbainpt unb öennalnbcl)t ift.
'S)ann eö miif] fain fpilUi'ii oom flcicl; Dergceii, foiibcr c3 müfj alles erf ült '-»'««'i- ■■. is
5 fein luie l)ie ftet. 5hin bns ninftu in bii nit, ba-J bn alfo tl^üft mit aücn
qlibmoffen, üon gonljcm l)ciiien, mit freüb unb Inft, bornm bift Dcibampt
unb be§ teiifcl», ba lüiffc bi^ eben noc^ ju rid^ten. 2)aburc[) müftu nun
ba[)in tommen ba§ bu fagft, bo-S bn beS tcüfcls nligcn fcl)eft, nnb »uann bu
nit nu'er im)fetcft, fo muftn Deiberben. So ift ba-5 bic ain tnnft, bnä gfat;,
10 bQ§ bo lernt bQ§ Jntr öerbampt fein, bann bifee Be^e luft fljnbe Uiir nlle an
uuy unb foÜcn bod) fain fl)ndtll)n barnon T}a'6en.
2)aö t)Q6en nun unfer '5opt)iftcu nit angefel)en «Sonber geleert, iiumn
man t^ü nad^ bermügcn, fo gebe got bie gnab. S)a§ feinb blinb laljter unb
fl) geben bannod^t felbft ^n, ba« ber menfc^ feer unluftig fei) ,^i'im guten, uocl)
1.', bonnodjt fo er l)l)ugeet unb tl)ut es (äBie lool mit bcfdjloerung, nntuft nnb
trodait) fo fei) er bannodjt IdoI baran. S)arum loarcn fl) allal)n uml) ber
fiinb luillen be^ teüfcls, tob-3 unb l)cne luert, beim G'riftu« lernet ()l)e ba-S
lüiberfpit, ba« loir mit Inft nnb lieb ^ingeen unb leid)tfertig bar^u fein.
9fun loem »oolt jr biüic^er glauben, ßrifto ober bcn ©opt)iften'? ha^i ftoll id)
io mä) t)aim. Samit feinb t)inbenad) bie floftcr ^er tommen, ha ift man nelju
gangen, ba§ loanu mau bt)une Incre, lüie nnlnftl)g e§ gefd}cd}, fo lourb man
felig. '^llfo l)aben fl) gelernt, nun luil (Sriftn-j l)aben, man fol mit Inft nnb
nit mit befd)lriernu§ be§ getoiffen, fo ift e§ fünb, barumb tribt nur ab Hon
bi^em Uierd. Tarnmb foltcn fl) alfo gfagt f)aben: Sl)C^ftu§ menfd}, bu arme
2.'. oerbampte crcatur, bn folft luft t)aben 3Ü gotä gefe^ unb bift unlnftiii,
barumb gib l^eer luft unb lieb, ober bifs got§ feinb unb be§ teüfels frainb.
?rifo teeren bie teüt fel)u abgefallen Hon aligner t)ermcffenl)eit unb fommen ju
aljgncr crfantnui;, fo t)eten fl) benn gcfagt: 0 got fo bin id) ücrbampt: ja
J funiKin G 6ad§ofen] caminam f '7 noijguna] meijnuna AY/ am Bande : Sßo^ijcijt itx
notur. JCF Strege des gesatzs. Xfl 3 ucvmalcbct)t <'P Uermalcbcljct EFG XJl 4 fpitjenn D
fpi^le (1 \)?\^i\n F XII 5 finbftu F finbft bu XtT r, ooii] Bn IICKFG XI r Bnnb J> iiftu XII
T be§ teüfelä] et ad Sataiic i)eculiri peitines C'7 Ui lernt] levct FG Xll tcrt F luft]
Itift AßCÜ tüft EF XII finbcn FFG XII II baub F IJ am Hände: Sctfütiicöe (»ev--
fiirifa^ F Verffieriscli XII) ©o»)§iften EFXII 13 »etmögcnn DF Slinbele^ter F blinben-
(e^tet XII 14 unluftig] nanseabundü ('// lö ie\ä)mm BCDEF fiefd^wercn G Bc=
f^tterb XII 16 fauore sibi apiid deü cüciliari 6V J«//r Saturn bis beim] 9(üu XII
fehlt (J([ 17 Wert] Wort CDEFG tetet EG XII ttert F 18 \)\)m gcen foUcn Bnb XII
jein] finb EFG am Rande: Lyiidykeit Christi. XII 20 "^inEin F i)\)ntxn F(l XII
am Hände: «loftcr E Stlofter /' 21 binnen F brinne XII ■>> gcletet E XII geleert FG
22I23 unb nit] toni t^ün, barüB jo e§ liefd^iii^t EFG XII ut paiata uoluntate beiie opere-
niur, quod si grauata coiiscientia fit C'(j 23 nit fehlt BCD geWiffenä BCDEFQ XII
25 folt EFG XII 26 ober] 06er ABCD ober FFG XII aut r'-/ teuffei G 2« atque
sie niiseriam suam testando, dixisseut C'ij
22*
340 *|?rcbic(ten bei Sofjrcä 1522
bQ-3 h-un- n'd)t gduciit. Sanimb fedjt, fo fniib löiv aliinnal bei teüfclS, toic
lang luiv fl)iibcii bic iinluft in nnö, alfo »ucrffcn tccE(id) üon eüd), jr fljnbet
bou hift iinb Hfb jm l)cvt;cn. Sanimb »nnnn icf)§ fagcn folt, fo fl)nb idj
luol Um» vedjt ift in cjüti? gebot, abcv es ift mein tob, unnb Ixionn es tünb
fein, @o U)oU id) ba^ e§ nit teere, alfo feinb alle Icüte jm ^er|en, fo tt)eten
Uiivfj. 5)ay fjabcn and) frei) bic ©opl)iftcn auff gcl)aben nnb gfagt , man fol
tt)un, tuic nnhiftig c-i gcfd;cd;, fo fei) e» gniig. Sed)t bae ift gon^ gots
gebot auffget)aben. 9hin ©cnfns ^aifet ber fl)n unb ain gute mainung, bann
Unmn id) nun gleid) liebe bon gan^cni l)eriien, fo ijob iä) bennoc^t gnngfam
,]ufd)affen, bao bn-j an^ ainer guten maiming unb fl)u geft^tjdit. Saun ben
fl)n unb giite uuiinung öeitudt un§ ber teüfel gar gern, 3llS bie erl^ebnng
beö föreiiljc§ ift in gilter mainung gcfc^e^eii, nod) ift fl) in lauter mifebraud)
geraten.
9{un futnpt ba§ anber ftudE, baö ift ha^ Gnangeltum, ®a§ fagt ben
troft unb lernet ba§ l^aljl, barueben loa loirfe nemen foUen, hai ba§ gefe^
erfüllet. äBauu id) nun fo fl)l)e, baö id) aljn Oerbampt nienfe^ fei) burd^-S
geBetj, tl)g ijet^unb ba iinber ben räubern t)alb tob, ber teüfel l)at bic feele
beraubt unb loegf genommen in 9lbam unb @ba allen glauben, alle gerec^tl)g=
fait unb fjat uic^ö ba gclaffen, toaun aKain ba§ leibplic^ leben, ba§ Derlafft
and) balb, ba fommen bann t)cr bie !iieüiten unb |)rl)efter, ba§ feinb bie
menfc^lidjen gnügtl)ün, bie lernen ba§ unb ba^, ober e§ l)l)lfft nic^§, bie geen
tior über, aber Inann ber ©amarttan lumpt, ber t)ilft, ba§ ift, loenn 6riftu§
fompt unb beut unö fein barmbt)er|igfait an unb fagt: fic^, bu bift ba§
fd)ulbig, bu folft @ot fo lieben bon ganzen betnen f)er|en. S)a§ tf)iiftu nit,
nun glaub an mic^, id) loil bir mein leben fegenden, baä bilft and). 3)o
legt er mid) auf fein tt)l)r, bag ift auff fic§ felbs, unb bringt m\ä) in bie
l)erberge, S)a§ ift in bic Griftlidie fird^. S)a lumpt er bonn l)er unb geü^t
mir bann fein gnab ein, ba§ ift ba§ öl, ba^ \ä) fülle ba§ ic^ jm auf ben
riitfen Ü)g, ba§ maä)t mid) bann fcl)n luftig unb gcfc^icft jm gctoiffen,
1 finb F i nauseam ad bona patranda Cq lucrffen alte Wcxd tcdtic^ XU omnia
Opera a uobis, quantum potest, abijcite Cq finbent EFG XII 3^4 am liande: Natüilicb
erbi-est. XII öjIS fo t^clcn Ms acroteit fe/iU XII Cq ß folg EFO 7 iintiiftig] «)ol=
luftig BCDEFG ba§] bo CDEFd 11 3ll§] 2Hfo ift EFO 12 ift fehlt EFG 9c=
ii^tiJ)c B fl) in] fein EF fe^n O 14 am Rande: 2la§ eimngelimn. E %ai 6uägelion F
Eiiangeliums trost. XII 15 Icret EG XII Icett F botneben fe^dt XII ir> fe^e
IICDEGXII 17 leeg B leg CD 18 :§^ntDcg XII 19 »eringt BCEFXII tcilaft DO
extiiiguetur Cq 31 genugt^uer XII satistäctores Cq qui uaria nos docent, uerum nugap
agmit Cq ^ilfffe D ■>■> am Rande: Samaritä. XII 24 fottft BCE XII folteft /•'
fo fefilt I ganzem DFG XII ganfee E beine A beincni DEFG XII t^fift bu§ XII
'2i> (eben] leiben XII cruciatum meiim, quem innocens sustiiini Cq andj] mic^ BCDEFG XJI
nie Cq -JöHn Sa legt er mic^ fehlt G »r, fidiS .1 27 bann) al§ bolb XII 28129 bem
nidfe XII 29 lljgl leeg B leg CDEFG gefd^icftt G
'Jh. 4'J [14. StptcmOct] ?iv. W |19. Oftubct| 341
bnitiacf) aiid) uu-iii, bei bcn altteii '^Ibnm baiuiocfjt biivd) Odiifc iiiib bnnpf.
Xariuid) fu bin id; baiinod;t nod) iiit cviiilj flciiiub, bic (^efiiiibtljait ift luol
eingcgoffcnn iinb angefangen, ift aber noc^ nit ganlj nolfommlid) : bn pflegt
(Sriftui mein unb vainiget mid; bnrd) bie cljngoffnc gnab, baS id) Don tag
5 3n tag val)ncr, feüfd)er, miltev, fcnfftmiitiger unb gläubig lüerb, fo lang biß
iä) fo ganli gcftljrb, So Inln'b id) bcnn gnnl;, Oolfomlid}. Stlfo toenn luiv
nun für got ben Uatev tommcn unb luerben gfvagt , ob loir auc^ got glaubt
unb güjebt Tjabcn, ba brl)t bann bev Samoritan I)ci-, ber t)err (^riftuö, ber
l)at uu'j auff fel)nem tl)l)i- ligeu unb fagt: Vld) oater, ob fl) e§ gleid) nit
1" gan| crfült I)aben, fo {)ob ic§§ bannoc^t gctfjon, baä lafe jni jü gfit toutmen,
bie »ticit fl) an mid) glauben, ^üfo muffen aUc l)ai(igen, »nie ()ailig, iuie
fromm fi) fein, Ürifto auff bem t()ir Üjgen. 5hin l)aben bic aEerl)ailigiftcn
Icüt, als prieftcr unb Setntcn, bem gcfai^ nit guiig mügcn tl)ün, unb lüir
lüoUen nuy unberfteen l)i)e mit unfern erbid)ten Uicrrten, ala mit ^^latten
i' unb .ftappen, ba-s erfüllen. D be5 ctlennbcu üerberbten )üef3en>3. ',!lmen.
50 — 57 10. bi.3 26. Dttotcr 1522
3lctjc^rcbi(^tcu in SS^cimnr unb (Srfnrt
ÖO 19. Oftober 1522
^rcbigt tu bcr Srf)Iopir(^c ,yt SBcintttr.
(18. ©onntog n. Xrinitatiä, iyormittag§)
Wie crft vircbt0 bactari?^ mtirtini lutficrö 511 Jlfc>cijniar gctöan
uff bcni frtjlae am 19. J»antao narij j|£>fingfl:cn.
"J^a-j Guangelium bcfc^reibt *]Jiat()eu§ am 22: 'SicB got au§ gantjemajiaitii. 22,37
"^^ ^erc^en, au§ gancjer feien, au§ aßen trefften unb beinen ncc^fteu als
20 bi^ felbft' ,'c.
Uunb ba§ @^uangelium ftett in jtoucn fragen: ^um erftcn, lüa§ ba§
groft gefccj fe^, bamit man feiig luürbt, 3""^ anbcrn h)a§ ba§ gcfccj erforber,
unb bife ]\v(\) bie muffen mit einanber über ein§ lommcn, unb bcr bo ein
6rift luil fein, ber mu§ es toiffen, unb ba§ tau ber ungläubig nit begrciffcn
1 qudd uetereni Adainü austeritiite sua aliqua es^ parte eoiiticiat C'q bannod^ -D
2 noc5 fehlt EF(j XTI 3 ciiigojfcu JCFO Ijugo^feii XII 5 gtoiifiigct XII fide auctior Cq
fo] otfo XII i> fci)itet tfiljv ABCD feiner tt)ür ßF feljnct tf)uv G 10 bonnad^t CD
ioä) XII im] ju XU IJ bet tfiir AIJCD bie t^iev EFG tljirl rüden XII dorso Cq
-r)aia9ftc /' -tiojtigeftc FG XII -fic^rigftcn F 13 mögen F 14 crbic^tcn] etlid^en ÄBCDEFG
J5 bc§] ba§ AliCDEG ?(men fehlt XIIOi 1' 19- ©ontag na$ f fingften. fehlt hs II
18 um Itande: Slatf^: 22 hs 21 jlMeien II 24 l^ngreuOig II
342 iUcbiglcit bc-i 3at)rc^ 1522
uiib »üificii, Uniii ci ift bliiibt uiuib HevftoÄt. S)a§ fein ouii) bic fruc^t, be§
glaub mir, imb \a% c§, bn§ man blinbt tft unb ^at fein bcvftanbt bc§ got^
liefen tuorttö, imb bic fclkn UuiUeii tliig fein unb fein Hcrftocftc naiven.
^Jhiu WÖÜm mx anzeigen boö bo (Siiftus Don uns fovbevtt unb loaä
baö gefccj ift unb \wlä)ß haS groft ift. ;.
^oy ift baä gefeq nnb gcliott (?ri[ti, baä man in liBt au» ganqcr
feien, au<j gancjem gcniütt, auä allen fveffteii, unb bcu ned)ften als fic^ fclbft,
nnb mer baä I)att, ber l)at alle biug unb got hjonet mit im, hai ift gcrtis.
'ilun modjftn fagen: 6l) c§ ift gar nnmuglid;, btfe jUiel) gebott jn l)alben
einem menfdjen. ^a ftc f"» unmnglid) bir juljalbcn aber borBrengcn , bu lo
uevmagft e» nit, got mn^ e-S in bir f^un, beut ift» miiglid). 5hin tüoHeu
>inr fcl)eu toa§ baö gefeej erforbertt.
1)0» fud^t baä gcfeq, ba§ loir gut likn au» allen crefften k. unb ben
nedjften al» unö felbft. Sft min ba>5 gefecj mar, baö mir mit gancjer feien
unb aEeu ercfftcn foEen got üben unb ben nei^ften, ©o ift getüi§ tuar, ba^ n
bcr nit redjt faft, bett, ]ü got fc^rclKt aber anberc bing t{)utt, ber nit got
0pvl)in unb feinen ncc^ften Üb l)att; tuen bic mcrcE nit auö bcr lieb gefc^een,
fo fein ftc gar lauttcr nichts, bau an bie lieb ift nid§§ gut unb bic euffer=
lidjc loercf fein barumb geben unnb anffgefcc^t, ba§ ber menfd) baburd) fol
bcUielifcn, ah er got üb l)at aber feinen nedjften, baö er ben allen bariu ^u 20
gefallen lebtt. 2llfo auc^ bic befc^ncl)bung bei) ben ^ii^cn mar ein gebott
l'on got geboten. (5§ ma§ ein ncrrifd) gebott unb c§ loar ßrifto gar !ein
angcucm gebott unb toaS uid^tö bor gott, fie muften aEciu ba§ tl)un, bamit
fie anjcigtten baö fic got lieb Ijettcn: bau e§ ift ein fc^cnbtlic^ Icfterlid) unb
fpottlic^ gebott bor got unb ben menfc^cn, unb mer bei) unä ein fd^mat^ 25
unnb fdianbe fold)§ ju l)alben unb funberlid) an bem ortt, unb barumb
muffen alle JoercE an§ ber lieb gefc^een, unb ttu nun ha§ Ijcrcj ift ba§ bo
gott liebt, ba fein barnad^ aUc mcrcf gutt. fliiaB mer mir bic bcfd)nel)bung
uuc,5 ,5ur fcligfcit? 3lbcr »oen mir gott ba§ gebittcn mürbt unb bie aller=
fd)enbtic^ftcn bing, fo folt id) bie gern tl)un umb feiner lieb miEen. £)a§ su
i.OTo(e28,iff. mögen loir nun crtennen am 2lbraam, bcr feinen Sun opffcrtt nad^ bem es
got '^aben molt: bcr natur nac^ unb fünft auc^ loar c§ ein nerrifc^, torlic^
gebott, aber 5lbraam ber loolt got folgen, unb au» feiner lieb bie er ju got
trug, toar e§ got ongenem, unb loen er feinen @uu Ijunbert mal I)ett !6nnen
toben got ju lieb, fo t)ett er§ getf)an. 5lber gott fragt nid^t» nad^ feinem ■■>;•
toben, bah er feinen einigen Sun loolt im opffern, er fal)e an fein lieb unnb
w.io6,37f.9el)orfamfcit. 2llfo aud^ bo bie tinber bon 3frael in ba§ gelobtt lonbt
!amen, ba lobtten fie ben 5lbraam barnmb, opffcrttcn aud^ ire ünber mit
groffen l)auffen, I)ctt in einer gefagt: got fregt ui(^tä barnac§, fo fetten fic
9 gat fehlt II 10 bit] bic As H 16 foftct S ttld H 18 ni$§] nichts H
'^1 tctiEt H 3üben H 26 foitbertic^ H 31 am Sande: gcncfiä 22 hs
9it. 50 [19. Cftobctl 343
es nit sdiiibt: Xanimb aä)t bcö ftott gm iiidjtä, Xaii |ic tl)ettcii a iiid;t
QUO bcv tic6, biulüiber baviiad) mit gioffei' miiljc bic pvop[)ctcit picbigttcii
iimib licffcii nud) iv (eben bav ob, hau gott tuoü ti- lüt (jnbeii. -JUnii er
luült bie lieb Ijabeii bic \!lbvam l)ett gel)abt, bau CU'iftii;. fngt: -JJiir ift iiidjtä
i iiac^ elöcrm bc)d)iiel)beii uiib tobung, e» ift mir nit angencm, bnii mit bcr
lieb binct ii mir unb mit feinem nubevn, unb o()o füllen mir bie aUcv
fd)n6bcftcn luerct bou gott un-3 geboten umb fcinev lieb miücn tt)nn unb bev=
{)alben ()nngen in bem gefecj aEc gefiott. Unb bie gebott, fo nit !nmmcn
buvd) unb au-S ber lieb, bie fciut ,5ubred)eu, unb mau fol bie audj unterluegen
1» loffcn, ban loeu got bie lieb bei) bem mcnfdjeu uit finbt, fo loil er bev tocrd
anä) nit l)nben.
''Mio finbeu loir im altten gefecj, ba gott bie finber bou Sfrael auä
(Jgiptcn füret burd) ■^Jiofeu, ba gcbott er in bic bcfd)uel)bung 3um felbcn mal
gar uit, fie l)etteu and) bor bie uit gel)abt ; beuuod} trug gott fein mißgefaUcu
ij barau, ban er fragt md^t§ barnad^. 'Jlber bo fie in bie muftenung famen, iwoicn, lu
ba gcbott er-S in, ban fie liettcn in in bem anfand gar lieb, Xarümb gab er
;3ncu bic befdjnel)bung unb aubere gebott, ba^i fie barburc^ anjcigtten bas fie
in lieb l)ctten, unb nad^ ber lieb gefielen im alle Incrd lool unb lüorcn in
gutem fd)luand. Xarumb inie oor gefagt, ©o muffen aEe Inerd au§ ber lieb
■-•« tommcn, auberS fie fein nid)t».
5llfo lift man, ba bic Suns^i-' ßrifti an einem ©abatt burdj baS watio.iLMff.
gctrel)be gingen, ba ftriff eitlen fie a()cr ab nub äffen bie, ba jurntteu bic
;3üben bariunb, ba fagt (JriftuS: (Sluer fabatt ift mir fein Sabatt, .^d) frag
nidjt'j barnad), ban fein Si'i'öcr tuarcu l)uugrig unb nad) bem fie ßriftum
25 licbtten unb im folgetten unb e()r fie in berlaffcu tüolben, e^r bradjeu fie
bcn ©abatt, bic ^^iibcn faljen ber lieb nit an; nnb alfo au§ lieb HnHcn
gottcä nub be§ ned^ftcn fol man alle aubere gebott jnbrec^en. S)aö t()ctt anä)
2)abib, ba er 3um prtftcr fam, inar f)ungrig, ba b)[e]ä) er brott, ber prifter
fagt '©•? ift adcin gctticif)et brott ba, ba§ Inir prifter effen', er nam e^^ nnb i.@nm. ai,4
30 aß unb fragt nid;t» nad) bem gcbott ber .^uben. larümb fagt Griftuä im
felbcn (Suangclio ju ben p^arifcern 'babt ir nit gclefen tt)a§ S)aöib tf)ctt'? bcr sDiotti). 12, s
frnm XaPib loar f)ungrig, clenbt unb arm\ Xa muften fie im f6ld}S geben
unb in ercu.
Sllfo l)angcn alle gebott be§ gefecjs in bcr lieb, baii ift: tuen fie nit2)i"tio.22,4u
35 au§ bcr lieb gefc^een, fo fein fie toibcr gott nnub uid^tö, ba ri(^t bic^ nad):
c§ ift umb anbcre luerd nit ju tt)un, bau bein ang fol allein in ba» lucrd
ber lieb gerieft fein, unb el)r bu beiueu 33ruber fef)eft nott leiben aber ein
gcbrcdjcn l)abcu, cl)r foltu alle gefecj ju bredien, ban 6riftu§ miffet ber lieb
aEe bing ju unb bartnneu fol aüeä uufcr leben ftet)cn, unb loen bu mit einer
17 iaiuxi^ II il am Rande: SDlot^: 12 hs 2U am liande: 1 xegutn 21 '•IJlQtl); 12 hs
38 t^tt H
344 '4Ufbi(jti'il bc-> iJaljtcä 1522
ii'.cffcii fiuibcft ein jek crlofcii unb bu fol)eft bt-iiicii Sörubcv nott lel)bcii, fo
jolftii im iH'ltfcii unb bnö onbev Infjcn niiftel)cn, bn Uinvt nit anbcrs nuö.
:,^fta abn nit 311 cvbavmcu^ (Sin (.ifaff bcr l)nt ein gcbott, Hon gott nid)t,
fnnbcnt Dom 2?at)ft, aU bic ©cptem l)oi-a§ betten, faften bie langen faftcn,
bnä unb bi^ t()un: er ()engt bcm mci an, be» 33apft§ gcfjorfam jn erfüllen, •■•
bm ba-j er baä ju licB (5rifto tl)utt, ®r liefe er feinen uec^fteu Ijunger unb
nott lel)bcu. ©incm lcl)t)en Un'irtt geboten unnb in ber Bufe auff gefcc,5t , er
fol gel)n !){om ,5u bem aber bifem l)el)Iigen ȟallen gel)cn, er fol fiarfnfe gel)en
unb anberö mer tl)un: Unb >ücn ber nun fil)et feineu ned^ften uott lcl)beu
mit \v(\)h unb tinbt, nub ber felbig arm bitt in ba§ er im ^elff, 3)er fol lu
bic lieb grifti aufeT)cn, im l)elffen unb fol toalfartt lüolfart laffen fein.
Tan lieben ben ned)ften ift bem erftcn gebott glcid), barnmb fol ein pfaff
fein I)oraö laffen ligen nnb fol feiuem ned}ftcn tjclffeu, fol ba§ enfferlid)
Wcxä, baxan gott ni(i)t§ gelegen ift, jubrcc^en unb fol fret) fageu: baB fol id^
laffen fallen unb fol meinem ucdjftcn l)elffen, bn§ l)att mir gott geboten unb 15
bas anbcr ber 2?apft, nun ioil id) bem gebott gotteä folgen unb ba§ auber
unterlncgeu laffen: ba§ lücr ein red^ter ßrift unnb ^rifter.
?lber tum man einem icjnubt ein lüalffort gebeult unb fein ned^ftcr
brnber bitt in, er fol im retig fein, fo bcii^t er bor nnb uimpt bujj, baö er
feinem nedjften fol l)clffen unb baö er bcS babft§ gebott nit tl)un fan, unb 2u
ad)t alfo mer beö a?apft§ gebott bau 6rifti, S)a§ brengen bic 5|3rcbiger ju
loegeii. C lool blinbe ^rebigcr t)abeu toir laug ge'^abt unb fein a,anq blinbt
müir.7,8unb blinbeu fiirer gcttcft, ioie ba§ 6uaugelium fagt "©ie l^abcu ba^ 6nQu=
gelium berlaffeu nnb iren gebaud gefolgt nub meufd)en tncrd für gotte§
lucrd gejogcu'. 6i), tüo Jool l)aben inirS anS gerieft, tool bil fragt gott 25
barnad), ba-i l)eiffcn berfürer unnb f(^eublid)c b6fert)id)t, Tarumb l)aben Inir
(?riftum »erlaffen unb unfern gut bündeln nac^ gangen. @ott l)at un§
ge()eiffen in unb ben ned)ftcn ju lieben, fo tjaben töir euffcrlic^c lücrd mer
gead;t bau bie lieb, ^ugleidj alu >uen ein I)au§üatter 3U feinem tnedjt fagt:
9ct)e t)iu unb pflüg mir, unb er ging fjin nnb fpült bie fc^üffeln auf unb er au
troe^t loiber beu Ijcrn, al§ luolt er ein maultafdjen ^aben. 3llfo f ollen oGc
unfere merd in ber lieb gefd;een. 5)hiu Jnen idj glei(^ ein (Sarttjeufcr aber
münd^ >üer, fo ic^ ban befünbt ba§ iä) meljnem nec^ften nit l)ulff barinuen,
fo fol id) bm orbcu frei) 3ubred}cn unb bem ncc^ften l]elffcn, got toil ia !ciu
toerd an bic lieb fjaben, bo rid)t bic^ nac^. S)arümb ift ber münc^eu leben 35
attc§ bofe, ban e§ !^ilfft bem ncd^ftcn nit, unb bur(^ bife gebott be§ SSapftS
Kliffen ir fil nit ma§ Sriftu§ nub fein hjortt ift, Unb bie felbcn menfc^en
miffen luiber bom cicinftcn uod) grofteu gebott ßrifti. 3Ufo ie geiftlic^cr nnb
gleifucrn, ie blinber. 31bcr bennod) rnmen fie ftd^ bie gciftlic^cn bic frumftcn
3u fein, unb !etn glaub ift tu ben felbigeu uub berftelien !einc f(^rifft nit, m
19 iittet H 27 am liande: 5Dlot]§: 21 ha 35 TOüll^e B 40 am Rande: iWat^ci. 7. hs
9ft. 60 [19. mahn] 345
iiod) muo man fic i^roä crcii (Sic fi'lbcii abci flcbciictcii Wa-i in bic Iciitl
tl)cttcn, baä fic in ba§ lüibcv kluoiftcn) Uiib fein olfo bnvd) nu'nfdjcn (icjci,^
Ucifiutt, bivj feiner ürifto flcbnltifl nadjfotgt. ©d)Icd)t einer beii anbcvn, fo
)üil CV'3 im nit ^1crf^ebcn, boi ift nnn nnrnnglirf). (^riftnä lernt iinninf(tid)
5 bing, 5l6cr 90t loircft baö in uns. 3lljo gefje ein ic.jtidjcr in fein Ijercj unb
bebend bie lieb, >t)Q§ bie tan.
9hin lrin'3 ift an§ ganc3em tjcrcjen lieben? nichts nnberä bnn bns idj
atteS baä Unllig unb gern t()un haä mir mein got gebeutt, baö rid)t id) nit
QU§, €b id^ gleid) lang an einem Ijeimlic^en ortt Sfofentrenc^ nnb anbers
iij bett. SBer nnn anä gani'iem Iiercjen libt, ber fpridjt alle ,^eit: 0 got Une bn
Unit, fo Uni idj anä)\ fol id; ftcrben, leben, arm fein, fol ic^ trand, fol id;
feiig aber berbampt fein, id; Uiit eä gern tl)un mit allem UnÜen, ift§ bein
rtille, fo für mic^ in alle fd)anbe: ber liebt mit gancjem tjevqen. ^Jhin (iebcn
au§ gancjcr feien, ba» ift mit gancjem intncnbigem berejen, geift unb mit
15 gQne3cm leben liben, Um loi'irt ber menfd^ gefunbcn? ber menfd; Ijortt, fid;t,
Uiadjt, fd)lefft, gel)t aber ftett, fo Uni er almegen an alle UiiberUiertigtcit fein
leben füren, ber menf;^ liebt am baften, ber mit ganc^er feien libt. ^Jhiu
fortt, mit gaucjcm finue üben, baä ift mit aüem gemütt fid) in got geben,
ba§ auä) feine gebott gut nnb gered)t fein. 9lber ic,3unber fein nnfere ©iune
20 gar bcrfnrt burd) bie mcnfdjeu gebott. S)an ber bofe geift fleift fidj am
gemeiniglid;en barauf bem menfdjen Sinne unb gemütt junemen, Unb in ber
blintljeit fein unfere gciftlic^en unb Ijabcn un§ fer long barinnen gefnrtt.
Sie lieb loil nun Griftnö l)aben: ba befinben Uiir nun, baS U'ir aüc
unber ber bermalebeljung fein unb niemant tl)utt unb Ijatt bie lieb; luu ba§
-5 gebott U)ürbt gel)albcn, ba barff man !eine§ anbern. S)en ^üben toax ein
f(^cnblid) unb gering gebott gegeben, fcU)m aber portten ümb ben 9iod
zutragen: got fragt ni(^t§ barnac^, ban bau mau im bciv folt ju lieb Une
gebort tragen, @s l)ulff fie nidjtö. 3lIfo mu§ ber mcnfd) bor ber lieb fnlen
fein uubermügeu unb uic^tigleit, bci^ er nit ben geringftcn Suc^ftaben am
30 gefce,^ oorbreugen mag nnb nichts gntS tliun tan. 51un tnmpt ba§ erlentnuö
nit burd^ bie loerd, eö fein nnä aud} bie nit binftlid) jur feligfeit, Une
5Paulu§ anzeigt ba§ bie feliglcit nic^t burd) bic loerdE unb au§ ben U)crctcu sfüm. 3, 20
tnmmen mu^: bie erlentnuS magftu nit t)abcn burc^ bcinc natur, ban bie
natnr ift fo blinbt, ha5 fie nit tütxyi loa« Lüiftuy nnb fein gefec.j ift unb
35 Uiic groä bie in fünben leitt. '^Ufo fagt Suca», ber baä ßnangelinm nuii) ^""jo'y
bcfc^ireibt, baä bie ^üben l)aben gefagt 3U ^rifto, ®aä gebott ber lieb Uier
rec^t, 3lbcr fie loolbeu eü nit anncmeu, fic Umren jn blinbt.
Sllfo löoEen Unr bcfc^lieffen burc^ bie ^rafft be§ ©uangclij, baä müud)cn,
ÜJunnen unb Pfaffen fein aUe auf blinbe euffcrlic^c toerd gefürt, gelucubt
4 nun /'eldt H H t^u H 10 am Bande: C menf^ nictct hs 35 am Jiande:
Suce 20 ffliatci 12 hs
346 *4-'';i-'^i9t'-'" '''ä 3a1)rc>j 1522
iiiib ftcctcii bniiiiiieii, bcibiiid) \mx boä) iticf)tö niiis vid)tcn. 2)nii bei feine
Uicvct iiit aiici ber lieti tl)iitt, bcr tft bevMinbt. "^Uio ift bcu 3"bcii iiiib
pl)aiiii'i'rii aud; iieUicft: U'ic luol [ic feiner pevfoii iiiib veblicfje mcnncv tuareii,
beniioel) latjen fie in ber lilintljeit, berljalben ridjt maus mit beu euffcrn
tuerdfen gar nit auB. 6iii munä), Dhmne, 6artf)eufer fein, gefjii 9{oin aber 5
ju jniit Sai'ot 9cl)cu, bn§ ift aüeä nid)t§, Hier nun feine fiinbe Inie bie
pl)arifecr unb ^nhm nit er!ennct, ber ift Deruialcbel)tt. (5riftuiS ift IjcraB
liom t)imel geftigen, fid) un§ äucrfcnncn geben, tu uuferu frf}lam getreben
uub ein uienfd) luorbeu: Unr er!enueu ober in uit, uemeu in aud) nit auff,
ber un§ nuö aller uott unb angft ^elffcn fol. £)cr nun ßriftum annimpt, lu
in ertennet unb liebt, ber erfüll alle bing uub aüe feine tnerd feiu gutt. 6r
tl)utt feinem uedjften luol, er Icibt aEc biiig umb gottc§ luittcu. £)arumb
fo »nil unb fagt ba§ gefcl^: bu bift nic^§ anbcrö ftfjulbig ban ßriftunt uub
betneu nedjfteu 3U lieben aber bu bift einig liermnlebcl)tt. 5lac^ bem fo !nmpt
GriftU'J unb fagt: ^d) bin berl)albeu getuarttert, geftorbeu unb aufferftaubeu, is
haii id) bid) mit meinem ()et)ligen getft ber reid)tinnber unb guaben crfiitlet
unb bid) barntit ftcrd'et. Sßen bu nun ben geift l)aft, fo biftu teiu euffcr=
lidjcr geift, 9tein bu t)aft bie feligfeit. Uub ba gcbeniit beu ber menfd): 9lun
l)cr !,^h1u, ^sd) U)il bir biencn, ftcrbcu, leben unb aCe totberlDerttgleit bon bir
unb beu men)d}cu gebültig leiben, mac^S utit mir Inic betn tniüe tft, ber m
menfd) toiirt burc^ ba§ blutt ßrifti öou feinen fnubcn gelnafi^eu.
S^ah id) unn ben betligen geift, fo ijab id) beu glauben, burd^ ben l)cng
ic^ mid^ an gott: glaub ic§ nun gott, fo l)ab id) auä) feine lieb uub lieb
«i)ii.4, lagot, feiubt unb freuubt. 3llfo fagt 5pau. '3ii^ tiermog alle biug burd) ben
geift gotteS'. Ser geift ber fiimpt nun nit burd) fafteu, betten, trialffarttcn, 25
l)in unb t)cr im laube lauffen, 5Jetit aEein burd^ bcu glauben. Unb alfo
begabt bid) ben 6'riftU'3 mit feiner gaben au allen tierbtuft, uub ha§ er im
t[)un h)il, ba§ tf)ntt er bir auä). S)a muftu bic^ ia l)itten ba§ bu mcl)ucft
bu liermagft ben glauben, Sott mn^ bir ben geben. 3Ilfo fei) ba§ bom gcfccj,
fo ift im unb nit anbcrö: Sa§ gefecj ba§ tobt, bein got mad)t bid) feiig. so
SBer nun nit glaubt ber ift t)crbam|)t, tuxq iimb jit bem glauben l)elff un§
gott, ?lmen. ''.Jllfo l)ntt enc^ Uor ben 5Jarreuprcbigern bie bo fagen: ^a bie
guten bertf miiffen es tl)nn. 'Jfein ber glaub mu-i bor im tncnfd)en bor=
■Rauben fein, Sßcr nun ßrifto nit folgt, in aud) tttt liebt, ber ift öermolebei)tt,
iöir »ooUen got anruffen. Slittcu. 35
U am Bande: 2lb voma 9 /ts 30 tobtet JI 32 ptct 7/
9lt. 50. 51 [19. Dftokt] 347
51 19. £)Uohex 1.522
^rcbifjt in bcr ^^farrHrdjc 511 Sßcimnr.
(18. ©oiuitag 11. Iriiiitatiö '•Jhnfjmiüogs.j
W^it anbcc prcbig USartini 51» lf*injnmc in bei* yfar an
0cnanttcni J»iintag nartjuiittag gctöan.
V
^v []abt i)tutt morgen bn§ (SiiQiigelium gcfjovt unb \vn luoUcii beiiiiocf)
bic cl)gcnfd)afft bc3 fcltn-n dcrurcii. 5hin Unft ir bn§ Unr nUc gi'taiifft
5 feilt unb tuerben (^viftcn gciuintt, Xiui'imb follcu luiv uns bcflciffcn, baö )X)k
Itiffcn h)a§ ein ßriftlidjcr mcnfd) unb nanicn ift, ton» bcm and) ,yi t()un
fct). 3"3fcicf) fif'^ tPfn ein fdjiifter, fcfjnctbei' nbcr onbcr Ijauttüerrf'i mnu
haB Tjontlocrrf trel)ben iui(, fo mufe ev toiffcn fein liautlücvrf, ufi bnä er
billicf) ein ©c^neiber gennntt tüürt, töi'ift er fein namcn ntif)t ]n Bcluelifcn,
10 bnö tüer fc()entlid), %lio nncf) bnä fii^ einer einen Pnrtf)enfer, 5yernl)nrbiner
aber iöcnebictiner nennet nnb Hier beS orbcn rcgel nnerfaren, toer fpotiid;.
Sllfo muffen toir unfern namcn and) 6c)iieifen, ba§ tnir mit eren lüerbcn
Triften genantt. 3llfo mu§ fid^ ein menfc^ .yim erften tior ben menfc^en
leren unb geboten fjuten, ba§ bie fein grnnbt in int ncmen, (fr föt jnm erftcii
15 ben munbe hieit anfftf)un, firf) ber tnre ("irifti ,^n fretoen, bie aud) in fein
l^crcj fiilben, Sßelc^e larc ift ba§ gnongelinm, ba§ $aulu§, 5Petru§ unbf^tuVi'fia
bcfnnbern t^riftuS in allen (?uangclicn haä Inortt gottc§ nennet, barnmB
boö e» gott öon im gegeben unb Hon t)imel gefanbt t)at. S)aö luortt tan
iä) nod; feiner gnugfam prebigen, 6§ mu§ e§ allein bcr heilig geift fagen
2u unb prcbigen, haä ift lang nit geprebigt toorben, got erbarm§. Sßn ha^ nun
nit iDurt geprebigt, ba ift ?larrenir)crtf, berfurung nnb ber teuffei felbft, 2)er=
fialben ift bon erften bie lere ßrifti unb nit ber mcnft^en ju lernen, bau
bic felbigen lere fein Ijintoeg! julücrffcn, S)q§ ban k]t l)oc^ bon noten ift,
baburc^ auc^ manc^ menf(^ ift berfurtt tnorben. 5htn tnoEcn toir allein bas
25 ©nangetinm bon got unb au§ bcm I)imcl Ijcrfommcn, geprebigt unb geoffen=
Bartt, berhmbigen. S)a§ ©uangelium jeigt auc^ nid^t§ anber§ an bau bic
feligfeit an§ gnaben an alle tuerd unb berbinft bcm mcnfd)en gegeben toerbcn.
S)aS (Suangetium fan bic natur nit leiben, l)6ren aber feljen, @§ gel)t and)
nit in bic ©leifner, ben e§ ire tnerd berfurtt unb bertüürfft, bo§ fic nic^tä
30 unb gott nit angenem fein. Xiarnmb ftreitt bie natur ftets Inibcr ha(i
ßuangclium, teil ba§ nit leiben, unb bic felbcn fagen: @i) f ollen toir nit
gute Inerd tl)un? fein boc^ borjeitten and^ frum leutt getueft bie folc^g getrau
l^aben. 3Jlctn batter unb mutter Ijaben alfo glaubt, »un bie l)in fein gcfaren,
15 niunbt 7/ tcre // 16 tetc ff 16119 am Bande: 2 ab 3::^tino: 2 ab totna: i
j ))etti i anat:^: 25 hs 20 tuotbcn fehlt H
348 ^vebigtcu bc§ 3at)tc« 1522
bii luil iei) and) ()iit favcit: bic prcbigcu \mhn flott imb tf)im iiiucc()t:
"iJUt i6ld;cii liunttcu flcjclt in btc lere (Srifti flor iiicfjt imb »ocibcn ju Icc,5t
toH bmob. T'tvj ift nun cjelmS ein jcicfKH' ^a§ man ba§ euant^dinni
incbiiit nnb baö Cy im fdjiiiand' gcljt, SBn man btc prcbigt unb haä (5uan=
gclium aber bte prebiger nit Herfolgt aber nerjpridjt, @o ift§ lein 6nan= 5
gclinm unb ber prcbigev prcbigt and) bn§ nic^t, ba-S enangelium f)at ftet§
uerfolgung nnb barmit fo mnrmeln nnb rebcn bie gleifner miber ba§ \db,
"ilbcr ire tncrd fein nid)t§: ba ridit bid^ nad). ^Ilfo mnftn beinen 6rift=
lid)en namen mit bem glauben beluetjfcn nnb mit anberö ni(^t, alfo ba§ bn
glaubft ^ri[ti gered;tigfcit fct) bein, fei" febcn, fterben nnb attcg ha^ lu
Will. 2, 2u ^rifti ift, fei) bein nnb bir gegeben, Inie 5pan: fagt ab gala: 1: '^sä)
leb icjnnber, aber id) leb nit, funbern in mir Icbtt Griftng'. ^lls; folt
'^janlnö fagcn: driftn» gibt mir ba§ leben, er lebtt in mir, ha§ id) tt)n, bau
tl)n ic^ nit, ba§ id^ rebe nnb prebig, fein meine tnortt nic^t, 6riftn§ ift in
mir. äÖer nnn nit in bem geift nnb in bcn »nerden Ö'rifti Ijanbclt unb fid) 15
söm. s,;. übet, bcr ift berbampt. '^llfo fagt $an: ab Stoma: 8: 'äßer nit bcn geift
gotte» l)at, bcr ift nit 6rifti'. SBcn nun ber menfc^ gleich aüe bing ttjett,
tuen bog ber geift gotte§ nit loirdt unb im menfd^en ift, fo iftS alle§ nic^t§,
barnmb Incrff bcr mcnfd) aüc feine tncrd bon im, bon an bcn glauben fein
fic alle bcrmalcbcljctt. T'd^i tan bie Inclt nnb bic natnr uit bulben. Dan -'u
fie murmeln ftet§ balnibcr, baä man in ire incrd bcrlnurfft unb fagcn:
6cillcn nnfere lucrd mä)i§ fein, luic !emen luir bajn? Q-§ ift nit gut. ^sa
bn rcbft ba§ bn nit Ineift. 'DJicinftu ba§ bu bie Inerd loirden !anft? ®'j
fein ia nit beinc tocrd, Sllfo muftn gar an beinen Incrdcn bergogen. 6§
tl)ntt cnd} aber Inclic, ^lod) mu§ man ba« ©naugclium nit i'imb irent lt)illcn 25
30(1. 16, 7i. fc^lnet)gen, (Sott löiirt einen geift ber toarljcit fenben, ;Joan: 16: 2)cr tmut
uu§ ftraffcn ümb nnfer§ unglauben§ Inillcn, barnmb »oöllen mir ßriftnm
unb feinen glauben prebigcn, Iren e§ gleid) allen leibe mer, S)an alfo fagt
i.sot.i,23i. ^^au. 'äUir )3rebigen bcn gccrcncgigttcn ßriftum, beu ^^i^cn ein ergernuS, ben
r)eiben ein torljeit aber nor'^eit unb ben glaubigen ein '^et)l unb troff. 30
3)crl)alben ift§ mit bcn iüerden ni(^t§, nnfere muntren, bic bo met)ncn bind)
ire lücrd fclig ^n Serben, bcn ift (Sriftns ein narf}eit. 2llfo mu§ haä fein,
bo'j man ba» ©uangelinm in ber loelt ein tort)eit nennett, fonnen toir ba§
prebigen, ba§ man ba§ gnongelium berfprid^t, @o gel)t§ red)t im fdjloanct,
barümb evtennen ir ein» tcil§ icjunbt baä ©nangclium rcdjt fein, loben ba§ 35
andi, eins teils fc^cnbcn unb nennen ba-j unrecht, G^tlidjc nennen cy 0ermale=
betjung unb olfo fortt au§: ba fi(^t man ba§ e§ iDol ge^t. 5llfo loen ba§
euangelinm trifft beu trifft e§, tuem cy t)ilfft bem Ijilffta, Unb nac^ bem
unb feinem anbcrn fol mau ttjnn. Unb barau-J folgt baQ ein 6riftUc^cr
4j6 unb ba§ guangelium fehlt H 11 (agt juii ©ata. // am Bande: ab gota: j. lis
U nic^t] nit H 16 jun SRom. // am Bande: 5Ub ronto: S hs 23 9)!Eineftu H 26 am
Hände: 3oan: 16 hs 29 am Bande: j. Eorin: j hs 30 ©tcutifleil H 32 benen if
<)ir. •■)! [19. Cttobcr] 349
luiiiu'ii ein flflv fcljuicv uiuiuc-f^n'iutlid) biiiti ift, luib bcv ift ein (^vift bcv t^ot
i^lmibt, in cifcnnet uiib uov allen bingen lieb I)nt, bcv 6rift \w\)i alle
bing, auä) >uqö bcr tcuffct im Sinne [)at. Tnrinnb mnc^t niid) aiuviftinev
aber nnbcv mnnd) nnb nnd) fein orben 3n einem Cüiftcn^ 5Jein, bnvdj ben
•■> fllanben nnb bie tnnff fein mir alle (üiften. 'Jhm l)cift d-iftu-j ein gcfalbttev
unb nad) feinem nainen mag ic^ and) ein gefalbttef genantt Voerben, 3)arau§
folgt ba§ ber ein Kiift ift, ber O'viftum i\at entpfangcn nnb glanbt mit
ganzem Ijerc^cn ,^u gott. 5hin nempt end) fiiv einen faftev: bev faft alle
tog ,]u loaffer nnb bvott, er )ina-t öil mer gcnentt ein fofter ban ein ßrift, fein
'" faften mad^t in jn feinem Priften, 5Jcin. (?-in tettev bcv ftctS l'il bett, Uiuvt
Dil mev ein bettev ban ein Pvift genantt, '^llfü nnd; ein tnallev, tvefdjev, ein
3lundfvalü, ein firc^en unb nlttav ftifftev: ba§ madjt in ju feinem (^viftcn:
ba» mod}t in einen (^'viftcn, boS ev gott l)at nnb aU.cä ba» gottc-J ift, ba-5
ift bas cv ben unü6cvfd)locnrflid)en fdjac] (hiflnm Ijat, bev bo vcidj lunvt
15 genantt in bcv gnaben, ^us^fid) al§ Uiiv einen veic^en man bavnmb veid;
nennen, hai cv Oil gnlben nnb gutt l)at, 3llfo lunvt 6viftu§ bcv allcv veic^ft
genennet. äBie l)abcn toiv ben nnn (?viftnm? ban ev ficjt im ^intel ,5nv
ved)tcn be» Oattevs, 6v tofivtt nit ju unä l)evab fteljgcn in unfev ^au?.
9kin ba§ tl)utt cv aud^ nit. Sßic evlang unb ijah \ä) ahn ben? gl) ben
•.•0 mad^ftu nit anbevS tjaben ban im Gniangclio, bavinnen ev biv Ocvljcifd^en
iDiivtt, bev ben pf)avifeevn ein navl)cit nnb ben gläubigen ein [)el)t unb tvoft
ift, luie 5pau: anjeigt, Unb alfo fumpt 6ri[tu§ burd^ ba§ G^uangelinm ini.»or. r,i
unfev fievcj, bev mnä and^ mit bem Ijevcjen angenommen lueiben. So id;
nun glaub ba§ ev im (jnangelio fei), fo cntpfalie nnb l)ab icf) in fc^on. ''^llfo
2.', fagt 5)3aulu§ : '^c^ tvage (Jviftum in meinem f)evcjen, ban cv ift mein' 3c. upd. 3, n
jDavnmb lonvt un§ (Fviftuä bnrd) boy (5nangelinm ,^1 gleidjev mel)§ al»
einem loüvlt ein bvieff gegeben, bavinnen im oovl)cifd)en lonibt ein Statt
abev funigveic^, nnb bev bvieff muvt nun Oevftgelt ju einem 3eic^cn, ba§ man
im ba» l)alben fol nnnb loil. ^llfo mevben Iniv auä) bnvi^ ben glauben in
30 ^vifto aüev feinev gntev unnb veic^tümbev vcii^. 6tlid)e geben fnv, bev glaub
fe^ ein geving bing, lüaä man immcv baOon pvebig. i^a e§ ift alfo ein
geving bing, bog man ben nit gnugfam fau au§bveitten unnb begveiffcn;
toolt got man l)ctt ben ttiol Oevfnnbigt. Sßiv lüoEcn aber ic^t anfat)cn unb
ben pvebigen, Gviftus nxnfe auc^ ein mal ?lpt fein nnb nit bic mcnfdjcn
35 gebott. 9'iun gibt GviftuS bcm menfd)cn einen bvieff, ba§ ift ba§ (fnongelium,
ben öevfigelt got mit feinev Sauff unb glauben, fagt ju bem menf(^en: Si()e
^a, ii) fag unb gevebe biv, bo'3 (5viftu§ S^f»?' mein Sun bcin ift unb id;
i)ab biv geben bic tauff unb ba§ Sacroment ju einem trareu jetdien unnb
r 6^riftu§ JT 9 genennet //• 10 Betet Jf 21 am Bande: j. corin: i fis
©leubigen U äü am Hände : j. corin 2 ha 27 Der^eiflen H 2H ftönigveic^ H
30 IReid^tljünter //
350 SPtebintfit bc? SafjteS 1522
Stflif, bii-3 bii mir folft (\laii6eii (^viftimi bctn fein, fein gnnbe imb baxnv
f)evqiqfeit lin'irt bir gcaebeu an aUcn bcincn üerbinft: erlaub mir oUein, bii
nnuft bdy eU'iii leben finben bei) im. ©Inubftn nun ba^, Üb bn ber ftatt
fo ev biv uevfdjviben Qteid^ nit gefctjen, fo Ijoftn bennod^ ben bvicff unb 6igil
3U einem tnaven ^^ii^c"- S)a gebendftu ben: t)db iä) nun ßriftum ben s
gvoffcn fc^acj unb l)eru iibcv tobe, fünbe, teuffei unb f)eüe, <Bo 3n)eifcl ic^
nit unb lueife baS id; aud) ein tjerve bariiber bin, i)ab auä) ba§ eluig (eben.
2)a tt}utt fid) bie bliube nntuf auff unb erfennet ßriftum, ift auä) fvo ba^
fie ein l)er über ben tobt ift. äßag fönt einem groffer freube brengen, bau
Uicn man im fagt, iSt borfft nit fterben ? Sarümb ift ein fdlc^e jufagung lo
(üifti unau§ 3U trachten, ber menfd) ift ia ju cleinmiitig, unfer fiercj ift ia
3u gering, barein U)ir öil fjoren prebigen unb tcin glaub ift ba, ba§ mad)t,
Sa§ mir un§ nelne gebanrfen unnb glauben, äßen mir ba^ (Juangetium
Igoren, fo lauffcn mir barbon unb fagen: ^a, iä) glaub gott unb feinem
©uangelio. Wm, alba ift fein ßriftlic^er glauben gnugfam, ^or got, alfo ir.
w. si, nf priest er burd) 3^abib: 'G ^^xad fperre beinen mnnbt Incitt auff unb ic^
tüil bidj mit gutem erfüllen', 3ll5 folt (Sriftu» fogen: € mol ()aftu fo ein
cleinmutig Ijercj, tl)u bav auff unb glaub mir, ^ä) mil bir alle bing geben.
aiit. 12, 32 5llf 0 fagt 6riftu§: '^r cleinmutigcn, bu arm§ l)eufflcin, bu fölt bi^ nit
fünften, bau got l)at gefallen bir bas Ijimelreic^ jugeben', ber()al[)eu ift§ 20
un§ menfc^en gar ein gro§ bingf, <Bo 6riftu§ unfer einem ein funigreic^ geb,
aber im ift-3 ein gering bingf. Sllfo fönt ir tool mercfen ba§ bie natur
ftetu be» ©uangelii feinbt ift, ban fie mit fd^le(^t§ oben ^inaug unb burd)
gute \vnä frum Jnerben. (Sin fc^hJarcje, toeiffe aber blaue fappen, ein
taugen mantcl aber groffe blatten tragen binet nic^t» jum Griftlic^en namen, 25
9}ein, mein mun(^§orben ift nichts, er mu§ bor ßrifto ju bobem gel)en. Sa§
h)il aber in ber ^i'ben unb mundjen ^ercj nic^t gel)en, ba§ man in ire tüerdf
fol berlrerffen: lur^ ümb burc^ ben glauben fein alle bing bem menfc^en
915m. 8,2 unterluorffcn lüie ^^ou. an3eigt. 5llfo ift bei) bem einigen got 5U fuc^en ber
glaub, baS: einig leben, bie gnabe, barratjercjigfcit unb aüe» gutt, baB tnil er 30
bem menf(^en auc^ geben, Sarauff fol ber menfc^ frei) trocjen unb fid§ be§
öermeffen, baä aüc bing (Srifti an feine tnertf fein fei), aii§ lautier gnabe,
ban Inen Inir burd) unfere Inercf miiften feiig Inerben, fo Iner ß^riftui' gar
nid)t§. S)a fe(^t ir bo§ bie InerdE nicf)t§ t^un jur feligfeit unb aud§ 5um
Ch-iftlid)en namen. ,^?cin t5^artl)eufer, fein ^^rancifcaner aber prebiger mund^ 35
gibt mir bie feligfeit, tnie Inir ban lang l)er gelnolt t)aben, 3kin fie ber=
«öm. 7, in mugen e§ nit, ban fie fein bem tobt unberlnorffen tnie ^an: fprid)t '2)er
tobt ift mein !^erre morben\ Sllfo fag iä) furcj baä aEe miind)en unb
1 Sieget B 4 ficgel // « %oh JJ 7 [jab] Dnb ^06 S IS gebenden //
14 bauon H 16 am Jiande: p]almo 80 hs 17 jo fehlt H 19 am Rande: Suce 12 hs
21 flönigtei^ B 24 toetcEe JI 26 6oben JI 29 am Bande: ab SRonto: 8 hs 37 am
Jiande: 9tb roma: 7 hs
9Jr. 51 |19. Oftolicrl 351
i)hinncii bc'3 tciiffcl-? fein, bo luiirt iiit nnbcvS nii-3, bavuml) ba-S fic nüe ivc
felic^feit in bie f litten, platten aber qiite locvcf ftelten nnb öcr()offen babiivdj
fetifl ,yi Uievben , bnä bau niiinuev mcr t\eirf)irf)t nnb fjilfft nit , bon ive luevct'
fein üov i^ott gm nidjt-s. 'OJicinftn baä man bir hiK- fjinielrcid) bnrnnil)
■ »uevbe geben, ba§ bu ^inbcv bem ofcn (eijft iinb betteft jtnen pfalm ? Diein,
man mint biiö nit alfo cjeBen, Icn bn t)er lanffeft. Scifjalöen laft unö
(Sriftnin 311 l)alicn ad)tnng geben, bni- Inir ben entpfa[)en nnb miigen jagen:
D bn elöigev l)imli]d;ei- luittev, bu Ijaft mir beinen 6un geben, nff baö idj in
im fclig toiirbe unb atte§ gutt in im l)ab. 9Jnn ucrmilj td) mid; nnb glaub,
1" bau er mein nnb miv gegeben fei), 3i^ fl'if" find) boranff f)ie ,]iim jeidjen
beinen linircn leidjnam, flcifcf) niinb bliitt, bein 5acvament nnb bie lanff^
baron ^ang id; fcftiglid). S)a mufj t)inliieg fein genommen aÜe tuolliift be§
fteifdjs, bamit man ha^i nibevtvndt, Sarnmb gebentt (Sriftuö ben meiinevn
^sundfraloen unb ben ^sundfraluen menner ,5u ncmeii, bariimb ^ictjcn bie
!'■ mund)en unb 5hinnen in ßloftev, iv fenfdjeit ,511 l)alben, lou fic fidj aber
übel leiben tonnen, foKen fie menner nemen.
äUeii loir nun ben (iriftum l)abeii mit Ivarcni glnuben. So left er iiiiy
leben, uff bas ioir ung fterden im glauben, uff bas id) bife luerd bie ic^ tl)U,
meinem nec^ftcn jn l)ilff unb gut tt)un. San mein Griftlic^er namen loer
5!" mir an ber Sauff unb bem glauben nit gnug, fo i^ meinem ned^ftcn nit
l)ilff erzeigt unb in burd) meine ioercf jum glauben jiig, unb baä er mir
nachfolgt. Unb ber menfd) gebend aEe3eit, 'itaä) bem er ß^rifto atle§ gutt
getljan "^at, ba§ er feinem ned;ftcn luie im C^riftuS getl)an t)at, and) tf)u, uff
baö er bem unb einem ic^lic^en nucj fein ni6d)t. '^llfo lebtt (iriftuy in im
2s unb er lebt umb feine§ nec^ften befferiing Inilleu, ba§ er 3iberman ein gutt
eyempcl geb, ba§ fie aüc bing in ber lieb t)orbrengen, 2öie bon and; bie
fürften unb 3lmptleutt ir ampt in bie lieb richten foEeu. U\ä)t er tüol, fo
fül er fic^ nit beriimen, er fei) feinen leuten gnebig unb frum, got tocr mit
bem lone fein nit üergeffen, 9tein er fol e§ gott l)el)m geben. @o fol ber
30 mitnd) aEe§ fein leben bem nec^fteu in bie lieb richten, fol nit fagen:
©1) ba§ gelübb l)ab xä) meinem gott gelobtt, uff ha^, ic^ feiig baburi^ Imirt:
%ijut er ba^, fo Oerlaudent er Griftum, bau et ^ilfft feinem nec^ften nit bar=
burd), unb ob er gleii^ gcincje mäntel mit im ju ßrifto bred)t, bie Ooller
3iofenfreuc,3 fteden, fo t)ilfftö in bod) alles nichts, (?r nem aud) gleic^ alle
:i5 feine fifc^, bie er faftenbe f reffen t)at mit ben greten barju, fo ^elffen fie in
bot^ gar nit. ?ln ben glouben Inirftu nit feiig, Darnmb loil 5pctrn§ man i.'Uctris,
fül beö ©uangelij unb be» glanbeut; begeru toie ha^i ünbt ber mili^: bie
trindt ba§ tinbt, baä e§ barmit ftard merbe, e§ trindt bie nit, bah e§ ein
S einiger fehlt II 15 am Hunde: gene: 2 Im Jt jög // 22 gebendft hs IT
311 gut H 25 iebcrman // 21; bie ffli/l II So bnju // Sil um Hände:
j petri 2 /is ST begeren //
352 ipvcbigtcn bc? Sa'^re? 1522
men|d) »ncrbc, 5Jcin c>S ift luiv ein luenfc^. ^Ilfo fo id) bcn fllaiibcn l)a&, fo
bin iä) fdjiin fcltg an nllc ucvbinft aber lucvcf. Davans jolflt bn-? c-j bcr erlaub
aÜein an-jiidjt unb nit bic Wtxä, bau gottc* luevd, bie lieb, bie er un5 t)eutt
im thiangcUo leint, gel)! fortt. Ilnnb alfo Ujen man cui^ nun fiivluurftt,
man ücrbictt gute tvnä, fo fngt, '•JJinn uerbiett ber nit, man jeig aUctn ben
mifjbvaud) an, ba§ man and) bie yi nnveic.^nng nnb gut bcm ned^ften tf)un
fol unb fein Deitialueu bavcin feqcn. "K^m iä) nun aljo meinem ned)ften
t)ilff, |o beföetfe id) meinen 6i-iftlid)en namen, @ot Itiit unfer tnerd nit t)aben,
ba iid)t bid) fd)Icd)t-3 nad^.
3)avan5 folgt haB (»liftnS una glaubcnben ift ein t)eil unb tvoft, ''^Ibcv
ben munc^en ein nart)eit, ban e§ tvegt in ba§ ©uangelium nit in füd^en,
feüev c[\>n fammev, at§ bor ivc gefec] getragen f)aben; bic tiovfolgen un§
iqt barumb, 2(bev nempt baö (Fvcucj (5vifti gcbuUig auff cuc^, bay iv f6l(^e§
gcbiVltig leiben m6d)t, luölt if anbev-3 (Svifteu fein, 9fempt ben glauben nnb
eltievn (^viftlid)en namen ^n t)ei-C3en, ban ba^ ift euc^ unb mir i)oä) bon
noten. 3'" g^ntcicn Chiangelio Inüvt nid)t§ anber? am meiften angezeigt bau
ber glaub unb bie lieb, luie id) l)eut morgen gcfagt t)ab, ba§ get)t ben
miiffigen mund}en unb fc^leffern langfam ein, barümb folt ir gott ftet§ für
bie felbigen bitten. Sßir trotten got anrnffen, 5lmen.
52 21. OHobex 1522
Sermon ,^u ®t. 9JiitI)ac( ,vi (Erfurt gctnn Dom @(aukn unb Söerfcn.
(iag ber clftaufcnb Suiigfraiicu)
f"
iebcn frenubt, id; bin nit l)er tommen, ba-3 id) tootl prebigcn, ^d) f)off vo
aud), ef» fei nit bon noten, bic Inel)! ir fünft t)ie bon gottc-3 genabcn
gnttcr prebiger gnug f)apt. '^ä) l)ab aud) bif' euangelion nit für mid)
genommen, ^n beftctigen bie f)iftorieu öon ben i'i taufent 3iu»cEfi-'fliift'fn"'
luelidjc (luie tüol ic^ fl) nit borfprid)) fdjeint einer lügen nit faft onglel)dj,
fam lüer ft) bon einem maier aüf3gcftricl)en. 9lu ef» fei) gleich lüie im tool, 25
id) laf» in f6td)em einem i^dic^en feineu fpn. 5Jiir loelten bai^ beft bon bifcm
SRaiti). 25, 1 fr. f eft ncmmen, bas f)eilig euangelion, ba» tan un» nit liegen, ^x ijapt
gel)6rtt Inic ba>3 ^el)en iunctfrauUieu mit irem gefef» ober lampen feinb
engegen fommen bem prentigam, funff auf» il)n toarcn loeifj, bie anbren
8 ^elff H 12 Betfolgen // IS fold)§ 11 14 miigt // 20 (Sin Sevmoii »ff ber
ji. toujcnt Siinrffvaumen tog, Dom ©taube. ®etbon ä« Sx'btfuTt. »ff bo§ (Suangenum Wattbei. n»-
t>ö bcn X. SuncEfvaulsen. %a^ Üteic^ ber t)l)ffiet ift ift gteidj jcften Sundfrautoen. :c. Xfl Soniio
M. Lvtlieri in lesto undecim niiiiiini] niigiiium Ki'dtijlionlia,' liabitus, in Kuaiigelioii Mattlisei 23.
de deceni niigiiiilins. (Jg 23 oilff BD cl)Iff XU 24 Borfpvic^] inipugno CV/ 26 t)ct=
li^en B(! »jeglichen D SBir D 2S lampen] ampett BC 2y entgegen BCD
9}t. r,l [19. Df tober] 9Jr. 52 [21. Oftokr) 353
ain {l)oxt(i)ti([ , i()n liic[icf}em im» ^tncivtcl) c()riften tucrbcii anc^e.jclit^t, iicm-
üd) vcdjt (^c)cf)affcn iiiib evbid}t, bic fic^ fiiv cf)vifteii Inffcii anjcljcn.
vUbcr l)ic lucUeii luiv eben a,ax nit rebcn iiud) aiidj in bifc Ijhjclievlel)
flefc{)(ecf)t gemenqtt l)aben bic, fo ba ücvfpvedjen itnb luntolgen baä eitangelion,
i trän bifc feinbt nit tuirbiq ba-? fie \a and) bic turedfitiflcn innctfrauluen
flenent follen Uievben, *JU>r' \d) hau t)ür Une il)v ancf) l)ie ein gnt tcit feinbtt.
9hi tuol an, toen e§ nit ba§ euangelion lucrc, fidjer cp lourbe nit boiüotgt,
innn (M)i-iftn'5 fuget 'fo bcv ftnrcf geltinpnet bcljnt feinen t)orl)off, fo feinb aüc^ut, jm-u.
bing im frib bic er beficjt. .Uumpt aber el)n ftcvfcrcv bcu er ift, unnb nbcr-
10 itiinbt in, fo nimpt er im alle Irnpen in bie er fpft^^t, nnb ftrcut an§ feinen
ranb'. Xo (5()riftn« bcv ftnrrf tum in feiner crften luifnnfft (loan borl)l)nn
t)Qt ber teuffei bn« regiment über bie gnnljcn >uelt) bo ift er olf» ein falfdjcr
fnrft gefc^lnecf)t Inorben. 2tlfo ift ef) i^.unbt Uor bcr anbren |ntnnfft. Xev
tenffel ^att lang regirt in ^oc^cn fc^nlen, bo ift e§ Qt§ i^m frl)b gemcfen,
15 So aber ba? t)cilig euangelion an§ gottc-s genaben fommen ift unb gveifft
unfern boctoribu-5 in bie luol, bappelt fi) an, fo |urncn ft), toben nnb jabeln,
bo ift !ein frib mer. 3a fpre^en fl): loir feinbt Soctores unb magiftri
noftri frel)licf) ia, loeu ef' mit ircn crerciti]«, copnlati'j, fnmmif» unb ber
gleid)enn labrintlji» luer aufjgcrid)t, locn fl) mit iren qneften bic [)etl mbdjtcu
20 Quf'lbfd)en unb mit ixen biftinr beu l)imet aufffd)liefen , loer tnol ctltaS.
äöcu cä mit titet anf,5gerid)t ift, fo bl)nn id) and) cl)n baecalaurij l)l)e Inorbcu
unb barnad) 'DJiagifter nnb lüibcrumb baecalaurij. ^sd) bin and) mit il)n in
bie fd)nl gangen, id) luelif,] luol unb bl)n hei- gelui», ba§ ft) an^ ir el)gen
bndjcr nit üerftenb. ßfi gilt l)ie nit 2lriftotele§, ^lato, ^löcrroiö, faft l)t)nber
2'. fid), ftroen ritter.
i'iebe» Dolcf, be§ nempt eud) nit an, tol)r t)aben bonn eim anbren |n
reben, ba§ ift öou bem l)ctligen enangetio, ba§ lernet nit rtie bu e^r, gunft,
golbt, fl)l6er, frcubt unb mut in bifcr luelt erlangen nuigift, funber e§ ift
ein folid) groä loirbig gelualtig bing, baö cv bid) unbcrridjt unb luciffet, tnie
30 bu bk funb, ben tobt, teuffei unb bie EjeE mugeft ubertninben. öie Juibcv
|efcd)ten Inil nit fd)l)mffcu gelten, ©f' mu-5 gar ein flar, fc^arpff unb ftard
fd)liicrt fein tuiber fot{^cn getualt. Xarnm ift eä nic^lj mit bifen fd)liia^en
anncnu fopljiften, Inir ftreiten aud^ nit tnibcr fleifd) unb blnt @p^e. (3. funber cfpi). c, 12
mer tciber bie fnrftcn, tpibcr bie gelnaltigen, U)iber bie t)ern ber tvdt unb ^Kectoreö
■J bic bin anfetjen /'ehli (.'7 S l)ie] bie '' " sed hoc Euaugelii) fatale, ut per-
seqmitiiiiiibus exerceatur. Cr/ Slnangellion Jl am Rande: Das Euägeliü veruolgt. .V//
S gelDopnct -17/ lä ^et D gan^ X> 13 gelc^ttec^t] deiectus C'rj 14 ge=
regiert BC f)0^cn BCDXII 15J1G doctormn nostrnriim larua; nianus inijeit, eos'q3 suis
culi.rilms depiiigit Crj lO tDotlen XII bafict JJ iap\Ki Xlf 17 mer] me XII
19 (aborint^i? XTT queften] qiiiestionibus C'j 21 Saccolautiiiä XII JJ baccalautiu^ XU
24 Bctltonb BC %.\xtxxon\^ BC 2', als Vbemrlirift: flvafft beä (äuangeliumS. XJI De vir
tvte evaiigelii. Ci/ 28 mugeft BC mogcft J> -i/ jdjinipffen BCX/J Uax] cüiuscd C<j
32 fot^e D U Surften, geWoltige D
Cutters 5Ber(e. X, 3 23
354 *;>tcbintcti bf« 3at)Vf§ 1522
bov fiiiftcvniiö bifcr tnclt. DcS ()QU'cn miif' c>3 )o W)( nnftoS Icibcn iinb
luiibt luid) fein ciib jciii. Sßclef)cr nber bis cuangelion red}! Iiegieifftt , loft
fid) folid) [tiumUiinbt iinb iuaffci- gucS iiii^li anfechten, funber beliebt bcftenbig:
ob fdjon I)cut einer l)ie anffftct nnnb prebigct alfo, ber anbcv morgen l.irebigt
nnber«, fo fett bod) ein ennngelifd) man nit bort unnb barnac^ ba tjin: er 5
iHubart in bas enbt, barumb ift er Umrlid) feiig. Cf§ get^ eben l)ie al§ in
einem ftreit, bn tituel) l)er iuiber ein anbcr ligen, bie üorlnegenn f\ä) auff
beiber bmtel), ilUidjer beUmrt fid) auff bnf' beft unb tuagtj ha i)in, toeic^t nit
oon beut Ijanffen ber feinbt, bic er onredjt unb tobt feinbt ad^t. Sllfo fol
fi(^ ein frommer ct)riftc tnol bcinorcn mitt bem l)eiligen euangelio Iribcr bie 10
rt)omifd)e (mic fprid) id)) babilonifd)c t)nren, Mifj folt Ijr lauter unb üor
;.ircbigen unb got treulid;eu bitten, bas er ef' laf» uml)cr gt)en nac^ feiner
natnr nnb art, marll)C^ fo U'ljrt es nit on frnd)t unnb reljc^tumb h)iber
feren |u bem ber e-S l)at nu§ gefaubt.
£ier [)nlben mufen luir adjt uemen, baö fo mir baS cuangelion nt)t u
mit fet)ner eigen geloalt, funber mit unfern trefften tooüen entljolten, fo ift
ef' gar berloru, barum fo manfj am Beften >in)t bertebigen, fo feit e§ f)cr=
nibcr. iiiaft unö ber forg ganli abftcn, ba§ cuangelion barff unfcr ^ilff
ni(^^, ef' ift für ftdj felb§ guugfam trcfftig, lieöclet c§ got allein bef' ef' ift.
3üfo tr]un id) aui^, mic InoH bl)l unb gro§ anftoä entgegen feiub, bi'3 alte§ 20
betumert mid; gar nid)!;, trag aud) tcl)n forg Inie id^§ U'olle bcrtebigeu, iä)
unb mijr all feinbt tilu fdjU'ad; bartju folid)f' lüort ^u trel)ben. ^si) Ijabf'
bem lieben got befoUen, cf' ift ie fein Jrort, er ift manf' gnung bar |iu bal
cl)rö berfc($ten mirbt unb befc^ubicn. 3)er l)alben ift ba^i clju gering, fd)lcc^t
bing, baö fid) bl)fcr arme l)auff ber fopljiften bar loiber legt: 1oü§ Inoltenn 25
bife flebermeu§ mit Ijren flebcrlünfi^en aufkriegten? Saft fl)e faren, @§ ift
bou gotte§ gnabcu cljn ungelcrt bolcE. (Js muS nad^ anberft Serben, alfo
baö fid^ bie gaulj melt barmt)ber loirtt legen unb bi'3 mort berfprec^en unb
WütiiMcisöorbammeu, 9lber 'bie pffortenn unb aEer getoaltt ber l)eEenn nit obfigen
luerbcn'. 3n bifem nUcm ift fein beffer rabt ban prebigen ba?^ cuangelion 30
fdjlec^t unb lautt)cr furbtan, nnb bitten got bap er unö lel)t unb füre. Ijc^
1 onnfto§ BC anftög P .MI 4 ob] unb ob -MI 5 guonselifc^ev mcnfc^ XII ba
^in] ba i^n .1 Sarinn BC bottjn /' bort trnb bo :^^cn, fonbev er XII 6 in] bi^ in XII
tx] el BC 5^e ju aU XII 7 fidj ha bff XII 8 ?)ettlic§cv BC tjcglti^er D beft]
aüetbeft ]o er fan XII qua potest diligentia Cq 9 bie et bis ac^t fehlt Cq nnb fehlt D
II ioaent BC Vi ejj] »np ABCDXII uml)er] »nter ABC »nber D jn^er XII pro-
gi-essum habeat Cq 14 aiiä flcjunbt A 15 Stoanngclljon BC 17 Oert^ebingen BC
l'J befclficnbt BC XII 20 21)lt id^ BC quamuis plures et magiios iiisultus sustiueam Cq
21 nic^tj] nüt XII Dert^öbinflen BC 22 §ob c§ BC 23 befolgen BC genüg BCD XII
26 uespertiliones illi, plumbeis, uel potius plumeis gladijs instnicti? Cq 27 ungetevt] fuiigis
Rtupidius Cq noc^ BCD 29 gelten, mögen nit XII 30 «erben fehlt XII In liisco
Omnibus Cq oHcm] oücin A XII oHain BC 31 füronn BC »nb gott bitten XII et
Devm improbis uotis fatigare, ut dux et clmragns Iniins iabiil.-B esse dignctiir (Vy er ei
en§ ABCD XII
«Rt. .52 [21 Oftobetl 355
)oei^ im aiit^ iiit anberft ljutl)im imb tljiiii oiirf) ai']o iinb bl)n c^hiä) fvolid)
bar bei) l)m namcit flottiv.
3llfo fprid) id) mt: bi[c lo^ber fad^ev beö cuongelton feinb itit Unvbig
fle|ett |u tocrbeii imbev bic toredjtiflcn ^\uiirffvaiiUicn. 9hi )pvid}t bcr l)cr
5 üon bcr 61)ri|tcnl)eit, bie glciiJ) jel; ljet)cim ;3u»cliraulueu , fiinff fcinb luciüc
bie funff toredjtig, öte nent er aUe ctjrtftcn iundEfraiüoen: S)ie tliorcdjtigeu
iimdEfraiilucii fel)nb bic ct)riftcn bic jl)d; fiir frojutn Infjen anfeilen inib I)orcii,
lüolen gut ciiangcUfd) feljit iinb tiiniien in)l dou bifcn bingen fageii, fie loben
ba§ iDortt unb jprcc^eu: (i\) ein fcl)u bing ift ba§, bcm Ijft olfo, c§ tan nod)
10 mag nit anbevl) feljn nad; ber gefdjrifft 3c. Son ben fpric^t 5PquIu§.
1. cor. 4. '2)af' rcl)d) gottcf) ift nit in ber reb, funber in ber trofft', (fg gctis»r.4.»
nit mit reben, fiinbcr mi)t teben |u, nit ml)t »oorten, funber mit locrctcn,
bie lnet)l fl) aber nu öl)t üon ben bingen tunnen fagen, fetjnb fl) liuirlid)
onluelifje iuniJf rantncn , bie allein bl) lampcn ober baS gcDef} f)aben, baf» ift
li ben auflücnbigcn apparat, unb tl}un nod) irer art, loie 'DJtatt^cuiJ fcf)rcibt .7.
fprecöenbt '§er I)er': ber munbt ift ba, aber ha^ ^er| tüeit bon bau, ba^^ 6a™'",'S;8'^'=
ift nit in ber lampcn, baä ift ber glaub ift nit t)m (jer^enn. 2)a§ gebencten
fl) nitt, ia fl) luljffeu c-S nit unnb t)alten ba für, l)r lampen fl) gtcic^ lool
bereit, ^i^ art ift, ba§ fl) gcrnn ^oren Pom glauben prebigen, unnb fo fl)
2» bü'j iBortt gcf)ort t)aben, mad)en fp inen fctbS unb bpc^ten einen gebancf,
einen toon im t)ert^ien, ben t)altenn fl) für ba§ oÜ unnb Perl)arrcn bod)
glepd) pnn prer gelronljcitt at§ Por, feinnb nac^ prer aKter PsepS gleid) fo
lornig aEä Por, a,kiä) oEs geizig, gleich unbarml)erl^ig ben armen, gleid) on
fünft ,'c: Sifer glaub ift ein creatur bc§ menfd)cnn, barumb ift er gleid) Inie
25 bcr fd)aum auff bem Inaffer ober bcr geft auff bcm bofen bier.
£)ie anbren iundfraupjen (ba§ feinb bie löcifen) tragen nit aUcpn in
ben ^enben bie lampen, funber l)aben ^u gtepc^ mit ber lampen bau oU, bas
ift ben redeten glauben, ben got gefd^affen unnb gcmad)tt f)at in ircn l)er^en.
S)ife ^aben ba mit fp fid) Portebigen funncn, loan fp l)aben gottef' Inerd bcp
.10 fid), unb nit ein gebieten gemachten pjon, ber ben ftid) nit l)alten mag, fo
ber tobtt in untl)er bie äugen blaft, bifje feinb crl)artt in gotli^er Ijufagung
unnb ber geift gotteä linird't grofjc bing biird) fp, looEtcn auc^ i|unbt lieber
fterbenn ben leben. 9tu fc^ahiet barauff: bifj gtcidinup luirt !^art fein Por
1 QUiä)] gon^ D 3 (Suongelii XII 4 totcd^ten D XII e'J am liande:
Torechte iunckfrauwen. XII 8 liinben D 9 (S\)] Phy C'j 10 annbetft BC 12 @onn=
bern SC 13 fünben D f^ fctjnb ABC fie feinb D 14 %m\)tl BC getjefj] orgaimn Cq
15 apt)Qrot] fucum CVy t^unb BC fd^reljOt. am .»ij, HC 16 bonen BC IT aimpett BC
18 batfür BC 'Jlmpel BC f>)] fe^e D XII 19 pvcbigen] pro suggestu commciuiari Cq
22 alte D 23124 gteic^ on tunft] scieiitia ne uel pilo auctiores Cq 24 creatur] figmen-
tiim Cq 25 ©eeft BC jeeft XII excremeutis illis, in summitate insipidi zuti natantiljus Cq
26 am liande: Die weisä iuiicl<franwen XII 27 Simpel (beidemal) BC 29 tievtt)ebingen BC
fünbent IW Jünben D So fid^] in BCn 32 »ircEt D 33 bruff D
23*
35ß «Ptcbigtcn br§ 3af|Vf? 1522
bem Icüftfii i-(Ciid)t f\oitcy unb luivbt nlfo gcl)aiibcltt »ncvbcii mit allen cl)vi|"tcn,
bell ir in)l Uicvbcii )id; lucubtcii unb boe. nicv teil, ettjtidjc ^u bem gebid^tten,
bie nnbien tut bem icd)ten glaubenn. Darin ift |u gebenden, nad) bem
nnb baci Umrt gotte-S aljo angefangen ift unb txnirdt ongleid), hai ber iungftag
iiit feir fei), (v^ fei) nut) >oie im luol, baf» laf' id) faven, ev fei) loel)t aber nod). ■•
Sffieiter ba§ euangelion an§ Iju ftrctd^en, merdt ha^ burc^ bie lainpcn
luirt uns tu'bcnt ei)n anf^lücnbig bing unnb Iciblid) nbung. 'älkr bie lampen
mitt fainpt bem 6U feinb bie iniuenbige reid)tum mit bem Inaren glauben.
S)an fo ber glaub ber art ift, ba'p in got fd)afft unb erloedt im t)er^en, fo
UertrauU't ber menfd) in Ct)riftnnt, '^\a ift and) alfo trefftig auff ßt)riftum '»
gegninbt, haä er ber fnnbt, bem tobt, ber l)cU, bem teufet unb allen lr)iber=
fod)ern gotteö ben tru| beut. Unnb ha§ ift bie nrt be§ rechten glauben»,
Uield)er gar ongleid^ ift bem glaubenn ber fopf)iften, iuben unb tnrden, ber
allein mit bem t)erljen fett auff ein bing, uimfjt im für, glaubt, bas bem
ober bifem alfo fei), aber got ^at mit fold^em Inou nid)tf' ^ufdjaffeu. S§ ift ir.
nienfd)eu Inerrf unnb ein foId)er Ivonn fumpt Don natur, bou bem freien
UiiUcn bes meufc^en, baä fl) barnad) fpred}en: ^sä) glaub, haä ein got fei),
bas 6l)riftuö für mid) geftorben fei) .'i;. unb ob fd)on foId)en glauben einer bon
got f)at, fo ift er bod) uid}^, au bie loeil fein oü ba ift, bie Ineil got nit
ba-j red)t 6E eingeuft unb gibt bem l)er^en feinen fon ^cfunt (5t)riftnm gar -m
unb gant; eigen unb loag ber felbig f)at. Da t)er fumpt bau ber lonnber=
barlic^e loed^fel, ba§ (^^riftuä fii^ unb feine gutter bem glauben gibt unb
nl)mpt an fid) ba» f)erlj unb lua» es auff im f)at t^ii eigen. äßa§ ift aber
nu in (Stjrifto? Oufc^nlbt, f romfeit, gered)tifeit, feligfeit nnb atief' gutt,
3tem (J'^riftug ^t uberlounben bie funbt, ben tobt, bie ^iU. unb ben teuffei. s.i
?lIfo gef(^id)t, baf' aU(5 in bem ber folid)'5 begreifft, befte glaubt unnb ber=
tranlnt, baö er luirt in (s[)rifto ocfn ein uberlTn)nber ber funbt, be§ tobt»,
ber ^eH unb bef) teuffels. 2lud) bie iinfc^ulb 6t)rifti lul)rt fein unfd^iilb, ber
gleichen C?f)rifti fromfeljt, f)el)lifei)t , fetpfcl)t nnb Inas in (5l)rifto ift, ift aüeS
in einem gläubigen l)erijeu mit (5t)rifto. -w
£)a ^er fumpt ban, ba§ unfer lampen nit ansgeloft Inerben, ben Ino
iDpr mit unfern eljgen Inerden ißv got Inollen gen, n^ie fd)6n fi) aud) inod}ten
glcl)fen in ber beftenn geftalt, ift alle» umb fünft unnb berbamnn». San fo
bie fingen inncffrauluen aEeinu bie lampen l)etten gel)apt, lüer c» in gar nit
nu^Iic^ gelneft glet)d) allä l)ren gefpl)Ien, ben baf) eloig leben fan nit erlangt 35
2 mecretta^l BC 4 otjo] tain Isetis auspitijs Cq Witdt D 6 ober £CD XII
nofie D mfy ATI ö gwaiigetion B %mptl BC 7 Sebctjten BC Slmpetn BC
am Bande: Lampen XIT 12 bell ttutj beut] medium uiiguem ostendat Cq IS einer
iol^e gtauBcn D -Jl gon^ jfi e^gen D XTI TOoä) alleS tooS XII cum omnibiis ijs q
poliiiU't Cq 32 t?^riftu§ Sftcfii? XH 24 am Hiinilp: ^^'as ilci- gläubig üljpiküpt XII
28 tnic^ulbt Sftcju 6t)vifti Xff 31 «mpel BC niifegtleft /> »ftflclöfc^t .17/ 32 ®otl
bem fetten moUcn Xf/ S4 Gimpeln HC
Sit. 52 [21. Dttobct] 357
lucrbcii bind; iiiiicic lucirf, luic cyil fi) fcijubt, iuiibci' allein biivrf) bcii
citniilicu, bn§ blD fprirfjft: D t)er, lütje lüol ic^ iiit rtiibig bin ein niif^ciiplid
Ijii fcl)cii bell f)l)ine(, iH'vmafl anä) iiit mit meinen iücicfen mid) Iju eilofen
l'üii bcr l)ell, ibod) l)n[t bii ml)r gegeben bcinen }on (si)riftnm, bei ift £oft=
5 lidjer unb tcuvcv bcn ber i^imeH, er t)ft aiiä) bliH ftevder ban bl)c fuubt, ber
tobt unb bic fjel. 6oI(^en glanben ober erluedt gott in un§, niiö bem
böigen and; bl)e >ocvd, mit Uield;en liUji- unfevn iicdjftcu IjU (;ilff fommen
unb bl)enen. So ahn eincv lüolt in folidje Uievd (joffen unb fein ocitvaulüen
bavcin fetjen, Univbe er uerbampt, Iwan er geb bie ct)v nit got unb bem
10 glauben ben n evtoectt unb fd;afft, l'lt-3 id; bau forg, cö fcl)nb tju unfcr
Ijeiten iold;er luerd lieiUjgen gar 01)1, bic aud; fl)d) fclbö unb anbev leut boi=
fucrcn mit ben gntf)en tüerden {al§ fi) fi; nennen), jt; fpved^en ia glcid; \m\:
unfcix loevd fcbnb nid)ft, unb boc^ barnebcn loirden fije niiff ben fvcl)en
ttiflen, abei loa-j gnab fei) nnb gtaub, luifjcn flje nUinber ben ein ganf,} umb
'"■ ben pialtcr. Xarnmb ^utf)en mä) bor bem gemachten unb gebbc^ten gtaubcn,
loan ber red;tt glalob ift nt}t ci)n \v(xd bes men)d;en, barumb mag anc^ ber
gemad;te glaub l)m tobt ben [tid; nit Ijalten, er löirbt Oon ber funbt, bon
bem tcuffel unb l)ellifd;eu fd;mcrljcn uberlminben unb gar umgefturtU. 2)cr
red)t glaub ift ein ganli nertraulucn im Ijerijen Ino (5f)rifto, unb bl)feu erluedt
2» aUcljn (5t)riftu§: luer ben tjat, bcr ift feiig, loer in nit t;at, ber ift Oorbampt.
Solcher glaub fnmpt aud; nit auf' eigener bercitung, funbcr fo man ba^
Uiort gottcä offenlid; unb !tar prebtgt, ban l)ept fid; an ouff |uftel)gcnn ein
folc^cr glaub unb Ijoffunnng, ein folid;c ftarde Im berftd;t inn 6t]riftum.
5lber in floftern unb uniuerfiteten t)aben lüir bife t)iel)er mnfcn f)orcn
35 unb lernen, wie ba§ 6l)rtftu§ cinn ()arter fc^arpffer vierter fi;, fo er boc^
allein ein mittler lilonfc^en got unb ben menfd;en ift, nnb alfo l)aben fl)
auffgerid;t 53tariam unb Oil anber l)el)ügenn: ba l)cr fcinb lomnten bil
ftifftung, tyn unb l)er lanffen nnb tualffartcn. ©cdit, ^te im euongelio nent
6t)riftuy alle cl)riftcn tut famen ein gefponä ober braut unb er ift bcr
™ breutigam. .'gie fal lein mittel fein : toa§ Irer bau Oor ein el), fo einn mittell
pcrfonn fid; muft lilonfd;en ber cf) ftcÜen unb bl) braut bei irem breutigam
etthjafi luerben unb erlangen? ©in fc^lec^te lieb, ein baufeüige c(), fo bcr
breutigam fepner braut nit bic fc^luffcl unb ben gctnalt über tnein, brot nnb
mos im l;aus ift geb. ^illfo foUen tol;r l)ic raiffeu, baf) ßl)riftu§ unfer lieber
/ Bnfevc gute ntxi XII bonis operibus nostris CVy fl)c ja (einb XIT > ftjvic^ft]
bcnn Don ^ct^en Iprid^ft XII ut e.\ corde sie dicas Cq 4 ^oftu D |ün S^fiu"' G^tiftum XII
4lö bit tofttic^cr XII in iufinitum preciosior C(2 6 Iluiusmodi heroicam fidem Cq
7 loeHic^em B 10 fc^afft] architectatur O/ 11 luetd ^eil^gen] operarios sanctulos C'y
13 iitc§t§ BCD XII 14 gtauB bag tuiflcn .17/ flje] fe^ J 21 ba§] bcg C 22 offent--
Itc^ D 24 iDiv] mir B 28 ©uangelion C 2S/29 am Rande: Vermahelschaftt Christi. XII
30 fot BC XII iott D für BC XII 32 locrbcit C Frigidas, pfecto amor sit oportet, et
male sartum matriinuniuin Cq
358 'iUcbiglcu bc-3 ^atixei 1522
fiuntlidjev gcfponf» ift unb lotr feiitbt bic braut: bo ift !eiu mittel bou noten,
jiinbov \\nx foücit fclbö mit foldjcv ganljci- iuiticificfjt ^u im trcttcn, alf) l)c
ein gelielitc braut t^u irem Ijolbjeligcm fruutlid)em elic^eu gemat)el immer
getreten ift, ban ber rf)riftlt(^ glaub bringt |u luegen ba§ @l)riftu§ ift ber
brcutcgam, icf) bin bie gcfponS. (5§ ift fein reict)tum, fein frommifel^t, 5
gcved)tifcl)t, rcini!el)t, )Del)f,5l)cit, bcuuititcit, gebult unb ber glcid^en att tngent
unb guaben gottc§. <Bo nu bife bing mel)ne§ breutigamS feinb, »narlic^ fo
ituwn. 8, 32 fcinb fl) aud) mein, alf» onc^ 5paul fpric^t 9{^o. 8. 'fo got un§ feinen fon
l)at gegeben, U)ic 'ijai er ban nit auc^ unf» aUe bife bing mit fampt im
gegeben?' S)arumb mu§ c» ia ein gro§ getoaltig bing umb ben glauben fein, lo
ha^ folic^e guter mein eigen fein foCen unb fein gerc(^tifeit mein eigen. @o
bau in tobc§ noteu mein funbtt bcrqucHcn, fo l)ab iä) bar Unber bie from=
feit unnb gered;ti!eitt mcl)ne» breutigam», ber ftet bei) mir tuljber ben tcuffel,
ber fid} bann nit öorfaumpt |u ber felbigen ftunbt, toiber bie ^ell. fgab iä)
bm f)l)mcl, unb ic^ lül)rbt in dljrifto uub buri^ ß^riftum ein ubertoiuber n
ber fuub, ber ^eE unb be§ teuffelS, unb mein natürlicher tobt loirbt uber=
iüunben, lüan t|unb far ic§ bon bifem tobtli(^en leeben in bic ctuig rutoe.
S)arumb "^uten euc^ bafi ir lein anbren lücg ma^m gen l)imel, nit
l)ercin brcc^eut burc^ annbere ftrafj, e§ ift ie fet)nn anberer loeg, ban bifer
toeg be§ glolnbeg, hjelic^er geJoeift loirbt burd} ba§ lauter luort gotte§, ittc ao
Mbm. 10, 17 bau 5^.^auluy fprid;t 9il]o. 10. 'S)er glaub ift ou§ bem gcl)or'. S)er 'falben
erligt unb »erfd^toiubt ber fre^ \x)\)l unb aüc menfc^lic^c h3cl)f3^el)t glel)i^ al§
ber fc^aum auff bem baffer, ber geft auff bofen bier, aber ber glaub bonn
got eingegoffenn ift ba§ red^tt oK.
2lu§ bifem öolgt Jneiter ba3 luir mugen "^ie luiffen, tooa ba fctj bl) 25
c'^riftli(^ Uvä). 53tan '^at unfi baf» f(^toert auf» ber tiaubtt genommen, ift
linffelic^, Unb h)a§ ber SBabft unb bie bifc^offe in ^ren concilien l)abcn
bcfc^loffen unb aufjgerid^t, l)at aKefi mufenn ba§ euangelion feinb, bifj feinnb
aUe bud^er öol beeret, bccretal, ei'traOagant k. D e» Ijat ben teuffei öil mu
toftct, e^ er bifen geiftlic^en ftanb fjat aufgertd^t unb inen aEctn bife ttine^ au
fc^Uiert ijugeeignet. ©olc^en irrtum mufjen loir nit attein beruren, funber
Qud) mit fuf^en tretten unb gar bcrbammeu. ^^Ic^ Inaiiic^ ein arme tirc^,
bie auff bifjen fpi|igen '^utlein unb bret)ten Pfifferligen ftunb, auff bifjen
1 früntlidöer B frointlic^cr C 3 ^olbfetigcn D früntlidöem B ftaintlid^cm C frünt=
lid^en D ftcünbtti^en All 5 breutigom BD irctitigam V frommfait B ftütntoit C ftuni=
Icit D ftomteit -V77 8 5Paul9 BC'B All Jon] frib BC 11 ]aUi (ein All ISjtS ftüm=
Icit BC 14 »ErfomtJtt BC 15 leütb D 16 be§] butc^ beä BC 17 loon] too§ BC
rutoe] portum et requiem C<j 19 ftvaflcn I> 20 gtaltjBnS C glauben? D XII fle=
iD^gtt B 9eh)l)6c C 21 ban fehlt XII 23 fc§oum BC geeft BC ^cft XII SBofem CD XII
fehlt Cq 25 möge D 26J27 id quod nemo paulo cordatior nescit Cg 27 Wiffenttict) D
hJtfjenticö -^H 28 fein D bifj] bc§ All 31 Hie pestilentissimus error Cq 33 <)fiffet=
lingen BCXII
5it. 52 [-21. Ctlobcr] 359
dl (^oljcii, bie iiirfjt !iinncu bcii Iciit icl;mirii, bic lin'iibc imildjni iiiib fllortcii
touffcn. .s'iic Hn-id)t (?l)iiftu3 im ciiangclioii, er icl) bcr brciitii^am, bie biaut
bcr diriftglaiibig iiieiifcf), unb bem muy lüiuljafftig nlfo feilt iiiib nit anbevft.
©0 im bcr menfd^ ein gemnl)el 6f)rifti i[t in bev luarljcit, fo ift er aiid)
s einit Ijcrfdjer über bcii ii^nbft, tcitffel iinb über allen bifienn gelunlt, ia midf)
ein ridjter bifeö gefpenft, 'Jlty 'iHiulnä fagt: '3)n btft getniifft iinb iiil)t beini-siot-s, u
rechten glnnben begäbet, barumb biftn aud; geiftlid) nnb folt nlle binng
richten biird) bif' Inort bef' eiinngelion nnb folt nnd) luni niemaiiu geurteilt
luerbcn'. 00 im ber babft iiU)t feinem fdjlnert fnmpt nnb fpric^t: 3^} loil
1» bau bii mir glauben gebpft, ^ä) nnb meine bruber, ia and) baS concilinm
Ijaben folidjf' aiiffgefeljt: nu ift mein glaub allein auff t^l)riftnin nnnb fein
loort gegrnnbt, nit auff ben babft nad) and) auff haä eoncilium, Sarumb
fol iä) auä) nnff bem euongclion Pcfteflid) l)alten , im angefeben aller
mcnfd^cn gebot, loan mein glanb ift l)ie ein rid)ter, baii id) fol f preisen:
'•■^ 2)ifc ler ift gut nnb lr>arl)afftig, bife aber ift bofi unb falfd), nnb fold)en
urteil ift and) nnber luorffen ber babft nuub all fein anl)ang, ia all meufd)cn
auff ertrid), barumb liegen alle bie fo bo fprcd)cn: ba^ iubicinm ber fc^rifft
ftet)t bep bem pepligen Patter bem babft. ©nab junrfer babft, id) fag T)ic
alfo: Scr ben glauben bat, ber ift ein geiftlidj menfd) nnnb nrteplt aUe biug
20 unnb loitbt Pon nicmant§ geurteilt, unb 06 ein fd)lei^te§ mulner§ maigt, ia
ein finb neun iar alt, ba^ ben glauben f)et nnb urteilt luid) bem euaugelion,
bem ift bcr 5ßabft fi^ulbig ge^orfam unb nnber bie fup fid) 311 legen, ift er
anberft ein tuarer cl)rift. Solides fetnb and) f($ulbig aU l)ol)cn fd)nl nnb
gclert nnb bp fopljiftcn. 3« fpved)en fp: ioic >Dol bu t)cilpg bift, fo Perftoft
25 bu bod^ nit bie gcfc^rifftt. SBaä ift ba§ anberä: pa bn baft ben glauben
nit? S)ai5 rcben bie PcrfclDcpfclten fopljiften, barumb luerbcn fp bep bcin
tcuffell am tieffeften ftcjcn: fp hieCen t)ic iuncfbern fein unb fp toifsen aEein
bp glo§ mit bem tertt, ia boö l)aben fp b{§ l)er gro§ fc^merbeud^ gemeftet.
5hl moc^t einer fprec^en: irie bem, fo ber SSapft and) ein cl)vift pjcr?
30 giner ftet)t gegen pm auff nnnb fpric^t: 3d) bin ein c^rift, barumb lieber
bruber folt bn mid^ l)oren, fo fprid^t ber babft and) bcr glcid^en bife inort:
.^or mid^, id) bin ein c^rift. äUer loirt un» bifen frieg ridjtcnn? 3)ic
'^eilpg gefd)rifft, §pe ge^t man bau red^t |u mardft. 2)a ftoft man ben
/ 6t gö^en] oleaiia idcila C'q nic^t] nid)t§ J) iiüt -V// tünbe D bau bic tcüt
fii^m^ven BC luayd^cn C ATI 2 ßuägclio -17/ 6 ein fehlt D gefpenft^ * getnuff -1
<v niemanbtS LC nljemonbS V 10 aebcft BCD XII 12 no^ BCD All 13 fieftigHid^
BCD All 13114 Omnibus, quod aiunt ungulis Cq lö folc^em D 16 Qnfong B anfonng C
17 üuff ntxiä) fehlt Cq crbtrctic^ D \o fehlt D gfifiTifft BC 18 penes sanctos patres et
Papam Cq ben ^e^tigcri BÖttern XII @nob junäcr toBft fehlt D Cq 20 Wütt D cin§
fc^ted^ten DXII müttetä BCXrr magt BCD XU 23124 ]äjuUn, tjü geterte XII
24 »Erftceft IJ 20 anberft BCD 27 Vuliuit liic iu preclo liaberi Cq 2ö Hiiic est
quud eis piguis aqualiculus protensü sesquipede extet. Cq 33 gefd§tifft. || Slie '^c^tig ge=
jc&i^fftt. ^\}t Ä
360 'ih-fbigloii bi'.j 3nl)vcä 152:i
fopI)iftcii iv imiul l^u: pnpn papa, Pomiliuiii loiuiliiini, patvcä patvcs, {)of)en
fd)iil l)u()eii fdiul l)ül)ni jdjiil, lonj' f}cl)t iin^ bafi an'. ©Ijn lumt flottcö ift
mer ban bifcr l)aiiff mit aller feiner fielualbt. ?lBcr I)ie erl)ept fiä) bati bei
i^-of' Iwiidf unb r)nber l)ti ber t^l)riftenl)el)t, ci,k\]ä) aU in bem leib 9fc6ectc
i.!B(o(t2s,:'3(ö)euefiö ."J")) (^-falu erl)cpt fid; linbcr '^saaih. ©predjcn ft): man fol bic lerer r,
t)0vcnn unb >üo§ ber 3?at)ft unb bie eoiuilia Oefd;Iief)en: fl) liegen al§ bnbcu
TOoiti,.3,i7;„„j, ,-^j^,IjJ_ j,p^. tpji^^j j^,gj j,^,. ^.^,j ,-^,^.jjj^t Wat. :il7 '©ig ift mein
3of). 10, 27 geliebter fon, bcn, bcn Ijort', Unb er fpvid)t aud) 3o£)an. 10. '^JJfelju fi^aff
blje ()pren mein ftim'. 3)arnmb mufen mir nn§ tcgtid)en üben in ber
l)eill)geu gefdjrifft, ba mitt unb mijr folic^e menfdjen gcfei^ uberminbeu mugen w
unb mit bem enangelion, mit bifem fameiin, baö tenffcls f)aubt tmr tnurfjcn.
"Jllfo feit bem ib*abft fein !ron l)erniber. Ob nu ber babft unb bie bifd^offc
fummen unb galten mir baf> mort gotteä für: bin iä) ein fd^efflc 6()rtfti, fo
fprid) id) aÜS balb '9?eueneueriti'3, ©ebeuebeigt ber ba tnmpt in bem nameu
bc5 l)errenn'. iöringen fl) aber mit il)U ir buUaö, iren geiffer unnb menfc^cn ir,
moiin. 4, 10 gefdjmeti, fu fprid^ iä) '©el) '^inbcr fid), teufel, es ftel)t gefd)rl)ben, bu foU
allein (^ott bein l)eru anbet^cn, allein, allein bieuen'. S)er f)at mir feinen
fon gegcbcun, id^ barff fünft nidjlj mer, id; binn gemifjlic^ fein gcfponö unb
er ift mein breutigam. .'pie ift bie cbriftlit^ fird) gegrunbt auff baä cnQn=
aRotiri. 16,18 gclionn, bem auc^ bie pfforten ber l)ell uit obligeu. ^ä) f)ab meinen 6f)riftnm ao
gleid; aly mol t)l)c al§ flj l;n l)aben, bic ^u Sfnnaifl. ^u 9tt)om unnb |u
.^lierufalem. ^ä) mag biü^d^t ein geringer glauben Ijabeu, ber anbcr ein
grofereuu, boc^ ift ca ein glaub burd) beu ic^ 6l)riftum ^alt, ©leid) al§ einer
laft aus bem baf) toftlic^cn mein il)n ein gla§, ber anber in ein ftlbercii
grofen beeren ber mein ift gleich , cl)ner f)at mer ban ber anber. ^^Ufo fcd|t 25
il)r nnt), mic mir aEc glet)c§ feinb buv(^ ben einigen glauben, ber gibt un§
(J^riftum gar ^u einem breutigam, unb mir all l)n bifem glaubenn feinb ein
brautt, cinn ct)riftlid;e h)xä) bifef) gcfponfen ^efu 6l)rifti. SBo i]ci tommcn
IUI unfer t)eill)g better unb mirbig ^ern, bie bo ^aben ba§ gcl)ftlic| fditoert
unb hai meltlic^ barljm inn l)rem gemalt, mctten unfer furften unb f)ern 30
fein? es ift offentlid), baS fl) baf- geljftlii^ fc^mert nit f)aben, fo l)at in got
bQ§ meltlid) auc^ nie gegeben. 3llfo gcf(^id)t inen tcd;tt, barumb baS ft) l)r
tegiment alfo ^oä) ergeben, fo mirt e§ ernibert unnb ft|en gleid; ^toufd^en
3 er^ept] firtt Xrr bann etft ber A'// 5 .25] an bem m. D 7 iij. Dil juij. XII
3. et .17. C>i S fun bcit ber ^ört B fun ben :^örent C jiin bcn :^6rt XII u teglic^ XII
9(10 scripturae uolumina nocturna uersemur mami, uersemur iliurna Cq 10 fd^rifft XII
mögen D n ba§] be§ XII teuffelS] serpentis Cq ,;ei-rln»(e§en BC jcrtnihfen D 3«-
Inürjgen XII 12 tron] tergemiua Corona Cq 14 aSencucncvitil feMt Cq ®eBencbet)et
BCDXII ber] rter BC 17 nHetn, allein] %tm, aücin C jm allein, allein XII IS fon]
frib BC lUj-JO Hie Ecclesia sui)er Euangelioii tnnriuam super Marpesiaiu cauteni liiudata Cq
21 i^u ^]anai^ feldt Cq 22 %nmtxn BCD XII 24 Uimn BC XII :^.5 einer aficr
;^at XII 26 am Bande: All gleich in einem glauben. XII 27 6reüligani BC
29 Satter BC 32 nie] nit CD 33 alfo] fo XII
"Slx. 52 |12. Dftobcr] "Jit. W |22. etlubcv) 361
3h)cl)cn ftutcii \üb(x. So titttcii |i) bau (jer fut mitl iu'u loftii^ni ipljiJL'iiu:
6l), fpicc^cii fi), h)tv jeinb bie alten rtraulucn Eopff, iiii)ei' iiiiiDcrfitet |>ü
!olii .:c. ift fü Iniifi i^cftniibcu, foltcii luljv fo lang gcirt T)a6cn ^ ^o- UioUfu
fl) Don alter bifpntivn, ja ift nniev (5l)vi[tuö unb fein euangelion eltei bnn
5 bl)c T)0(i)c fdjul feil 5J?nil)§, barfen vebcn fl) 01)1 baiöon, 6f)iiftu§ l)att all
@ngel unb glaufiig in fel)u genaben, (^v ift ancf) bie liH'l)fl)el)t, lulibev bcnn
all iiev labt nnnb anfdjtag mufen prcd)cn. ,taft eud; baf) nit iiicu, mein
Ujc'Bcg bold , fo got für una ift (aly icf; be§ geh)t)f,] 6l)n) tocr tol)l iinsi fcfjabcn aunn. s, 3i
tt)un'? 2)cr glaub l)ft ftcrrfer bau alle feljnt, Unfer lampen tan nicnian§
lu auf'lofc^cn. 2)arnnil) fcd) ein itUid; für fl)d;, baä eS bljf^c liluel) Ijufammcn
l)ab, ba-j i'U, ba» ift ben redeten Hertraulnen unb glauben in (5l)riftnm, unb
bie lampeu, baö gefefj, bas ift blje anf,5li)cnbige bienfttmrfd}afft gegen beljncm
ned;ften. 3nn bif^en t^lneieu ftel)t ba-j ganl^ tljrljftlid) leben, fötanb got,
)Q\}\f\ bel)neiu ned)ften, ba^i lert ba-i gonlj euangelion, ba» füllen bie eitern
1^ tjrcn ft)nbcr fageu im l)anö nnnb aUentl)alben, ^2lud) bie finber nnber ein
anbre folleu bif^ toort ftct trei6cii. '^d) folt ia fagen l)on beni fd)laff ber
^undfrantoeu unb Oon beut auffpredjen beö prentiganty ab ber Ijod^tjeit. 2)ic
ftunbt ift t|in, ein anber mal. ÖJot fcl) itn§ gcncbig.
58 22. Oftobct 1522
©crnton in ber .^oiifninunC'firdjc ,yi (Erfurt gc^ircbigt Moit Sircn,^
unb Seiben eincö rerfitcn (i;^riften«tcnfd)cu.
(©. ©eüevä Sag)
\||el)n lieben frennbe, eä Uier if)a nit tiou notcn gctucfen, bas id) eud^
■^ ■ *• t)l)c prcbigc, bod) burd) fonbere unb groffe bitl) etlidjcr fronten
gcU)ebtcu in (5f)rifto (toeldjenn id) foldju nitl) l]ab mügcnn abfd;lagcun) bin
id) iibev tounbcn, bai iä) nit grol ad)t bcrer nrtcl)l, bie öillel)d)t fpred^cn, id)
,5l)l)e mid) felber berfur. Gljriftuö nnfer f)err, alf? er feine inngeru in bl)C
ganfee »nelt auffi^idet, baö fie prebigen folteu, l)at er fl) nid)t^3 anbeiu l)el)fcn
prebigen bon ba§ euangelion, ban alfo l)afe§ 5!Jlorcii§ befd)rieben am 16 c. sjinvt. le, i
tüic ber ^er fagt '®e!^et ^l)n t)u oHe tnelt unb prebigt baä euangelion aEer
3 tocBen C 5 Soften BC ^oiji D XI I %axt\)% D tcbcn] JlJtcc^Eit B<J bauen C
6' für] fot C getoE^fa ^1 9 9lmt)eln C nicniant-J BC ni)ctnonb§ D lo \)itHiäj^ B \)ü=
lidflä C ^cglid^S D 11 am Rande: 61. Ampel XII 12 Stmfcln C 13 lu hisce duobus
uelut iu aequilibiiü totus C'hristianisnius pedet. Oj 14 lernet XII 15 I^nbctn D XII
bie] ben ABC 15 16 cinanbcr IJ 16 ftct] ftetigä D 17 Bon fehlt BC Qufft)reö§en]
aduetn Cq 18 un§] bn§ ollen XII M i^a] \ä)^ E 31 funbern E 22 foata^ä D
!§o6] ^aben D 24 felfiert D junnger B 25 anberft C 27 pteb^gen D
362 il3tEbifltcH be-i Sn^rel 1522
cicatunf. Xaä fclbig aitcf) tf)ct cv, eil) (jcv gccixulugt Waxt, aU bcljm
OTaiii). 10, Tiifattl). nm lo c. bcfdjviebcn ift, ba er fpi'iicf) '@cl)t t)t)n iinb (.uebigt itiib
tpicdjt: biiy f)l)mctvel)d} ift nal)e er pel) foiiien'. 3ltfo »uentt er Inini prebiger
aber apoftel iiuiiijt über fcljii luort, beut gl)bt er aud) Jnort, tül) er rebcn unb
h)a§ er reben foH, tot) er niic^ bi),] auff benii ()eiitigcu tag guebigli(^ t^uet, s
ba-j er nit bau fein lere unb prebigc, fonbern toic bl) apoftclnn blj Inortt)
gottC'j. Tai \v\)l e§ Hon nLittcit fel)ii, bay cl)nn (Triften menfc^ ftiljffc luas
bod) haä gluangction fei), nnb barlüibber lt)a§ ^ut)6ren, loa§ nit |u^6rn fc^,
auff ba-i er nit on unter fd)cl)t Pitt f)Lirc unb olfo gudeltnerrt unb unnötige
bing nor Juarl)cl)t unb nötige bing nnneme. 6a feint l)r nun Ptl bt) fic^ lu
rümen, to^ fl) boS ©nangelion prebigen, Jnl} fl) (St)riftus Joortf) üufruffeu, fo
fl) bod) gar nid)t§ ba-3 felbig tf)nen. 3)a Pon fumpt e§, bo§ Pil betrogen
loerben unb glauben bp binge bl) nitl) ^u glabcn fel)nb. S)iffe aber feint nit
redete prebiger 6f)rifti nnb be-3 ©uangelij, %o fl) anberft leren bon 6t)riftu§
gcterct nnnb greifen ()at. 6§ fepnnbt auä) nit redete 6£)riften bie ettoaS i.-.
f)ören unb anuemcn über ha§, haä bo ift bie rechte lere be§ glauben» unb
30^.10. 27 be§ ©uangelij, 3)an 6l)r{ftuä faget ^oi\an. 10. "^tein fc^affe l)6ren nte^ne
ftpmm', lüan fie aber epncm fremben Polgen {ba^ ift toan fie anberc lere
boren unb anuemcn, inild) nit ift lere bcs glaubend) fo fcpnt fie nit rechte
6l)rifti fdjoff. 3)a» ©uaugelion aber ift epn rebe unb Portnnbiung beö ao
jugefagten l)el)l» unb felitept, be§ ctuigen leben» bnrc^ Porgebung bcr fuubc,
bie un§ 6t)riftu§ ertrorben l)at.
2)i§ nun ju l)6ren unb ju prebicn foUen Inir gau^ bereitl) unb
tüillig fepn, loie fant S^auel Pon fic^ felbft fogt gu ben 9{'^oinern unb fi(|
be§ titcl» bcruniet jn epm gejugniS fepuer rec^tenn lare. 5llfo fprid^t er jun 26
3)0111. 1,1-3 9{()omern am j. '^^niuln» cpn !ncdjt Csfiefn 6f)riftt, beruffcn jum '^Ipoftel, auf=
gefunbert .5u prebigen ha§ (Suangclion gotti§, Iwläyi er jn Por Pert)epffen t)at
burd) fel)nc prop!)ctcn in ber beiligcn fc^rifft, Hon fepnem fon, ber pm geboru
ift Pon bcm fanicu SaPib'. Sarumb i)ab id) gefaget ba» Pon n6tt)en fep,
bo§ pr Irpffet loa§ pr ^oret unb lüa§ pr flit)en folt. Sßer 6^riftum aUepn m
prebiget nnb lerct, loie fant ^auluS, unb fud)t nit ba§ fepn, nit fepnen rl)nnt,
fcpnc el)rc, fepnen nutj nnb Porfnret nit Pom (5^nangelto : ber ift gclopl gcfanbt
unb ben fol man t)6rcu, be» lere fol man folgen. Sßer aber anbcr§ leret
unb fdjeinenbe, pl)ürifeifd)e larPen pjerde Por gibt, Inie e§ nun fere gemcpn ift,
nichts leret h)ie man ben armen unb borfftigen l)elfen nnb ratf)cn fol, fonbern 35
alles au bie fepften nnb faulen pf äffen unb mond)e luenben, be» lüir groff
1 tf)t ]^er B eifi et C 6e er D el) el)r E 2 fiefc^teiben ÄE @ee ß 3 :^5mmct=
tie^ C tiixptti C ^eet- Be^ D 6 Jlfioftel D 7 (el) ACE 9 gauäetttierä BüD gödel
ttetd E 11 ptibigcnn E aufj riiffen E 13 glaben] gtau6en E hi frömbenn C 19 ift bljc
lere C 20 »ortunbigung B «cttünbigimg D 23 (Jtcbigcn CD 24 »^5autu§ D fid^| jm D
25 gejeugniS B teere 1> er frldt D ^um E 26 jün D ^u E 28 gcjd^rifft I> fun D
29 Seinen /> 31 janct C 33 anberft CD 35 ben burfftigen C biirfftigeu D 36 iölünnicö D
5it. 53 [22. Dttoöer) 363
Itrd^en uiib floftev c\cpaliicii, lucüe, inigebcdjtni^ flcftint tucibcu, briibev^
fc^offt , ciUa% tricffc iiiib nnbeve gnudcltocvcfc anc Iwl Qcloft uub sefoufft
iDcrbcn, aud) olfo faftcii, f)Cl)ligcii anviiffen, ober bcr gtcidjcii: ©oId}cv
prebiger lere fol mann nit (}oven, bau fie prcbigcn t?()riftoii iiit, iuiinbcru \[ä)
5 fclbft. ß^riftuä l)at fie niidj nit gcfanbt, foiibcrn fie fid) felbft. Vllfo fagt
got belim pnHifjftcu 3^«"»^ 23. '^d) I)atte fie nit gefanbt nnb fie ticffcn, 5« m,2i
id) rcbtc jn l)f)n nit nnb fie felbft vcbten'. .^lirubcr fobbcrt and) bie |)ftid)t
bie luir gott getf)rin, boa Iniv nid)tu bau aÜeljn ß^vifton prebigcn foüen.
grag bii irgent e^ncn, tnarumb er 6t)rtften fei), toirbt er bir nit ant=
lu tPorten: be§ fialbcn ba§ er gloinbe in Gfiriftonn nnnb bivi er burdj i)n bie
gerec^tfcrtignng unb bie fctiteit Ijoffc? 'So er nun bcr ift, ber allein tan
unb ioil ung on unfere toerrfe, on nnfern öorbienft feiig ma(^en, fo loir l)l)m
unnb in l)l)nn glatokn, lüar Iju iDottcnn loir ban anff unfere toerd batnen
unb eben bem felbigenn unferm CUjrifto nitt Oortreluen? üafet un§ aUc
!••> irerd befc'^en unb au^ortcrn, bie in bcr ganzen lüclt feinbt unb gef(^e^en
mögen burd) nieufd§en, fo lüirftu boc^ Icineä finbenn, ba öonn bu 6l)riftenn
m6d)ft genent tocrben. J^aftcn ift ein gut toerd, \vM) GTjriftuä Wtai. 4.'mam.t,2
h)Dl .jl. tag geübt l)att unnb Spauluä an üiel ortl)ern üormanet, baä et)n
bt)ncr gottis fic^ übe tjnt faften. ©o bu aber btfe auff ben tobt fafteft unb
-'0 Tjetteft ben glotobcn in ß^riftou nit, fo toereftu nichts ntcl)r ein djrift bau
bcr tenfcl fclbft, bcr nl)mmcr 3U nil l)ffet, nijnnner ^n oil trindt. 3)u bift
aud^ nit tne!^r ein 6f)rifte, ban ein ^\i\bt, bcr au(| bifetücilcn foftct. 2)e§
gleichen ift bet()cn auä) et)n gut Juerd, Inilc^S (?l)riftu§ 5Rat. G. gelerct r)at, wntKi.e.sff-
tnon bu aber gleii^ tag unb nadjt betteft, fo biftu be§ t)alben lein ß^riftc.
25 £)an öiel bef^enn mit bem munbe niac^t feinen 6f)riften, hjann e§ gleich
mit üilem plappern unb fd^reien jn gel)t: Pil fc^er unb unglcubigc, aud) bcr
turde, bett)en öicl mit bem munbe unb fcinb boc^ nit 6l)riftcnn. (f§ mad)t
aud) feine fappe naä) platte einen c^riftcu. Xarumb ift bcr cl)riftlid)c name
über aEe§ ba^ ijm menfc^enn ift, ju bem namen fan unb magf nt)mant
30 fomcn ban burd^ (^()riftum.
2lu^ biffem folget, ba^ bie lere unb »uerd toelc^e c^riftlid) genant
fotten hJcrbcn, muffen gan| nit menfd^lid) fein nad) auf mcnfd)lic^cr Por=
müglifeit ^crfomen, Itian attc§ tuaS Pon menfd)cn entfpringt, ift mcnfc^lid),
ift unbcftcnbidlii^, ift nit el)nn gut Incrd, Pil tücnniger gotlid^ lucrd.
35 Sorumb t^ut ju einem cl)riftlic^en leben nic§§ unfer faften, unfer gepet^.
lj2 fitübexicafft C 3 geudtcl loctcEe J^ 3 l^c^üaenn C ©oüic^cr i>iJ 5 fonbevn
fi^ ABCDE 6 ^eltt D 7 fotbert E 8 sct^on D BjlO onttourten D 11 8ercc^t=
förttigung D Ijofft BD lä un(crn] tmfcttn I) 13 toellen l) 14 Unfer E 16 tnügcn D
boröon D 17 5}lat. ». ca. C mat. 9. E 18 »terfeig C 10 gotteg E 20 nichts] nit C
21 n^tnmet ju »il ttindtt] ab' triniJtt E ttiniJE ABC 23 toeld^ä E gcicrnct C 26 öit ü
nappefn E fii^rigcn C 28 fio^Jtien TJ 31 lucUid^c D 32 noä) D 32133 601:=
niöfltiteit C 33 toan] ban C 34 »mfieftenbidl^c^ E 34J35 gotljüc^. Sarumb C
3(54 "4Sti-''>'9''-'» tic-5 :jrtl)vt'4 152'2
iiiiji-v tappen, mä) bif] uiuf) i^cii!'; luivgeiiomincii ober eUfleii eitidjt leben,
Siinbcr oil mcl)i' tva C^l)viftum nit I)at, ber ()at !ciu gut Uicrd luib nUc
aiibeve feine loevcte ftiiib nie!):?. '^Ufo ift ba§ C-uangclion aber Icl)i- (5l)rt|ti
j.soi. a, iiiibei- alle fveffte aller menjdjcn, luie aitd) '^-^anlnS Icret .j. (5orin. 2. ber aljo
\px\ä)t: 'tüir prcbigen eud} ba-3 lucld^y !ein augc gefeljen l)at, !ct)u orf)c geljort s
()at, and) in !el)neci nteufdjen l)crt; gc[tl)igen ift'. SSic Ivol im bif; gar ein
inedjtigf biugf ift, über alle menfc^lic^e nornünfft, treffte iinb Dürnüigcnifj,
Sod^ l)at ba§ unä got geotfciiBart burd) fernen ge^ft, tvk 5Petni§ j. 5pct. j.
i.'r<ctiii,ü.;>ingt, ba l)er fpridjt 'lunb be-i glant'etiS lutHen ater iuerbet l)r eiid) fraloen
unnb bas ciibc clv.crä glaübeny bar Hon bringen, nemlidj ber icelenu fcU!cl;t, lu
9Jad) »oetdjer feli!el)t Ijaben gcfneljt nnb geforfd^et bie propl)eten, bie üou ber
i.'riciüi, i'jlnifunntigen gnabe niiff cnd) geineiffaget Ijaben. 2)cn fie liabeuy nit l)n felbft,
funbcr um bar getljan, lueld;» mi eud) l'orfuubiget ift burc^ bie, fo eud; boö
duangelion Porfnnbiget l)aben buri^ ben I)eiligen geift l'om f)t)mcl gfonbt,
Unld}3 aud) bie engel gelüftet ju fd^alucn'. 9lIfo einn niec^tig nnb gnabcn^ is
reid) bind gibt aljn unb lcl)rt ba» ©uangelion, Ineldju aUeine (ba§ bo über-
trcfflid; grof] ift) I)üren unb crgreiffen mfiffen nnb foüen bie (5l)riftcu. 'Säan
ha-j föuongelion tociftf) nod) lerl)t nid}» anberft ban ben el)Utgcn ß^riftum.
'Jhi modjt einer fragen: lna§ ift 6f)riftuu? '^lutluort: 6t)riftU'3 ift got unb
mcufdje uub ift alfo got unnb menfdje, ba» er nit Ifym felbft 61)riftu-j ift, 20
3ti. 9, efunnbcrn un§, luie bezeugt ber ^^ropl^et ^\fain§ am .9. capi. '@l)nn tlcl)ucr
ift nnnS gebovnn unnb nnn>3 ift gegcbenn ber fon', 9lIfo ba§ \mx hnffeun
follenn unnb and) glalobenn nngel^lüel)felt, bas (>l)riftn» uu» fei) gegeben unb
gcBoren, oon tinld)eni luir bau entlid) ct)riften altcl)n genant iüerben, qI§ bon
unfcrm eDuigen l)enptman aber fi^irften, tnan Pon biffen l)aben »oir uub uenicn 25
aÜe», gleid) loic epner rcid) genant toirbt Pon locgen feiner reid)tumer unb
fd^c^c, Slber gleid) Une cpnn locib, ba§ ba befiij bie gutter l)re§ man§, Be'^clt
ben namen prcö manne», unb epun 'i^üx^ic Pon tnegen fepne» fiirftenntbüm«,
©1)11 burger Pon fepner bürgerfdjafft unb nit Pon Inegen fepuer faftcn, fepner
Iratfartf), fel)ne5 gcbetl)», fepueS funbcrlii^en angenommen orbenS, dh er ift 30
el)n (iarttbnfcr, ^Hebiger, ^luguftiner aber iBorfufer gelneft. Sßan nun foÜi(^-3
I)6rcn bie Ijarten bcrren, \vdä)c fid) oHepne berumcn be» litetS ber trici§I)eit
unb aller bing erfarung, fpred)cn fie: D I)atf) mann Por nit auä) (51)riftum
aber ba§ (Juangelion geprebiget? 5Jieinftl)u ba§ totr nit aud) toiffenn, h)a§
i>a§ ©uanngelion, 6^riftu§ aber ©laut) fep? oor loar, fprei^en fic, Unr r)abcn 35
1 ijenfe L> 3 feinb VDB 5 mcttic^fe C flWe AC augc gcfcljcit Ijal fehlt BD f)ai
feldl V q,ti)axi] nljc gebort D « nun C 7 Bcvmügnu6 D 9 @r D c^r E frelBcn Ü
12 ^u fuufftigc AliCE ju lihifftljge D 13 get^on V locüictjcä D nun C 14 löeilgc E
15 aaBcUid^S J) in mcUitfjca /; wjir üticttTeffcnticf) D IT SBan] San BCDE
18 nid^l E I>j «ntmuvtt JJ Jl flcynev] Sieljnct E ää fon] ftib D 24 totlä)i C
toeüiii^tm D aHEtjn fehlt C Jö bifeni ß btffem C bDgeni D -27 ?lbcr] ^Cbct ABDE tcf^fet I)
30 )"onbetti(^en D ob D 31 6avtl)cujet B gavttljcüfecr D nbcv] dbtx ABCE \oWi C
-Jh. 53 [22. Oftobetl 365
bi-3 Qtte§ ti)x flchifift bmin luiv bid) flc()ortf] ahn f\efcf)cn (laficti. SÖivj ift
bcr glüluli fo cljiiii gvojj biiiiia!, bei' bodj iiit aciiiiiin ift tut ber felicteit?
lücn iBanimb? bie einfeltiscn pakuxu iinb bie ineiblein l)m [tal lüiffcii Don
bcm q(ah.i6en 311 vcbeii, barumt) ift bei' ßlatub iiit geuiing, foiibcvn mon
;. luüfj nud) fafteiiii, bctfjen, fiidjeii palocn, tloftev ftifften, tnund}ciTl) iiiib
^JJoiuicvLn) minridjteii iiiib bcr gtcid^en \vtxd ttjun. Bid) folc^e bliiibeid)l)niicr
imb üüvfiacv feint uufere ttugen iljinibev unb alle prebigcr bes (viiaugelij,
luic fie meinen. I^arnnib beviimenn fie fid) baS fie feinbt, Inildie nücin
Uiiffen unb crEennen (itjriftuni nbev bau (^-nangelion unb Ipotlen i^lcid) luol
10 uebcnn C^lnifto anbere Joevde mit einfuveu, löeId}eS C^t)riftuö nitt (eibenn tan
nod) Uiit. Xaiiimb Uierben fie alfo Dov benn fopff geftoffenn ba§ fie l',u
vudc pvalicn, unb uberlminben , bau fie nidjtS Uienigev luiffenn ban iuau bo
fet) 6l}riftuv, Gunngeliou. ©lalübe aber gutl)e loevrf. äBann alfo folt el)nn
Pf)rift(id)er prebigev (even, baä er nid}rt anberft Unifte nod) lerttjc, bonn
1;. C^"t)rifton mit feljuer fetbft gereditifcit unb giitl)e, alfo bau ber menfd) alleine
in bcn redeten fc^e^eu aücr t)ol!omenl)eit 6f)rifti feinen r^um fi'ic^te. Xan
alle» loas in ^"l)riftü ift, baö ift unfer. 3" foEic^em gtalnben, fo bev menfd^e
beftcttiget ift, mog er leid)t nbcrtuinben unb Ijot fc^onn nberlunnbcn ben teüffcl,
bie belle unb aEc-^ t)ertjeleibt unb bcfinbt barnac^ entließ in luarljeit toau 6l)riftu§
so fei), 9iamlid) baB er ber fet), UnVldjer un§ gema(^t ift öon got b,ur loeifeljeit nnbi.«»v i.sof.
tjur gered)feit unb |ur l)ciligung unb jur erlofung, 'Üluff ba§ (loie gefc^ribeun
ftel)et) 'luer fic^ rl)umet, ber rl)üme fi^ be» t)erreun'. 'ällfo fd;ribct ipaulu§
jun (Sorint^. am j. in ber .j. epift. au^ tteldiem fprud) be§ l)eiligen 5pan. ia
flerlid) folget hivi ein ittlidjer ber bo prebiget {Jl)riftum nnfer gered;tifcit, ber
2s müfi oon notl) loegeu ^ururf treiben getoalbidleid) bie geredjtifeit aEev
menfdjeu, 3llfo aüd), haä trir nit from nad^ gerecht mögen »nerbenn an^
unfern toerdeu. 5unft loürbe '^pauluu iuu maül l)ennein gefd)lagenn uub
üor ei)nen Ingener gcfi^ulben, unb (^briftnä loürbe oorteüdnct mit aEer fet)ner
geredititeit , aiel)fe[)eit, Ijeiligung aber erlofung. Xarumb flif)et lueitt) fold^c
30 tratom prebiger bie eud) nit mefjr ban loerd unnb menfd;cn gerec^tifeit Oor=
bilben. San fo fie prebigen ha^ ber mcnfd) buxä) fel)ne Inerde gered)t abber
fromm Inevben mag Oor got, fo prebigen fie nit anberft bau ai% fl) fpredjenn:
©idj, beljn (5^riftu§ ift bir nit genüg jur felifett aber gerec^titeit , bu müft
Qud; beinc n^erde, bein faften, bein betbcn, bein orben§ fleibt bar neben auff=
■'■'■ richten, lüeldjö gar ein iemerlic^f' bind ift ju gebenden, gfd;loeig snreben
1 tt D gem^ft E ä genug D 3 toon C mc^btcn H Wiffcnt D 4 genug D
fonbn- C ,5 münc^ete^ I> unb fehlt C r> foHid^c I> .S' feinbt bie, njeli^c C
9 toellen D 10 rteta^e C 12 pxhUen D 13 Sonn C IC, bcn] bcm ß IT fotdjcm C
1.S fci)on D io ber fehlt C 201-Jl un gcrec^titeit C gcrcc^tigfcljt /.' geredititeit D
■JJ jdjretjbet DD 23 ^uni E rteUii^em /' 5Pau(i BCD 24 tjettit^cv /' 2ü trieben E
gertnlbigflidö C geroaltift^c^ D geWatbic^tcic^ E 21) nocf) /' mügen DE 27 ^innein DE
2s g^rfioltcn /' 29 fligct (' :Ui trom prcbigcr /> 34 foften, fcetcu E 3:t lueUic^6 ('
366 ^livcbigten bc? ^af^xei 1522
luib {imbcvlid; (.ncbigcti beut (51)riftlirf)en fold. San bii Imrft nit cl)n ^^rift
gcnaiit nod) Hov got fleüd)t umb bcinci- faftettn, gebetl)e, tappm ober bife
obcv gnifj ovbcit-S UiiEcii, obov bas bit in)n flcljnc ober grojfe platten getragen
l)aft, Snnbcr ben lüiijtn cljnn (äljvift genanbt unb öor got geadjt, fo bu
glalubeft ba>3 bir ß^riftuS fe^ bte njel)B^ett, gercdjttf ctt , fromfeit, feligfeit 5
nnb aÜe gutlie. Slnin bn a[)o glclobcft, fo magftu beftetjcn bor got, \vo abtx
nit, fo bel'tl)eftu mit fclincui \mxä, feljner creaturen. 3)arumb ift i)ai bie
()aubt}nmm: luev bo glalubt in 6f)riftnm, ba§ er Ijm fei bie gcred^tifcit unb
alles gutl), bcr itiirbt bct)nlben unb fclig, ®er aber anff feine toerdte fc^t bie
gered^tifcit, bcr bortlirbet in feiner gercc^tüeit eigner Uferet. i«
5hin fpricf)ftu: tuafe fat nuin nun tl)un'? Sollen toir nit gütige InerÄc
tf)un'? SoHen Irir nit met)r betl)en, faften, ßlofter ftifftenn, monc^e aber
5ionncn Inerben ober bcr glcidjen Incrd tt)un'? antt)ttiortl) : ©§ fein Ijtncierlcl)
gutl)e Uierct, ctlii^ bie nad} cnferlidjem ]ä)dn bor gutt) Inerben angefel)cn unb
feinb bod^ ann til^n fclbft nit fo gar gutl^ alfe fie fd)cinen, 5ll| nemlic^ feinb ir,
aße eigene ertic^tc löcrd, bon mcnfc^en nuffgeric^t ober angcnomcn, lüie bon
feljn: eigene faften, eigene funberlidje gcbetl), annemung funberlii^er tleibung
ober Drben, unb ber gleichen ioerd t^un, bie bo nimman^ bienen bau bent
ber bie felbigen Inerd tfjut, boc^ nit ^ur felifeit, ben leine-j berfelbigen l)at
got gebot()en. £arumb fal bir 6l)riftu» fein unb ift bir, ber bid) erlofet 20
bon bem tobe, teufel unb l)eEe, loie ju ben öebreern am j. gefd^riben ftet
inin. 1, 3'C^£)riftu§ ift bie rcl)nigung bcr funb burc^ fii^ fel6§' unb nit bu. I^arumb
ift bein bornemen utd)§, ha-i bu gebendftf): 3c^ \vil biß ober ein anbcr toerd
tl)un, ba§ ict) bortilge meine funbe ober hab iä) from unb felbg magf loerben.
'S)an fo bu mit beinen luerden baä lauft ju inegen bringen, fo loere Cit)riftuy 25
ber aüert^orbftt) unb nerrifd) gctreft, ber t)l) auff erben lomen locre, ba§ er
alfo bit erliben l)cttc, unb f)ctteft tuol felber bor betne funbe lunt genüg
t^unn ober from unb gered)t burd^ b^ne Inerdl loerben. S)arum6 bi-'ten alle
bie Juelc^e alfo bil balocn auff t)i-'e eigene luerd, toege, retl^e ober bornemen,
bann fo fie t)r eigene gercd^tifeit bur^ t}x et)gene ertid^te mcrd louKen auff= 30
richten, fo feinb fie balb nit unberiuorffenn ber gerec^tifeit gotti§: ^te muffen
falten aüe ablo^ brieffe. Sßann fünft Imirbc aE unfer glatobc bormifd^et,
äßan ein ct)rtftli(^er gtatobe fel)et nid)S ann bann altein ß^riftum. Sarumb
toan unfere eigene borgenomen ioerd alfo Irefftig unb med^tig lueren, ba^ fie
un§ gerecht ober from mad^ten, fo luere 6^riftu§ mit fel)ner gerec^tifeit bor= 35
gebenS unb uic^t». S)ert)alben feinb tüir ben aKein (S^riftenn, ftien tüir
1 ßf)xiftli[f)em B tterft C J ober fehlt E 3 ^m% D obet ain groflc J>
5 ftüntoit D 6 wo] na D 7 3)atumi] Satuon iv 11 nu B {ol] fot D li niiincö /-*
13 Siitnnen D Wtxd fehlt E antwitvt BD (einb C 15 iicmlii^sn D 17 feinb C
20 fot BD 22 fel6ft C 23 flebendfd^t E 20 aün t^oTic^ft BCD allcv t^ötljfc^ E
ncttifc^t C 27 fünbn D 2S beljne BCD 30 mütn B woUcn D 32 atH)lo6 D
33 fDhet /) .?J mad^en E
<)h. 53 [22. Oftober] 367
Pfiviftiim cvi-treiffeii, tt)cnicf)§ cicfdjicfjt, )o luiv aKoiii nti t)m l]mc\m biivd)
cljncii [tiucfcii glalobcn, iiit nl)iiii bcv cvcatiir ober aeatuv Ijulffc.
SBon Jüir bau alfo bind) bcn glatoöcnii C5i)iiftiim crfliiffcnn Ijabcn,
bnn cnt(id) folgen iKviuid; imb ergvciffeii aiiä) btc tcc^tidjciücnc gntl)c uiib
5 ctjiiftlidjc lücid, ntfe beii fiiibt bie, lueldjc got geboten l)at nunb lueldje bcv
menfc^ nit l)l)ni l^u nnljc, funbcr \)u binft fciineni ncjdjtcnn t^ut, VUfj: Umn ev
bcf(eibet ben nacfenben, )pct)et ben Ijüngcricn, treurft ben burftitjen ,'c. (luie
ban Gljriftnö bie felbigen luerd Dorljclt. ^JJfntt. -•").] mib tl)iit gleid) luol biffe w.ittii.as,;!;.«
vcd)tld)aifene ttievcf ol)n nüe bortiauning l)rgcnt einer geredjtiteit, jnnubev
III lantt)cv umb gotte? luiUen nnnb ]u binffbavfett feinem nefd)ten .k.
äBie loirbt bnn ber menfd) gereift aber front bor got ? '^Intluort
5pautu§: tuir lucvben fiom ober geredet gfdjatit bor got 'allein bnrdj (51)viftiim, i. Jfmi.su
ber ha nn§ ift gemad)t |ur gere(|ti!cit nnb feligfeit'. S)Qrnm6 Intrlj gar
anfgevid^t biird) ben glauben in ^'()riftum, iueldjcn glauben ade cl)riftlirf)e
1^ pvebiger allel)ne fid; beflcl)ffigeu foUen bem folde ju prebigcn alß bas l)enpt=
ftucfe uufcr fclifeit. S)a§ gefd^l)ct ober, feo man prebiget ba§ ©uangelion,
Uicl(^5 gcnanbt Inirbt uon ^^anlo in ber j. epift. jun Gorint. am .j. ca. 'biei stör, i, is
rebe ober Inort be§ (^reulje'S'. äßiber bifj Inort be§ creu^eg fed)ten aEe bie
tviii^e anff t)rc »rerd nnb nit auff bie gerec^tüeit 6l)riftt batoen nnnb,
2» fpredien: 6i), fl;nbt ban alle gelartl)en nnb ^ol)e fdjulenn bor nid;t§ geUieft?
febubt ban alle m6n(^e unb bf äffen narren gclneft, bie folc^ leben nnb »nefen
angefangen l)aben ^ Solbenn alle bie bortoru aber bortnmbt fein, bie foltidje
cvlid^e flöfter unb geftifft gebatnetl) l)aben? ba§ müftc nit fein, toie folbenn
fie aüe alfo unerfarnn fein getueft, bag fic nit folben erfant '^abenn, ha^
2.'. foldje gutlje toercf 1)1) forbcrlid; niuffenn fein |iu ber feligleit? ba§ mü^ >)l)
nit fein.
Sßibber fold^e blinnbft^ermer fid)t 6'^riftnS Inibber ummb nnnb tnilt bafj
ber menfd)e bur^ t)f)nn , nit burd) fid) felbft gercd)tfertigct tücrbe bor got,
ba?' fd)medt benu lucltftügcnn uunb bcn el)gcuenn Inerrfmcifternn gar ni(^tfj.
30 Xan fo bu frageft el)nen monc^, Inorumb er el)n niouc^ ift Inorbcnn,
Slntttort er, ba§ er Iril feiig Uierben l)n bem angenomen orben unb f leibe,
^itlfo muffen antinorten alte bie bo auff bie Inercf baiuen, au^ tocldjcr antt)=
loort fie ubertüunbeu inerben, ba§ fie gotlofig feinbt. S)an ha§ fl) folben
Don got unb bon ber gere(^tifeit (5f)rifti er>iiartl)cn, bas fuc^en fic inn l)rcnu
1 loeiä)^ V fangen T) J einem E 4 rerfjtgeje^affene JJ .5 jeljnb D loElIidje I>
c> nec^ftenn BCD %X\o E 7 bie .^mnngvljgcn /•* ttend ISO l» rc^tgi^offnc D
111 iiedjfteu BCD 11 SJntlDurt I) IS wirbt c§ C ir, 6ef(ct)ffen D 16 tnfere D
gejd^ic^t Z> 20 feinb D feinbt Ji geleerten I> -Jl ntündjc /> JJ »erbampt f> jolc^e O
J.-i ftifft BD ?otlen C 25 fiirberlic^ D ir ilinb f^icrmet B btinbe jt^irmer CD
fidöt] \iäi E 28 fid§ fefdt B 29 bcn] be§ B ni(J§6 E 30 münc^ D toax-
umb CD mönic^ C mündj D .11 Slntmnrt /> .3^ ontrourten D SJjSS anttturt D
3.1 foüenn ('
368 ^Srcbifltfii bc-3 3at)rc? 1522
cljflciui nu-vcfcnti imnb Hoviininiicii , Uicllid)« (\ax nit bictitt) ^u bcv fclifeit
übber fiüiiimigfelit.
3)anim'6 folget min, bafe nitc bic UH-ld)c luoÜcnn C?l)riften fcinn, bt)e
mrifjcnu tinflctin bn-j cvciilic, luni liicUid)cm cvciik gar nidjt^ 6cgvl)ffcn aber
ctUHVJ bar Pon tonnen linjfen uUe inond)e iinb pfaffcn nnb alte bie lueldje •'■
fid) ollein Ijben i)n eigen eilcfen tnevden. ®ann \o bu einen anruvft mit
el)nem loovtt)e, bo il)d})"tn tpie nngebültigfllid) nnb öol Ool bitterfrit fie feinb.
Tie »neil fie nnn nit luiffen Wac- ba-5 (Suangelion fei), Inelc^eS (Itn) Dor gcfagct)
i.stor. i.is^^anlnö nennt bie rebe ober toovbt bc§ cveu|e§, nnb aÜein ann l)rem go|binft
(al^ fiefe nennen) antjengen, an cnfcrlirfjen ceiemonien, bnvumb tonnen fl) i»
nit tonten in erfenteni? bev redeten Uuufieit be« (J-nangelij aber cren^eö
(S[)rifti. *^lOer laffet end; nit foUidje Uieltftngen aöfc^redenn lionn bem ©uan=
gi'lio nnb creutjc ß^rifti.
S)nrd) ba§ crcük Pf)rifti (ba? id) !(erlid)er bar bon rebe) folt ir nit
l)orftl)en ba§ obber gen^ i)ol\} boran C^liriftnä getjangen Ijatl), fnnbcr ba-J is
6veu|e (S^rifti ift bic fi^mad)el)t nnnb groffe fdjanbt, tuclc^e öt)vtftn?
nnfcf)nlbigtti)d)en geliben l)at. äBann idj l)m 6ettf)e tigc nnnb 6inn trand,
obber fo eljner umb ferner miffetat loiHen wirbt getobt burc^-? feiner, limffev
obber fd^trert, ift nit ba§ trenne ßfjrifti, fonber bie ft^anbe unb öorfolgung
mnb bcr gcrcc^titeit lüitten ift i>a§ creu|e ß^rifti. 3)arnnt6 muffenn bie j«
Uiarliafftigenn Gtiriften gcfi^ntbenn Uierben Oor te^er, bor ubcltftetter, fie
mnffen Oon liberman Oorbanipt, üoradjt nnb gerieft tuerben, alfo and) \>a?-
ijbernmn ct)n Inifd^tne^ an t)m ^abe, IdI) ban ber prop[)et faget ^']ai. 24.
^M üs. ir. '^d) bin ein cl)ngcr nnb gan^ arm', alfo er fprec^en Inolbc: W\d) i)att) bic
ganlj luelt tiorlaffen nnnb ftt)e t)l) ganlj aEein, üon niman^ gcad)t, fonber 2.',
Dil mc^r Oon iiberntan Oorac^t unb öorfdime^t.
Sarumb ift bog creut;e (5f)rifti unfcr gan|e unfc^nlbt, nni6 lüeHidjer
nnnfc^ult luillcn unnä alleö ^er^elel)bt t^ntumpt, nnnb luann nun gteid) bif]
oüe§ fnmpt, fo ift e§ noc^ bie mütterliche rütfie, bann e§ ift nod) alle» nit
elüid, fonnber el)§ Inertt) et)ne Zeitlang!. SBann a&er fold)e angft tümpt in 30
ber le|tenn ftunbt beb tobes, ba§ l)l)nn bo Oorlcft bie tuclt, frünbe unb aller
innerlicher troft, ber bo öon got folbc l)crflicffen, ben er nit burd) ben
glaluben angefangen ift: So ift bau rechte angft nnb notl). San bor ben
nienfdjcn etlna^ ju leiben Oon fd)malieit ift nit gro^, fnnber gotc« |orn nnb
1 «c[^6 C lüiaic6§ E ■> ftümfctoit T> 3 wellen D 4 wetc^e C 5 (ünncn /'
müiinic^ Z> (; u6en I! eigene C einem E S nü 0 trieUic§e§ J> 10 fie el C
on^angen ß cetimonien D (iinnent Z> 11 evfnntnuB D teerte AE creu§ C
12 fotd^e C 15 ^en6 BD baxan J: 17 tote D 21 gefcftoUen D 23 foget. nl^nn bem
ui^er Bnnb jloen^igeftcnn pjatm C 24 einiger (' cljngecv t> erj ^ei: C 2(i tiox]äfmti)tt ('
27 loelc^er <'J> 2K jit tomfl D nn C 29 tom(it J> 3o tümpt fehlt 0 tompt f>
31 fteunbe HC fveiinb l> frimbt A' 34 fäjmadjnit BD
gjr. 5-) [22. Cftobcr] fiOO
£)Qnbt, loan bl)c mit cviiftc über uiiä aufjivftvacft luivbt, bn-? ift el)ii imtvoiv
lid) cmilic bcm mciiidjeiiii iiniib l)Ocf} liu fiHdjtcii.
Villi; bl)ijcm folf\i't, bac- Ijii ciucin i'l)vi[tcii flcl)ört() bn-j er »uijje \m<>
C?f)riftiiö qeleriit ()abc unb luaS bo fei) baö creu^e C?()rifti, iinb baS er bas
■'. (v-miii(\cliiiini bei) ietiieiii 2itcl (af; bteibeiiii, '^llü iiemlid), ba-5 e-j bie rebe
über luortl) fei) be» creiiljeö, lucld)'? lnir trafen foUeii.
Die lüclt thigcnn tjeiljeiin bci-j creulje trnflcn, luan mnn el)n ftud lum
belli l)ciliflen creu^e etiiii faffet iim el)iiii f^iilben crciilje obber iiiouftraiilje,
iiiib Imiu ber priefter aiilmi(\t ein fov rorf, lec\t ein fto( iimb ben l)nl^ iiiib
111 treckt bau ba-J fclbiflc filberiie ober ivilbeiie (üeiilje iimb bie fird)e, lyblfj bem
fold'e 311 füffenii, hai- fie pfcnnici opfern. 0 ber iinrl)eit, iimb Hormeibiiiifl
Uiillenn foldjc-J foiifelfpielei iinb abflotteriffd)en l)rtl)iiiiiy luolbe id) bo-? beilit^e
creiitje 311 piiloer norbreniieii, )üqu id) ein find bar Don l)ette, Uiaiin b'l)riftii>3
biitl) fein crnlje cietragen unb tnil ba*3 bii und) aljjo foUä truflen beiiin erenljc.
1.'- 3?'ariiiub fprnd) er -JJcatt()ei am .10. eap. 'liier nitt feljiin erii^e aiiff fpd) '-uiaitii. 10, 38
nl)mpt nnnb folget ml)r nad), ber ift mel)nn nit >uertt)\ (^r faget nit : npmiii
mel)iin crent^je, fonber: bein crenlje, iiiib trage bas, lo^ mein erentje lißen,
an ttielc^em id) ijab Dil fd)inad)eit geU)benn. Biä), baS bn aud) alfo a^nn
betjncm (l)beft, Uia^ bl)r auffqeleget »nlirbt.
■^'> 'Dax nmmb ift cö nid)tf5 ba-r- liil)r groffe tl)rd)enn baloen loffenn, flroffe
filbcrne bilbc mit ebtenn ftcl)ncii Horfaffet loffen auffrid)ten, )üan lnir anbere
beffere lucrd, bie bo nötiger feiiib nnb tion got geboten, antoffen ftet)eii.
Vtlfo l)at man and) ein fnnberlid) feft nnb greUdid) fpiel aiigerid)t mit bem
rod (f()rifti tjii Srier. i'oft l)r aber ben rod epn rod fein, bas eren^e cl)n
" crcu^c. (<t)riftn5 ri'ifft unö allein boy lnir follcii nod) folgen feinen nad)
gelaffen fnfftapffen in gebnlbiger tragnnge nnfer-j crene,5ey, Inie er baS feine
getragen iiaii].
über bas feinb jmel) feft l)ni iar be§ Ijeiligen creuce§: e\)ni toirbt
gcnanbt bie erfinbiing beö heiligen erentu'y, linid)'? feft gcbnlbenii >in)rbt nod)
'■"> Cfternn, bao aiiber mirbt geiuinbt bie ertjebnng beä tjeiligen ereu^e«, lueld)«
feft Uiivbt geljalben t)m Ijerbeft. ?lber eä toer üil beffcr, ba§ crcutie tuer t)or=
loren ban gefnnben, ernibert bann erl)6tl). W\ä)t baö id) bifj Uortuerff, fonber
nmmb bei? mifebrand)y »uillen, ben Uiir bo mit anffgerid)t Ijaben, mer es üil
beffer, hci4 np gefnnbenii nod) evl)btl) Uu'br morbenn bas l)eilig ereü^e. Sann
3» ba§ Wei)X giitl), fo bn in bpr erl)6l)cft ba>3 ^eilige ereiit^e bind) gebnlbige anff-
/ aufegcftratf -I aufeafftvorft 1> 1 füvdjte D 7 S)ic {tufleii Welt 3;i)c Ijaifjeii /' r;s ooni ( '
« gutbiii A' i» ?liiii.icii(f)t /' ;'/ jitOere /■: ©ulbine y-" // pfefUjug Ji Bortnibunfl <'
;.i itnmij Jan <■' H cteii^e J'- ioUft l> lö ncutse /-' 17 lofji H PJ leljbeft BD
■>!) mii)i 1) Inffcn D Jl worfoffen ABVE »evfoffen /' laffen Vl> Ji boffevc D
nnlajfcn D 24 Sogtt D Jö nocft I> feinem A' -Jy nad) I> :S0 xoeü\ä)i C
3J ett)ö(^t L> 34 bo§ e§ n^e D tx^bäjt D 35 er^öi^eft D
Untrer« äßcrtc. X, ;i 24
370 tUobigton bc-? 3nf)«--' 1522
ncmiiiu^ iiHiT txiibcijadjcnn iinb iiitf^lücfcj^, IncTc^c cicnlic fo bii fid))'t, ha?- t'4
ift lHU-l)niibeiin, fo lo{j ce. el)n, luirjdjleiiy lüt, jo Ijaft bii gcfiiiibenn ba§
i]t\tia,c trciilu", iinb fvann bu e§ alfo gefunben fioft, jo eii}bt% bcii qua; in
biv mit frciibcn , tuie ban tfintticii bic I)ciligeii ^U'poftctnn bie bo gingen (Uiic
•jiva. ■'•.41 bic ict)vifft fngct 'JUtu J<.) 'mit freuben uonn bce rabl; angcfidjt, Dnviimb
ba§ fic »nivbig gctucfen toarcn nmb bcn nomcn ^i)e^ii ]ä)mad) ju leiben'.
'.JUiD l)nftu Uinä bti fct) tvngcnn bcinn cvcu^e: (Sr^ocn bnö cren^e (Jfjriftt
aber finbcnu hau felbigc, äMd^o nit ftl)cet inn opfljcrn ober fnffen ober
be)ud;en baS f)eiUge cvculj;, fonber l)n gebnit über alle entjjfjon nnb erliben
ungeierf)tifeit. 'Ku^ biffem mogftn leid^tlid) abnemen, Inonimb fd)ir alle
moud) unb pfaffen itninb fechten nnb fii^vien tnibbcv baS cnangelion nnb
unn'l)eit. 'San gleid^ bie felbigcu feijnb inn aEen fadicn bie allevnngebntbigeften,
nnb fnnberlidj lonn man tre "^antining angreifft, bl) fie bi% ijex betrugtic^cn
l)n aller tnelt gctrlificn tjaben. Xiorumb liortntr]en fie boS man bl) prebiger,
incldic (>l)ri)"tnni prebigen mit feiner gered;tifcit nnöormifi^tt mit eigener
frumfeit, nit ^oien fal, ©eben bor fie feinb iunge leder, fie üorftetjng nit,
mnn fol fie f)6ren Hon tuegenn l)rer gratoen ()ar nnnb albers, Uieli^eS bod}
feljnes |in ber fad) t)ilfft. 2'arnmb loie alt fie feinbt, tnie oil rottje, fd^tnark
ober brahjnc parretl) fie tragen ober fonft fpi^tge ^utl)e, h)u fie 6[)riftnm
nit prebigen, fonber Die Inerrfe nnb gcrec^tifeit, fo fol man fie loffenn faren
mit prer prebiettl) unb mit allen pren treumen Unb altein bie an nemen,
loeldje (5t)riftnm prebigen, loelc^c allepn 3n tjören feinb, 9iit nngefe[)en, ab bie
fetbigcn prebigern nod; artt) bc§ ©uangelij unb Unu1)eit Oorfolget, Poriagt,
oorbampt, gelobtet loerbcn, ober loie mann mit pl)ii umgept, ©leid) Ixiie anff
bem anbern teil nit mnfj angefepcn loerben, loie gettialbigf, toie ()od), Inic
gelartt) nod; ber Joerlt fdjepnn bie geadjt Serben, loetdje bem enangelio am
aller meiftcn loibber feinb. Doä) fal man fie nit Oorac^tcn, ob fie Inol nit
ß^riftum erfenncn, fonber gebntt mit pf)nn l)abcn, biß ba» fie anc^ got ein
mal burdj feine gnabe erlend;te, barumb got ju bitten ift.
5llfo ftcbt nun ber gan|e cl)viftlid;e ftanbt unb loefen in bem, ba§ bu
feft al)n l)angeft bem Guaugelio, tüel(^§ allein 6t)riftum mepft unb lert, nit
menfc^lid)e ret^e ober Inerd. 3lber loft faren ben geferbten Jitel, pn toelc^em
bu bid) einen cl)riftenn ju fein berl)nmeft, Wan e§ ift gepii§: fo pman|§ bir
neben K^rifto etlDoä nlfe notfjlid^ ,5n ber fclifeit Horgibet, ben faltu ftigen
/ KtiäjS crcufe (J -J tajj} D nit] ci nit D f)nftu CD :i erf|6c^§ D 4 tl)eten 1>
j gcjc^vifft /> ß werbig C r 6tl)6^cn /J .'» bcfuc^cn />/,// /> ctnpf)ongen /^.^o/ (' cntpfac^cn />
ctte^ben D lo leid^tleid^ C wav »md C n miind) D jd^vcljcn BDE IJ aüfc
ongebiitbigiftcn B ]3 tcttljgfleia^en <' 16 fol P 17 grctocn E V.i panet^ AB
pnnct '• iunft D ^üttc P njo B 20 taffen BD äl irl)v E jren pvcbigcn J>
prcbigett^ C ptcbige E •>> ob D 23 iJvcbljgcr B nad^ /' 24 anff] mnn ouff ABCBE
2t; mä) D loeüt D 27 foU B 2S got mti) ein ( ' 31 loeüidö? B 32 rebe B
Infit I> :i4 fottn /' flictK» '-'/' flilifini ''
9Jt. .W (22. Cftober] ^!r. 54 [24. Cflobcrl :171
a(§ bcn tciiffcl, Wan ha-:- ift nit ein frfjlüarliev, f^vclolicfjcv obbcv flcfcvbtcv
tciiffel, fiinbev ciiiii Uiciffei' teuficl, bcr biv iinbcv el)iicv icf)6iicii c\eftalt bc»
Icbciiu ciulencft bie flljfft bcy eluiflcnn tobc>3.
Scitl) fleliiQi'iit unb tec!c (gelüftet Uiibcv fold) Uioljdjcinenbc fiiibc, bl)
ciid) (cflcii bic ftvicff br>? duigcii tobe«, oor tucldjeiii iin>5 beUmvc (M)viftU'l
%mtnu.
54 24. Dftobfr 1522
^l^rebigt in bcr iSd)(o|fiirf)c ,yi äöcimor.
Ovcitafl und) 18. ©omitng ii. Irin.)
^ic blitt prcbiot .üKaitini Xurljcri^
bcr fiiüiijiMi liar gcn.iiittiMi luortjcn am ificitrag
llff beul frijlDQ 0Ctl)flll.
'" 1")°^ Öiianflcliiim üold)vct6t ^IRatfjcii'S am '.'< iinb lautt 'iöef'ertt itnb smntti). 3, 2
"^^ facffcvtt ciid), bau ba-ö reid) c^ottc-? ift nal)c'.
3n bijcm (hiaiuiclio trürft flot au« imnb luil tjnbcn, bai? man aliein
fein vcid) prebigen fol unb fein anbevS , loer nun hat- nit prebigt, ber prcbig
fein unb nit Grifti veid). äöev ift aber baä reid) gottee ? S)a5 ift ba5
15 6viftlid) fllau6ic( nold (h'ifti. 'Jltfo mu§ aüein bc« tjinilifdjen üattcr« unb
nit bc« '^apft« veid) geprcbigt Uievben, i^-:- ift and) fein anbev gebott bau
■pvebigt bo-j reid) gottev', prebigt man ba« nit, fo ift« nict)t ein reid) gotte»,
fnnbev bc« teufcl«.
'JUm lüöUen tuir baC' geift(id) unnb toeÜlid) reid) Ch'ifti bon einanber
2« fnnbern. Sa« Ineltlic^ reid^ ^at 6riftu§ in ben finbern bon "^^xatl tion 'iJlofi
nn bi^ anff ^efum gcbraudjt, ba er in bie gefec.j gab, ah in clel)bung, effen,
triuden, cevimonien unb anbern bingen. 'Jlber bo Lhiftu« ift menfd) loorben,
f)at er i)a-i geiftfic^ angenommen unb ba§ loe(tli(^ laffen fallen, 51id)t ha-j er
fein l)erre mer barnber luil fein, fnnber ba« er fürften, fel)fev unb amptleutt
w barnber etlrm« ]u tt)uu, mit beut armen bold and) getremlidjcn nmb3ngel)cii
gefec,^t l)at, unb er Iril gleid) luol ba-5 rcgiren unb ein l)erre baruber fein.
9iun mu§ bas geiftüd) reid) 6rifti geprebigt loerben unb fein anber«, 2:ariimb
fagt Griftu« ,5n ^'ilato "OJtein reid) ift nit Don bifcr Hielt', es fumpt üom 30I1. is, :«
l)imel [)crab. Sa« loeltlid) reid; luoUen Inir nun fparcn unb fagen bom
30 geiftlirf)en.
(f« ift nit mnglid) ba« ha^ geiftlid) regiment liiol ftcfjen mag, e§ fei)
ban mit bem gefeej unb reid) gotte« berfaft, e» fei) geiftlid) ober Ineltlid):
•J tuiffcr E jc^onem E 3 einjeiid C 4 feinbe D 10 am Hamli-: Wat():
3)latl):'4 As 13 pvebig] prebiflt H :^S am Rande: Soonni« 18 hs
24*
372 llrebigten beg ^a^xei 1522
bifc iicfec,^ uiib bo-o veicf) gottcs ift nit ciniic(, bn-5 fic in-J papiv gcfi^riticn fein
abcv im faftcii U'it, "Jieiu fic miiffcu iiiv l)crc5 gefd^vibcn fein üon flot bcm
Ijcni. Ta-s gciftlid) vcid) mu§ gott regirn imb !ein anberer, S)er ©iipl)iften
vcid) ift nnv nid)ty a,(a,m bifi'tn n-id). Tan baffelbig reii^ (aU mit guten
mevcfeii fnim ju Uunben) ift ein nerfiining bev (5viften iinb ein leftening 5
gotte§, Unb bavumb luon hau Üicgiment nit von einem ucrniinfftigen gelcrtten
man regivt luüvt, fo ift fein veginient nit gutt, gut vegirtt tiuc^ ha5 nit, ban
ei' mu-j bavmit iimt),;iigel)en loiffen. ^ft er aber ein Uerniiufftigev man, fo
vegirtt er nit, fnnbern gott: loer ba§ nun tt)et)§, bev trifft bafe 3U ben aEe
boctore'j, id) uunb mein f)auff bartion fdjreljben inngen. ;^sft er nit gutt unb 1»
nerniinfftig, er fei) timig aber fiirft, l)od) aber nibcr, fo ift nid}tü Don im ,]u
()atben, fein rcgimcntt ift unb tüurt nimmer mer gut, unb lücn er gleich alle
gefccj ^ett. 5llfo fed)t ir an ben mnnrfjen unb nunneu bic bo tnoUen frnm
fein mit iren Irercten unb liuiUeu gute geiftlid;e regirer fein, unb feiner ift
Bor l)in gutt unb mit bem geifttic^cn reid) Derfaft, unb rinnen fic^ bcnnod) n
faut grancifcu'j, 3)omintcu'J unb 3tuguftiuu5, ir aber feiner t^ut barnad),
loie bie felben gctliau f)aBcn. ?luguftinu-5 unb bie anbcrn f)ahm in ir futten,
platten unb miuidjerel) nic^tv geC)offt, 5ie l)a6eu ba« au-J ctjgenem IniUeu unb
luolgefaUen getrau. Sllfo fagt ^Xuguftinnö: '^i^ t)alt mein reget, bai^ mid^
nicmaut'J barinnen ftraffen foF, luetdjer mund) folgt bem alfo nac^'? Sie 2»
met)nen, gcrabe bic futten unb ire mcrrf loerbeu in tjclffcn, Ttein bu muft ha-i
l)imelreid) nit barmit erlangen, bu fanft eö auc^ nit, ber[)alben loen ba§
geiftlid) SRegintent nit an-ö bcm reid) gotteö geregirt Inurt, fo ift e§ fd^eblic^,
gancj bo^ unb tcufflifd;.
Sarumb folt man allein ba>3 rei^ gotte» ben menfi^en prebigen, ba§ sä
e§ xed)t im fdjmaucf getjc, bie gcfccj f ollen uns nit gfangeu nemcn, funbern
fie föEcn unbcr unfer gcUmlt ftel)cn, fo \vix Grifto glauben: bietneil nun
t?rtftu§ loiU, l)aben fein reid) ba» groft, lebenbig, gutt unb gerecht fein, ©0
mu§ geluiä baS reid) be§ Jöapftä fein rcc^t reid) fein. 9hut muffen iDtr Ittiffen
trag bo-j gefecj fol fein, baburd^ rt)ir regirt unb gefurt loerben: ba§ gefccj :»
ift nid)-? anbcry bau ber f)eilig geift, ber mu-j in unC' regirn unb ba-J gefec.j
in uni- oorbrengeu, ben geift mu§ un§ gott geben. '211)0 fpric^t er burc^ ben
iwi. 3(;,-.'opropl)etcn (J^ec^iclem : '^d) luil au§ gieffen meinen geift über bic^, unb loil
öon bir nemen bein ftel)nern l)crc3 unb loil bir geben ein fleifdjern Ineid)
3ii(i :i, 1 i. !^ercä'. 3ltfo auc^ burc^ beu proptjeteu ]^oi)d: '^ä) loil au?' f erlitten meinen ar.
geift über man unb meib, ^yung unb altt, uff ba^ fic alle Ineiffagen, unb
ttil in mein gefecj in ir l)ercjen fc^reiben'. Xaä madjt einen frummen (h'iften,
®ot mu§ un§ fein gefecj unb ^etjltgen geift in§ l)erc,5 fc^rel)ben unb geben.
äßen man un§ ba§ lang jagt in bie oren, f(^rei6ty uns für mit gülbcn unnb
10 bauon IT 13 je^et // :^i> in // gefangen // :n mäjH M :i3 am
Rande: Kjed^: :?G lis 35 nm Hunde: So^eli-J 2 lis
9h. 54 [24. Ottobet
.i/o
fciuiiflcii t)iid)ftabcii, ift co bciiuüd) uod) iiicf;tv, Wot imi-^ ci? um mit jciiicm
cl)fleu fiiiflcv iii'j \)cxq l"d)vci)licii. Wott gab ''JJlofi bic gcljott uff beut bcvg
Sinni , fv fd)vibv in bic tafcl Ijiiiciii bcm bolc! fiiv jutvngcii. iiub bic ,511
l)albeii, (S-'5 ging biuuiub nit ino fn'vq, gut muft c-s in ins I)ciT,5 fd)vcibcii.
•j Tas mit':' 11110 niiri) luibcrfaven, uff bav Iniv fiVlcu inugcn, hau loir (hiftuni
eutpfnugcn f)a6cu, ba« ev aud) in m\5 luivctt, ba-? bic Icbcnbige unb nit tobe
iMidjftnbcn in unfcvm f)cvc', gcfd)vibcn fein, uff bnä er bcm geicj, bcv nn!enfd)cit
unb iiUeut bojeu linbevftel)cu utng. Hub bifc bud;ftabcu ftel)eu nit in bcs
*4.H'ebigevs gelimlt, 'ihm, got uiuo un§ ba§ ins tjcrcj fd}rcl)6cn, fein gcift unb
1" eigner fingev: bnvau-j folgt, toev nun nlfo bno gefei^j iinb veid) gotte-J in int
l)at, bcv ift aUev aubercv gcfccj ein uvtcilev unb ()evvc. (?--5 ift in fein menfd)=
lid) fcidj über gotteS veid), €>o ift anä) fein menfdjtid) gebott ubev gottco
gebott, bn vidjt bid) und), tev inenfd) fo nit mit bcm veid) unb gcfec,; (?vifti
touvt vegivtt, bcv ift fein (5vift nid)t, bev fid) nun gibt in mcufd)lid) gefec,^,
15 bcv ift nit gottc-i, funbevn beS tciifely. 3^ fer^t, ba§ bie geiftlid)en unb
mund)cu iv Dccvett, gciftlid) vcd)t unb onbcve bnd)er gutt unb l)eilig nennen
unb fd)cnbcn bnmit Cviftum: ba vid)t bid) und), ban c-i ift fein anbev veid)
unb gefet,5 bau tuifti. Sßevö nit gnv ein fd)cutlid) biug, locn mnn ein funig
t)on einem ftul abfccjt unb feejt ein ©nit) an fciit ©tatt? 3llfo aud) hau
•>u man beu ''Sapit mit ganc^-m feinem T'cevet Uiil 311 Pvifto fec.^en, Une man
bifel)ev getf)au f)at, bao ift fdjcnblid) unb teuffeUifd). SöI ben nun baö veid)
gottcö in un§ vegtrn, fo mu§ ia unfev gefccj nid)t§ fein unb 3U bobeu get)cn,
bic nun vegivn looUcn, bie mi'iffen im veid) gottc'j vcgivn. ?l(fo locil nun
bev 'i^apft nit fd)iilbig ift eigne gefcc,; unb veid) 3umad)cn neben beut gefcc,^
25 unb veid) gotteo, alfo fein toiv aud) nit fd)ulbig bie au.jnucmen, mit nid)tcii
nit. 3)aviititb Ijat l?viftuÄ fein (eben bavoB gelaffen, ha-i luiv in uttb allein
fein gcfeej foUen anucmcu unb fein anbcv-j, ban ba-j JUeid) Gvifti itiuy cint=
tocbev ,')n bobeu gcl)cn abev bcv -i^apfts. 'lUfo fagt Gviftu-j, ba» feine 3i"i9tV5or). i.-,,i3
rtuvbeu leib unb leben bavob uuevf t^vodcn (affenn iibev feinem veic^ unb nit 5,00. is, j
au bc'J i^apftö veid), Xavumb ftoft bao dein tiuivtttein: ba-5 fReid) gottco gav
t)avtt tuibev bcv '-Bapft-5 veid), bau (>viftuc. ift fo ftolc,5 unb ein f6ld)ev el)ffevev,
baö ev feineu anbern uff feinem ftul toil fielen laffen, ev h)il aud^ haö menfd)=
lid) gefec;, gav nit leiben, bavau-j folgt ba-j miv mit nnfevn Incvden nit iuo
veid) gottcv fontmcn toevben. Unb baviimb lucil toiv uit bnvc^ bic Uicvd fclig=
as feit mögen evlangcn, So ift has^ bccvett fo in yoncilien ift gemacht Inovbcn,
tttd^tS, bau e« tvingt bavtt, man föl bay unb ba-j tl)uu, fo man mit feiig
tDCvben. Dcvljalbcn t)abeu bie miuid)cu gav gvoffc \wxd, bavauf fic Ijoffen
fclig mit ju Itjcrben, fie fein aba nit gutt, San luiv muffen unfcvc lücvcE
3 am Bande: (Sjo; 20 hs 10 baiau-S] baä hs II IS gebott] leid) hs U li fcljcl II
IS SBltig // VJ ftlict H 26 nit] mit /ts -Jü «m ßande: Soon: 15. 3oan: IG Im
30 Siarum JI luöttliii //
374 5Jäi'-'i''9'"' ^'■''^ 3iil)it'* ^^'^'^
iHnfcf)mccii, bic niid) iH'vad)teii uub nabiimnieii, ban ftc jciii uitö idjcbltd) ^nx
idii^feit iiiib bnii vcid) flottcy. Sol bcii mm bas vcid; gottcö in iiitö vegivn,
fo mi'iiicii luiv beut rcid) bc-s iBapftc; iiidjt folgen, bivs fnn aud) in uniS nit
vegircn. Söl («riftn-J vegivn, fo nui6 bev '-Bapft mit feinem veid) ftill ()nUen.
Sllfo nwbi (5riftuö in un-3 vegiven nnb ioircEcn: bn Bift (mvmtjeve.yg, gnebig, s
gitift nlnmfen, fafteft, tetteft, fingft, ()ilfft beinem ned)ften, gelift in bic fivdjen
abcv tl)nft fünft Uuk^ anbevo, ba-j fein eittet luevrt' gotte-j, bic ev nniß luivcfcn,
luiv ucvmngen bev uidjt, bnvauci folgt ba^ be§ Sopftö veid) md^t§ mu§ fein.
••Jfnn geben bic gelevtten fi'iv, lunvnmb man fie nnb bic gvoffcn fjanfcn
nnb ,o">id^'i'" ulf" migveifft unb luibev fie fd;vei6t'^ iüiiviiinb fölt man nid)t w
hJtbev fie fd)vei)t)cn, bictueil ftc gott alfo geleftevtt nnb gcfdjcnbt tjoben mit
ivcn gefec.^en^ litev, nim ,^n (jcvcjcn: Iner Cy bem limlff nit ein gnte pvebigt,
baö man im nit lucvcn tonvbt bie fdjaff ,^u fveffen^ cv >inu-t gav gntt mad)cn
l)abcn, baö man in liefe ftcicn Inie cv luolt. Savnmb nui» man ^incn aud^
{)avtt fein, fie nit ranben nnb fdjinben laffeu, man muö anc^ an in cvftlid) is
anlicbcn nnb ^snen bcö nit mev ftatt geben, Tevf)albcn \v\i and) (^viftnö, man
fot allein fein vcid) pvcbigen nnb nit bcs iBapft-J veid). Teö iöapfty vcid) ift
nnglcid) mit ßvifti ftanbt unb reic^, bc§ 5Bapfts ift finftevnuö, Gvifti ift baö
U(^t. '?(lfo mng man fie mit fpovn vcitcn, mit l)avtten tnortten nntaftcn, bic
gvoffcn l)anfcn, ban fie fein 9Janbev, bieb nnb movbcv. 'Mfo fd)vcibt C^faiaö 20
3ei.56, loam 56, S)a§ ftc nnüovfd)aum'btte, ftummcnbc t)unbt nnb fi^tcffev fein, bic nit
mev liellen tonnen. Tnn ß'viftnö T)at ben l)unbcn geboten ,5U pellen, feinen
©uangelifdjcn fcinben ju iücvcn: tncil fie ben nnn Öviftnm gefc^cnbt Ijabcn,
luavnmb folben Wit in nit entgegen fein? 3(f) tüolt gicid) fo tcol bei) bem
Söapft ftcljcn aU bei) ffvifto, abcv es )Dil nit fein, ban fie lnibevfte()en bem 25
©nangelio bas ?,ü t)inbcvn, ban fol id) boy veid) gottcä pvcbigcn, fo muä
ia bc'i iöapfty nichts fein, bau fein veid) ift lüibcv (^vifti vcid), 6r toiivfft fic^
s.jMf. 2, lauff got gleii^ jn fein, bev (Jnbccvift, üßic *pan: fagt, Tay bev G'nbccvift tDnvt
fielen in bev üvd^en gottc-j, Unat fid) l)od) cvf)ö()en unb iibev aücä baä bo
gott ift, )t)i( er gccvtt fein, .'gic luiivtt es clav gnng an-Jgctviidt, hivi bev 6nbe= su
cvift ift t)ovf)anbcn tnit feinem veic^, 2)ic ftrd^ baviunen er ficjcn hjuvtt, ift
nit bie ftcl)ncvn fivd)cn, 5Jein c§ ift bev tempcl bo ßviftns luontt mit feiner
gnaben, ba ein tuavcv glaub ift, ba imai ber Sßapft vcgiveu unb bev ©nbeevift,
bavümb h)it ber SSopft regirn unb ficjen ba gott regtrtt unnb ficjt, baritmb
fc^vcibtt cv im gciftlid)en vec^tcn üil bavOou. 5!un laö id) mi(^ ia bunrEcn, ■m,
bae bev Söapft ein nav tva, baö cv fagt, 6v miift ben l)eitigen geift geben:
©Ott mu§ ben geben; toeit ben tum bev 53apft ben l)cl)ügcn geift nit geben
lan. So muy ia fein vcid) unb gcfcc.j nid)ty fein. So ift auc^ allein ein got,
ein e^ffcrev, bev tnit allein got fein, Tarümb ficjt bev (Snbecvift icjunbt mit
ö Sltmofcn // faffcft As ^ilffft H 12 eine B 20 iRcufier // 21 am Rande :
(5)0ic .56 /(« 28 am Rande: 2 tlicffa: 2 hs 32 IBOnct B
Dir. 54 [21. Oftuber! 375
fctiicii cictiotteii (\ax in bei l''ri|teiil)eit: Ulk'ii iiuiiio iiicii iiit [)M rtclucvct, oie
t)ettcii bell ^npft lunl) einen fiott (benennet, ;,Vi fie nennen in iunl)in einen
^"\rbifcf)cn flott. Xerholben fecfjt, ba-ö ir luift, luo bie menfrfjen gebott rei^ivn,
laft fie in cud} in nit leaivn, Wotteo veicf) jol in nnä rcgiiii nnb nicfjt
■-. bei i?npft§.
Sa fntflt biiv bev fvei) luille ,(n ftoben (letien nuifj, Wi- ev f)ie nirf)to ift.
8ol ßviftn-ö in nn-i re^irn, \o ift ia ijeluio bao mir bn-j nit tl)nn fimncn.
SEßaö meinftn^ luen mein fvcl)ev tuiUe f"»-' flinfl/ fo hJütt id; aucf) crluelen ein
teiicv aber fnrft ]n l'ein: er iief)t mir aöer nit für, ber menfcf) mnc' ia fle=
lu bcncten, baä er ]u eleinmntii^ nnb (leiini^ fei) flnty ^u tf)nii. llnb barümb fein
alle Xoetorcö narren, bie bo (eriien: bii innft giits tf)un, nff haB bu frum
luerbeft. Q ir narren, meint ir, baC' e-j in unferm oermnflen fteljc Cint-ö ju
tt)itn ^ Ob tt)ir gleid) lang luirfen, fo fein iinfcre luercf nidjtij, c\ot mm c§
fleben in iinfer [)erc', nnb ba-j felbft luirefen. llnb alfo fein alle C^lofter bnrd)
1'' bifer Xoctoreä lere auff fommen, ber riimpt fid; 5ant Xominiei, ber ^lancifei,
nnb melinen, ir leben ftelje allein in ber fntteu aber platten, ba« l)aben fie
nit gemeijnet, bie frnmmen lieiligen: Sant Xominien-j bett, faft nnb tf)ett
anbcrS mer, e» gefdjad) aber aüev aui bcm gcift gotteC', unb bie mitndjen fo
mit irem (eben, tntteii unb platten loolleit feiig iuerben, bie faren alle ;,nm
-" tcufcl. Sßan einer ein mniic^ un'irt unb tl)ut bac- nit im geift gotte-ö, fu ift
fein reget .^uoorloerffen. äBa-j ifto mer, ba» fant f^raneifeus ein futtcn Ijat
angcljabt unb ift nf l)iiU;,fdind)en gangen^ ds fönt ein Ijenrfer gleid) fo Inol
ein gutt merd (5rifto tljun, fo er einem beit fopff abl)ieb, al» hau ein iiiiind)
ein platten aber tutten tregt. 5tIfo erluurgt nnb ermorbt ir Daöib Pil, be»
-'5 gleid}en ^-Bononia-?, ber ein rattgcb lüQy Tarif be-,' funigö, ber in einen fopff'-'"
l)ie-3: er ging l)in nnb l)icb im ben fopff frei; Ijerab, er tl)ett barmit ein gutt
toercf. Xarumb (eibt e-J nit in cnfferm: 'Mb ca bie mundjen uiib anbere mer
öerbreuft, fo miK- man bennod) bao öuangelium ober reic^ gotte« nit fdjlneljgen,
Seine loerrf gelben nid)t'5, ba rid)t birf) nad), llinii fpred)en fie: Sollen mir
:w ben nun uor^agen^ mir muffen ia and) gute merd tl)uu. .'c. fiicber, beiß bu
bem toortt gotte« ein lücfeu, bu fall an got gar nit berjagen. Xu mirft ia
mit beinen merden ben l)imel uerbienen, ,"\a l)iutcrfid;, tl)U ma-j bu mitt für
merd. Xa-j (iuangetium murt bariimb geprebigt, baö c-i bie meufd^eu mit
iren merden ,511 boben fdjlagen fol: mie ber plir in einem augenblid Pil i'er=
« berbtt, 3llfü and) bao (yuaugelinm fc^led)t fdjminbt bie leutt niber, baä ba-? nnfer
tl)un unb merd nidjk- fein, bao ber meiifd) leit unb gebenden fol: 3il)e ba,
meine merd fein gar indjlc', mein mnndjerei), pfafferei) unb ■.Uumicrel) Ijilfft
mic^ nic^tö, ic^ mu-j mid) allein auff (iriftnm Perlaffen, ^d) fil)e and) bac-
ic^ miber ben ftac^el gelauffen bin. ^d) bin nun gebemütigt, ba lig id),
15 rümct H IT betet, fa(ttt ff 3.5 am Bande: ij c|bte 6 /t« JT 06 //
3t» uctjasen H 31 jolt JJ 35 niber, baä »nfcr H
376 'iJicbifltcii bc^ Saljrcä 152'2
bavunil) l)ilff miv, luinii got: bcr inciifd), bcr füre xeä)t. ^llfo f)utt ciicf)
allein, ba-3 iv in clucv Uicrcf iiit nevtriiiuet, Xaii tobtfcfjlng, biebcixi) ahn
vaubevcl) ift iiit fo ein gvofic juiibc, ah:- mit bcu luevcfcii bas Ijaiipt in l)imii
moiiij. 7, 14 uuiUcii ftcctcu. ÜBtv lucvbcii es in mit bcu uievrfeii iiit niiij vidjtcn: bic pfintt
ift ciu\ (''lliatliei: 7:), luiv nu'iijcu iiit mit iiivolfen lucrrfcu l)iiicin flcl)cn. ■■'
l'aiübci; uuidjen bic luivreii ein (5ommeiit iiiinb fagcii, bic pfortt eng jcin, ba5
fei) im tue tt)un mit pcic^fcfjcii , fnftcii, ein mimd) aber 6nrtt)cufev toeibcn.
»faiifM^ jj ^Vi bn liaftö mol troffen, ben Un'irt eo i^ileirf) gcljen, »nie bo fclbft ftcl)t: 'unb
fic tncvbcn nit fjincin öcl)en glcid) loic ein C^amcl burd) ein nabcl ox\
Sarumb betjcngcn fic fid) glcid) mit groffcn liopffcn fedcn Dotier toercE, fo w
lummeu fic beftcv hjcnigcr bnrd) bic engen pfortten. ©aö i&amd [)at ein
Inobcn, ein groffen rnrfen, bnC' ()inbcrtt cy, 'illfo iftö and) mit ben fclbigcn
narren, bic mit groffen l)anffen luerden IndUen fclig hicrbcn. 9kin, e6 f)ilfft
fic nic^t, @ic mnffen mit ircn luerden gcbcmutigt nnb ,511 ribcn lücrbcu toic
ba-5 mel, nnb Inic bcr mntftcin ,in reibt ba§ torn, Jan luic groy nnb mer 15
man fid) nuuttert jum cluigen leben, ^i^ lucnigcr mau ba^i erlangt, 6'5 mii§
gcbcmutigt fein uub mu§ allein ben geift gottee bcgern : Söcr fid) mit lucrdcu
mil fclig mad)cu, bcr iftö teuffclö cluig.
'Älfo lift man oon einem altten teinfibcl, bcr lernt feine üubcr. Inen fic
fcljcu mürben einen mnnd)en mit einem vcin in bcu f)imel trcttenbe, fo folben 20
fie in mit bem aubern 6cl)nc l)cra6 reiffen, Iric in ben leben ber altucttcr
gcfunbeu Imut. Xnrümb fogt crö, T'ai- ir nil in bcr Irnftcuung Inarcn, bic
fid) trnngcu uub martterttcu, nf ba-j fic fclig m6d)teu Inerbeu, unb luolbcn
eö mit iren loerden au'jrid)ten, nnnb loen fic ber einen fel)cn lourbcu, fo
fölbcii fie in Ijerab reiffen. 'üllfo lift man Don fant $ernf)arbo: bcr toar nlfo fer a.s
baranff tommeu, ba« er fid) fo groy marttcrt, baij er im l)inbcnuad) feinbt
hjavtt. Wii ben iDcrdcn l)at er nic^tu an» gerid)t, fein glauB ^at im gcljolffcn,
?lIfo I)ilfft nnö ber aud).
SÜen mir nun ben glauben bobeu, fo foUen loir bitten: 0 l)cr gib unö
beineu gcift, bamit luir ctliias Unrdcn mngen. Tarnmb lieber l)crrc, fo Ircliä m
id) nid)t5, bao id) tt)un barff unb loclis. 5hin gebeult mir luoö bu iDtlt, uf
t)ai id) nit muffig ftc,5. 2k>a§ im ben nun got gebeult für Ircrd, fic fein
Inic fic fein, fo tl)utt er bic feinem ncd)fteu ,^n unc] unb gerne, rid)t im fein
ebgnc tüerd auff, unb bic gefi^een au§ bem glnuben unnb fein barnac^ aller
erft gutt, gr fid)t nit bas geringft aber groft gebott bc§ Sßap^t-i an. ?Hso r,
gebeult got ber ^i^albcu, fie fol bic tiuber fd)mcl)gcn, bie jn jieljcn unb ju
baben, fie t^ut auc^ ein gutt loercf bamit, toietool e§ ein uuad^tfam bing ift.
Sllfo t^utt auä) ber man ein gutt luerrf, @o er fein ^au§ gefinbc trol regirtt:
/ ptct 7/ 4 avi Bande: 3)iatt). 7 lis '.) luerbeti (nit) t|iiieiii 10 .Jiopffcnftcdcn Jf
U bcftc // einen // 12 einen II 17 icgcvcn // l'J tiejct // am Mande: Son bem
ßinjibcll /(» J.j Ucjct //
9it. 54 [24. Off übet I 377
imb >i)eii ci am U^ l)iiiibcvlt jüldjcv luevct tl)L'tt, 5o lucicii )ic oUc svilt, uiib
tuen ev {)ok] fjaioctt aber bic ftuka ein t)eiit, ']o ift-? fo ein gntt mxd aU
tvcn ein mmid) uil ^Koienfvcnc,^ ktt, bnn bnvif) bcn lieiliftcn flcift iiiuib glonücn
fein alle liicvct c\nii. Ta \mü anff c\el)übcn aller miiudjen nnb "ilhinncii
5 ftanbt, Xas reid) (jottecj ftett ia nit in bcr foppen, blatten, effen aber nbel
trinden, 9!ein eö ftett in luartjeit in fribe, freub nnb t^eredjtii^leit tok ^au:
fagt ab 9ionia: 14: 'HU fott 'IVinlno fagen: ob bn gleid) bein leben lang fifd) sHöm. h, i?
effcft, faft, bctteft aber triigft bein leb tag ein fappen, fo ftett bennodj ba-3
rcid) gotteö nit barinnen, '^•an bie tappen ift nit nber bem reid) gottcä,
1" 'üJein, beine Inerd fein bem reid) gottc-J nntermorffen. ?(lfü lernt Priftu-o
feine .^nnger im (i-nangelio: 'äßa-j man end) fiir fec.^t baj effet', ba PertH'ntti.'iiMa,8
got leine fpel)§, er ad)t and) nic^t§ be§ menfd)cn gebot-:, Unb luir narren
Ui6llen ttngcr fein ban C^riftny nnb tierbieten c-j. S^er nnn ben glanben aber
geift gottei? l)at, ber fagt allezeit: 0 mein gott nnb t)er, loird bn in mir, ,^d)
>:< ian nid)ts an bic^ tl)nn, luird in mir, '^sä) Permag es nit: glanbftn nnn bay,
60 ift bein l)erc,^ ftett noI freube, (^riftnS regirtt anc^ in bir, ber menfd) ift
nimmer mer mnffig, er l)ilfft feinem ned)ften nnb tl)ntt im allcj galt, nnb
njen er ein l)anc' ferett, Ijeift ein aber tl)nt fnnft bie aller geringften arbeitt
bie bo fein mag, fo iftv im fo ein groffe frenb nnb gntt, aU bett er, tt)et
-" ba-j nnb ii(\c\ Ijie hjerben bnrd) bcn geift gottei? regirtt, luie '^nni: fagt ab
;){ünia: S: Xa fönt ir nnn fetjen, SBie bo^ ber mcnfd)en leben ift bie ininom. 3, u
(?l6ftern fein, ban fie fagen ba« ir leben beffer fei) ban unferö. Q bn narre,
'Dteinftn baä bn frnmmer fepeft, ob bn gleid) ein platten aber !appen tragft?
'.Uein, nnfer leben ift gleid) fo oil, iUm irem leben fein alle bnd)er not, 5blt
2-' nnfer leben nit gottes binft fein, )uie temen Irir ba^u? Sßir fein ia and) fo
tuol Griften aVi fie. fe Incr mir ein feine fad), 2ßen id) ein Ivirtt in einem
l)anö lüer nnb einer fperret mic^ in ein fammcrn nnb trug effen nnnb trinrfen
gnng anff nnb fagt, ^sd) locr ein loirtt: 26a-5 lüer mir barmitt bcl)olffen bad
ic^ ein )uirtt tncr unb trer in bcr fammern oerfperret? '.itlfo tt\nn bie DJarren
30 unb nuninen, fie fein mit ircn loerdcn frnmmer ban inir. 'üJcin, (Sriftuy mil,
mir füllen burd) fein reid) feiig merben unb föUen fein aubcrS fud)eu. Xiefe
narren loöUen and), ba« ctlid)e icerd beffer fein ban bie anbern, unub h)cn
man ba-j (^'uangclinm anfid)t, fo ifti? allcä nidjty. Terljarben lüil Griftno,
ba-j alle unfcre loerd au» im l)crfommcn fbllen, Priftn-j mil allein rcgiren,
35 @o foHen bie geiftü($en bag ttjun: ©ie f ollen ßrifto ben efel ,5U füren, ban
C^riftnC' toil e« l)aben unb fagt: '(55el)t ;,ur C^aftellen, furtt mir ben efel l)er si.uii). 21, 2
unb fec,^t end) nit barauff, unb bari'imb fbl bay bcr geiftlid)en ampt fein, uff
baö fie ba« ßuaugelium prebigen, laffen Griftunt fenfftmütig fein, füren im
ben efel ju, fecjen in oben barauff unb fie foUcn ,]u fu^ ge^en. 3Qßiltu gott
r am Bamle: 'Jlb toma; 14. /(« s faftcft JI 10 auä) fehtl H IS aUcrgcrinaftc //
PJ eine H 36 am Bande: OJlat^. 2ü. hs
378 tUcbigtcii bc» Sntjrc» 1622
folgen, fo laiiff bu im und) iiitiib lajj bii tu reiten. Xet S5apft fol nit liei=
iicttcn boii got uub hJtber fein gcfcc,] 311 reben, unb fdjreik-n bic 4\^ift nnnb
l'evtnetten: 'H)n hai mnnl ,-;u, bn folt nnS nit ein rcben. 2l6er alfo jolbcn
bic bi)d)oii nnb Pfaffen tl]nn, luie bie 'Ülpoftel gctl)an l)a6cn, Sollen (iriftum
Inffen vegiren, gevedjt unb allein einen Ferren fein, nnnb f ollen gebenden : ^^ä) ■■•
Iiin ein bott Pvifti, id) fol bn§ veid) (^rifti pvcbigen. TnnnuB fo cntfng beineu
mevd'en, bu liermad)ft uid)tv gut^ 3U tl)nn ,'c. 1t)utt er ba-j nit, fo ift er
ein tenfflifd)er bott, llnb bafumb laft un§ gott Wtten ümb fein Gunngcliunt
nnb reid) gotte-j, bnu Uiir bitten im 93atter unfev '.S)ev, beiu rcid) fum ju
uihj' bai ift: gib nn« gnabc, nff ha-i Inir alle bciucn geift milgen entpfaen, tu
uff bog \mx auä) in beinern lüortt unterlueift iüerben. 3^ie nun alfo Dil
'Kofcnfvcnc,^, Ijora-:' C^nnonica-? Betten, bie malebcl)en got, Sau mit bcm munbt
betten bie felbeu limB bas reid) gottcö, 3lber ir licrcj ift Ineit barbon. äßer
nun ein guter 9}egentt Iril fein, ber mu^ au§ bem reid) (5rifti nnnb feinem
gefecj regirn nnb nit au§ bes 33apftc- reid), bau baffclb mu^ 3U bobcnt gcl)cn, 15
ba§ W\d) (5riftt mn§ blct)tjcn, ba tnnrtt nit anberS auS. y^un fedjt ir SBie
bie felbeu l)anfen ein t)cr tretteu, fdjreljben uub fagen, @ot Ijab gcfagt: '2Ber
eud) fd;enbt aber Hcrfd;mec^t ber Derfd^mei^t mid^, Sßer eud; f)6rett ber l)6rct
mid)' K. ^Jfan fal uu§ nit cinrcbcn nnb unfer gefec,; ftrnffen. ja It'criid)
fed)t alle l)cr, man folo in nit fagen, ■]3ian ^unbc iu ein latteiu au uub fel)e su
ire budjcr nnb mct)nung, 60 fiubt man ba§ e§ atte§ erlogen ift, tvaä fagt ir
bar,5n? C^iot Inil daben, man füllen uns beffcrn unb ba« reid) gotte« prebigen.
äßen luir bcn nun gottcä reid) lautt (irifti Inortt folleu prebigeu, tl)un lüir
ben nun ba^'? iüev un§ nun nit ^oret, ber ^öret Sriftum nit, ba l^er gebovtt
3at 3, nbcr fprnd) 'ber felbigcn tl)un ift teufflifd) nnb nerfurifi^', ba rid)t bid) nac^. 25
äöcrbcu itiir ben nun bey iBopftö reid) prebigeu, fo mno Crifti reid) uic^t»
fein, ber nun ßriftum prebigt, ber l)6rct (Sriftum. -Jlber unfere ^inidcrn
mad)en bcm reid) nnb (Juangclio ein Dcrtiicd)ffcltte nafen, pel)uigen unb plagen bic
melt mit iren gefcc^cu alfo: Sßcu einer loibcr ireii ^apft tl)ctt, fo muft er in
liier Ijcltcn fallen, bcrl)albcu 'fud)t allein gott nnb feine gered)tigfcit, bic aubcrn au
sjaiti). G, 33 bing toerbeu md) alle ^ngclnorffen' 5}latl)ci: (k S)a§ fol unfer bitten fein,
baä got iu uns regir mit feinem beiligen geift, fo Inerbeu luir lool ftel)cn.
S^arümb ir prebiger prebigt fnrc] umb bas reid) unb (^nangclium (5rifti
unb nid)tö aubers, "Sian ber geifttid)en 'Ji'cgiment unb ampt fol nid)t5 anbers
fein bau ein bottfd)afft, bamit fic prcbigcn (^rifti reid), unb nit l)erlid) ein 35
l)er rcittcn mit groffcn roffen nnb groffem Uold. 'Jlcin got Ivilij nit l)aben,
©ie foUen ju fufe lauffeu uub gott laffeu reitten luie geljortt, unh muffen fii^
gor nidjti? fcrcu an be-s 3?apftu reid) unb 5)icgimentt. '^an ber iöapft Icrutt
md)ta anber» bau Derfaft alle biug mit bcm gcfcc.j, mie bie ftel)n in htn
12 TOunbe B 16 fc^et II 16 ucrfcöme^ct (beidemal) H euc§] mid^ hs 20 feii^t]
jc^ct JI -^8 Dcvmcdjflcltte] toceiöiene II 31 an, liaiuh: ffliatf): G hs
9Jr. 54 |24. Cf tuber I 'Jit. 55 [25. Dttobcr] 379
tirdjcii juUi'u rti')ri)iiiivtt uiib i^Uiciliet lucibeii, bao bod) tciii rcidj (Uifti iiuidjt.
2ßcr luiit ba-ö ;){cid) Chnfti iiit pvcbißt, ei fcij miiiid), tnid^üfj uiib ein pfavnei,
©0 ift cv ein tcuffcl, bn luiirtt iiit aiibev-j aus. 'JJlaii ftif lüt pvebi(\cii um&a
gettä luillon, luic man tifi l)cr iictl)au l)nt, tuir follcn allein bcr (\niin C^vifti
bcgciii, ba-j flott in unC' rcgivtt bnid) jcincn i^cift, Tas fol man pvebigcn.
3Ufo ()a6t iv Dom gciftlidjen xnd) (frifti nnb nit be» i^apft«, Xan bic felben
InoUcn (icifttidj fein nnb fein mcr lueltlid) ban rtcifttid). Sic fein mcftbcnd)
unb bU'ilicn and) nu')U'cnd). Xavi'imli c\cbt um gott fein gnabe unb fein
icid), ba-j e-j nn-j legiicn miig. ilmen.
55 25. DftoOet 1522
^^rcbifit in bcr Stf)lo|jfiirf)c .yt 2ßcimar.
(SoniialH-iib iiad) 1«. Sonntag n. Iviu.)
10 3F>ic liii'rbc vncbigt .lißartiin uff luiiljfolgcnbcn .^nniiaöcntt
gciiaiintiT Uiorijcii uff' bcm J>djla'j gctfian
/V^eftcin f)a6t ir geljoitt loa§ i)a§ xdd) gottcS fei), lüorinncn ba§ ftctt, unb
^'^ baö ioldjy nicmantvj anbcvS vegivn tan ban gut bnvd) feinen f)el)ligi'n
gcift, Xnö in bem anc^ foUen geiftlidj nnb loettlid} rcgimcnt vegirU lueiben
K. an aÜeä unfer 3U tt)nn, an alle nnfcre loevcE unb fve^en luiCcn, bau got
mn§ bau tcgivn nnb niemantö anbevä. 9hin fagen etlicr)e: Sßaö fagt ir ba?
Sot man ben nic^tu Hon obev f)eiien Ijalben f tueua allein got mn» vegiin,
2Baä boiffcn toir ber t)cvren'? Xarju antttjovttcn Jüir: Zs<^ fve1)Iid), fjoltö
bafür, got mn§ c« allein legirn, bau luo nun baö veic^ unb 9{egiment gottey
2" ift, ba bavff man teine-S fc^Uiertö nnnb gefccj, baö aber anbevö fo jur 66ei=
feit ge[)6rett. 2Bo nun ha^ geiftlicf) Sicgiment ö^rifti ift, ba fol man ;3bei^
man taffcu geljen, ba ftctt Sbcrman U)oI mit beut anbevn, ha I)i(fft man
einanbev, unb ba» 9icgimeutt nnb bcu fribe bvengt (h'iftnS ,^u Uiegen. Xanimö
fagt er (yfaie am 2 unb :11: '(^5 Inurt gefdjeen nnb loerben, bas ein tiotc!3cu'i,\ff.
35 ittber haä anber fein fc^locrtt nit hjurt auft)e6eu, fnnbern fie tncrben ire
fd)Kiertt ,ui Pflug fc^aren unb ire lancäcn ju fi(^elu nuidjen unb »Derben got
erfeunen uff bem fjeljligen 6erg\
Xaä mu» gott ju Inegcn 6rengen, ba ift Befrfjloffen, ba§ bo auff nu'iffcn
fjoreu alle Xoctore§ bc§ redjten unb inerben nid^tö mcr gelben. '.'Ibcr tc,5unbt
30 l)at ber tcuffel bcu mciftcn l)auffen gefammclt nnnb uubcr feinem rcgimcnt,
Xarumb mu§ ein anber rcgimcnt fein, ba Jümpt ha^i WUM) fdihjertt, ba
mu^ man furftcn nnb amptlcntt Ijaku, bic fein uu» bou uotcn. Da mug
auc^ luol mit bcu armen (Srtften get)anbelt unb muffen alle euffcrlid^c lücrd
3 Bitifi B 5 iegeteu 7/ 13 niemonb JI 24 um Hundt: (Siaie 2 Its
380 'IHcbiiilcii bei 3nt)vcs 1522
ba ß^riftud ixivvcii \v\l, IjiiUiu'iif i^ciuüincu lucrbeii: bei' 5öapft fal uii§ ßiiftcu
iiit xtc\\xn, ©i vegir bic fdjolcf, biet uiib nunbcr, baö folXcn auif) t()iiii bic
UH'It(i(f)ni ;)fcsviittcii, follcii bie fcUu'ii fd)clcf ftvaffcit iiiib bic frunimcii
beljuti'ii.
9hiii lüüUen Unv aiijcigni lum bot lucUtic^eu OBeileit, luoriiiucii bic .■,
iiTii irf)Uiaiict ()abcii 'ibl, ha-i man bic anä) vcd)t f)alttcu rndfl. ^d) toil "it
aii3cii]cii, tüic bcr in allen biiigcii ju Ijalbcii fcl), ;3d; Hnl bn» bei ncvuiiiifft
laffcn unb l)Cl)m neben, Snnberu id) luit jagen, Sßie bavinnen fol bie lieb
gegen beut ned;ften evjeigt luerben fot.
äBaä borff idj bem fd)nel)bev jagen nnb in lernen einen rix! ,y: niadjen? lu
er »ueiy c« bor f)in, S^ati'inib fol id) int allein jagen jein Ijanttüerd luol «nb
criftlid) 3U gebrand)cn. -Jlljo gcbiirtt mir and) nit einen fnrften in beni ^u
unterliH'ijen, ^d) ji'l im allein jagen, baö er (Jrijtlid) Ijanbcl. llnnb aljo
joUen bie Ijern nnb >üeltlid)en JKegentten baö jd)>uertt ganc^ (Srijtlid) annenieii
unb I)aben, bamit jie bcu anbern bienen, jd)ne3en unb tjantljabcn. föö ijt is
gar ein groä lueitlenjjtig bing, bao lueltlid) Megimentt, unb tnit anzeigen ba5
man allein bie lieb barinnen jnd)en jol.
3um erften [)ab iä) gcftcrn gejagt, inie gar bie geijtlic^en jid) nit
nnterftef)n joUen bay geijtli(^ regiment ,]u regirn nnb jnren, 55an got mm
ba-j regirn, mir uermügcn eö nit, aljo ijtö mit bem Jx)cltlid)cn nud): Dan ju
luen mir gleid) ein jurft lie§ 3el)en Jopjj f)crab f)atben, jo !outt er mir
bennod) mein mutt nit ncmen nnb ettoa§ gute a\ia mir mad)cn, @ott muS
c» in mir luirden, Unb bije jein narren, bie bo plaa,m nnb bel)uigen bic teutt
frum 3U tuerbcn, nnb jie fönnen nit: bie j6ld)ä tt)nn, Ijabcn !eiu bernuujjt,
2)an Jt)a§ ber gcijt got§ tüil ^abcn, !an id) nit tl)un. 2)arumb jo glaubt as
ein ic.^lid^cr toa» er loil. S)ert)albcn ijt ba§ bic urjac^, ba§ alle prcbiger
*tbi. 4,i2nit l)abcn ba§ jd)lucrtt, 2)a§ ijt baö luortt gottey Inic c§ ^au: nennet,
geprebigt. SUen man icjt aujj tritt, jagt unb berfnnbigt boS loortt gottcö,
jo jbridjt man: 3« icsnnbt fommcn bic prcbiger nit übet cin§, einer prebigt
aljo, bcr anbcr aljo, unb Derirren bas arm bold ,'c. äßas !6nuen mir bar3u ? au
bn t)6rcft bcn glauben alle tag, marumb berirvejtu bic^ barinnen, '^ajtu nit
TOotiri.ij, s«gcl)ortt luic Prijtu« jagt, ba§ ein l)any battcr T)at guten jameu ujj jeiuen
adcr gcjcl)ct, 'ilun jei) bcr jcinbt ber teujjel fommen nnb l)ab böß uutrnntt
barciu geftralbet, bie !ued)t r)aben ,ium ()crn gejagt 'öer toiltu, jo gef)en mir
unb ranjjcn baS untrautt I)cran§', ber l)errc jagt: Ikin, lajt gut nnb b6§ 35
unbcr nnb mit cinauber mad^jjen, ujj baä jo bcr jd)nibe tnmpt, ha§ ber ()erre
jag beii jd^niberu: Jßinbt ba» nu!rüutt ujj l)aujjen 3U jammeu, ujj baä man
baä in§ jemer merjj' k. "illjo fod)t uns gott in cinanber unb mil f)aben,
mau jül ba§ untrautt mit bem guten mad)jjen lajjcn, gut unb b6§ uff
y fot Cuach werben; fehlt II i'j unterfte^en U 21 mir ein fürft Blcid^ ein fürft k»
{iipff H 27 am Rande: SKb ^clirc; 4 lis
9h. 55 [25. Cttobcrl 381
cibtrirf) fein, Xnn ^^nii: i(iC[{ '('■•5 muffen bcifuviinc^ iinb fcqcvcl) in bcr Iwlt i. xim.4,i
bif} nn bn-j cnbc fein". In liiiirtt uit nnbevv nn-j, C*o gebcnrfu im feiner, e-i
lucvben irtf)um6 muffen fein bift jum enbe bcr ludt. äßer bo» iiit mel)net,
ber irret, Xan bie Prift(ic(;e firc^ ift iqnnber qnr unbcr ben feinbcn, lüic
5 2)aüib fagt, ba ricf)t bidj nad). äL^u nit üorfolflimg ift, ba ift fein (vunn= w. r.', ?
fleüum, ber Ü?apft ift (ang in gutem fribe ftiüe gefeffen, fiat fic^ mit niemont
borffen mucfen, barnmb l)at er lugen geprebigt, bnn bas fcf)n)ertt gibt (^riftns
ba er fagt '^cf) bin nit fontmen ben fribe ]u fenben, 5tein icf) »uil ba§iD!„iiii. 10,34
fcfjmertt fd)icfen uff bü-3 erbtrid)', San (^riftuS fagt ^m 5Jiarco: \\d) Uuitt
lu gern ein feiner anjunben, ba§ ber Datier föl toiber bie mntter, bie todjter *-'"'Jf"jl,'''''
Itiber bie mntter, ber Sun loiber ben Oatter unb ein» tniber ba§ anber fein'.
Tarumb fol bao fd^luertt loiber iimb gefurtt »nerben, baS man eä Derfolgt,
fiinft ift§ fein (vuangeUum. Sßer ba Oon Iniirt überlounben aber gefrfjlagen,
ber (eit. 'Üttfo mn-i hai- gcifttid) fdjaiertt l'on ben prebigern gefurtt tuerben,
li ba» e» bie luercf gar Perbamme, uub niuä Verfolgung l)abcn, alfo mnc' ba«?
geiftltd^ regiment im fdjloaucf gel)en, XaPon ir geftern gnugfnm get)ortt ^abt.
9hin ein gutt meltlic^ fdjluertt ,^u füren, £0 fol unb mn§ mau bie
perfon anfc^en bie ba§ fürett, luie bie gefd}ictt fei), unb aber aud; Pernnnfftig
unb gutt barju fei), äßarumb ift ben nun bie oberfeit gebend Tariimb ba«
20 fie ftraff bie bofen, befd)iu'3 unb l)aut()abc bie frummcn. ison bcm gcinatt
fagt and) 5pau: ab 9Joma: 1:1. SaS ein ic,5lid)er mcnfd) ber obcrfeit fol initer= 'Jiüm. 13, 1
tl)an fein, ban esi fei) fünft fein gelualt bau Pon gott. So fagt and) ''4-*etruöi.'4ictii2, 13
barüon, ba§ loir unterluorffen foHen fein einer ic,5li(^en ßreatur mib gotteS
lüiüen, bem furften al§ bem fünig, ben gcfanbtten al§ bem fürften: ba Inil
US ''l^etruij ba« and) aÜe iBepft unnb 33ifd;6ff foUen ben fürften untertt)an fein.
5llfo folleti mir ben fürften aEe iintert^an fein unb muffen aiic^ bie I)aben,
San l)etten Inir bie nid^t, fo loürbcn luir einanber freffcn, bau bie tnelt ift
üort)in fo böß. ©oUen mir ben nun ein 'Jiegimcntt aber fc^mertt t)abcn, fo
muffen tüir aud^ mit gu fe^en, ba» bie fürften au§ gott regiren, bau eS ift
30 ein ampt, ba^ man inol regiren muä.
Xie fürften fein auc^ t)euder unb Stocfbloc^er (£rifti, bie im fein Polet
ftraffen unb richten muffen, Z\mn Inol für fein unb nit ir gelt unb gutt in
abfdjaqen, Sünbern fie fotlen tljnn loa-ä in (iriftuS gebeult, ber lnürt§ in
oiid) Inol gnugfam Perionen, 2ßie man lift Pon 9hibii(^obonofor, Tcni gebott
3r, got, er folt bie Stabt Xirnm ]erbred)en unb .jerftorcu: er tt)ett Cy unb ,;og Ofl.'^c,?
bafür mit groffem ^ere unb gelnan bie, ba fagt gott 'Söltu im nun nic^t-j-M-ss, is
,]u Ion gebend ^a iä) \mi im ein geben Cfgipten', gott gab» im and). IHlfo
ftrafft gott bie Statt burd) ben fnuig feinen ;)iegentten, baS tl)ut er and)
1 am Bande: 2 ob t^imo: 4 /is 5 ma Hunde: (jjalmo; II: /« 8 am Itaiidt:
ailat^: 10 hs 10 am Bande: ÜJlarci 8 Slice 12 Im 21 am Rande: Sb Toma 13 U»
23 am Sande: I pehi 2 hs 25 SBifrfjoff // Hl um Baudi-: bie furften fein ftemJcv unb
Stoilmol)ftev A' S.'> am Rande: (Sied): 29 /is
382
5pvcbigtcn be§ 3nt)rc? 1522
iiorf) liciilt 311 tofl. Tavinnb ift nud) ein fnvft bn, bic iofcn 311 ftvaffcn iinb
bic fnimmen p jd)ivmcii. '?Ujo fol nud) ein ic,^(id;er (^vift feine Uierd bal)in
vid)ten, ba§ fic im geift gottcS i^cljen unb bas er bem ncd}[teu oiii^ bavmit
biene. W]c fol bcr fiirft gebenden: (5viftu§ I)nt mir gebienett unb aüe bing
]n einer nadjfolgung getlian, alfo luil id) nud) meinem nedjften bienen, in r.
befdjucjen unb '^anttjoBen he\) bem feinen, unb barümb fjot mir got baB
ampt gctien unb \)ah nud) bn§ bnrnmt), bng id} im bienen fol. 3)n§ toer ein
finft unb guter Siegeutt. äBeu ein furft nlfo fidjt feinen nerfjfteu unter=
bructen, 60 fol er gebenden: bn§ gc'^t mid) nn, \ä) mu§ ben meinen uec^ftcn
fdjncßen unb fdjirmen. SBu bn§ nit im furften ift, fo ftett fein regiment i"
nimmer mer lool, Ö^r mus regiren im reic^ gotte?. 3tlfo f5l nud) tt)nn ein
Sdjnftcr, fd)neiber, fd^reifier aber lefer: 3ft er ein (Jriftlid^er fc^nel)ber, fo
fngt er: S)eu rod mnd) \ä) haxiun'b bn§ mirö gott geboten f)nt unb bn§ ic^
etmaS öerbicnc, bnmit id) meinem ncd^ften f)elffen unb bienen fnn. SBu unu
ein Cvrift bem nnbern nit bienett, bn Inontt got nit, bn ift nnd^ nit Sriftlid) ■•'.
(eben. ^3Jiau regirtt nud) icjunber ba>3 e§ tool fceffer büd)t, 3lIfo fol fid) ein
furft gegen ben nrmen uutcrtt)auen f)nlbcn, in nn§ lieb rt(^tcu. So ftett fein
JKegimeut mol.
3um nnbern fol ein furft nnd) miffen fid) »nol 3n f)alben gegen feinen
!!Ketf)en, Inic er ben bertmioen fol. -]3ion met)§ n6er tior l)in mer bnröon bnn 20
id; fngen !nu. 5]inu fet)e nuff, mie getreine i)iettf) man Ijnbe, Snn eS ift
einem furften nid)t§ fd)ebltc^er§ bnn ungetrewe ÜJett^ ^nben, bie im unb bem
nrmen tiotd groffcn fdjnbcn t^nn, bau fie geBeu im öit guter Inortt, moüen
nnd) luol am binft fein. SBürt ber f)erre irgentS gefnngen nub pcrfonlidj
eingefecjt, ©0 fic^t mnn )iiol luie getreiblid^en fie im l)elffen unb rnteu. 25
3)nriimti fol !ein furft ben 5Ketl)en gnr nid)t§ licrtrnttien unb in fein get)irn
eroffeu, e§ ift nit gutt, er regir felbft mit. Urf ad): got iüily nit ^aben ba§
man ben felben bertrnuen fol unb 3nen bn§ ^Regiment nuff laffen, bamit fic
f)errc fein, äßen fic ben nun tooKen 3nrncn unb fngen: ©nebiger f)er, linl
einer gunbe mic^ nit t)oren unb mir öertrarocn ? '^sä) Bin eiber gnabcn retig 30
uunb l)ülffig, 60 fol ber furft antUiortteu: ^c^ t^u bir nit unrecht, ^ä)
üerfd}mef)e bid) nit, bu bift mein rabt, bn§ lueis id) Inol. 9lber fot ic^ bir
licrtrnnieu unb bnrff mir nit tiertrniben? got f)ot mir geboten, ^sä) fol nÜein
mid) auf in oerlnffen unb im Ocrtmuien, er tuol mir mein 'Hegiment nnd)
)tiol aus füren. 5llfo ()at er im mol gcnutluortt. 6in furft fol niemnutö 35
Herfd)meeu, (5riftu§ gebeult, mnn fotleu einnnber lieben, unb nlfo fol fid) ber
furft oor ben felbeu iliettjen l)üten bie bo looEen, man fal in öertmlueu.
S)an fie tDoüen regirer fein. @r fet) >üie ^0^ unb gro§ er Inöl, fo fol man
3nen bod) nit oltvegen Dertrnuien unb folgen, funberu mit forgcn unb
bebenden fol mnn iuen und) gel)cu, bnn .^e l)odj unb clug bie felben »uoUeu w
24 jrgcnb // H:') ntcmonb //
<)h. 55 f25, Ottohei) 383
jetn, 3c iu'rvi)c{;cv fic Uicvbcn. 3l()o (ift man üon finiif\ Tniiib, bcv l)ct einen 2.2nm,iG,23
rabt bcv l)ic-3 ^Hrtjitufel, flov ein flufler man, bm nennet bie lrf;rifft, ba» er
olfo etug fei) c}elüeft, äöen in einer nmb ratt t)Qt flefra^t, al§ t)ett er got
Qcfrafltt: er luarbt bennod) ,]n lee,]t ^n einem narren nnb tfolt feinen eigcn2.eam. i?, ■.■
.'. (jern ermorben. X'Ufü meiy id) fein feiner erempel nnb filrbilb ben fnrften,
ban fnnig Xanibcm, ber groS forg bei) feinen lentten gel)abt f)at. las füllen
unfere fnrften and; t[)nn, groffe forg 6cl) ircn Sh'ettjen f)a6en. 6§ tan ein
armer geringer menfd) fo Inol ein guten rabt geben als ein groffer ()an§,
^JJian mnö nit bie perfon anfe[)en. Bo fiiibt man ond) ha-s gott bnrd; ben
in cfet S?alaam» rebt, tan nnn got burd) ein efel nnnb nnüernnnfftig tl)ier4'Wuif 22,28
rebcn, loic Hil mer rebt er and) Uml bnvd) einen menfdjen. '^((fo Derbentt
got bie perfon, '•JJian fol fein ()dl)e nit, fiiiibcrn bie Dernnnfft anfel)cn, (5^r
fei) ein man inie er Unit, fo fan boc^ gott ein narren au§ im madjen, ©ott
Uni bcnintt nnnb fordet ()abcn. Sarnmb f)ntt cnd; Dor ben felben ftole.jen
li ratt geben, ban bie felben füren bie ^'aftcii uff bie perfon. Ql), einer gnabe
fcl)e mid) an, Inil emer gnabe mir nit glanben ? moc^en alfo öil Inortt nnb
i'ibcrreben ben frnmmen fnrften, aber er mn-S feft t)a(ben nnb in ontlinntten,
Uiie gefagt, 3in io "'t Jiti'it uertramen, fie fbÜcn felber mit 3n fcl)en, nnb
öertramen fie in, fo ift ir fachen Uerloren. S)a§ fei) nun gefagt, luie man
io fic^ gegen ben retl)en l)atben fol, 2)lan lr)cl)§ öor^in mer baluni ban id;
fagen tan.
3um britten So föllen bie fnrften and; loiffen, luie fie fid) füllen
f)alben gegen ben bieben, nuirbern, frnmmen nnb bofen. 5llfo lift man and)
Don Satiib , ber l)ett einen clngen man nnb lim ber fein fd)lt)ertt l)in Inanbt,
" ba ftunbt c§ iDol, er fd;lng ^n lecjt einen tobt ber i]iti- 'Jlbner: Inieluol crs 2. sam. 3, 2?
Dcrbint l)et, nod; tl)ett int S)aOib nid;t§ jnr öormeibnng etlno» bofer*.
5llfo muy man iqunbt auc^ f)anbeln, ,5eiten ein mal laffen get)cn
unb haS- fd;lnertt alfo fnren. 'älber cg begibt fic^ offt, tocn ein fnrft luol
luil regiren, fo ftbft er jn jeiten an unb fnrtt baä fc^lnertt nit Inol nnnb
:in fid)t ju unb burd^ bie fingcr, left iiber Ijin ge^en. ©0 tommen ben bie rebt,
t)ec.]en bie [)ern ju !rieg nnb tooEen ia ein dein unrecht Irercn unb gebcncfen
nit ein dein unrcd;t ju nberfeljen aber laffen b(ei;bcn, 3)an ba§ Hil tanfent
nienfd;en barnad; barnber ,5n bobcn ge'^en unb Derterben mochten. Sarumb
foClen bie fürften aber rebt baä enbe ber fachen bebenden, unb auc^ fo mu'?
35 man ju Ineilen ein dein übet laffen ge()en. I^arnmb ift lool öon noten
dnglid; .^u f)anbdn, £aö faren Sodoreg ber rechten, ^ui^iftf» »nb rid;t bic^
iiad^ gotteg fd;toertt. 'Jlber Inie man fprid;t: Sßer nit liiol burc^ bie ftnger
!an fel)en, ber tan nit Inol regirn, ber fprnd; ift gor Inar. 5Jian ric^t mit
1 fjotlc 7/ am TtamJe: 2 regum 15 2 VC: IG Its 10 am Ttande: '•RwxiV. 22 //s
J4 fjotte // Jfi rnn /lande: 2 tegum i) Im SH am liande: Jioto hs
384 ^^Ucbigtcti be? Soljre? 1522
fiiiflcv icf)cn offt inov nii§ bau mit fd)Uicrttciii. ^.IJan fol ober fcf}onbc iiit
iiiu^cftvafft laffcii, föl 311 fel)cn, bnmit bcv orm gctjaiitljabt Uicrbe, fut niid) 311
jcitcn bte groffcn I)aiifen fo Inol l)exünit' vucEen al§ bic deinen, 6» tuer gor
nil bnvlHin ^u feigen, ?|[iev \ä) \viU bev Hernunfft Inffcn. Ta§ pfrvbt ba§
bev l)evvc felbft fnttevtt, bnci ftel)! ta bn^ ban Inen mnn bcm tiicdjt ba§ :■
olfticgen Oertiaiuett, fo Itjürtt aiiä) bev nrfer am beften gearbeitt unnb gepflügt,
ben bev l)evve felbft mit feinem fn^ tritt nnb tungtt. iHnnt bev fiivft bcn
vetl)en njil üevtvaioen, fo ift§ bof;, man fel)e )öie fte regiren. Sein aber bie
nuiptleutt frum unb gerecht, fo mag man in tool oertratncn, and) nit 3n
tneit. 5Jlan mn§ bic I}aben, man febe ober timl anff, @§ ntu§ ia einer ein lu
narre fein. Sie gebenden: ia, 2)n luitt aud) bendCen, ba§ bn etma« erlangft
nnb bcinen teil friegft. ®a§ tf)nt ein frnmmer nit, ber ben geift gotte-? l)at,
t)üt ein fnrft aber SJegentt fein ampt nit im nnb au§ bem geift gotteö, fo
ift-? nirf;t-3. (?§ mn? mit Voarfieit nnb gtanbcn jn getjen, Tan ntfo fagt
2. 3j{ojf23,6ft.''JJtofey: '@if)e haö ber Siegcntt Umr unnb geredjt feli nnb begev nit anber-j guti 15
in gcicj'. S)arumb fol ein fürft alle ac^t aber bierje^en tage einen netnen
omptmnn unb rcgentten ()abcu, bie alle pvobievn, Inetc^cv im ban gefeit, ben
nemc ev an, Unb fctbev mit in bev fod;eu fein. Qx evfovfdjt fünft lang nit
töa§ feine amptlentt l^anbeln, unb fol altoegen gebenden ba§ cv ,5u bem
geliovn feli, ba^ ev bctracfjt bie anligung ber armen nnb regir au§ bem Uuuen 20
red)ten, Unb fol bie rcd)t biidjer alfo gebrauchen, bag fie im ein erempel fein,
barin er felje, Itiie etttoan bie feifer regirtt unb geurteilt ^aben. 'Jtlfo finbt
uian ba§ fid}>3 begeben l)at, bai^ ein (Jbclman ben anbern l)at gefangen. 5hin
ift fein iüciü fommen, l)at in tnoüen tebig madjcn, ba t)at ber @belman
gefügt, Inen fie feinen JoiHen tnot borbrengen, fo I06I er iren man lebigeu; «
bie fraiü ift 3U irem man für ba^ gefcndnus !ommen, l)at in gefragt, '31b
fie e-ä t^un fol, ffr ^at gcfagt '^a, S)a bor6vad;t fie bcm ßbelman feinen
luiUen. S)a ba§ gef(^ad;, ba lie§ bev ©bclman irem mau baB Ijaupt ab-
fdjlagcn unub gaben ir Jinbcr alfo tobt. Sic clagt§ bem !i'inig, ba gab ber
ti'inig bic felbcn fraiben bem (Sbelman 3ur el)e, ^ett er fie gcfi^enbt, fo folt :;ü
ev fie and) alfo bel)alben. 3)a fie nun baä beljlagcv tjctten gcl)abt, ba lie^
ber funtg bcm (äbelman fein t)anpt luiber abfdjlaen nnb bratet bie gramen
Uiiber 3ur eren unb tf^ett bcm (^belman aud) fein rcd)t. *.!Ufo folben nnfev
fiirften aud) urteilen, ba-i fol in aud) ein ei'cmpct fein. ^C3unbt gefd)ic§t§
nit, ^JJian mnS aber ein tucil gebnlt tragen, ju Seiten ein Inenig laffen gelten :ii
nnb 3U lueilen ein luenig l)alben, e§ tan ic3t nit anbev§ fein. 2ßu a'btx gute
bcvunnft ift, ba ftett bas 9iegimeut Inol, er muä ben ncdjfteu tnol ridjten,
tote gel)6rtt. äöen er nun triei)§, inte er fid) gegen bem untertljaucu l)alben
fol, ©0 TOU» er aud) miffeu fid) gegen got 3n l)alben, Lh muv nit atleiu
15 am Sande: ßro: 23 lis lii toge f'elill /is H 31 Ratten B 3T ben]
bem hs
-Jir. 55 [25. Öftober] 385
Prifto t^ctrniucn, Smibcrn er mii-5 niid) gott aUciu rcgirn laffeii Unb mu§
gcl)cn in fein fammciii niib fagcii: 0 mein gott, '^d) bin ein tinbt nnb
nngcid)idt ,5n legivn bcin öoltf, barümti gib mir bein gnabe, regir bu in
mir, nff baS id) >uol mag nrtel)Icn iinb richten k. baö luer fein. S)ic fnrften
.'. fein auä) tinber ,yir fnd)en, nnb ift in nit mnglid) ba§ tioirt nn gott ,^n
regiren.
Unnb olfo muö baö geiftlid) Skgiment bornad) bei) bcm tücltlid)en ftel)cn.
Sd){ed;t einer einen nff ben baden, föt er im ben anbern and) bar geben, 'Wnttn .-., s»
baö mn» fein, lüielüol e« umni'iglid) ift, tuen einer aber im geiftlid)en regi=
11) mcntt ift, fo leibt ev§ alle» gebiilbig: nimpt im einer ben rod, fo (eft er im
and) ben mantet, '.)llfo mnö im fein, llmb ben fprud) ftritt and; ein ^ei)be
mit Vlngnftino nnb niei)net es luer nit red)t. äßer aber ein (Hift ift, ber
gibt fid) unber ben liieltlid)cn geloalt: fd)led)t in einer an redeten baden, fo
^cltt er im and) ben linden, nnb ber fprnd) (Srifti t)eltä mit bem gciftlid)en
■^ regiment unb get)6ret and) .yim felbigen. SaS man aber einen mit freoel
fd)taeu lüolt, hai- mi'ift man nit gefte()en, bo muö bie oberfeit ju fel)en,
barümb ift baä fd)tüertt ba. 3ft ti' ""'i tin ü^riftlid)cr menfd), fo gibt er
mit allem luillen gefd)Oy, ilicntt, i^ins nnb alleö ba-S er fol, '')lbcr bn§ tl)nn
bie Pfaffen unnb geiftlic^cn nit. ^4-*anlnö luil, Inir foEen aCe ber oberfeit ■«""!. la, e
20 «ntert()eui9 fein. So h)il ber S3apft, man fol im untert^anig fein, nnnb
5Panlu» mu'3 t)ie liegen. 3!ft'3 "it .ju erbarmen? 2)05 tucltlid^ fi^luertt t)at
■JJJofeS, Saoib, 3)anicl, 'JJiarbodjens unb Saul k. gef)abt. '"Jllfo fol ein fürft
gegen got fid) t)altten, im gctraiben, in laffcn regirn, ben rett)cn nit jnüil
öcrtraioen, bie arme l)antl)aben bei) bem iren. äBen im ber feifer aber fnnig
2', fein lanbt nimpt, fo fol er« gcbultig leiben unb fageu: 9hin id) band got,
ba§ id) uuMne'J ampt» lebig bin, liuilt got baö id) rei^t regirt unb ben ned)fteu
befc^ucjt f)ct, gotg toillc gef(|ee mit mir, unb fol be§ alfo fro fein. 'Jllfo
fol ba^ lüeltlid) 9iegiment barinncn ftef)eu, ju ftraffen bie böfen unnb l)ant=
^aben bie frummen. Sariimb uius man nun i)berteit l)abeu unb uiu§ aud)
30 iDol geregirt tüerbcn, unb mu§ nit burc^ bie finger fel)en, fnnber ju gleid)
ftraffen, loie ©amucl ber frum man tl)ett, ber bo ©aul gebott, er folt
^toale! toben, ber felb i)ic5 ''ilgag, ba-? t^ett @aul nit, ha tobt 6amnel ben i.eom.i.vaa
?lgag fclbft.
?llfo fol ein furft Ineren bem armen nid;§ genommen ruerben, uff ba»
35 er i)ab ben glauben gegen got unb bie lieb gegen bem ned)ften. 'ihnen.
14 am Rande: 9Jlat^: G Jis VJ am lliinile: 3ib loma 13 /is :il man) fllniä /(v //
32 ?tmolct] ^bmtUäl hs II <un Rande: 1 Sfesiim 15 As
fiut^erä aUetfe. X, 3 25
38G 5Prebigten be§ Satjtc? 1522
56 20. Oftobev ir,22
^^rcbiflt in bcr Sd)lopird)c p Söcintnr.
(l!i. ©oniitaq n. Ivinitati^)
l>cr fünfft ^cnnon niartini Itutljcr^
uff bcn lu'djftcn ^untag Uor J^imoniCt iinb 3!"öc
uff beul frtjUiö 0cfrt)ci'n
9J!,itiii.9, s'j'An.j (Juaiiflclium ftett ''JJIatfiei !• imu bcm c\ic()t6rucf)tiflcn lucnfrfjcii, bcn
"^^ flott c'\cfunbc marf)t. 6
Xie lueil iiuy ailein .iiiiHit ba§ (JuanflcHiiin iinb nid)to anbcvC' ju j.u"c=
bilden, ©o toil ic^ baS auc§ aEein pvebiflen, Unnb barinnb lernt bas (Juange-
liiim in aflcn ovbcii nirf)ty niibcvS bau bm Unucii fllniiben iiiiiib bic lieb, bie
iiii-j allein ie.^t nnq fein, nnb bay txm an ben fliuig l)aben jnv jeligfeit.
3nnt crften fet)en toir, ba^^ ßriftus mit uns an ben glouben nid)t§ ,^u lo
fdiaffen liat, ba-i loir and) feiner gnter nit fonnen teilljafftig Inerben ban
burd; ben glanben, 3Bie Ujir ban fet)en in bifeu )o bcn gi(^tbrüd)tigen trngen.
@ic glanben im mit gar feftem tiertraioeu nnb glanben, ba§ er bem gtd^t=
6rnd)tigen belffen hjcrbe, nnb betuegen aud^ §riftnm .jur gnabe unnb barm=
l)erc,5ig!cit ba-J er im l)nlff, Tarumb fabe C^viftu« and) bac' Uierd nit an, ba^s i''
siiit. i,i9f. fie bcn gic^tbrudjtigcn trugen, 51cin er fabe iren glauben an, mie Sncas fagt,
haz^ fie in nit hm<i) ba« öold brcngcn mod)ten, bn baben fie an einem ^au§
ein pflafter in ein lad) gemad)t nnb Ijaben in barbnrd) berab geloffcn Oor
oefnm, ba l)at Cüiftu-s ireu glauben augefet)cu unnb in gefunbe gemad;t.
Sarau§ folgt ba§ 6viftu§ allein bcn glauben anficht nnb fünft gar nichts, '-"i
Xarümb mad)t got in nit allein ain lel)b, 5k'in er mad)t in aud; an ber feien
gefunbe unnb fclig. äßaS ift nun ber glaub? (?-'3 ift nit glauben, ba» l)imel,
erben nub alle bing Pon gott gefd^affen fein, ba§ gott fet). 5Jein, ba§ glaubt
and) ber lurcf, bcr teufcl anc^: 3i" bi'i'cjfn ftctt unnb leibt bcr glaub. ?ln
,]locl)fel, bie leuttlcin luerbcn gebadjt l)aben: Sil)C bu lieber ßriftc, ber arm a^
mcnfc^ ber begertt haS bu im t)elffen lüolleft, han e§ fan im fünft feiner
belffen, er crfcnnct hac- bu im bclffcn loilt, er gloubt cy unb ftctt feftiglid)
barauff, er gibt birs l)clm unb Herleft fid) barauf, er jUietjfelt aud) nit baran.
S)a» ift ber loar glaube, 3)arauf nutö ber menfd) fuffeu unb grunben, feft
barob l)albcn unb nit Uianrfcn. Xarumb ift baci ber glaub, ba§ ic^ mein -^
l^ercj mit aller 5uOorfid}t onff (^riftum mic^ Uermcffe, feft in ben glaub, bitt
in, er lool mir belffe», glaub aud), er ttibl e§ tbun, unangefet)cn alle loerd'.
3 bcm 7/ .l flcjunb 7/ am Rande: 9J!ot(): 9 Im .9 beiicii IJ tH mn Hantle:
Don bcm gtaluboii A.« Iß am Itande: fiucc: .') Im 19 gcfiinb II JJ Rcjimb II ba§
got (jimct Im II ?,l gmicvfic^t //
9h. 56 [26. Oftober I 387
ab er unrbic; nbcv iiiilvivbifl fei), ab in flot lieb l)ab ober iiit. -Tan Uicii bie
fo beu gidjtbvi'uljtiflcu trugen, l)etten flcbnd)t: .Vi, i^ott ift ein flroifer t)crrc
unnb propl)ett, mir borffen im biUeid;t bcn franrfeit utt für tragen, er fic^t
e-J nit gern. So tuercn fie gnr nit ,}U im tommen. Tarumb gingen fie ancs
■■ fcftcm glauben uub Uertraaieu .]U im uub begertteu bilff, nidjt o'ien juubern
bcm armen Erancfeu. ^.)(lfo foUen toir aud) tt)uu, gott nmb feinen glauben
bitten uub feft getraiven , er trcrbt ben un-? geben, f]at er beu *].Vtro unb bcn
auberu apofteln geben, er iDÜrbo un-j and} tt)un. Xaö loir aber betten: ^i)
glaub in gott, üatcr l)imel'5 uub erbtridjs, 3ift im§ nit gnug, bcr teuffei unb
1" li'ircf ghiubcn-J and), Sie nerfeljeu fid) aber uid)ts gute .^u im. '^an uufer
glaub fol fein ein .ymorfidjt unnb ucrtraineu uff gotte-J 5b'armt)erc,5igteit unnb
gnabe, bie bo bcfteubig fei). S)a muffen l)inltiegf alte loerd, bie t[)un gar
nid)ty bar,5u, bie Inercf fein am fd)eblirf)ftcn ,]ur feligteit, lüie id) üorgefagt t)ab,
ber glaub ift fo ecfel unnb dar, bae er ber lucrrf nit babeu loil nod) aufid)t,
15 er tüil allein Ijerre fein.
Ojnm anbcru fed)t ir am girf)tbrnd)tigen, hc\i- mit ben ßriftus nit loil
fein, bie mit Inerrfcu Dor l)iuan InoUeu. 5)Jcin, (H'iftn-J prebigt nuS bDrl)iu
fein gnabe unb glauben, rufft uue nor ]n im, Darnmb fagt er auä) \\i bem
®id)tbrud)tigeu '®un, fei) beftenbig, bau beinc fnnbe luerben bir bergeben'. 2)''<iiii- 9.2
20 S^a beult im (^riftue fein gnabe unb l)ilff üorl)in an, er fol im getvancn unb
bav beftenbig glauben, elir er in gefunbe mad}t, bas er im bie funbe beigibt,
ift ein lantter gnabe uub barml)erc,^ig!eit gotteä. Ser arm gid)tbrud)tig
menfd) l)et barauff nie getadjt, bae er ba feine funbe folt beichten, er begertt
allein gefuutt)cit ber gliber, uub gott «ergab im feine funbe barju unb fobert
25 ollein, er folt getroft fein unb getraioen. 2Bie im got für prebigt, alfo glaubt
er and), ba» er Itnft, gott luurt im l)elffcu. '^a )eä)t ir Wai ber glaub ift,
unougefelien bie toerrf unnb ucrbinft: bcr glaub Uni ber erft anfang fein, bie
luerct follcu im folgen unb nit für ge3ogeu merben. '^Iber nuferc narren pre=
biger bie tvctten auff unnb fagen : ?llfo muftn tl)un : bu muft bil me§ laffen
30 l)alben, bu muft ein müud) aber (?'artl)eufcr Inerben, bu muft bil (flofter unb
altar ftifften, barmit Inürftu frum. Xie »odEcn nn« mit guten lucrcfcu l)iuau
füren unb irc 2?üc^er fein bot Hol fc^Iam» unb unflate. O {re§ prebigen.
(^•i ift allein ber glaub ein anfaug bc-J guten unb nit bie luerc!, %lau mu3
an beu lucrcfen üerjagcu unb me^t-? barauff t)albcn. IHlfo muö une and) ,]um
3f. crften bie t)ulbt gotte§ geprebigt »nerben, tna? ift aber bie l)ulb gottee anbei»
bau fein (?Uüngclium ? \va5 bilbt nun ba» ©uangclium anber» für bau beu
glauben ? äßer l)et bcm gid)tbvüd)tigcu gefagt, ba» gott alfo bie ormen gefunbe
mad^t, tuen er ba« 'Kumor unb gcfd)rcl) borl]in oon t^rifto nit get)6ret l)ett,
uub aus f6l(^em gefd}ret) l)at er and) t)ilff gebcttcn, unnb barnmb ift ha^
40 ^ongelium ein frolid^e bottfd^afft unb gefc^rel) bon gott unb feiner guaben,
11 3«ue^"fii^t ^/ "'' iieiien // Jl flcjiinb // -iS hat // 6er()evtt /is IJ
37 t)ai U gcjunb //
25*
388 *Prebigteit bcS 3nf)re§ 1522
bnc' bie innb jiiiift lucvbc flcgebcu. ''^Ibcv iinfcvc geiftlii^en ^aben mit iren
geboten ein cl)teic imiiijcvn für bn-J C^iuiugclium gemacf)t unb un§ ba§ gar
genommen. TaS id) ein gef(^rel) nnb tiottfdjattt i)ab Hon *4-'etro, '^^nn(o aber
"•JJhivia, l)ilftt mic^ nidjt-ö, bie man bod} nennet ^un ©alöe 9{egina ein mntter
bor 6armf)crc-;igfeit: lüolt got bn-ä t5 gar abgetl)an loer. Sa» (^iiangeliimt •
ift ein geid)rel] Hon (?rifto :>>efu nnnb Hon feinem anbern, er ift allein got unb
■ib'armliercjig, ber nno nnfern troft gibt. S^aä man nit ftelen, morben unb
rauben fol, ba-3 ift fein ^-uangelium nit, 9lein e§ ift ein gefec,^ ha-i bo lernt,
toaS man t()un fol, bamit man feiig fol merben. Saä (fnangeltum unb gefecj I
ift Ineit Oon einanbcv, buvd) bay ßnongclium mnä man glauben, ba» alle i»
bing (ü-ifti nnfer fein an alle niifere luerd; unnb Hevbinft. (^'riftuS fragt ben
®id)tbvnc^tigen nit Ina» er für mercE getrau l^ett, er gab im fein gnabe unb ■
flilff nmb fünft, ''^llfo jeigt bas C^uangelinm altein an, Ta§ got bie gnabe
nmb fünft gibt nnb allein ben glauben fobert, hai^ fei) nun, ba-i mau allein
burci^ ben glaulien muö frum Serben: Iner aUcin Grifto glaubt, ber ftett h)oI. is
>Hiini. 10, i:i 5l(fo fagt ^Hiu: ab 9Joma: H>: 'ber bo anrufft ben namcn bec< fjerren, ber tnnrt
felig". .Spelten "Jlbant unb 6oa ben glauben im parabei» gel)abt, fo Ineren fie ,
ba^ geftanben unb ftetten ben teufel nit geford^t, @§ toas in aber bor nit ff
geprcbigt.
'Jllfo muy uns GriftuÄ unb fein (^uangelium ,^nm crften geprcbigt tt)er= 2»
ben, iia^ foüen auc^ bie prebiger prcbigen, ba-j mau got glaubt. Sßer nun
ben glauben Ijatt, ber mu5 gott bitten im feinen glauben ^u ftercEen, ba§ l)at
ber gid)tbrüd)tig getl)an nnb alfo tliutt t?riftn-j, bac' er borliin ba§ (Juangclium
unb fein gnabe ben menfdjcn anbentt, etie er bie fünbe tiergibt. 5lber icjt
muffen mir ben band fagcn, bie unä au-3 bem 6uangelio ein fordet ^aben l'-.
gcmarf)t, ba^ mir un-J barbor ()aben gcfordjt mic bie ^M^iben bor bem gefec3,
nnnb ba-j (fnangelinm ift nimmer mer in-j bercj fontmen. Xer menfc^ mus
jubor fülcn feinen ^amer unb unbermügen, barna(^ gel)t ba§ ©uangelium xn§
lierc], ber gidjtbrüd^tig fülett bor l)in fein nnücrmügen bay er im nit l)clffen
moc^t, unb barümb Uiart im julecjt geljolffen unb got fprac^ .^u im 'Sun nn
fei) gctroft', bag Ibaren im gar gute mortt. 5(ber ben ^uben unnb ptjarifeern
tba§ es ein gifft, bag irc Ibcrcf, bie in 9JlofeC' geboten t)ett, nie^t-j folben fein,
ajinttii. 9, 3 unb fd^enbtten ba^ ©uangclium unb fagtten 'ber leftertt gott'. S)arümb get)t
ben baä Guangelinm nit ein, a getjt allein bay 6nangelium ben armen unb
<»j(mti.ii,4f nibrigen imä tjere.j, loie ben got fagt ^u ben ^uns^rn .Joanni^ 'Sagt ^oanni: ss J|
bie lamen ge[)cn, bie blinben feben, bie tauben lioren unnb bie toben fteljen
3ci.ci, lauff'. Sllfo fagt er aud) @faie am Gl, 6r fei) fommen ju prebigen ba'i
ßuangelium unb ju l)el)len bie fo etne§ jubroc^en ^ercjen fein, ben gefangen
:; eifern B 7 ©eeten tnotben B IJ [jat // 16 am Bande: ob roma: 10 hs
fierrn H IT §ct H 25 bcncn // 3J ^ottc Jl am Hände: 6yobi, SeBitici,
Jiumeri ä« S3I34 gc^t benen IT Sä am Bande: ÜJJat^: II lis 3T am Bande: ßfaie Ol hs
3.1 ©cfonflencn If
««t. 56 (26. Oftofer] 389
lebigfeit uiib bcn 6[iubcu ba-j gcfidjt Unbcrumb ,511 geben. Stlfo tüngt her
f)eivc in bev fd^iil, ba>5 er tuoUe gefuiibe macfjcii an alle Oeibiiift, Xannn6
l)at fid) GriftnC' allucgcn ;,n bcn armen gcljnlbcn, nff bac' >nirc< and) tl)nn, lüie
bie gntcn freunbc bem gid)tbrnd)tigcn l)nlffcn, bcrtjalbcn Eamcn fic mit allen
5 frenben ^n Grifto unb au-j bcr lieb l)ulffen [ic bem armen, :3'-' gcmutt t)et
auc^ !ein ru[)e nit, biffolang fie bem armen tjnlffen. S)a fic^t man tool, bas
ba-j (fnangelinm allein ben armen eingeljct nnb nit hen lnerdmad)crn , 3^an
fie luoUcn mit ben merden ben l)imel erlangen. Tay tan ba>j ©nangclium
nit leiben, 6§ l)ulff bic ;3n^en nit unb Inareu lüol fo feine mcnner alö man
I" fie finben föl, nnb id) fog end] bov fic uil frnmmer fein gcloeft ban nnfere
mundjen, Sie teuften nid;tv nom (iuangelio, erfantten auc^ ben pfaPJJfofi inajimti). 7,3
iren äugen nit, Sie nentten fid^ frum nnb barumb ging in ha-i (^■uangelium
nit ein, 65 tan bie teeret nit lcl)ben, babnrd) gutg 3ntiorbienen, teie gefagt.
2)arumb teiirt ba-? ©nangelinm üilen geprebigt nnb get)t teenigen ein ben ben
15 fdjteac^en, S^arau^ folgt bae bie teerd bem menfc^en fein funbameiit fein
miigen. 5Jun ift ber glaub ein Verborgen l)eimlic§ bing, bamit teir be» gc=
teartten, ba-i bo Dcrborgen unb unbcgrcifftid) ift, teie ^J^an: fagt ab f)e6rco§ rj:.(jcbi. n,i
uff ben glauben barff id} bainen unb nit uff mein Wund;erel) unb 9lonnercl).
SBic !um idc) ben nun jum glauben? t)6r baS ©uangelium unb bitt barnad;
■M gott barumb, bau ben glauben muftu tjaben. "^a^^ fe^ Oom glauben, teie bcr
fol gcf(^idt fein.
5^un jum anbern fo ^eigt ba§ ©uongelium bie lieb an; ha mus man
nit gebenden, ba» bie lieb bas fjaiipt fei) ber feligfeit, 9Jein e§ ift ein frud)t
bes glaubend; bie lieb f)aben bic Sreger gel^abt: ^Jlad} bem fie öon ßrifto
25 unb feinen miraculen Dil t)etten gel)6rtt, baburdj fic im gunftig tearen, im
glaubtten unb in lieb l)etten, ha beteeiften fie barnac^ aud^ bie lieb gegen bem
armen tranden, baö fie im l)ulffcn ju bem Ferren, ©0 getrautet auc^ ßriftus
bie lieb gegen ^nen, ba§ er im griffen teil.
Darumb ift ba§ bie artt ber lieb, bae fie nit fuc^t bas ir, 5tein fie 1. «»i. 13, 5
M füd)t hai fie allein bem ned^ften bicnett unb im fo Dil t^utt, bog ir muglic^
ift, teal fie ir ttjnn fan, ha'5 tl)ut fie auc^ einem anbern, teie ben ba§
öriftuö t)at beteeift an bem armen gid)tbruc^tigcn: 6r ntac^t in gefunbc an
allen Derbinft, @r öerbint nit ablas aber feligfeit barniit, ban er tea§ Dor
l)in feiig, er tl)ett es aEein bem armen 3U nuc3. 9llfo tl)utt bie lieb, fie Ijilfft
35 allein bem anbern, ?llfo teas ber gidjtbrüdjtig gar ein arm menfd), unb bic
e§ trugen, bie t^etten e§ borumb, ba§ fie bem armen l)ulffen. 3llfo f ollen
teir au^ tl)un: ge^t bie lieb, fo iftö gutt, fie mui5 aber au-3 bem glauben
ge^en, S)a fed^t nun ju. äßen einer ein munc^ bariimb teürtt, haö er teöl
2 gefunb H 5 ijat H 11 am Rande: 5)lot§; 5 /ts 12 ncnnctcn // 13 ücr=
bkucn H 17 tti bo H am Bande: 3lb i)eixe: U: hs 18 nit fehlt hs U Jiunnerel) H
2ä Ratten // 2ß Rotten H 28 avi Rande: »on ber liefi hs 32 flejunb B
390 ^'rcbigten bca So^rel 1522
jdtg locibcii luuib luil beut aiibeiii iiit bartiüt biciicii, fo ifty iiic^tv unb er
ift§ tciifid iitilnd), bnti cv gebenttt allein, luie ev felig mog hjcrbcn. ^c^ noc^
tcinev föUeii unierc luevct banniid t()uti bnö fie uii':; allein f)clffen, fnnbcrn fic
foHen einem anbcvn ,^n t)ilff fomnien, CviftnÄ l)at baö getlian, fo fol ic^g autf)
t^un. Sllfo ad'evt ein baiber abcv acferniau feinen ader barümfi, ha^ €§ feinem 5
l)au-3 gefinbe fo lüol ,51t nucj aU int. Unb bavinnb n^eil lüir buvc^ ben
glauben frnni Incvben, fo foEcn \mx harnad) alle nnfcve Inevcf ha I)in richten,
bay fie bcni anberu ,^u nuc,^ fommen. äßclcficr niiind) ha§ nit tl)utt, bei iftä
teufel§ ftin er get)t unnb ftctt, ban aUe loerd bie er t^iitt, fol er feinem
nei$ften ,]u nuc5 tfiun. %hn bie mund)en (^lofter fein icjimbt tcufclsfd^ulen, m
bnn fie freffen unb fauffcn, fjabeu gute tag, baö fjilfft ben ned)ften nit: ba
fed)t ir nun, toie gutt ber Ict)en ftanbt ift. "@it)e an ein mutter: bie pucjt i|
ba» ünbt, ba§ fie bie Icu§ unb ber grinbc nit freffen fol, fie babt unb rtefc^t
ev, fie l)at uid}t§ baroon, fie iffet nod; triudt barDon, ©ie gcbendt got f)a6ä
ir 6cfoIcn, Tm öatter ber arbeit ben oder aber anber», er t()uts ümB be§ 15
l)au'3 gcfiube tnillen, Uiie ge'^ort, ^llfo and) ber tned)t unb bie megbc, bie
bieneu bem fjerren barnmb, ba^ er 3'" 3" nuc,5 fumpt, bie mel)be [)at barumO
fein flau» nit. 2)a§ it^ ein futten, läppen aber platten trag, l^ilfft meinen
nei^ftcu nic^t, ©0 ift» gelni» toar, ba» ir lefcen in allein bientt: Sßcii in einem
lel)eu ein pfunbt gut» mus fein, So mu» in einem münd)en ein 3enttncr fein. =0
2llfo gefd)id)t uns narren, bie Inir rtoKen clügcr fein bau gott unb f)aBen
eigene feligleit auffgcric^t, Sarumb tooKen Jnir bie felben faren laffen. 3llfo
mu» mic^ ber glaub ridjten nuber bem ^snnern meufc^cn unb bie lieb nad^
bem euffern menfdjen, burd) hcn leib mu» id) h^irdcn meinem nec^ften ju nuc^
unb buxä) ben glauben mu§ ic^ bie feien regircn, S)u fetft ein munc^ aber 25 m
pfaff, fo muftu burd) nidjt» anbcr» feiig tnerbcn: Die mundjcn fein nit beffcr m
han bie £el)eu, üor gott ift lein unterfd)eibe. £)a» fei) gnug imn bem gefagt, ?
91un mu§ iä) fort fagen Pon bem frombben glauben, baöon in bem ßuangclio
angezeigt hjurtt.
;^U" fec^t ba» ben @ic^tbrüd)tigen frombbcr glaub gel)olffcn bat burd) -m
bie treger, baüon leer Oil ju fagen. 9lun )Dift ir ba§ bie geiftlic^cn Dil jar=
mardt Ijaben aufgeritzt unb ertad)t bie meffen unb SSruberf^afft, unb tooKen
un§ barmit felig machen unb muffen barmit in f\mcl faren, niic fie fagen.
5lube, bu tina-ft in t)ofel» bcrg faren. S^eu frombben glauben fe^en mir
'^te in ben fo ben gid)tbrüc^tigen trugen: Sie l)ulffcn bem nec^ften mit irem 35
glauben, e» Ijnlff fic nid^t-», 9lber mit irem glauben l)ulffen fie gott. 3llfo
tuen ein munc^, pfaff aber anber frum toer, fo mag id) in luol bitten ba» er ^,
mir gegen got einen glauben erbitt, 5tber e§ ift Pil beffer, bu bitteft got felbft. i
2)ai btr aber mein munc^ere^ unb münc^» leben fol ben glauben erlangen,
■2 2cuffcl§ B 13 ©rinb M 15 erbeit H 27 enterjc^eib U 35 in ben]
in bcncn H
*)ti-. 5ü [26. Ottober] 391
baä ift lüt Wax, Sllfo iftü Qiid) mit bcii iörubcviiijajftcii, bamit man mcl)nett,
hjcii einer in ber aber bifcr 9?vnbcric()afft fei), bcr fclbig l)cilig merbtt im bie
fcligtcit evtjittcii, ba lui'ivtt itit auo, ba vicf)t bid) nacf). 2i>cn bn nun fulcft
hdi- Öütteo glauli in biv fcl), |o bcljalbt ben ielbcii glaiiben fi'iv bicf; unb ucrlafe
b bid) auf! ben, ban got ift bcin unb eines anbcrn, ba l)ntt bicf) öor, bas bu
bid) liHiUcft onff Saut '']>d(x obev lliaviam ncvlaffeu, ba>j [ie bir mit ivcm
fürbitteu bao l)imelreid) fut erUiugeu. Tau ITiaiia l)at feinen beffern ld)ac,^,
!eiii befjcvn unb anbern gott aber ieligmad)ev bau id). '^Ib fie gleid) frummcr
unb gerechter ift im glauben bon id), got m6d)t niivi? aud) geben, ''^Ib fie gleid)
10 mol bie mutter gotte-?, bie aller gliniUnvbigft ^\uurffraiu genantt lourt, bau
fie got in irem leib getragen f)at, mad)t fie ,^u feiner mutter gotteC'. 5Jein fie
tourt nmbs glauben-:' IniUeu alfo gcuentt, 'JUfo and) lin'irtt ^^etruy barumb
nit l)eilig genennet ba-j er ein apoftel Cüifti mar, (i'r )unrbt umb-j glauben»
millen ein l)eilig geueuuett, Jsuba-j ma-J aud) ein apoftel gotte'j, e« mad)t in
15 boriimb ju feinem th-ifteu unb l)eiligen. 'Jllfo l)at ber menfd) fo glaubtt,
alfo einen gütigen, gnebigen unb ben gott, ben 5Jtaria \)at.
iök geben etlid)e für, llian toertüürfft gott: man fol 5]tariam nit l)od)
l)alben, bie mutter gotteo fol nid)t« fein, &X) baö ift luiber gott. 3>" t'ber
gefel, 5öiftu bofe? mad) bu baö t^'uangelinm auber-J, bu muft c§ ia bleiben
20 laffen. ®aci barfftu nit fageu ba-; man gott ocrtoürfft, bu fall '•JJtariam
ercn, fie ift unge3luel)felt bei) got. '■JJleinftu ba-:? bn unfer Üben (gramen ein
groffeu binft tf)uft, baö bn fie ftoi^ l)ebft'! Ia-3 fie bir unb bie apoftel aud^
gleid) fein in bem glauben, lafe fie 5Jtariam fein, ^-Jlber im glauben fo ift fie
unfer fd)mefter, fie bat feinen groffern (iriftum bou id), got l)at gleid) hau
2h blutt für mi(| tiergoffen, ba» er für fie öergoffen bat, nnnb trucj fei) bem
bcr bo fagt, haä ein armer geringer menfd) fo er ben glauben f)at, nit fo nil
fei) al'j Maria. ©il)e bie armen perfon, ben gid)tbrüd)tigen an, ah er nit fo
lüol got angenem fei) gemeft aU TOaria^ luer meint ba-3? ßinen reid)ern
glauben nmi^ fie ^oben bau id), nod) l)at fie ben gott ben toir l)Qben, ;^sfts
30 nit luar^ '^sä) tl)un ein iocin in ein gülben gefe^ unb i^un be-jfelben Inein»
aud) in ein l)ülc,5ern gefcfe, e-3 ift eine-3 lüein-5, loiclool ber fo in bem gülben
gefefe ift, l)übf(^er fi^eintt. 'älfo ift§ mit 'DJlaria : ijob \ä) ben glauben ^n gott,
©0 ift fie mein fc^mefter. ^-i gef)t gar f)artt ein, bett man-ä aber geprebigt,
uff ba-j loir-r' erfennett l)ettcn, So teeren luir auc^ beffer geftanben, T)ie
35 lumpen prebiger f)abeu un-ä alfo gefürtt. Sa-j fei) barumb gefagt, ba§ loir
un§ allein auff unfern glauben unb feinen l)el)ligen üerlaffen föüen, !:Petruä
unb 'DJkria mögen luol für mid) bitten, ba-; mir gott ben glauben gebe, ben
er tuen gegeben I)at: l)ab id) nun ben glauben, 8ü ift ^-l^etru» mein trüber
14 «jor H Ji avmc // 30 t^u (beidemal) B 33 gav fehU H
37 mir] ix hs H
392 <|.U-cbigtfii bfä 3nl)ve§ 1522
imb ^JJiiuia iiicin fc^lvcftcv, bau im jicift uiib glnubeii ift lüemautü övoffci;
bcii bcr niibcr, '^llfo iicf)t cud) Hörn iiulnttcn. 2^
iUni bcr meficii fo fag icf), lnic mau bic iqimbcv Ijcltt iinnb iicbiaiid)t,
So fein fic tofe imb Hcrlucrfflicf). '^Ibev man miis foldjs Dor l)in beut uoW
liml pvebigeu, bau nlfo urpliic^Iid) ab ju tf)uu, ha§ lint bnd) nit a,ii)m uub s
mil fid) lüt Icibcu. Tiuii uicvttt: lucu ein pvifter ein mefl'e I)at unb »uil mir
bamit bieueu, bao fie mir jol nncj feiu, berfelb priftcr ift ein nar, uub id)
aud) ein luir, rten id)« an nim, uub luir Uierben alle be^be mit ben tnertfeu
gefürtt: ba-i mid) bic uieifcu jur fcligteit bclffen fol, bamit man mid) gott
opffertt, bao ift ia uit rcd)t uub tcuiflifd;, bcr prifter jol földje meffen meifcu w
laffen fein. '■Man mni- furcj um6 gcbeurfen, ba^ un§ bie meffen gott nit
ppffertt uub fiel ff 3ur feligtcit. '^llfo fottcu im bie prifter tt)un: Sic f ollen
baö (iuaugcUum prcbigen beut armen bold, unb fo bic prebigt an» ift, ©o
fol einer für ein altar tuicn uub fagcn: O gott, ben menfc^en I)ab ic§ 16e=
prebigt mit beinern (fuaugelio unb guabcn, 5hin gib im bcinen Umrcu g6t= 15
lid)cn glauben, bamit er bir mög folgen uub beftenbig fciu: bau lucr ein
frummer prifter.
'"JJlan tnu§ bie leutt ia nit bat)in füren, ba5 man in mit ber meffen
T)clffen iuil, Xer brauch ber meffen mu» ^n bobcu gcf)eu, Tan c§ ift teufflifd).
^JJfid) iminbertt, bai^ bic Irelt noc^ ftett, ^sä) lae mic^ and; bebüucfcn, fic tuerbe 5.)
nit lang mer ftel)en. ^sfts a^er nit clor gnug mit ben ^enbcn 3U grciffcn unb
tniber gott unb fein ©uangelium, ba§ fie aus bem 6uangelio f)aben ein opffcr
gentad)t i uub bie papiften uub auberc gciftlid)cn fagcn benuod) : uub lucu ein
prifter glci^ ein fdjalif uub nit frum fet), fo fol er beuueft ein me^ fonnen
l)albeu, bic einem anbern ju nuc] !ümpt: ba fcd)t cud) für, ir ßriften, t)ic 25
liiilö übel ,5U gct)en, fic tDollen ]u l)od) f)inan: bie frud)t gilt nit, ber 5i3aum
TOüiii). 7, nnuiö Dor gutt fein, toie GriftuS fagt. S^as !^cift (Sriftum uffs maul gefd)tageu,
ba^ l)eift im ein ftroern bartt flcd^tcn uub im bie äugen au» ftec^cn. ©ein
loir nit erger bau bie f)et)ben? 5hm l)at uns ßriftu» feineu lüarcn Ici(^nam
3U einem loarcn jeic^cn geben, bao er un» ja nit liegen Iril, unb fie geben au
für, luir muffen gott burc^ bie meffen gcopffcrtt irerbcn uub machen aus bem
awottt 26,26 tuaren glauben unb leic^nam gotte§ ein opffcr, unnb 6riftu§ fpric^t "S)a» ift
ajiait. 14, 22mein lcl)b, bcr für cud) gegeben loürt jur tiorgebung ber fünbe'. %a5 fein
einige lüortt, barin l)angt bic meffen, bo» ift ba§ ©uangelium ßrtfti, ft)ic fan
Slöm
l.Iim
■>'}*id) bcu nun ein opffcr baranö mad)cu? ^an: fagt, bac^ ba-3 ©uangclium bom 35
l)imcl fommc jc. unb bie Pfaffen Collen nun ein opffcr barau5 mad)en, al§
muft ein anber ©uangelium fein. Sarümb ^aben fie am Sonnerftag ein
groffen lorel tanc3 auff geritzt, ba tregt man fi(^ mit fcrcjen, gloden unnb
1 niemonb // 4 avi Hände: »ori bcv ntcffcii lis 23 benneft U '27 am Rande:
TOotti: 7 hs 32 am Rande: Wai^: 26 5Koi-: 14 hs 35 Don // am Rande: ?lb tonm; i
i t^imo j ha
5tr. 5ü |26. Oft Ol)«] 393
fncfclii iiiib ift ein i^ottlicf) biiig, bic mc|je bic l)ilfft fcv. ^"^a Dcvlafe biif)
bin-Quff, bu faiift mir ia uit niiS bcr mcfjcit ein opfftt mnifjeii, Taviimb üitt
iä) baä ir cuä) alle üefteiffen luolt, ba» fotcfjev 66fcr braiidj lucvbc abi^etüovneii.
Ta» Sacramcnt ift aUcin ein a,ab uiib ,ieicf;eii, So !qu ia tciii pviftcr fein
5 anbei Sacranicnt l)abcii ban bn, a ift uno lcl)cn ein evcyiei) unb bcn
müucfjcn mu3 Cu ein opffer fein, ^rian cv^iivnt feintlidjen gott bavmit.
Unb bnviimö bcfcfjlieflicf) fo ftctt baä C^riftlicf) (eben allein im glauben
unb bei lieb, äßev anbevo pvebigt ber ifts teuffclä bott, tjab id) ben gtaubeu,
fo fte[)e id) lool. S^erfjalben (jelff barnad) einer bem anbern, bau luir betten
10 im Sßattcr nnfer, ba» got unfer öatter fei), ift er nun unfer oattcr, fo fein
h)tr alle SSruber unb muffen auä) einanber fielffcn, bau eö ift l)ie fein auber
funbament ju mad;en bau hau (5riftuo gelegt l)att.
^Run mit ben tiigilien fag \ä) ba^ eä ein öerfiirifd) bing ift, barümb ab
ab mit bcn felbcu. Sßiltu für ein toben bitten, fo tl)u im alfo nnb fprid):
15 0 bu almed}tiger gott, ^sd) fag bir band ha^i bu mein Datier, mutter aber
3?ruber Don bifem Jammer genommen f)aft. 5hiu fag unb bitt id) bid) burc§
beinc guabe, bu inoUeft meinem uattcr aber meiner mutter, fo fie in pel)n
ligen, gnebig unnb 6arml)erqig fein unnb in gnabc erzeigen. TaS t£)u ,^mcl)
aber brcl) mal unb l)6r auff, ®ot tnil bcines gemiirmels uit Ijaben unb l)örcn.
20 5lIfo iftö auc^ mit bcr felemeffen, bau c§ ift etn§ teuffel§ geftifft, tl)u bife
gebett nnb gebe in bein femmerlein unb la§ ha?- onber gepreng auftcl)cn.
SBblt got e» locr ein einigö frum nnb gercdjtv ftifft in bem gauc^cn lanbt,
bo frumme fvifter loeren, e§ tocr öit beffer ban Dil Glbftcr unb firc^en, unb
tein gutö nid)t. 3[ßu frumme prifter ttieren, ba tner es uumüglid), ir gcbett
35 hier gutt, 3llfo Dcr,3og gott ümb eine» mcnfdjen bitt ben Stetten Soboma i. inoicis, aoff.
nnb gomorra unb Dortilgt bic nit fo balbe. 3)ariimb l)augt allein an (irifto
unb feinem iBortt, So lucrben iüir ha% ftctjen. äßir tnbllen got anruffen.
Slmen.
35 am Hnude: gciic; l'J lis 2li »cttitst II
394 'i'vcbinlcii bcö Srttjrc^ 1522
57 2ti. Dftöbcr 1522
^^rcbifjt in ber ^^farrfivrfje .yi 2iJeimiir.
(19. ©uniitag nad) IriuitatiS)
W>k fcrijft yrcbiot niartiu! un gcnanttiMi jMintag in bcr
pfarrc in bcr ftatt gctöan.
j^a-j Chiniiaclium \]abt iv f)eiitt öcf)drtt Hom gid)tl)vucf)ti9cii meiifcfjcii
teliH-r lieb f)nt uoi 9el)üi-t luas ju einem ßriften mctii(^ ge()t)i-tt, baö er s
ein (Srift genentt loiirt, uub Irie man un§ barinnen berfnrtt Ijot. 9Jun ift§
uns nit muglid), ber miuidjen (.irebigt uff ein mal au§ ju reuten, 1'an ir
\]aU gef)örtt boö ,5nm (5riftlid)cn uamen ber glaub ju gott unb bie lieb gegen
bcm ned)ften gcl)6rett, baS !6nnen \vix aud) nit gnugfam ausbrcitteu uub
fagcn, ba muffen bie loerif abermatä f)in>ücg!, unb barumb fec^t ir im lo
l)cntigen (yuangelio ba§ fic^ bie leutt geford;t fjaben nnb fein erfdjrocfen, ba§
got auu fo groffcr gelüalt unb maif)t beu armen gefunbe mad)t, uub namen
fid) tounber, ba§ er ben fclben geloalt ben menfc^en an alte luerd geben t)et,
barumb fagt gott '@tef)e auff, beine fuube fein bir Hergeben'. Unb ber gros
geloalt gottcS bie fraurfen gefunbe ju machen ift uufer auc^, got f)at in un» n
geben unb 3u geeigentt, toie er fagt, @r Ijat ben gelralt ben menfdjen geben,
barumb fo Derfpradjen nnb fd^enbeu bie pT)arifeer (^riftnm uub fie iouftcu
luol ba§ got allein bie fuube borgeb, ha§ ift tuar, 3lber bod; fo l)at got ben
gelualt ben menfdjen geben, ban ba gott anzeigt unb fpridjt 'beiuc funbc
lücrbeu bir üorgebcn\ ba jeigt GriftuS an has, \vix alle mögen fuube 3ubor= -m
geben. 5llfo ift ba» (Suangelium ein prebigt baä bo Oergibt bie funbe. Xa
feljen bie geiftlic^en ,3n, \vo I)er fie ben gclnalt nemeu bie fuube allein ju bor=
geben, ba trurft e» ba§ 6uangelium clor aus, bas toir alle moggu abfolöiren,
luer lüil baB (fuongelinm unterbrüd'en aber umb ftoffen ? baluiber fonnen nit
ffliniii). 9. i; fein bie l)ellifd)c pfortten, got fpric^t '@ot l)at ben meufd}en geloalt geben 25
bie funbe juborgeben': bie nun ßriften fein, bie l)aben ben geloalt, burd) ben
glauben loürtt ein Griften menfc§ frum. 2Bcr nun ben glauben l)at unb ift
ein (?rift, ber tjüt aud; Öriftnm, l)at er nun (friftum, invi aüe bie guter
Grifti fein fein, fo t;ot er auüi) ben geluatt bie funbe juOorgeben. Sllfo fagt
wöm. 8,3.;^\iulnä ab 9{oma: 8 'Sott 'i)at uns feinen einigen Sun gegeben, l}at er uns 30
nun ben geben, fo l)at er un§ aud; alle bing mit im geben'. '^siiH nun loor,
©0 ift ber geloalt Gtifti mein, 5Jlan mu§ bo§ ©uangelium nit tel;len, ba^
4 am Bande: äHat^: 9 lis 7 iimgliclj, ba§ mau ber hs 13 ^at B J-J nemcn
fehlt ha U 23 mögen aUe // Jl Diib umtiftoffcii II -Jj um Eandt:: ^Jlot^: 9 hs
30 juii SRoni. IJ am Hundt: 2lb roma: 8 hs
•
;
-)U. 57 [20. Dftobet] 395
beut 2?npl't (icl'cii iiiib bcn 2?mucvn lU'im-ii, llliiä mau bcii bem S^npft baä
(iuaiiaclimu geben, fo lunffcu eintluebev 3lüett gott felju aber gar fciiiev.
äßtv feilt ia fü )noI getaufft olu ber ^apft, Ijoüeu aud) fo iool ctitcu
gott ata cv, {)al' id) beii nun Criftuiit, fu i)ab id) oud) ieiiicit gelimlt, ''.lllfo
5 aud) fall td) uitb eiu it^ttdjev glau61)affttgci fftube Uovgcbeu, S)an iuo glaub,
ha folgt aUca baä C^vifti ift: l)at uun eiu ßvift luadit bic füiibc jul)or=
geben, fo t)at er aud) mad)t aEe biug ju tf)uu, fo eiucm prifter juftefjt.
$Iöa§ ift nun nnberS fageu 'Sir juerbeu bcinc finibe borgeben' bau ba§
(Juaugclium prebigen ?
10 9tun id) tuil fiir mic^ brel) ©aeratnent ucmeu, Slli bic taiiff, ba§
©acrameut ß'rifti uub bie 5Beid)t. SBeit uiiu ber prifter ein ünbt tnufft, fo
fpridjt er '3d) tauff bidj im uaiuen hci: baterS' jc. ba-j ift: id) uim boii bir
attc fünbc, alles B6^, ba§ bu folt beluart Uierbeit bor beut tcufcL S)a§ ift
eittcl Guaugelium iinb ift gleid) fobil al§ tanfft bid) ßriftnö fclbfl. ?Hfo
1^ Iren id) meine fiiube beid)t, fo f priest ber prifter: .Jc^ abfolbir bid) im nanteu,
gotte§ bon bcincn fiiubeu uub id) tf)u baB nid)t, funbern gott tf)utt e§, hai
muftu glauben, ha$ ift aud) ßmingelium uub fobil gefagt 'beiue fiinbe fcitt
bir bcrgcben'. So id) uun ba» Sacramentt uim, 6o f priest ber pfaff bie
loortt (Jrifti an gotteö ftatt 'S)a§ ift utein lci(^nain, ber für eud) gegeben
20 iDurt jur borgebung ber füube' jc. 2)o§ ift auc^ ©uangclinm uub alfo
fovtt QU.
S)arimi6 ift ha§ ßuangelium eiu bottfd)afft ober Bott, ber mir anzeigt,
bertünbigt unb prebigt bergefiuug ber funbe an alten berbinft, bariu mir
gegrfieu loürt ba§ ©aerameut uub bergebnng ber fiiuben. S)aö f)at aud) eiit
2.'. ic^lic^er Krift mad)t 311 tl)un, ^tem fo ic^ funt jn meinem guten freunbe
unb fag \d) ju int: SiBer guter freunbt, baB ift mein nott unb aitligen in
fi'tnbcu, unb er fol frei) fagcn: Sir fein beine fintbc bergebeu, gef)c im fribe
gotö, ba§ foltn glatiBeu unb frei) glauben ba§ fie bir bergekn fein, als locr
ßriftua felbft beiu 33eid)tbatter gctuefen, ttiu er§ aEein in bem nameu gotteä
30 tl)ut. S)a fed)t ir ba§ has Guangelium gemeine ift uub nit aEeiu beut
23apft unb ben gciftlid)cn gefagt. 3llfo Iüu eiu (^rift ben glauben l)at, fo
ntag er abfolbireu, prebigen uub aEe auberc bing t^nn bie einem prifter ju
fte'^en, Unb barumb lüoEen tnir nun ben SBapft unub feinen t)auffeu ba§
laffcu berantttnortteu, bie ba§ (Suaugelium alfo geteilt f)a"ben, b(\§ fic aEein
as bie funbe Ijabcu borgeben, ^d) ^ab glcid^ fo lool geloalt bie fuube 3ubür=
geben unb abfolbireu al§ ber SSapft, uub ben gettialt foEen tnir un§ nit
nemen laffen, fimbcrn barauff fuffen uub grüubeu: taffen Uiir nuy ben nemcu,
So niuipt man uu6 gott fein (fuaugelinm uub bm glauben. 5)a5 ift ia
hjar, tüir mitgen aEe tauffen, abfolbireu, prebigen unb aEe anbcre biug t^un,
40 S)a§ gebiirtt aber nit einem icjlid^en. Sllfo bau loir l)abeu *4-^farner unb
11 am liandc: uom ©ocramentt /w
396 "^ircbiglcu bü» 3d)vcä 1522
pviftcv ocnnbciit, baviiinb boy bic felBcit ']lM)m biu[t fiiv iiuö iiiib au unfcr
ftatt t()un foÜeii, iiub bic foncii bcii geloalt öoii uiifcit luogcii traflcii, han
e-J gd)ovt uit ciueiit ic]lid)cn 311 prcbigcti. Sßic fol iäß bcit mndjcir? "i'nfo: bie
(iclualt bie id} [)ab bie l)at ein aubcv aiid), luie bcv tert lautt, So fot id)
mm uit Oerfur trctteii iinb fageii: ^c^ ijai fo lool gclualt 311 prebigctt al§ 5
bu, DJciii, bic priftcv foßen beu gclualt an aEev unfcr ftatt öotfiircn nnb
trii- füllen fagcn: ^Jhid) bcm luiv alle gclualt liabcn ju picbigcn, abfolöiien
unb 3u tanffen, "Jlbcv lüir gebieten bir an ftatt aEcr unfcr, S)n Inöllcft
tauffcu, un§ ba§ ©uangclium prcbigcn, bic fünbc bcrgcbeu unb bo'j 'Sacra=
mentt reichen unb anbere bing für uns ücrfureu, 2)ifc perfon fol un§ allen für w
fein, '^llfü fol man ba-J (fuaugeliuni tcljlcn unb ein untcrfdjcibc niadjcn unbcr
bcn ßriftcu, macf}en bor beu leutteu, aber uit bor gott. 3lbcr mau t)at gar
ein groffeu unterfdjeibe unber bcn Pfaffen unnb lcl)cn gemai^t, al§ fdlbcn bic
Pfaffen beffer fein ban mir, e-3 ift aber utd}ty, bor gott ift fein unterfdjcibc.
2lIfo föltu im tl)un: @o uuin bir fürlrnirfft, bu !6n[t ntt abfolüiren, 60 15
fpric^: ö)cbt ir mir ju boö id) ein ßrift bin? ^o- ®f6t ir mir nun 3U
bciä id) abfolbireu tan? 3o: fo" icC) beu nun abfoloiren, fo tan id) oud)
prebigen. 2Ufo l)aftu in uberlDunbcu unb er mu§ btrS geben, unb barumb
bcfd)lieffeu tüir baä loir aüe abfolbireu mügen. S)ie priftcr follcn in bic
guter ßrifti uit allein uuterlBcrffeu, ein anber ift gleich folnol im erbe als -m
fie. 5llfo e3 fein fcc^§ briibcr, bie l)aben ein gutt ju tet)leu, fie f)aben alle
teil baran, olfo ift bcm aud^: S)cn gclualt bcn gott f)ie im föuangclio au-:'=
trüdt, ber ift unfcr, unfcr aller, SBolt got ba» luir bos auff brengcn moditcn,
ha-j luir tonben ein bing unb geiftlideit fein erfennen. ®a luürt ba§ gciftlid)
red)t 3U ürummern gc^en unb fie luercn nit borffen fagcn ba§ fie beffer fein 25
bau mir, ban ber teufel l)at büii geftifft; unb alfo l)at man un§ auff bic
prifter gefurtt, ba§ luir gemeint Ijaben, bie priftcr fein unfcr mittel ju gott,
burc^ bic loir muffen feiig luerbcn. 3ft» "it fo hjol müglidt), ba§ einer ber
im lüiucfel ftett, gleich fo lool tau gotte» fein al§ einer ber ein laugen
mantel, tappen aber groffe platten tregt ? foiftuä fidjt uit bcn rod an, 3u
9Jein, er fic^t aUein bagi ^crcj unb bcn glauben au, ban ie ne^er ber glaub
ie nel)er (Sriftuö. '3llfo f)abcu bie geiftlid^eu bie meffeu crtac^t unb luir
Ijabcn gemeint, äßen ein prifter ein me§ l)at für un§ getjalbcn, luir borffen
uit gott bitten unb aUe uufere fadjen I)ab luol geftauben, t)abcu un§ alfo
auff bie menfdien Oerlaffcn. D ber blinttjcit. öetten luir aber geluuft bcn 35
glauben unb luie ebel ber fei). So l)etten luir uac^ irer meffeu nid;t§ gefragt
unb gefagt: So un» allein ber glaub fclig mad)t, luaS borffen luir eiuer gelt
9Jteffeu'? bcn ber glaub opffcrt uu§ gott. Sarumb mu§ ba§ ßuangelium
toiber auff ftel^cu uub ber SBepft gebott unb gautafetien muffen uiber ge^cu.
11 Biitcri^cib (ebensu 13. U) 11 15 töniiclt // W bovüllilij oljo 1/ 2(j em=
aiibct hu ein Cfitc // 22 Set ©eWalt S 33 SBann H
9?r. 57 [26. Dftobfr] 397
?lIfo foHen bic firiftev öov t^ott nit mer iciii bnn Uiir, glcicf) Inie eincS fuv[ten
Qjuptlciitt. 'DJiaii fol in in fic nit getramcn, (fy tljiit in lue hai Unv aiid)
nOfolüiren mücicn, S^an'imb fpvic^t baB ßuangclium haB fic crfrfjvodfen fein,
bic pf)Qri)ccr, nnb (jnbcn ficf) gctnunbcitt , bng gott feinen gclualt nud^ bcn
■' mcnfc[;en geben fjntt, baö fic bic fmibc mögen licrgcbcn, baS ift boy luortt
gotteS prcbigen. 9hni gcBcn etliche fitr: luic fönnen fie aEe piifter unnb
firiftcn fein, bietneil feiner bcv .^eic^cn t(}ntt bic (^viftnS get[)an f)at ? 3"'
libcv frennbc, Ö^y ift gar ein fetcjantcv fogcl iimb einen (iviften: l)ahm bic
mcnfdjcn (iviftnm, fo ()abcn fic feinen geUnilt, l)aben fic nun Giifti gelüott,
III fo tonnen fie nud) lt)nnbcv,^ci(i)cn t()un, loie Griftuy fagt 3of)an: li: 'lucv bojoii. h. u-
glaubt, ber tf)ut bic »uunber^cic^cn unnb nocf) groffcic, bic id; t()nn'. 'ütlfo
fagt er audj -JJiarci 16: 'lucv bo glaubt ber ift feiig, Sic nun glauben, bicffliaiMciej.
loerbcn in meinem namen tcnffcl ou§ irerffen nnb bic toben auff lücrtcn' k.
9hin fprid)ftu: mit bcv Uicl)5 tourt nicmants ein (Srift, bau e§ tf)ntt ber
1. jeidjcn nieuuiut'3. äBir rebcn aUjie Hon ber gdualt cinC'S ßriften, ','lb man
nun bie g(eid) nit t^utt, fie fein and} nit öon notten, äBir Ijabcn aUc gerttaltt
jn prebigen, aber lüir föUcn ben nit nÜc gebrauchen, äßen iuir aUc luurbcn
prebigen, fo lourbt c« gtcid; luerbcn, 9Hs tuen bic Ireljber jum nuirdt gcljcn,
fo luit feine ber anbern ju l)6rcn unb looHen aüc reben. ^in iä) nun ein
20 ^rift, fo ift mirö ein gering bing ein tranrten gefunbc jumac^cn, barumb
barff man icjunb ber jeidjen nit, han bie felben traben toir guug in budjcrn,
man finbt Inol ba§ e§ red)t ift, S)a aber ber glaub noc^ gering lDa§, ba
muft man ben mit ben 3ei^en becrefftigen. Saran§ folgt baB tuir bcn
gclooltt aud) f)abcn, untcrftef)t fi($ einer eines nnbcrn gctnalt§, ber ift§
2f. tenffets, San irir l)aben feinen anbern geloalt. Sarumb mijgcn loir alte
prebigcn unb bie fiinbe Dergeben. Sllfo fagt Sßau: ju ben ©orintfjiern: 'jlneni..?!»!. n, ^a
aber brcl) foKen prcbigcn, bic anbern follen ba§ rillten', baS ift tniber ba§
geiftlid) xtä)i, bau fie geben für, U.iir foUcn bie fc^rifft rid}tcn unnb urteilen,
aber ir fölt ba§ maul gu t^un, @o fagt $aulu§, tnir fotten alte ridjtcit nnb
:;o ber SSapft tüil nidjt. ifieumb bid), !^sä) niet)nc baö f)cift ben glauben mit
fi'iffcn tretten. lUlfo lücn cinev prebigt unb iä) fif)c unnb erfennc ba-j er
unred)t prebigt , fo föl id) im fein lere rid)ten nnb fpre^cn : S)u irreft unb
prebigft nit rec^t, tritt f)crab, prebig ic^ barnad) aud) unred;t, fo fol er mir
mein lere nrteljlen. 2f)un ba§ bie Sepft nit, fo ift ir lere falfc^ unb ba
3-, regirtt aud} bie (Sriftli^e tirc^ nit, unb fic geben für unb moltcn rid}ter ber
(Jriftlid)en firc^cn fein (bie mu§ allein ber ^eilig geift regiren) unb got mn§
in untertban fein unb ift gleich fobil al§ fagttcn fic: (Bot bn muft nnfer
fnec^t unb untertl}an fein, mir mögen bie fc^rifft auslegen unb ricfiteu. l'llfo
tl)un aüe GonciUa, tootlen ^ern über bie ßriftlic^e firc^ fein nnb tretten
70 am Bande: Soan: 6 lis JJ noc^ felilf II tf|ll JI 12 am liamlc: HJlttt: IG ha
75 -Db II Mi jun ßotint^em 77 am Hände: j covin: 14 lis
398 iptcbigten be§ 3o^«? 1522
(Svi|tiiiu mit fuffcii. S)avümlj tft cä xiä)t ein 6nbecrifttfd}e Mt)§, tüic 5paulu§
».xdcR. 2,-ibarl.ioii idjieibt boa er über aüeS rttl er^od)t fein, ba^ firfit mau iquubev
luol, bcr '-J?al.i[t Uiil bennoif; C[ot nit gcTjorfam fein, man faß im glcid) tnov
man UU'Ur, Gx loil anc^ feinen ftnl iibev (Jiifti ftul feqen. äBetben fic nun
mit 3ren ßoncilia unb geboten beftc()en, fo luöEen hjir ben fagen, ba§ got '■
nicfjtv fet). 2^annnb ftctt ba?- (fnangeliiim Oor allen anbcvn G^nangelicn frei)
luibev bes iBapft-J aufbrcngung, bav fie nit allein gelimlt fjabcn ju prcbigcn.
"Jllfo foßen tnir fagen ^n ben geiftlic^cn: SBir tniffen ba§ ir ba§ ampt t)abt
\n abfolüivcn, prcbigcn nnb tauffcn, (§s ift uns Qud) fo InoI naä) gclaffen
aU end). 'Über luir geben euc^ ben geloalt, 2)ert)atben pvebigt un§ iia^j w
Cniaugelinm unb tnir InoIIen rid^ten. ?lIfo folt e§ fein, ^Prebigt er nun nit
ba-5 loortt gotteo, So fot ein aubcr auftretten unb prebigcn, ha$ mortt gotteS
föücn tuir t)ürcn nnb fein anber§, ba§ tjaben ung bic ^4>iipiften, bnben nnb
fd)eld lang »erborgen, Ijabcn iren ftanbt fo toeit üon unferm abgefunbertt
aU f)imel nnnb erben. ?tIfo tnic gefagt, So t)at ein Grift gelualt ,5u prebigen i.'.
unb niemant fol im baS ucmen, er fot gebenden, Sßic er ben menfc^en
\vbi t)elffen unb in bie funbe »ergeben, Sa befd)lieffen ttiir ba» wir alle
prifter feint.
9l6er ^ie Oor ben menfc^en fo muffen loir unfere prifter eren, nnb in
bie ere taffeu prifter ju fein, aber Oor gott nit, bau öor gott fein loir aüe 20
prifter bnrc^ ben glauben. @§ ift nit tuie im altten Seftamentt, ba bie
prifter I)abcu el)gene »nerd ge()abt unb baburc^ t)aben bic ^üi^eu muffen ir
opffer tt)un, ''Über GriftuS t)at ba^ auffgetiobeu im ncineu teftamentt nnb
l)at ba§ allein erfuEt. Sarümb ift er nun ber l)6d)ft prifter. So id) nun
glaub, fo bin id) anc^ ein prifter, toer toil mir ba^ tauden? äßen un§ bie 2:.
platten jum prifter mac^t, fo !6ntten toir fo hjol ein ganS unb efel auc^
,5nm prifter madjen unb in platten f^'eren. 33arümb brengt ber glaub bie
prifterfc^afft mit im, 6§ ift gar ein groffer gemalt, ba§ loir oüe prifter
mögen fein, e§ gel^t ben 23if(^offen nit Inol ein, Xariimb !^aben fie ben
glauben Ocrtoorffen al§ l)eiii uunb ftro. äßir fonuen ben glauben nit gnug :!o
prebigeu, toic foftlic^ ber ift, unb fie met)nen e§ fe^ ein gering bing, banimb
ford)ten nnb luunbertten fic^ bie leutt, bci§ bie menfc^en hinbeu fuube lier=
geben. 5llfo fol mir ber prcbiger and) prebigeu ben ablag unb bic loorc ticr=
gebung ber fünbe. äßen ir nun ben glauben gefaft ^abt, fo ftett feft barauff
unb laft mä) ben nit nemen. ?Ufo Wen bid^ bein geUiiffeu peinigt, fo gel)e »
ju einem frummen man, clag im bein nott, Ocrgibt er bir bie, fo foltu eg
anuemcn, er barff barp feine« 58apft§ S3utlen. £)arau§ folgt bav Wir alle
geWalt tjoben 3U prebigcn, abfoloiren nnb tauffen, unb tncn e§ glctd^ bem
5ßopft unnb attcn geiftlid^en loibcr inere.
i
1 ein ve^t ff ä am ßande: 2 tf)cffa: 2 hs lOjll am Bande: non bem pvcbigcii lis
2.9 am üaiiiU: Siobi 19 SeBitI: 2 l,s 24 evfuKct ff
9h. 57 [26. Oftober) 399
^ic auplffliiinj bc'j «iJiMiigclij.
6tn gic^tbrud^tigcv ift ein foWjci- mciifri;, bcv feiner gtibev niod^t kianbt
unb nit medjtig ift, bie ()anbt gibt !ctu fteiuev bem leib, alfo ond^ otte
anbcv glibcv fein finnrf unb nnmecfjtig. Ter mcuid} ^eigt nn ben menic[)en,
r. ber an bie gnabe gotteä lebtt, ber and) mit feinen merrfen mit fetig tuerben,
bie felbigen fein gicl)tbrnd)tig unb luoüen mit ben tuercten fetig loerben, ba
fiiu nientant für, ha pcic,5fd)eii fie firf), faften ^n Umffer unb bvott, ber tuurt
ein (iartl)cufer ober münd), bie ein yinnne, bie fein gid;tbrud;tig nnb bie fein
narren. 'Jllfo lift man bon einem (5lofter bruber, ba Derlor man ein bertc
1" aber mate.jtud;, ber bruber t)ett e§ genommen, im luar toe, er a^ unb trand
nidjt, marttert unnb pei)nigt fid) atfo bau er ftarb. S)a er nun tobt ttia§,
ba fanbt man bag l)ere f)ombbe an im, ba begruben fie in mit bem tud)
unb gaben in bem teuffet. S)arnmb fum^t e§ offt, haä man fii^ atfo peljnigt
unb t)at teinen fribe nnb eS l)ilfft alte§ nid;t§. Xie fo ben gic^tbriic^tigen
r' trugen, t)ntffen in nicf)t, e» fani bem armen ^u nnc^: '.'lifo tan mid) ein
prebiger nit frum machen, ör tan mir allein anzeigen inormit id) friim
tonrbe, got fotgen nnub glauben fot nnb fid} nit bor bem tobt, teufet, ber
{)etten unb fiinben ford}ten, ban er fot glauben, tiriftU'o fei) bariimb gcftorben,
gemarttertt unb i]ah mit feinem blutt bie oEe uberhiunben: tuen er im
an foldjg furbitbt, fo t)at er gnug gctl)au, 5o fumpt ben CH'tftn» unb ntac^t baS
t)erc,5 rein, ba ti'impt ben fribe, glaub unb freube in fecula fecutorum Stuten.
5)hin ba§ bett, barinnen ber gid;tbriid;tig leibt, ha^ ift bae gertiiffen
unb bie funbc, 2)aö bette tregt ben menfdjen, et)r er ^u (Srifto fümpt. SBcu
in nun (5rtftn§ l)ei)lett mit bem glauben, fo tregt er baä bette, baö ift: fo
2r. ber menfc^ ba§ (fnangelium t)6rt, fo Ijortt nnb fid;t er fein böfe gcbanden
unb fnnbe, <5o rufft unb f(|reitt er ^u got: gibt im got bm glauben, fo
ge^t er bal)in in freuben unb ift gcfunbe, fo ift er nit mer unber bem gcfec^,
©nnbern er ift über bem gefeej. Unter bem gefecj fein has ift: treu id; tein
glouben l)ai, fo pel)mgt unb ptagt mic^ ba§ gcfec] unb ift mein med)tig,
■M über bem gefeej fein ha^ ift: tuen ic^ einen glauben Ijab unb bin be§ gefecjS
unb ber pepnigung ein ^errc, 2)ar0on bau ipauln» gar bit fd)reibt. Sarumb mm. a, m
ift ba§ lein glaub ber nit ffrifti glaub ift. äBer nun nit glaubt, ba§ er bie
fünbe mog »ergeben, ber ift^ teuffel§. 3)erf)alben irotben ba§ bie pt)arifeer
unb l)od)en .S^anfen nit gelanben, ^.Jlber bie ben gicf)tbriid)tigen trugen, bie
2'' glanbttcu eö unb ber glaub luart in an olle berbiuft gegeben. Sarumb
foEen uns! bie pfaffen toie gefagt gleid) fein bor gott: S)a§ man in ^Jleffen
ablaufft ift nic^tci, bint aud) ju nic^tö, Sie foUenö and; nit tt)un, Inir foUeu
allein gott glauben unb ben nedjften üben, l'ltfo l)abt ir guugfam Ta-? loir
aUe abfolbiren mügeu berftanben, Srucj bem ber barmiber fei). SBir lootlen
40 got nmb gnabe anruffen.
^men.
- '25 ifoxt fehlt hs 11 31 iiin HiiiiiIk: 'Hii romo: 0 ~3Ib vomn 4 unb 5 !C /<■;
400 SPrebiaton bc? 3al)VcS 1522
•i^^rcbijjt nm Xngc 'Jlttcrlj eiligen.
1. 9Joüenibet )52'2
(£'■
€in jMTnian auffc« fcft alliT IjcijUgcii.
»(„..ri.Mff. jKattljci. li. 2ecati paupcrco' fpiritu.
'uicr lictic Ivaife nun !)off id) Uiol, rtaö ba§ ©Waugetimn ift, ncmli(i^
\nü)U anbev-i bann ein ijnt acid^rcl), ein gnttc picbig bon ditjnfto, tüic
bei- f)erv uon got bcni imter ijcx ^itijan fet), ba§ er oEen lenten Ijclffe unb j
1)111)1 tl)u au Un)b unb an fccl, ^icl)tUd) unb cting!(ic^. ?(Ifo baö cö öil ein
üubev pvcbig ift luann ba-j gefelj uub gebot, bann buS gcfel^ gebeut, traluet
uub bringet, ba§ (Slimugelium aber tratoet nid;t, bringet nic[)t, junbcr lodet
fein freüubtlirf; unb Ueblicf; auff (5l)riftuni mit ben aller lieblid}ften bcrt)aiffung.
^JJtul)fcs ber gebeut, bu foU feufftmütig fein Bei) nerluft beiner feien feligfait, m
ober ba'i Gtoangelium fumbt fein feufft I)er uub beut uu§ gotte§ gnab, ^ulb
unb barnU)crljigtait unb toel)fet un§ auff ßt)riftum, barburd^ mir cutpfal)eu
foUeu, ha-i »niv beut gefclj gnugfam tl)iin. 3llfo baö gau|,e ©rtangelium allain
ein freLinbt(irf)e-3 gutö gefd^rcl) ift öon (^^rifto, ber aEen leütten ()ilff nnub
ratt) anbeut unnb forbert nid^ty nier, fuuber aEain freimbtlicf) locEct. i-.
©0 üotget nun au^ beut ©Uiaugelio ein frag, tearumb ba§ (JUmugelium
foüic^ä and; nit l)ie t[)ü, loann ba^i (^luangelium t)elt and) t)ie gebot in fid),
nemlid^, tnie mau fol arm fein im gel)ft, fenfftmiitig fein, borml)er|ig fein }c.
3item eS Ic^t fic^ auc^ alfo anfel)eu, eö t)ert)aiffe ein Ion ben bie e§ tf)un,
3n bem ba er fpric^t 'S)cr fot fein baö reid) ber f)l)mer, ^tem 'bie foEeu bie 20
erben beft^en' unb alfo fort an, 2)ie luel)l luir boc^ nit foEen lonfüc^tig fein,
fuuber (auter umb fünft frumm fein, uit nnfer uu^, funber aEain got bariunen
gcfudjt, nit aufi ford;t ber pein unb ber tjeEen, fuuber aEain ju got§ eer uub
beut ned)ften p nu^. Sie jtou frag iiab x<S) barumb beluegt, ba§ jr befter
bafe im (fmangeüo geftcrcft Uierbt, baö jr befter ba^ luifet ba§ au^ ju grunben, ar.
bie liiel)l e§ an aEen enben umb()er ju ein gefi^rel) unb prebig ift öon K^rifto.
Unb 3um erften ift ju merrfcn, i>a§ ba§ ßmangelium £)ie nid)t» gebeut,
funber toie an aEen enben aEain öon (S^rifto fc^reljt, unb loie e§ aEentf)alben
/ 3n bie omnium ©onctovum HC l\3 Slm (2ln XII^) SlUcr ^cljtigm tag, eunngetiü
aJlotttjei. ö. Selig jeinb bie arme im gel)ft k. S)*ä§ ©uaugeüum XII 3 am Hände: Euä-
geliü. XII 5 n] ijtx B G tijü] t^un BC 7 am Bande: Gesetz. XII 9 frunt=
lic^ B ben] bet XII 10 »ovloü B uotliift C 11 fein fehlt BC XllCq 12 ent=
;)fangen B XII em))pfangen C 14 \xmiiui)i B gutt B gut G XII ^l)lfft XII adest Cq
ir> forbert] censorie exigit Cq IT jolt^S BC 18 K. fehlt C XllCq 19 alio] jo BC XU
oer^cifgt XII bencn XII -JO Ser] bereu XII 21 füran C fürt on XII JJ umb] trnb A
frumm fein] bonis artibus studere Cq »nfetcn XII bljnncn BC brennen XII 23 fü^cn XII
aug fehlt CXII 25 ^n bem BC XII ba§ jr] ttnb XII bo§ oug] eü(^ barug XII
25126 griinben, loeli^e§ ni^t§ baft ein gefi^rel) XII 26 quod non aliud quam nuiicius et
prsedicatio de Christo est. Cq
9h. 58 [1. 9ioucmber] 401
fein Uuiltl)at uiib l)ilfic nbmnlet, ''Mio ttjut Cv l)ic ami), flleiifj luie eö anbciB too
aiifjpvcl)tct fein Uioltt)at. ytciiüirf) toie cv bie Miiibcn gcfcljen geiiuidjt l)iit, bic
lobten evlufcfct, bic laiucii ticiimbt rtciuad;t, ollo l)cU c>5 ()ie uii-J niiif) füv bie
UH)ltl)nt, btiv fv iitiy boy ricfi'l.! oiifj!icU'(]t ()at uiib bcit vcd)teii Devftanbt l)ab
bavciii c[(hci\, mhiyi faft bic (ivöftc Uuiltl)at ift. Sann ift ba-j ein liuUtljnt,
boS cv bcn ülinbcn lelj&üd) i^cieljcn nuirfjt, beii lamen gefnnbt gcmacfjt, \o ift
ba§ ein nil grofferc Uuilt()at, ba« ev l)ie bcr Olinbcn fccl bie nngen onff t()nt
nnb levt fie bcio cieluit gölte-? evfennen, biiv fic beiter baf} jelig lueibcn. Vllfo
legt ev und) Qujs ba§ fünfft gebot ^Jioljfi eben in bifem (5apilel : '3)en allen üJiatms.aif.
ift gcfagl, Tu folt nit tobten, »Hbcv id; fage endj, jv joll nil jurnen im
l)crljen, ein fenfft t)cvlj l)aben, taiu jovnig, nnfrenntlid; tueid ober geberbe
gegen cloerm ncd^ftcn füren nnb tragen'. ',Hlfo 3end)t bas (Slnangelinm allain
l)ic gottc'j gnt mit an nnb lüoltl)al.
älsic aber nnn auff bie anbcr frag, bov es gleidj ein Ion bert)aifl ben
frummen bie alfo tt)nn'^ S)arauff l)ab id} gnngfam gcantUunt in bcm Scrnion
luin bcm nnrcd)len ntammon, ba§ nit bie l)crl)aiffnng t)l)n,iut()an fcinb als
ber()aiffung bcy lonS bcn loir berbienen foUcn, fnnber als eine ticblid}c reijlning
nniib loctnng, bamit unn« ®ot tnflig mad;l frumm ^n fein nnb ba§ Don jm
felbft bolgcu mu|, toh borffcn§ nit fudjen, funber ha§ e§ fet) ein gctoiffc öolgc
beS gntten leben?, U'ic bic l)cE ein Imlgc ift beS bofcn leben». Tic mufe bem
bofen nad; Holgcn nngefud)! nnb unbegerl, gleid; Inie bcr gcfdjmad bem U'cin
böigen mufe, alfo ift ba§ einig leben l)ie and; bert)aiffen. 5ttt baä tnir bavnnib
f ollen frnmm fein aU nmb ein belonung, funber ba§ c§ fei) ein lodnng nnb
rc^ljung, ba» uns luftig mad; jur frnmfait, got ^u bicnen unb loben, fo mu^
c» bann bon jm felbft luilgen. ®a§ bilbet un§ für ben frcunbllidjen betcr=
lid;cn Inillen goltcS nnb C^l)rifti t)ollfelig!ait, baS er un§ fo freunbtlid) lodl.
3)a» fei) nun öon ben 3lr)al)en fragen, baä jr loiffct, haä ha§ ©lüangclinni
l)ic lüie au attcu ortten Cl)rifti guab nnb Uioltl)at borbilbet, bn§ er uns Ijie
bcn rcd)tcu berftanbt bei gefel^ gibt nnb ben 5Jiot)fen red)t aufleget. Unb
baran l)augcu bic aßcr licblid)ftcn bcrl)aiffung, bic mit l)onig gcfd)mirl fcinb,
baö er uns ja t)er,5u lod, bas loir luft nnb liebe l)abcn jn fcnfflmntigfail,
barmOertjigfait k.
9Juu iDollen luir fel)en , loic fid) bie ad)t fcligfail in bic 3cf)en gebot
3iet)en unb Inic fie es auflegen nnb leicht mactjcn. "Jinn jr loi^l, Inic fie bie
1 ^ulff B l^iitff C Ij-J glei^ bis luoltOat] 'Ulio All Neiniie C'q 1 woj luit JS wn ( '
•2 ttotlf)ot, mtfo ncmticf) C cv] c§ XII 3 l^elfet? -ß 5clt§ (' \mi tjDc XII
ö batljn XII iDolc^S (' 0 a,tmaä)t] ncmat^t .!C. ISO XII rccniici-arit, etc. Oj T liaUu-
ciiianti aiiiiine ('</ S felid B iBCvbc A7/ 10 äovnen II 11 Unfruntlii^ B Uicvdf,
luort, nbfr -/>' lucvif , luovtt pbcv CXI/ in nuUo opere, in nuUi.s uerbis et gestilnis C'y
rJ iifttftcn Ji IT eine] (tinc ABC feine XII 19 Bnb tuirä nit bütffe XII biiiffen ('
23 fcelonung] In-abeum Cg 24 niaci)t XII^ fvömidc^l B biencii] beincn A 25 es] liosti-
inentuni C'y 27 tjWeljiicn I- 31 cvtjü B ctjii '' 32 K. fehlt BC 33 \itt)] flj 0
34 jicc^cn (' Bnb jljc XII fie (»■<«■ e§jl quidani male fei'iati nugatores Cq
Sut^crä äöerte. X, 3 26
402 $rcbtgten beS Sntjrcl 1522
ad)t fclif^lait in bie bcid;t öcjocit-ii IjnOcn luic bic fikni tobt füubt, bic cial)
bf§ t)el)Iiflcn gcDftä, bic fiiiiff fin jc. unb i)abm batnit bit hhä)n tic[d)mirt,
i^Icid) luic nit bic nd)t fclii^fait, bic fibcn tobt fiinbt in bcn jctjcn gcbottcu
iicvfaft locven, fo bod) alle fiiiibt, >üic fic genant mögen lucrbcn, fid) t)c in bie
3clien gebot fnffc« "nb loibernnili bic jetjcn gebot in bie ad^t feligfait jdjlicflcn, s
bann bie ad)t feligfait fein aUain ein aufelegung bev je^en gebot unnb ba§
fie nnr leidjtcr ncvftanben mugen Uicx-ben.
9iun ba-s luoHen luiv ein loenig fel)cn. S^m cvften, in lücl(^§ gebot
!mam,,5,3 5Jtol)fi bcfdjlenft fic^ bie elfte feligfait, ba er fügt 'Selig feinb bie, bic ba
geiftlid) arm feinb'? 3lbcv luclc^?' gebot legt e§ au^ 3)a3 erft, al§ ncmlid^ lo
'Su folt lüt fvembbc gotcr l)aben', ba§ legt got t)ie au% ba er fagt 'feiig feinb
bic armen be§ gct)ft§'. 21I§ fpred^ er: gürloar, ba§ gebot ba§ euc^ 5}tot)fc§
geben l)at, bü3 ift nit altain alfo ,^n öerfteen, luie bann bic ,3uben unb fialibcn
maintcn, ba§ man fain göljcn, fain bilb 3U einem abgot Ijabcn fol ober an--
betten, fnnber ba§ man arm fol fein im get)ft, Sag ift im l)er|en an fainem 15
bing, an faincr creatnr auff erbboben flcbcn fol, funber bloß fein mit freljcm
l)eii?en unb aHain Ijaltcn. Unb feiig feinb bic, bann fic Ijaben ©ot unb bcn
:^l)mel unb aUt?^ lüa§ barinnen ift.
matt^.s.s 3um anberu, tno ^euc^t fid) ba§ ^^n, ba er fagt 'feiig feinb bie fenfft=
mutigen, bann fic tocrbeu befi^cn bic erben'? S)a» 3cud)t fic^ in ba§ fünfft 20
gebot 'In folt nit tobten.' 5113 fpredj er: @§ ift nit 5Jtol)fc» maiuung gelocfcn,
ba^ fr altain nit folt tobten, ©unber fenfftmüt hjtl er :^aben. ©0 jr gleicf)
bic fjcnbt öon bem euBerlii^en tobtfc^lag ftil l)alt, Stent bic jungen öou bofeu
lüorttcn, fo fonbt jr§ bannod^t Inol im Ijcrljcn tl)un. S)arumb Jril baS gebot
bn§ ^erl^ l)aben, ba§ ba§ fol unüerbittert fein, bann e§ ift nit aHain gnngfam, 25
baä bu niemantä tobteft, funber mnft fm anä) lool t^un, frcunbtlic^ fein unb
alle lieb bejaljgen, funber c3 ift nit ^Icgatibe gefagt, funber affirmatibe auc^
gefagt, ba» man3 umbfere unb fef)e luie e§ auff ber anbcrn fcljtcn bolgt: '©elig
feinb bie, bie ba fenfftmutig fein, bann fie f ollen befi^en bic erben'. 5Jun
tuibcrumb: tiermalebel)t fein bie bic ba nit fenfftmutig fein, bann fic luerben 30
ffliattft. 5, 7 befi^en ba§ IjcUift^c fcur. 3itcm luo geet ba3 t)i)n '©clig feinb bie barm=
■^erligen'? in§ fünfft gebot 'S)u folt nit tobten', £)a§ ift: bu folt barm'^er|ig=
1 funben B jünben CXII > gei^miit C .3 Wie] at§ oO XII tobt funben (fi'mben C)
BC Jobtfünben All 4 Ije fehlt CXII 6 unnb fehlt Cq 8 9}un bis fe^cn
fehlt XII C(j n)6[d^§ C am Rande: Wie die acht Seligkeit in den zehe gebotten ver-
schlossen. XII 10 Slbev] ^btx ABC fteltft B XII ■mhiS) C 11 fiombe B got]
6t)tiftu§ XII Ci 12 amen bc§ Bc>)ft§] ■". BCXIICtj 13 unb l^aljben feJtlt Cq
J.s barinncn] b^ncn BC XII 21 ift] mx XII gctoeft BC] fehlt XII 22 ^an BC XII
23 5elt BC 24 fönt B tünbt C 26 jm] inimicis Cq 27 cvjeigen XII funber fehlt
XII Cq 28 it]aQ,i fehlt BC XII fe^s] fi^ J3C anber .BO 29 erben .jc. 5 30 fein
bic, ba C XII feljn (feinb XII) k. ben C XII 32 in§] %uä) in§ XII 32J403, 1 6arm=
^ct^igtic^ BCXJI
92r. 58 [1. '■Jioucml'cr] 403
tnit mit bciiicm ncdji'teit pflcficn. Tq§ ift nun (^cfagt öon bcr an^legung
bcv gcOot.
9hin Qu|i» Sluangclion, nun liuiUcn luiv bic fcligfait nad) einanbcr
feljcn. 3ii"t ei'ften 'Selig feinb bic'. Dhiu bei-? luiv uidjt tjocf) in gel)ft favcn,
s fo Ijaijjt ciufcltig avm nit mit bcm mut an bcm gut ()nngcu, got geü bu
()aft§ gut ober ()Qft» nit, Unb lütbcrumb reicf) im gin)ft ()ai^t mit bem l)cit5cn
nm gut Iiangeu, got geb bu (jnftä gut ober t)afts nit. Da§ maint and) ber
propljct 1)a\}ib, ha er fagt '2)iDitie fi nfftuant notitc cor nppoiici'e', 5llö folt i-i i-,.>, n
er jagen: e§ tan t)c nit alfo ,]ugeen, c§ muffen ja etliicun Sfcgcntcn fein uub
1" iii'inig, bic muffen l)e ctluaC' uu-r t)a6cn Joann anber Icut, @y fan tjc nit mit
bem gut gleid) ju gecu, barnmb Cy fumui bir ober nit, fo fjenge allaiu ba§
()crlj nit baran. Tornmb (jaigt 'arm im gcl)ft fein' ben mut nit barauff
legen, fid) nit prel)feu unb über ben ncdjften ju erljebcn, got geb man ^ob
tiit ober menig. "^llfo fciub gctocft ?U)ra()am, .^^sfaac unb ^acob, bie limveu
'■' med;tig, reid), aber fic legten nit bo'J l)crli barauff, fie ftunben alfo unb
I)ielten allain got für ba§ I)üd)fte gut, unb toenn gleid) ba§ gut baf)l)n gefallen
Uiere, fo fjctten fie fid) nid;ty be!umert. ?llfo loa§ aud; S)alnb arm, Uiie=
lüol er ein .UÜnigtumb unter fid} l)et, '^Üfo audj ©alomon: bie ftunben alfo
gefeftet in got, baB fie e§ nit gead^tet l)etten, e§ I)et jnen ju ober abgefattcn.
20 ?l(fo liaiBt aljgentlid) 'arm im gel)ft' ben mut nit barju f)abcn, got gebe man
()abe bi( ober mcnig, bouu bie ben mut brouff legen, bie l)abcn ein abgot
unb ben rechten got bcrlaffeu fie. S)a§ muffen bann balb gefdjluulftige auff=
geblafene l)er|en toerbcu, bie ben ned^ftcn üevadjtcn uub fic^ erl}cben, toie man
bann fagt im fprii^toort 'gut madjt mut' uub loiberumb and) 'unmut armut*.
2'' 3Ufo feinb and) bic ermften bctlcr rcid), bie bod) gar nid;t-3 l)aben, bauu fie
fteen mit jrem ganzen mut nad^ gut unb gelt, fteden im !^er|en fo Hol gel)|
unb l)nnger§, ba§ fic bic aller geljliigiften mcufc^cn lucrben, too fic ein locuig
gut§ ubcrhimmen: bic tl)un bann niemants fain gut, tain lieb, fain barm=
l^ert^igfait, feinb bie aller unfreunbttidiften mcufdjcn bie auff erben fein, h)ie
30 man bann im fpric^ioort fagt '^JHl)il eft afperiuS mifcro, bum furgit in
altum'. Sic alfo arm feinb, gelten bor got nit mer loann ein reidjer, bann
uor got ift tain nnbcrfdjatjb ber perfon. 6§ gilt ein \mt)'\ex gleich olfo oil
1 <)fic9En] fjonblcn XJJ 3 nun fehlt XII nad)] Qucfj iiacf) XII 4 bic] bie
atmen .JC. XII ba§] ba§ baä C baniitt XII am Bande: Arm. XII 6 am Bande:
Reicli. XII 8 am Bande: Psal. xvi. XII 9II§] e§ ßC 10 fonnigl B 11 bit fehlt C
■^enge XIl^ 12 bron BCXII 13 sfi^eien BC XII 14 unb fehlt BC XII
IG für ba§] tiov§ B für§ G fjoc^ft C 16117 si diuifia; eoruni ad curtissimam supeUectilS
redacti« fnissent Oj IT fictoiTicvt B icförtiett C 18 fonnigtljum B fic^] jm XII 19 ge=
fcftigct XII tjctten] tjette C 22j>3 bff6(afene XII 23 uTjeftcn B 23;24 siciit iiulyi
ßuerbiü habet, Guot maclit niuot, hoc est, opes animos addüt. Et rursus, Muot anmit, hi>c
e, animositas paupcrtas Cq 24 unmut] mut^ B müt C XII 27 gelj^isften BCXII
29 Bnfrunllid^ften B 30 de quibus milgatus ille ucrsicuhis iactatur Cg ?l)Ticfjt h)Ovt B
Sim HC
2§*
404 ^^rcbigicn be§ 3nl)tc-3 1522
ol» ein unUicl)iev, ein rcidjcv ali ein nvinev, ein )unc\ev ali- ein alter, ein
mag,t ali ein fncrfjt, loieliuil Imr bev Uiclt f)at§ ein nnberic^aljb, ahn bov c\ot
nit. S)q3 (ftininiielium fidjt bie I)ertien an, c\cct jn c\x\n\ht iinb imben, fidjt
in ba>3 ()evt.! l)l)ncin, l)at mit ben cu^evlid)en nl)mmev nit jufdjicfcn. ^tlfo
fmibt jv nun Uml vict)teu unb adjteu lueldjc arm fein, 3Iemlid} bic ben mnt r,
nit baranff lecien. 'Jlbcr nnn fc^et jv, luic fie bie arnint Tiaöen tieran^
iVUif^en in bie enf5crtid)en armnt. '^lU ncmlid) Jvrnncijcu-j, ba§ hoä) ein
frnmmcr man iielueft ift, »Hlfo bay mid) Inunbert, luie er fo ncrrifd) unnb
(\xob t)ie aeftolpert liat, bcr fid) l)ic l)at in armut fleben unb feine brnbcr in
ein rciiel Hrrfaft, nit iner ^yitiaOen limiui l'on ber tjaiibt ^n bem nninbc, nder lo
nad;t uidjt-i jn behalten, nnb l)ot bav (Sloant^elinni alfo belaufe in 3cit(id)
armut fle^otien »niber (5briftum. S)ann bie armut mufe im flel)ft ftcen, ba§
flebftlid) rei^ment, bay (Fluaniielinnt, tefet fid) in tainen hie^ fjeraufe iU'S licd)t
3iel)eu, in bay cufeerlic^ reivmcnt, (vy a,id im t)cr^en büf)er. ^^Ufo ift aud)
t5f)riftu« am c\tt)\t arm ciclneft unb bannod;t aufelnenbifl nit blofi on flelt ir.
sRiut G.37i. t^anc^en, Sann bo fie auff ben berfl t^icnflen, bo bat er fünff ©erften prot
3ori. i3,59unb ,^Uial) ()unbert pfenniuf^, "^sinn ^uhaä ber truc^ ben beutet unb uam ein
Juae! man jui a,ai, ba§ er lool mod;t bei) eim t^ulbeu ober brel)ffi(\ in berel)t=
fdjafft (■\et)abt f)aben. 9lIfo Iraren bie frummcn t)et)Iiiicn aud), Sabib, l^^sacob,
3faai', 'Jlbratjam, 9Jod§ l)at er? tjeraufj jogen in bie tel)blid)e armut. S)a 20
muft jr nun felby richten boia er gefeit I)at unb geftraut)elt, had i}at bannoc^t
l)inben nac^ ber ä>abft beftctigct. Sarumb fo man euc^ lourbt für tnerffen,
fant ^ranciffU'3 i)ab alfo gelebt unb fei) bannoc^t ein ()cl)lig man gclüeft, fo
Uierfft jr tinberumb (5t)riftum auff, ber l)at anber» gelebt uub ift auc^ ein
t)el)lig man geloeft. äöenn fie fagen: fo ^at gelert Q^rancifciiy, fo fagt jr: fo 25
t)at gelert 6"l)riftuy, nun loem fol man böigen? S)a miiffen fie bann felb§
befenueu: Pl)rifto, fo bef(^tiefet jr fie frei), äßenn fie ^erfummen unb rumen
ber l)el)ligen leben unb alte geh.iont)ait, fo rumet jr G^riftum, ber ^at anber§
gelert, t)at aud) luol Icnger gelebt trenn fie aU ^u mal. l'llfo mcrfft jr bann
l)mmer ju ein t)et)liger auff tnann fie, bann loerben fie cud) ben nit umbftoffen. m
?lIfo bit ift nun ba§ gefagt 'Selig feinb bie armen': ber3et)^et eud) beS 3el)t=
lid)cu gut», ftect nit mit bem t)er^en baranff, fo ift ber l)l)mel cloer, unb
tl)ut barju bie aller feinften bcrl)aiffnng, bann einer foH fein boy reid^ ber
4 l)n§ B in§ C XII ncljun /; nein C nit] iii^tS XII 5 fönt B fünbt CA'//
6 bavQuff] rebus possessis Cj T nemli^] iiiaxiuie autem V<i am Bande: Fräciscus
armut All 10 qiiJim quod de niaim ori inserant C'q 13 in] mit Bü All 14 ba§]
hitBOXII löon]antB 17 mis] mb ABC XII ^ubag tviig ßC' 18 m'oä)i £C XII
eim] ein B 19 ge^ot B 20 Slbra^am .jc. BC XII gejogcn XII 21 geftvoucftelt BC
22 Dotwetffcn B 25 Sffion B fBan CXIl fant fvoncifcu? B fönt gfron^cigcuS C fanct
ÜfioncifcuS XII 27 fvel)] pulchre C'j 2S alte] aEe .1 olbe B 29'30 uuü illum
sanctum nbijcite, si cü suis uos obtundmit Ctj :i(i ^o^tigen C ^eilige bff, tDcn f^e mit
ben ircn ba^at fatc. ben tucvbe fi)e eüc^ nit XII
Ilx. 58 [1. Sioticmbctl 405
f)imct. 2ä iid)t man baih Wddyi beö lieljligcn äctjftä picbig fciiib utib luclc^ä
bc5 teuffclij. !S)a ftcfit man luic öcrftodEt ton fein, ba§ unni bic f)o()cit üer=
fiaiffiiiu^ iiit 511 ^cvku flccii, bniiii bic f)ol)C motcftot I)nt bcrf^aiffcn, bic nit
liegen tau, bog ift fo l'il i^cfortt: fif)c bcu mcnicf;en fol bcr tobt, jiinbt, l)cUc
■• ^Ijntoeg! fein, iollen got 311m fvcunbc f)abcii, ein frolic^v gctüiffcu iinb bas
cloige leben. -J{oc^ bemcgcn foUidje reid)c ticifjoiliung üon einer fotid^en l)o()cn
mnifftat nnö gor nidjtö. So fnnft ein hignev etlocnn nufftrit, ein ii^abft
jagt: lafj fo nil meß tjalten, fo »rirftn fclig, fprid)t: baä jar foft io Dil fönt
'-yaifaarn, fant 5Hcolauö, ba feilt man talb bafjljn. 6^ tote fiuntit bnnn
"" bü'i, ba§ ey be§ tcuffelv prcbig fein, toie bann bic l)tc nit and} fo cingccn, ba»
t'j bc5 l)el)ligen gelji'tis pvebig fein: toaö nit Don 90t ift, ba» l)oit gottes
toort nit.
3um anbern 'Selig fcinb bic fenfftnintigcn, luann jr fol fein bie erben', W"'"!. ;..■',
bao ift: bic ba fcnfftmi'itig fein oon l)crlicn, nit rad)füc^tig fein, fnnber ftcUens
IS 90t l)aim, faren frennbtlid) mit bcn feinben umb, Oergeben jn, bic foUcn be=
fi|en ben crbboben, ba» ift fic foKen bleiben. ^Ht ba» fic foUen Ijcrren
tocrben iinb regircn bie toelt, funbcr ba» fie foUen blel)ben bor bcu bie ba
tac^füd;tig fein. 1a§ gibt aud) bie erfarnng, ba» niemant ee bou bcn feinen
fiimbt toann bie ba xüä)\M)tig, fein, ^Jliemant ce enttanffen mufe toann bie
2« felbigcn ftorrigcn nnfanfftc mcnfdjcn, bcn man mn^ fdjier aüjclit ,5cf)cn mal
fo Uil Hcr^crn at3 bie fadje tocrb ift. Citem toir fel)en bivi groffc tiiiüg tl)nn,
groffe faifer tf)un, groffe lanbt unb ftette alfo öerberben unb umbfummen.
'ilbn bie ba bergeben, got aßain bic rad)c ^nftcUcn, bic bldjben. 'i)tnn frf)ct,
toic ein feine berl)aiffung ba» ift: Sa Ijabt jr nnn jtuu bcrijaiffung, ein gcl)ft=
S5 Uc^e, ba'i fie foücn ben ijXjmd ijabm , ein jcljttidje, ba§ fie foßen auä) mä)
bem lel)b gnngfam f)aben.
3um brittcn 'Selig fcinb bic, bic ba triibfal Icljben, bann fic tocrben Mnui). 5, 4
getroft tocrben, ba fe^et jr, ba» fie and) muffen trubfal l)aben, e» toirt nit
in el)tel fauffen, fingen unb fpringen jngeen, fie muffen auc^ trübfal l)abm
30 unb quall, ba5 bcr alte 5lbüm ,5am toerbe, aber in bem ober in bem trubfal
toerben fie getroft tocrben, tocrben mitten in bem qnall freub fiiten, aber bic
ba ftetö bol fein, ftet» 'im faufc ligen, bie fonnen nit toiffen, toie fie mit got
fteen. 2)arumb toie tool fie f reffen, fauffen nnb Iad)en mit bem mnnbt, fo
-> f)o5cn feh/l V XII :j tioä)C BC 4 fidj BC XII 5 foU gott ju Xll
r, jolc^c BC Xll Tctjt^eu r juIc^eu B joldjcit C XII 7 nic^tä] nüt XII S nierftu B
IDctft bu V ;/ borbetn 1> 10 c§ ba§ tcufelä B jeinb, tn oti'o onaEnömc loctbc? äßii; bj
bic Ijl)C XII siiit tantoque studio anipiätur? l^uid cauliie est? Cy am Bande: Teufels
predigen XII 11 fcinb? antluott. SBo« XII Kespondeo. Quicquid C</ 14 Soiil
^ctfecn BC 15 umb fehh XII IS cc] c^v B ccv (' bcn] bem XII 19 cc] c^r B
ect C cnttauffen] solum uerteudum Crj 21 lonig t^un B fünigteic^ XII 22 gioßlanb C
alfo] hac uindicandi pertinacia Cq 23 Bcvgetieä XII bcn radje A ben rat^ B bcn
tobt C 26 genüg XII 2' ictrubiol B tetiübiat C 29 jouffcn] taufjen XJI SO abn]
aber B obev C ober in bem fe/ät XII C<j 31 bcni] bcnn B ben C 32 lünben C
40,^; ^rcbiatcii bcä 3at)vcS 1522
cvfcrti' bod) ba-? I)cil5 nit, baim e§ tuai^ nit 06 e§ ein gnebigen got "^at oha
itit. SarumB fan-3 mm nit frolid) fein, fie I)abcn Oit mer gallc toann f)onig.
"JUn-v bic bo tvubial Idibcn, bic iucvbcn inlocnbig öon @ot gctroftct, 2:ic fcinb
inlucnbig im l)cvlu'ii Iml Uniiine unb frciibe, linetuot cS au^lücnbig faiu jd;etu
^ai, aber bic ba treffen, fanffen nnb larfjen unb fein boi^ mit e^tet galt u6ex-= s
fcf;uttct inib liegoffcn.
i'iatiD.sfi ^^iim uicrbcn '8dig fcinb bic, bic ba l)niigevt mäj bcr geredjtigfoit,
bann fie Uicvbcn gefettiget loerbcn', bn§ ift bic ha I)ungevt nad^ ber frümfait,
bie bal)i)n mit nücm ivcm tl)nn gcfliffen fein, ha?^ fie fvnmm mngcn Serben
nnb anbei- Icüt ,5ni- fviimfait bringen miigen, unb ba» ift bann fc^trcv. 2)ann lu
mcnn fie baä tl)un iooHen, fo muffen fie ba§ iBort prebigen, bermanen unb
ftraffcn, bamit laben fie ben tcuffel anff fid), aorn unb nel)b. Sarnad) bletjbt
baö l)cl)(ige (h-ciiti nit lang auf;, abn ba» laffcu fie fic^ nit gro^ anfcdjten,
nio bcr t)nnger ift.
!0!«ttf). s, 7 3uni fünffteu 'Selig fcinb bie barml)ei^igen, bann barml)crlugtait 15
lueibcn fie erfinben'. XaS fcinb bie, bic ba genal)get fcinb ju Vergeben. 2)a
uiiit geftcrcft ber fprud) im '^Satcr nofter 'ticrgib unä unfer fdjulb al§ unb
nur Hergeben unfern fdjulbigen'.
OToitf). 5, s ^um fec^ftcu 'Selig fcinb bic, bie ba fcinb Don einem gutten l)er|cn,
bann fie lucrben got fc^artcn'. Seilet barumb l)abcit fic^ alle ioelt gemüt, ba§ 20
fie got fe^en mochten, aber ba l)abt jr loie man jn fe^en mu§. @ot f(^a»rt
man 3ir)al)erlcl). ©n mal nad) feiner l)ol)en almcc^tigcn getoalt, nnb bas
l)i[fft rtenig. 3ui" anbcrn fci^alnct man jn für einen got, für eine alme(^tigc
gute, für einen gnebigen Haler. S)ann got ift nit anber§ tnann bie etrigc
almcd}tigc gutigtnit unb barml)cr|ig!ait unb bcn fc^alocn bie aEein, bic ba 25
fein Hon einem rainen tjcrljcn, ba§ ift bic ba glauben. Sie ha nit glauben,
bie l)aben fain rain I)crlj, bic crlenncn ju nit, funber galten jn für einen
gcftrcngen Sfidjter, flicljcn öor jm tuic Slbam im parabl)fe. SBarnmb? bann
fie fct)cn in jr getuiffen, ba§ ift unrain, bnrnmb fd;cü£)cn fie fid) bafür unb
epv. 28, i fordeten fid), luic 6faia§ fagt 'Scr gotlofe fleül)et, fo jn aud) nicmant t)er= au
folget' bann er benett timmerjn, got fei) jm nngnebig, ungütig, nnbarml)crljig,
brnmb f(en()ct er: ba3 mac^t altain ha?- bofe gcrtiffen, bas gottc§ gute nit
fcl)cn fan.
iDiQttf). 5,9 ^""i fibenbeu 'Selig fcinb bic fribmec^tigcn, bann fie luevbcu gotte»
1 ob] ab B 2 Horuni uita plus aloes qiiii iiiellis habet CV^r l^oning C 5 bic bo]
bi§c XII Uli uero epulaiitur, pergriecantur, petviläti splene cachinnones agut Cq 8 fromi=
i{cl)t B ftomtoit 6' f; atlcn jvcit C XII l)tcit B 10 fvommicEct)t B fvomto^t C
IK irfiutbigevii C XII 19 gutten] vc>)ncn XII 20 Set^ B Sc^t C gcmuct ü 21122 am
Itaude: gott scbauwet mä in zweu weg XII 22 fernen C feinem XII liodjen C XII
24 nit] nicl)t§ C'XII 27 jit (vor nit; fehlt BC 28 abont tl)et tjm B Slbam t^at im
«ßatobeljg CXIl 29 f^cü^cn] jc^otocn BCXII 30 fmäjUn B fürc^tenn CXII gottofigc
BCXII 32 iaxnmb B fteugct B ffcudjct C ftciic^t -17/
<)h. 58 [1. gjoUcmDct] 9{t. 59 [2. gjobcmber] 407
ftnbcr genant locibcn'. Xa« ift bic nit aUain jribiam fein, funbcf auä) fribc
mad^en, ba ein gut loort t)erlel)t)en , bort ein gut loort baiiegen, aEentf)albcn
ftillcii unb fdjloeljgcn, unb bn-j l'ein bie gottc» tinbcv, luic (^f)riftnC' ift, unb
bev liat£' auä) frei) cr]Ql)gt. Xanii er ift l)erab üom l)l)mel gcftigen unb l)nt
:. Hon got üKcl gut§, oßc» fiiffeS', äße barrntjcrlügtait gefagt, 5}em(id) baS unn§
bcr Unter nnnfer fiinbt öergcfien f)ab, unb barnacf) ift er »üiber auffgeftigen
]u got unb f)üt got luiberumb oüc» gutö Oon unnS gefagt, 9!cmüd): luiter,
fie ()abcn fain fiinbt mer, ^d) [)ah fie Quff mid) gelaben unb lucgt genumnien.
3Hfo t^et auc^ 5Jtonica, fancti '^luguftini mutier: WaB ft) b6fe§ ijorte üon ben
10 triel)bern, bog fc^rt)el)g fl), tua^ fl) aber gut» f^orte, ba§ ba tJerfünet, ba§ faget
fl). ?llfo foEen tüir audj tf)un.
^um ad^ten 'Selig fcinb bie, bie berfolgung let)ben umb bcr gcred^tig= aJimiD
!nit luißen', Xa-i ift bic fr Inerbct Ocrfolgct lucrbcn auffer bcm gerietet, Xann
l'crfolguug nui|3 man Icl)ben tum bcm gemainen gcpubci, OcrfUicfjnng unb t)cr=
IS liefung im geridjt unb üor ben ;§erren. S)ann ba lüixt man Hcrtogen unb
angeflagt, ba§ un§ bie Ferren ungelimpffig Iperben.
50 2. '3!oliciiiber 1522
•ilJrcbirjt nm 20. Sonntage n. Xrinitiiti?.
»©oct. .mat. i:iitö.
/w^f)r Juir |iu bem ö^uangctio grct)ffen, muffen Iriir bor enlriel)nig Uon bem
-.0 ^*^ l)cntigen fcft fagen, bag bo [)el)ft aEer f)eiügen feft, 'meidyi ben in bie
gongen luelt et)ngerl)ffen ijat, ban monS uberaE begangen t)at unb no(^ !^eut
bctag beget, unb aI-3 morgen nEer fetcn tag, unb id) U)oIt has fie in aEen
tauben Inern auffgel)abcn, aEel)n umb bca mifjbrauc^a ftiiEen bcr borl)n
gefd)i;^t. Xen ob gleich e^lic^ fein bie e§ gotlic^ hjiffen |ü braud)enn, fo
■ji fint boc^ l){)r bcnnoc^ bcr meift ()anff bl) e-S miprauc^en, ben mau tan nic^t
ben gemein man t)on bcm inan bcbalten, baö er nidjt benrf, er tf)u loa» gut§,
ben mann n^urt nic^t lang firc^cn ftl}fften, 5Utar balncn, bilbt machen,
Jeftament ftifften, too man nid^t mel)nt, man tljut got eljn binft bar mit.
5Ju \v\) man bie l)eiligen efjren fol, baB i}ab iä} üor t)in offt gefagt, nemlid^
30 baä man Ij^c etjn unberfc^ct)bt madjc unber ben l)el)tigen, bie bo tl)Dtt fcljn,
2 »etlel)i^en C 4 crvafi B uom] Bon C 4jö ^at ttnä oonn BC XII 5 jiicfjeä B
8 I)>)nltcg All ii fanct B XII ©ont C auguftinS XII^ ^ott CXII 10 uor--
fltnett B ticr?önet C 13 gctid^t] iudicium et prstürimn Cq Sann] 2)ic XII 15 iDÜit C
in tngcnabig XII wevbe .!c. C 19 ßtjr] 6e C SÖOr unb cc XII g^t iis oon] Dissei-en-
diim nunc de C'q wx fehlt XII oin (ein XU) lucnig C XII 20 bie] bcr C XII
21 ban] ba§ J// ut Oj 22 betag] iet) tog A7/ 24 cUic§ -Y// 26 l»a§] etmaä CA'//
28 t^at XII 30 am Bande: Zweierlei heyligeu XII
log 'jJrcbigtcit bcJ Snljre^ 1522
imb bell, bic bo Icbciibii] )i"l)ii, inib liuv^ luon beim lieiliijeii tl)on luil, ha^
iiuiii-j obuienbt Hon bcii tl)oteii unb 10133 aiiff bie lebeiibigen. 3)ic Icticnbigcii
l)eiliiv'ii fein beiu iieT)fteii, bie iinrfeiibc, bic lniiuicvicfjeii, bic borftigeii, arme
Icut, bie liiel)b uiib tl)iiblel)ii l)nbeii, bie id;anbt leiben: bo Incnbt l)in bcin
l)nltf, bo leg bcin Wcxd an, bo bvand) bcin ^nngen l)t)n, bah bu fie befd^nl^oft, ^
beiii mniitcl nuff fie becfft unb ln"i ern Tjelfft. TaS fjaben nu nnfcr pnpiftcn
uinb geioenbt, ba§ Ijaben fie aiifi bie tl)oten l)cl)ligen gclegtt, fivdjenn geftifft,
altnv gebaut. £0 ift ben qI§ l)l)ii gcjd)liiomracnn mit großen ftromcn unb
iiiitfliiffeii, bo mit ift bcn be-3 nvmen l)aiiffcii Hovgeffen unb borfcumpt. 5Iu
fo feit l)ry unjber nmb unb lucnbtt clor Uioltl)att nuff bie lebcnbigcn ()el)ligen, >«
bo boii ciid) gepoten ift, bon l)l)enen ift feljn gepot nid^t. 9ht >do feljn gc)3ot
nid)t bon ift, ba tan mnn nid^t geUnfj fet)n abö got gcfal. 9fu bon bcn
tl)oteii [)cl)ligciin ift !cl)n gebot, bavnmb tan man nic^t gcmiifj fcl)n abö got
genbem fci). 3)aiiimb Inf3 mnn bnr bon unb tt)u^ bcn, bo man ge>ül)§ lücl)§,
baä gott cljn U'olgcfaUcn bran Ijab. .'öaben mii; bod) Iju gottiS nanien gnng= is
fant luifd)affciiii mit bcn bingcn bic uu» gcbottcn fcljnn. ©0 fagen fie bcn:
cl) id} tljiife in eljncr gutenii mel)niing. ^sa bo fdilat) glud tut, bu tfjuft
gleljd) qI§ bie jnben mit betjntt gutf)«! mel)nung, bic fd)lugen ß^riftum, got§
fou, t[)ot, fagtcn anä), fie incbntcnS gut. öot tüil bel)ne gute mel)uuiig nidjt
t)abciui, nid^t anfeljcn, Xn faltt nud) bidj nad) fcljnen luoitcn unb gebot 2»
I)nltcn.
5hl hac' ift fuitilid) bie toebf} unb form, luie man bic bovftovben
()cl)ligcu eien faü, fo man fie Ije cien toil (unb feine nnbeie »übEen fie audj
l)abcn) bnä man fie anl^lj^c |ii el)ncm cj;cmpel unb folg l)^n alfo nac^, beftctig
wöm. 4, ;i bic ler mit brcn Uiortcn. l'lt§ 5|.^aiilu§ fngt tiuu 3fomcvu '^^{brat)am fjat got as
geglaubt uiib ba§ ift im Ijur gcred)tigfel)t Ijiigemcffcn'. Unb haä ift gefdjviben
nmb unfcrtt loillcu, bü§ luljv uu§ nlfo brau fevcn foUcn unb bie lev bc§
glaiibcnS bo mit bcgrunbcn, baS fie audj al^o gclcvt niib gelebt Ijabcit, unb
got baruinb banden febner gutljgeun loottljat, baä cv bcn bebligcii alßo
begiuibt f)att unb nnn§ Im tvoft alfjo t;u cl)ucm exempet gcftcUet Ijat, hai m
101)1- unuu befte tvoftlic^cr auff in cilnegen fouuen. '.'UBo foHen \x)h eren
und) feine liebe mutcv, haä loir aiifcfjii iv beinut unb l'orad)tl)el)tt, bar tu
Ici-uenn, luie got bie Uorloorffncn aimeii cvljoct, bo mit uiiy troften in elenbt,
in fd)anb, in nljbvpgf cl)t , unb got boudfagen umb fdjncr gutigfdjt luiUcn,
3 imdEenben CA// bütftigeii C burftigcu -A7/ ü gciauWct .k. Ä'fl ftianiE All
'.} bell bcs| bell C bc§ A7/ 11 de alijs non litera extat üq 15 gottig] gottc§ C gottä A7/
15116 Ecquid maliini exotioa iiobis adscisciimis, (juiirn uiliil exluuisti satis sit, et redeat labor
actus in urlxnn Cliristiauo, in ijs quac inwceiJta sunt. Oj ßCllüg A7/ 16 fagcn
ii) jl) bcit V lu t^ot] jutob C ju tob A7/ 22 am Rande: Heyligeu eer A7/ 23 fott
ccrc. A7/ anbctä Xll 25 motten] WcrcEen All operibus C<j 26 gtauit A//"
27 »nfern A7/ 31 tünbcn C tünncn XII 32 am Bande: Marie eer XII 33 ux=
lootffcn XII ctl)öl)ct CXri
9iv. 59 1-'. giouembcrl .|()9
btvj er iiiiv bie liclu'ii l)Cl)liQcii l)at olfo tuim evcnipcl (icftclt , bailjniu' \v\)i
imö truftcii foUcn iiiib aiiff fcljiic (Hn-mf)crl!it-ifcl)t be[ter troitlidjcr cilucflcii.
3)aä tft bic er unb !cinc anbrc, fünft ia\i man fie in notö gcvidjt liegen, lafe
bie totf)en \\)Q,m, \vk fie got gctf)6t ()at nnb Ictcn l)n t^ljvifto.
3»i» anbern Uun bcn feien lUid) baä felben glcidjcnn, »luVlt id) baö
man fie got fjeljm fteüet. S)cn bu tt)uft fet)n funb bran, fo bu glel)d)
nininiev mer nn fie bcncfft, ben eä ift bir nid)t§ bnr tion geBütten, nnb uuid)
nid)tt feel meffen nnb öigilicn nad), bcn eä ift nid^ty gelol)B, aU gut gefall,
bn l)aft feljnn gepot barOonn. äBl)ltu üoi- bet)nS Datei; feel, öor bel)ncr
w mntter feel Bitten, ^o magftnS tt)nnn bo Ijetjmen in beljner tammern unb
baii ein mal aber tjtueli, nnb la§ bar nai^ Beftridjen fel)n, fprid): lieber got,
fo bie feie t)l)nn eljneni fnldjen ftanbt luerc, ba-j t)()r lui Ijelffen ftunbt, lljeber
got, fjo erBarm bid) ijrer nnb l)itff ir nnb fare n^d^t |.ü unb ^alt etüigc
bcgengniä toie bie narren tl)nn, bie ftetc bigilien Ijalten nnb ftete jarljetit.
i-' Unb boy l)at fein enb nid)t, gtel^d; aiö tuolten fie ml)t beni toercn got
tlloingcn nnb bringen, ba§ er l)n muft bie feie geben, j^a ii)X h3l)rt§ laffen.
2)arnmb f;o bn l)e Dor fi)c blatten tritt, fo btt l)n ber borgemelten tuepfje,
nnb feot bamit bcftrl)dKn fel)u nnb lafi fl)e t]f)n got f(^laffen, ben biteftu loaö
nnb glanbft, fo iftö geliil)ff3, ba§ bu erl)6tt bift. ^ifa ba§ h.n)rt aber ben
-'u Pfaffen tocnig l)n bljc tnd}en bringen. 3)o leljtl) nid)t mad^t an, e§ ift Hit
beffer, ba-i fie nobt let)ben nnb Portcrben locn baä bie armen feien fotlen
alßo l)ns narrenn fpl)l gcbnnben lucrben unb öorterben. Sar^n Ijabenn fie
tel)neu fprudj Ijn ber ganljen fd}rl)fft, bo mit fie eS betüeren unb grnnben
fontljen, baö man ettraS tior bie feien tljnn folt, tocn aHeljn bcn fprnd)
;.=. ''JJfadjabeornm .2. capitet .12. So ^"^oö fd)idet fen 31)ernfalcni .12. tanfent l'.^jui«. 12,43
pfunt fijlbcr, ba§ man folt Por bie tl^otcnn opfern, toeld)§ bnä) lül)e hjol e§
an pm fclbft nid}t gilt, fo ift bennoc^ tepn gebot bpnnc. barnmb ban ^uiba-j
ber tl)nt baä nid)t aufs epm gepott, fonbcr auß fepneni epgcncn gntbuttcfen.
(^§ bundt pn gut, ba§ man ber tl)6benn gebenct unb Por ftc bptl), ben er
30 f)abe cpne gut()e nicpnnng Pon ber anfferfteung, barnmb fcp cä epn f)eptige
()eplfamme geband'en Por bie tl)6ten In': bptten .k. "i&a-i g[)et mid) aber fepu
gutbund'en an'^ ©ol i^ mir baltt epn gebot branff fdjlagcn laffen, ba^ pljn
gut bundt? ^Jfeiu, barnmb glje man bc>3 bingcö muffig nnb loent bie foft bie
3 logt C s'mito Crj man fehlt XII \a% j'Ml XII 5 a?;» iJtutrfe: Seelen gederbt-
iiüB XII I] baran C XU 7 gcbeiirfrft XU 8 uid^td] nitt XII 'J «attetä C XII
10 niogft bu ci (J XII batjcijmc .V//» bal)cl)mcnbt .\7/'j // aber] obov U pusieji Deo
eos (■ömeiidatü O/ 'ljcftvicf)cn| nct^oii A7/ 7J jolc^cii '.' /^' feot] lajji XII üeftvljc^enl
gct^on Xll bittcft bu (' ctluag XII -JO Wenig] niliil cupediarum Cq nioäjt felilt XII
2S fernem Ji 24 tünbenn V XII i'.j am. anbcr Kopitct. unb am. jluclfftcn C om anbcru
t)iic^, am jroclfftc capitet XII 36 pfunt] quint XII dracbmarum Vq am Ilande: locus
Macliabeorü. XII -JT ift] ift c§ CXII -'S ctjgcnen fehlt XII Cq SS buniJtt
C'XII
410 "Vtebigtcu bc^ SaVeo 1522
AiiHO 23. de iiupLtiis.
'Biiitlli,
I. a2, iff II ^'i veuirc nolebant et iuvitati tarnen, sunt ludei quil)[us promissionos
\^y sunt factae. Praudium quod paravit pater quoque pasceudi sunt
"^"^ invitati, Est Euangeliuni et verbuin purum, integrum. Tauri et
altilia occisa sunt sancti mortui, occisi tanquam ob fideni in Christum qui
et multas propter hunc sponsum tulerunt tribulatioues. Taurus talis cecisus
est Abraham et omnes sancti. Hie adverte, quam contra Christum sit cultus
1 unt ro (Anno 22. de nujj) darüber I'ertinent ista ad Euaugeliuni supra de coena S2>
22 c sp in 23
Jucil nn bl)c armen, bo imii iiity iicBottcn ift. !5n§ fei) mi lum bcii bcljbcim
jeftcii äcfogt, Uli auff bas cuangiliuin.
jlSattrjci am .12. 10
ajiatiij. aL', 1 ff. 3:1)^ cuangelium fci^t un§ cljn gleljdjnis lum bcr l)od)tiel)t, barumB
IjtoingtS un§, ba§ U)tt§ muffen nnber» madjcuu ljüöorftet)n loen cg cu|cvitd)
!Itnc(ct unb au^mcl)fet. S)avumb looUcu miv fct)cn h3a§ geiftlic^s unber bem
gleljdjutg bebcut Unrt unb bar uaif} fe()n, lote fic bcn tejt |ürl)ffcu unb öor=
ttuftett ^abcn. ^um erften ber fonning ber f|ie l^oc^^e^t mac§t, ba§ ift bcr i'^
l)t)mlif(^c battcr, ber Breutigam aöer ba§ ift fel)n fou, un§er Tjerr 3^efu§
6firiftu§, bl)c braut ift bte d)riftli(^c ttrc^c, lüir unb alle tueltt fo fern al§
loir gleuben, intje toir I)inbena(^ fjoreu toerben. 3" ber l)0(^l^et)t |ülabcn !^at
got aufegcfrfjidft ^üm erften fet)nc f neckte, baä ift fcljnc propf)cten, bie f ölten
|ur [)0(f)tiet)t bitten, bai ift prebigen, unb aüelju beu glauben l)Iinn G^riftnm. su
5lbcr fie l}aben utd;t fommeu tooüen, ba§ felju bl)e jubcnn gelocffen, I5Ü ben
bie propljeteu gefc^ictt fein, bie fjobm fic nidjt "^orcn UioEcn. 3um anbern
t)Qt er au§gef(^ictt anber fnectit, ba§ ift bie '.)lpofteIun unb marterer, bie
iBinitii. 22, 4 f oltcn un§ l)ei)ffeu lommen, fprcc^ent 'ßompt, meine odjfen fein fc^on
gefdjlac^t, mcl}n maftfic^ ift fd^on gctfjot, fompt, e§ ift aCe§ berel)t'. S)o l^obt 25
l)r el)n erempelf, luie man ber Ijtiligen leben brauchen fal unb fie eren,
5!emlidj Ijum e}:empet cljnfurcn, bo mit t^ubeftcttgenn bte lere bc§ euangelij,
ba§ totr befte ba§ burc§ ejempel unb leben un§ auff (S^rtftum ertoegen unb
unö gleid) mie an fel}ften odjfcii unb maftfid) an t)u ncren unb fpcli^en, bar=
umb ncnt er fic aud) fel;u maftfid). 5Jempt el)n ei-cmpcU: 5paulu§ |ii ben 30
y ßiifluflcliunt C 1(1 'iUn (lufiitiit-ifteu ©onntiiii \u\äj hc ?lcf)tftc bsv $fiiiiiftcn, teuannctiu
SHatt^ci. jrij. £a^ ^»jtiiclreii^ ift gleich einem Hünig k. XII lu Evangelion quud Üomioico die,
post diiiini ternionis festum uigesimo, in templis populär! concioui proponi solet, M. Lutli.
explic.itio. Extat antem Matth. 22. in lianc sententiani. [folgt Maltli. 22,2 — 14 im Texte der
Vtdrjata] c 12 h)it c§ C 16 ^ie] bie C XII am Kande: Vßlegüg d' glyclinis XII
22 anber C 25 gcjc^tagc XII 36 f|ol)tigcn C l)e>)tigcn XII 28 Cliristo insedificemur c
5h. -^g [2. 9!olnMnl'ft| 411
smu'toriiin. In iis ciiiin iiiip[tiis niliil aliud apponitur convivis (jiiain vcr-
Ijuni dei Et excmplum eoruni (jui in ("hristo vixcrunt: uou alia itafpie ratione
apprehenderaus sanctos in hoc couvivio (|uam ut eoriiin exempla imitemur.
Id (juod de Aln-ahani vides Paulo testaute Ko. 4: Non scriptum est proptcrsiüm. 4,23f.
5 Abraham: Credidit et reputatnm est )c. Sed cciam propter nos 3C. Sic
loqucre de aliis sanctis, sie sunt venerandi et non alio quoquam modo.
Onuies hodie negligunt islas niipitias, quidam impedite in villis i. e. bonis
eorporalium reruni uiclitantes avarissimc divitiis. Sed tale est Euangelium, »lottii. 5,3.0
ut nos pauperes et csurientes velit mortificari his omnino, nihil ex iis super-
5 Sic c aus Hie
10 9{t)omcni, 3)o cv tcviit, luie bie braut qE boE fuubc fei) iinnb miijj mljt bcui!Hom.3,23ff.
Jilutt 6I)rifti nÜcl}!: itbevfloffenn tucvbcn, bo» [te veljn Uicibc, fünft blcl)b fl)c
uiirct)mi (3)ny ift, fl)e mufj aEcljnn gleitöcn ba§ baö bliit (£f)riftt öov
iinfev funbt bovgoffcn fei), fünft fei) fein I)el)I mcv) bo fuit er fel)tt cl)n
ba§ ejempel Slbra'^c iinb beftetl)get bl)e lere öom glciufienn burd^ ben glauben
15 unb lebenn 5lbrae : '?l6rot)om [)at geg(eubt got unb ba§ ift l)m ^ur gcrec^tig= sHom. 4, 3
fcl)tt Ijit genieffenn'. ®a» ift ei)u re(J)ter oäß, ber ift rerfjt gefd^Iac[)tt, bcr
uertt), bn§ lt)ir burc^ haä ejetnpeE uub glauben Slbralje ^m glauben alfo
gcgrunbct unb gcftcrcft luerbcu. ^tcui Initior legt er un§ aber el)n fel)ner
niaftfid) für, bo el)r an^cl)gt ben propl)eten S)atiib unb belnertt auf3 bem, haä
20 gott nic^t au§ luerrfen, funber au% bem glauben un« gered)tfertiget , bo el)r
alfo fpri({)t: 'fetl)g fcl)n bie, ben got ^re funb Oorljeitf) unb l)re tniffctabt
ijiibccft'. ©el)t ba§ meft nä)t, toen man alfo bie lere l^iibeftetigen unb
glauben ber frommen f)el)ltgen ejempel unb lere brandjtt, unb ba§ ift and;
bie rechte ere, bl)e man ben I)el)ligenn t^un fan. l'lber fie ^^oBen nidjt
j5 lommeu InoEen iutr l)0(^ticl)t unb bnben gangen, einer ()l)nufe auff ben arfer,
ber anber auff fein l)antirung, bie brittcn l)aben bie fnec^te gefangen genomen,
gcfpot unb get)6nt, baruber getljotet. S)a§ fe^n bie borljiuberni^eu , bl)c uns
be'^alten, ba^ Inir nic^t auff bie T)od)ljel)t !ontmen. ^mn erften ber acfer,
ba§ ift bie el)re, bie ift eine grofje l)l)nberniu, baB tüir un-S nic^t auff 6l)riftum
30 ertoegeu unb glauben, ford)tcn )t)l)r muffen fd)anb lei)ben, tiornneretf) ioerben,
tralnen nid)t ba§ un§ got Oor fc^anben behüten fönt unb bei) eren bel)aUen.
Sic anbern gl)cn auff l)re f)autl)rnng, ba§ ift auff ba-i ^cptlic^ gntt, auff
benn get)|, bnä fie forgcu, Ino fie fi)d} an baä toort t)ingeu, fie muften öor=
10 tcrt C ber tcctt Alf 11 Mc>)tit CA'// 17 ncrt^l tcrt AV/i) docet c
18 fc^it CXII -21 bcvjE^dfjt C ucr,iEl)l)ct XII -22 \tä)i IJ XU moft mm Tcd)t A7/
2.3 Ifvc] monumeiitis c 2i bl)e his tan fehlt c 2ö ()inou§ C 27 Hsec quatuor obstacula c
bie »icr l)t)nb'nüffcn XII 28 am Hamide: Acker XII 30 fiivd^tcii CXII 31 Jünb CXII
33 an Wort C anä luott XII
412 ^prcbigfeii bc« 3n^«§ 1522
esse, si voluüi-imu.s lioc pasci verbn. Qui coutiimelii.s aft'eceriiut servos
inissos, Suut pharisei, sacerdotes et iiontifices, ([ui contradicnnt Euaugelio
iion veritatem dei lerentes, peioies eiiim suut primis, qui eque res sequuntur
uiundanas, nou curantes Euangeliura. Rex iratus factus est, ut ex loseplio
liabeiuus, aute Rhoraaui venerunt et ludeos occideruut et civitatem eorum 5
succenderuut. Sed haec est alicuior iuterpretacio. Perdit et adhuc hodie
liomicidas illos, hoc est: In luceiu eorum mendacia pouit, ut toti mundo
foguoscantur, ac taiidem eos succendit i. e. facit, ut iu propriis couscieuciis
uiiserrime agantur. Paratae fuerunt nuptiae tempore ludeorum, sed qui
iWniii). M, oinvitati fuerant, nou fuerunt digni. 'Ad exitus." Vocatio gentium est ex 10
tci'beii uiib bcr baiicfi iiuid;t in l)üiicf}iuad)teii , ttalocn iiidjt boö fic got
cviiercii !6nt. S)l)C bvittcnii fdjii btc cvgften, ba§ fctjn bic [)oI)en, Incijfeen,
nügcn, bl)C i)oi)m flel)fti'i-, bic lHu-ad)tcu§ nidjt allein, fiinbcr fdjtagenä t^ot
imb »inivgcnä, ba§ fic bcljaltcn nuigcii Ijrcii nnmen, ijrc cvc, ijicnn pvel)^, haä
fic et^tttoS mögen fcl)n. S)en ba§ cuangcUunt baS lann md)t anbet§ ben ^re 15
Uict)§t)cl)t iinb gcrcdjtigfcljt lioiifjumcn unb malebctjen irc cl)genc liovmeffen=
l)cl)t. ®a§ founen bcn bl)c nid;t (cl)beu, bavumb fnvn fljc ^it unb fdjiageu
tI)ot bic !nec^t, bt)c bic malljcljt, bl)c f)od)^el)tt tiorf nnbigcn : baS fe^n getücft
bl)c pl)artfccr unb i)od) fdjtifttgcinrten, bljc jct]n lil)( crgcr tBcn bl)C crftcn |tDen.
I'tjc fcl6igcn, 06 fljc e« glcl)d) lunadjten unb öovfdjmcn, feo gljcn fic batnadj -m
bat öon unb liortl)umnuMi§ nodj iouvgcnS nid^t. S)o bQ§ bev t'onning ge^ovtt
l)atte, bo ift c{)r l^ovnig luorbcnn unb t)at nnfegcfdjicttt fel)nu Ijcre unb bic
nioibcr Injfcn um6rl)ngcn unb l)t)ic ftabt Ijinbcnad) angetiunt. 2)a§ ift
gcfdjcnn bufc^ bl)c 'Komev, litum unb ä^cfpafianum, bte ^fjcrufalent l^ilgrunb
unb pobeu ou^prantcn, lüic tool tdj§ It)cbei- gel)ftlid) lüolt öovftanbcu laffen 25
locrbcnn, bte »ncljll baä gan^ euangclium gcl)ftll)d) aufgelegt ttiiit. %a§ ift
nu gcfd;cn, bü3 got bic finagog i^u ;3f)ciufalcm ^ügrunbt unb pobcn geftott
l)at unb angctiunbett, bcn glauben gan| borlaffen, ba^ öold ^in unb ^Cf
tinftietüct , boy nt(^t§ bel)famnicn blcljbcn ift. So f)att bcv !onnig gcfagt |u
Mflttii. 22, 8 ben !ncd)tcnu 'bljc f)od)^el)t ift tvoü bcvel)tt gelucft, ober bic gclaben fein 30
gclocft, bic fein nic^t loert gciocft, bo§ fic !ommen folten'. S)o§ t)ft quc^
gefc^cn, ben Hon bcm (5[)iifto ()abcnn bl)c jubcu gav nic^tö linffen lnoüen, fie
Ijabeu ^l)n getf)ott unb alle pi'üpt)etcn unb apofteln unb fint l)cv !el)u loovt
Jl moc^t C All salera ipsis iingeiidum Iure, et aqualiculuiii ad sliigusaiii inaciem
redigendum c 12 liinbt C füitbe .\fl 13 ^odjeu 0 14 (ebenso 15) tiiügcit C XII
m »crbommcn .177 17 fiinbcn C XII banimb fo farcn A7/ IT'ilS fi^Iagenbt jü tobt XII
l'.' ^ocfi fehlt XII<^ 20 ucv(a^möf)en VXIJ 21 Bcvbommen A7/ 22 5otte C Ijettc XII
ijtxt] ^crrii C f|otc Jr77 23 angcjtjnbt C XII 24 (ebenso 27) ^ievuialEtn 0 28 on=
ficj^nbtct C ongej^nbct XII 2'J jcrftröluet Ü XII ira ut oninia disgregata sint c 6ct)
ciiionbct XII Utjiitn C XII 31 ba§ bis \oUm fehlt c 32 bcm] ben V 33 fc9t=
Ijir A7/
9ir. 59 [2. gjoBembet] 413
oninihiis terrae partihiis, quao, inr|iiam, ])roniiscue voeatae sunt, non liaMla
iilla ratinno pcrsonanini. Iiitrabit lex ad iHi[|)tias in die iiidicii et videhit
discumbentes, qiii vocati fuerant ex onuii ii.itiono populorum. Vidit lioiiiiiieui
vestitum K. Vestitns liic est fidos, (|iia in die iiidicii nudti caritiiri s\int.
5 Sine ea enim nemo in iiis uup[tii.s peniiansurns est, sed eiicictnr foras. Hoc
loco omnes patres Hiero[uymiis, AugU|stiniis jc. liallncinati sunt interprelati
vestein hanc cliaritatis, niiseri Iioniincs non vidcntcs, (|nid ni)i(jne s('rip[tura
postulet, Nenipe solani lidem, (pia liahita onmia seqnantnr qnae cliaritatis
sunt, id qiiod credo dei ira et indignatioiie factum esse, iit onincs spiritnales
10 et sancti patres, tainetsi in spiritti iiahucrint et iioverint fideni, prinuim esse
ad salutem, non potueriut cloqui, expriniere virtuteiu et eflicaciani fidci.
Nusquani aliqiiis eorum aliqno libro vel scripto coinmcDdavit fidem, onuiia
eonira scripta in cliaritat^m tendunt. Et ex iioc quideni fundamento Ciiaritas
<imnium est maxinia, fides sine operii)ns mortiia est. Jd certe miseri non
ij intellexeriiiit aiit, si intellexeriuf , non potuerniit expriniere sie volente ira
dei in iios. (ino factum est, ut destructum iaiii videmiis regniim CJiirisii,
Eiiangeliiini cxtirpatuni, nihil superfiiisse bactenus nee superesse iain, (anio(si
in aliqiiibiis reviviscat fides. Quapropter iiortor vos in doinino, ne Eiianoelium
quod bactenus vobis iiraedicaviinus et a nobis accepistis, non contemnatis.
20 Nam sicut Indei eontempserunt, item alii post Christum, eciam tempore
apostolorum, quando eis verbura clarissime |)raedicatum est, postea auteni
nolente dei pati conteraptum sui verbi ab illis ablatum est Euangelium, Et
permisit deus induci somnia, sectas et iiiaiies nugas interpretum scribentmn
quorumcunque et Sophistaruni. Ita iit nihil verbi relictum sit, sed tantuin
16 videmus /nuj 17 (Kx) Kuaiigeliiini IS Me'i
25 Don Ijm ()orcn tnoÜeii. S)o ijat eijx tjii l)ii flcfngt '&i]d auß ijn bl)c ciibe M'»«). 22, 9
bei' loege unb fuvt qUc§ creljn', bo fel)n fie aitßgangcii l)[)n bic lucgc, bn^ ift
^ü un§ f)el)ben, unb f)Qbcn un§ Oom cnbt bcr Uiclt Inifnmmen bracht l)f)n diu
ft)V(f)cn, barl)n fcljn gntfjc nnb boßc. 3?o ift nn bcv fonning t]t)nc\)n gangcii.
Xas luljvt flcfrfiecn nm inngcn[ten gcvic^t, bo luirt ftdj bcr foning jeljcii
:io (offen, bo tüljvt ber foning rt)nen finben, ba§ ift nic^t allein einen, fonber
ein gan|;cn I)anffen, nic[}t getleljt mit beni ()0(^licl)tIid)cn Hcljbe, ba« ift mit
bem glauben. Siß feljn nod) fromme (ent, Dil beffer lücn bic forigeu. Tm
ix muft fie bor bl)e l)alten, bl)e ba§ ennngelium gel)6rt l)aben unb Dorftauben,
noc^ l)n et)ncm Uicrcf ctlinin gel)angcn fein unb md)t gantj in (sf)riftuiu
r. getroc^en feljn gelDeft unb bic toüen jnugfraUien, ben bn§ ole tuirran, ba5
25 So bis gejagt /Fhlt c. 21] Ijcvcljn C ^cvljn XII 27 Dom] Bonn C 29 jungften V
iüngften -Xlf 30 einen] einem JJ 32 wen] iwnn -V// 33 ffimangeüü C 34 noc^]
bod^ XII 35 iundEfrawen C Sundfrautoe XII
414 5ßrebt9ten bcS 3al)te3 1522
iHöm 1, 24f!. mondatiiiiu. At ita solet facere deiis, jnuiit pcccatum peccato, ut legis MoA.
qiii coiiteniptorcs veii>i sunt, percutit horribili j)]aga cecitatis, Ita ut veritateni
nou aguoscant, sed pro ipsa moudatium accipiaiit, pro spiritu carnem quae-
rant. Hie quoque vide, quam misere lapsi siiit, quod dixerint ex iioc loco
(vidit homiuem iiou vestituiu) eciam nialos portiucre ad ecclesiam Christi, s
quod falsissinuuii est. Tuebautur in lioc papam et nialos Episcopos quos
tolerandos aiebaut. Nain deus vellet et bonos et nialos in ecclesia sua,
iiientiuutur, certuiii est, quod velit bonos et malos simul erescere. Attamen
non esse eiusdem vineae vel idem. Sicut palca et inauia grana sunt quidem
in liorreo, non tarnen sunt triticuin neque censentur in eo. Sic cciani niali lo
iloreui licet inter bonos sint reclusi, nou tanien sunt boni. Deus vult
ecclesiam sponsam suam esse illibatara, incorruptam, in fide bereutem et non
ai),iit(i.i2, i2in alia re, ut liodie papa et Episcopi. 'Aniice, quoraodo.' Sic niulti bodie
ausi sunt se velle aostimari cliristianissimos, cum tamen nihil fidei habeaut,
Hi in novissimo die obmutescent: quod si ex operibus habetur salus, nou !■■
obmutescerent, nani operati sunt. At fidem ignorabuut, erit eis ignota. Ita
cor eorum impurum non respondebit quicquam. Apertissima verba huic rei.
Manibus enim operamur, pedibus vero ambulamus , quod verbum scripturae
'■^'"'"■^^•frequens est, et vivere significat, ut 'ambulavit coram deo'. Ligabuntur eins
manus et pedes i. e. inauia quaeque eorum censebuntar apud deum opera et ao
vita, nam carent veste. Interlores teuebrae sunt, quando homo contempto
suo lumine naturae, rationis, ingenii adeoque omnes vires naturae praecludit,
Ita ut sese intus nihil aliud esse cognoscat et videat quam esse tenebras,
hoc est nihil posse ex suis viribus et ratione, sed es.se tenebricosum totum.
Et tunc suspirat petitque in fide, ut deus illuminet eum intus, ut deum 25
agnoscat: in has tenebras nos omnes prolabi oportet, Si deum assequi
voluerimus; philosophi et sapieutes id contempseruut, nam credidernnt so
4 sint, nie eciam vide quam misere lapsi sint, quod 11 floreni] ff zu 17 Ligatis
manibus r zu 22 Teiiebre exterioies r naturae rationis ausr/estr sp und darüber ratione s;j
ingenii corr sj? in iiigeuium zu 20 Aliter Pome[ranus in commen[tario ad ColIos[enses r
!mnttr).22,i3ift ber glaub, |ü bcn toivt et fagm 'bljnb in ^enb unb fue§ unb toerfft fic
t)n bic cu^erlic^en finflernijfen'. S)a§ ift, er Inivt Dorbammcn ir Iticvt!, ba§
boy uic^t mev gelten luivt, bcn bie l)cnbt bcbeitteit baö \vnd, bie fue§ bcn
lonnbcl, nnb toitt fie bav nod) tocvffcn l)n bie ciifeedidjen finftcrnijfenn. 9ht
bie eufeerlic^en finftetni-S nierben engegen geloorffen bcm tntncnbigen lid^t,
bcm glauben, bo uiu^ ber glaub alleljn fet)n im ()Ci1jen. Un^ev lic^t, un^ev
l)ovnunfit tnujj bo lu'i gettjon Irerben unb auff l)6rn unb allcl)n bev gloub
fcfjn unb leutfjteii. Sen toeu man bo bev Dornunfft nac^ h)i( unb bie auff=
28 fie] M C 29 n fehU C .3i> cntflegcn C'X// 33 fc^n] radiäre c 34 nm
Rande: A'ernunft -Y//
?Rr. 59 [2. yioucmbctj 415
esse sapieiitcs et slulti Aicti stint. Exteriores sunt, (|ii:m)(1() intus nos sapientcs
et iiuuulo.s arbitrauuu- deuiu tanion ignorantes, Eiicininr per deuui in onuiein
hori-oreni, terroreni, adeo ut nihil videamus (sie perturbata consciencia) quam
nialuni, demones, tornicnta, Et i]iiocinn(pio spectaveriinus , niliil esse nol)is
5 praesidii aut spei, verum omnia piena crrore, desperatione, quae tum vere
tenebrae suut. Christus vult spousam mundam, castam, uulli alteri rei
obnoxiam quam sibi.
In qua quidem parabula mirabilem suam erga nos dilectiouem aperuit,
nam non potest rectius dari exemplum verae uniouis et dilectionis quam
10 uuptiae iu quibus coniunetissime et sponsus et spousa coniunguutur. Nam
ubi verae suut nuptiae, Sponsus nihil aliud vult quam spousam, non curat
vestes, divitias et externa illius dona, sed ij)sam ipsam vult ac mavult Omni-
bus carere aliis quam illam relinquere. Sic rarsus sponsa nihil quaerit nisi
sponsum, non curat annulum aut vestes vel pecunias. Satis ci est in solo
15 sponso nee satiari vult nee potest, nisi habcat totum ipsum sponsum. Sic
zu 6 Summa r
t^iin, bo ift iiid)t incr Incn tf]ot, (jcHc iinb funbt öor äugen, ha ftdjt fie fidf}
bell iw tobt QU, bo fid)t bl)e Honuinfft !cl)n tjulff tclj feiner cvcatur, ift nllcö
iDÜfte unb buncfel, bo l)I)n ber ftn)term§ mufe bie öornunfft Ifigcfc^Ioffenn
luerbcnn, fünft mu^ fie üorljtüet)ffeIn unb fid^ allein bcm (id)t hc-i glaubenS
20 gefangen geben. ®a» fic^t ben, haö ci got Ijra fjljmmel ijah, ber auff un§
achten "^ab, ber üov nun» forge trag, auff ben erlocgtt ficf; bcnn ba§ l)erlic
unb tf)ut aUe üornunfft liü, fljdjt !el}n cveatur an, bo ttiirt§ ben er^albenu:
nu ift ba§ ber fi)n bar öon, baö bl)e bl) t)^n bie cußerlljc^en finfterntS al§o
geloorffen, beraubt lüerben bc§ glauben« unb al^o getuorffen, bl)e Incljt fl)c
25 nt)d)t aUeljn an got§ bartnf)er^igfel)t burct) ben glauben liaugen, üor^h)el)ffeln
muffen unb üorbamptt luerbenn.
Diu Inollen »uir el]ulr)ening fc^n toa§ l)u ber l)ocl)ljel)t ange^el)gt h)irt.
3um erftenn ift bl)e l)0(^|ett el)n öoveljnung gotlic^cv natur mit ber menfc^=
liefen, unnb iin}e ein lljeb G^riftu§ i^ü unä trage, S)a§ tnirt l)f)n bem bilt
30 f)t)e angeljeljgt nüjt ber ^od)ljet)tt. Senn e» fet)n 01)1 lijcbe, aber feijne ift
ai%o brunftig unb !^t)|ig al§ btje braut Üjebe, bl)e el)ne nelue brautt |um
breutigam bat, unb tol)berunib bl)e Itjeb fic^t nic^t gcnljfe ann, nljdjt gefd;cnrf,
nic^t rel)d;tl]um, nid)t gulbcn ringe, fonbcr fie fic^t aÜctjn t)n an, unb lüen
er ir gletjd) aflcS gebe haS^ bo Irere, noc^ felje fie ber feing an fonbcr fpric^t:
w 3d§ toil bic^ allein ^aben. Unb locn er itjibernmb gar nid^tS ^et, noc^ ad)t
17 ljt)Iff CXri 19 uetälue^flcn C'Äir 20 un§] 6nb S 21 ad^t Äff auff
ben c§ ficfi ctloegtt, bcnn bQ§ B 21J22 ouf (»ff XII) ben c§ (c§ fehlt XII) fic^ ben bo§ ^cr^
erlueget Sännb C XII 2Ö fangen, bj j^e au(^ oerjtoeljffeln Xtl 27 lam quid mysteriorum
Iise nupti.'e ailumbrent, uidebimus c eljn Wenig C XII 31 ali ber Braut XII am Rande:
Braut lieb XII 33 gulbin C XII 35 si ille uel Agrippo steiilioi' esset c
416 5J5rebiQten bc-3 ^at)xe^ 1522
MOS onines spoiisae csso <lebemns, querere sohim sponsiun, nompo Christum,
uon ut uobis det divitias et liaec terrena, Scd intinia fidc ipsuui solum
re(|uirerc. O felieissimu liaec sponsa quae sie sponsum desyderat.
Yorum fiinoo nos omues esse ineretriees et concubinas sjwnsi, unn veras
fte be§ fcI6cn mid; nid)t§, fonbcr luil im glel)t^ lool [joBenii, Unb boS ift bt)e
rechte Brniitl) (ijcl). 3Bo man nbcv gciii^ anficht, ha^i ift f)urn tl)ct), btjc ft)c^t
nid)t lind) im, fimbev nnd) bcm bciitcl, unb bic (ick tucvt nud} nidjt (angc.
Tic liebe l)nt nnS uovc^ctvngcn not l)ii Pt]vifto, Ijn bcm baä er bcn bor un§
mcnfd) l)nt loffcn mcibcii unb borebniflct mit bcr mcnfc^lidjcnu natur, ba§
mir in bcm feinen fvenntlirf;eu Ivillcn c[(c\(n nn§ fpuvcn unb cvfcnnen m6d)tcn.
Tai mie ein braut ben brcutirtam lieb bat, alfo bat nn§ Isljviftus auc^ lieb
unb mir mibcrumb, fo mir iileuben unb bie redjtc braut fel)n. 2)o ob er
uno (ilebd) t^cb ben bbmmet, aller propbetcn mepfifjebt, aller f)el)Iinen, alter
(n(\d ()el)lirttcl)t, nod; ad;ten luirä nid}t, cl)r i^cb fic^ bcn un§ fctbft. S)ie
braut left fid) an fetjneu biucj gcnugcnn, ift unfcttilit^, mil aCetn ben brauti=
^«iKi. 2, IC gam felbft bnbenn, mie fic fagtf) 3» eanticis '(fgo iÜi bilcctuc; et it(e mid)i'.
'(Sr ift mcl)n unb id) binn fcpn', bic braut tan nidjt rügen, fie ()ab bcn bcn
breutigam felbft. 3llfeo ift auc^ miberumb 6t)riftu§ gegen mir, er mit mic^
aUel)n i)abm unb fünft nid}t§ mcr. Unb men id; im gteid) aEc§ haB geb,
bas ic^ t\)un tont, nod) mcrc cä Ijm nid;t'j nid^t. &}x fel)c e-ü nic^t an,
mcnn id) gleich aEcr ^JJtondjen tappen au^oge, fo felje er bo(^ bcr fein^ an,
er mit mic^ baben. ®cn bivi euBcrIidje bing, blje eu^erlljc^cn togent feljn
allcl)n binftmeljbe, er mit bic frame felbft f)aben. älMl Ijabcu ba§ ii^ au^
grunb bcw l)ert,en fag: id) bl)n bclju. diu bie üorlt)nbun9 unb bormalung
gefc^ic^t burdj ben glauben, ba§ xä) mid) frei) anff in borla^, er f^ mein.
5iu men id) ben Ijob, mas mit id) mcr begern, nu )va§ geben mir im? el)n
unfütige braut, el)nn garftige alt runtjeltjc^tc bettet, aber et)r ift bl)e cmige
mel)B:^el)t, bie etoige marl)e^t, haS eföige li(i)t, ^umal et)n fd^oner junglingf.
5iu fid) felbft, ganii unb garl) gibt er mir, fd)nel)t mir nid)t ein fticf ab unb
gl)bt mirg, funbcr ben gantjcn brun bcr cmigcn mct)^f)el)t, nid)t el)n flein»
beeilen, ©o ic^ ben nu fo fet)n bin unb er mel)n, ^o l)ab ic^ ba§ einige
leben, bl)c gcrcd)tig!cl)t unb alles ma§ an l)m ift. ^arnmb bin id) gered)t,
fcltd, alßo baa mir mibbcr tl)ot, funb, l)etle, nod) tcuffel fd)abcn tonnen.
5 |le] fid§ C y t)nt (ajjcn nitnjrfj roeibeii A7/'' occaiinniiiev '' 10 Jeinem f:
12 %o] 3;o(^ Ä'II iS'jU tjetjliflen unnb ennel A7/ 15 fainem C feinem MI h',;ia 6reut=
tiflam CXIJ 16 am Bande: Cantic. ij. AT/» (Jantiotü. ij. A//'' S)i(e:tu§ meu» nii^i, et cgo
iUi. A7/e ITxümnCXJr -JumnilCÄir ni^tä] mit A77 |cM fcftt ü nic^tl nüt A7/
■Jl SJlünic^en C Snüni^cn A7/ nnjugc C onjüae A7/ bod) tninä C'A7/ 22 eiifievlid^e
tugent C XII 23 bt)citftmeflbe A7r 24 »evtünbuB fso] C uctnm^ctung A7/ 27 Dn=
(öttige CXn 29 ftud C'A7/ 30 ewige C 31 fce^lin C bädjliii A7/ ^o] alfo A7/
33 mir] wiv C loebev t'A7/ tiiubcn '' fiinncn A7/
•nx. 59 [2. ^JlDlu-mbcr] 417
sponsas. Nani concubinae amant sponsum noii in hoc, ut sc solo conlenti
essent, sed quod ciipiant imiiiera, de quibu.s in Cunticis '000 sunt reginac C'oi)oi.6,7f.
et 800 concubinae Et adolescentularum non est numerus. Una est dilecta' JC.
Ecce reginae nuiltae sunt i. e. nuilti inter nos qui sumus divites, Sapientcs
et reliquis dotii)us ornati, veluti reginae In auro et vestibus, Concubinae
item tantuin dona (luerentes, uon sponsum. Item adoie[scentularum non est
numerus i. e. muiti quidem qui se(|uuntur sponsum, ut quicquam torreni ad-
sequantm-. 2:^ifc nlle finb ()urn iinb jc^eidUic^ övccfin, 6ctvifleviii, paitccEcn=
^eiigft, h\) got nit, baä fic in üben aU bas i)od)]t nad) folgen, sed ut externa
s/9 ^jortedenficflft
10 <Bo er mir allcljn el)n ftudf gcb lumn fcl)ner liiet)f3f)el)t, gcrec^tigteljt nnb letuni,
fo fpricf) id), (Sä >uer nid;tt, fonbcv bic^ Inil id) ()aben, ane loeldjen nidjtij
liHU-()af{tig ift. Scljiien !ned)ten, fel)nem propl)cten l)at er aüelin fturfe geben,
parteden, bQ§ fetjn nid^t bic braut gelueft, bie nberfommcn nic^t ben 6reuti=
goni. 1'l}e gaien fein nlleljnn bic funff unb fnnffiüg ^'i^l'^l'^i'^'^)"' nnber ben «oiiclctj
1.-. ift QÜein eine, bic rcdjt brnnt ift. Sarunifi unberfc^cljbe fie nlfo: Cy fein bit
feien, ben gaben geben fint, al§ VDel}fel)cI)t , frommicfel)t , lieb .k. ?lber ba§
fel)nt nidjtt bl)c rerfjte brout, ben fie fprcd;en nid}t: bu bift meljn, funber
bulenn auff ber feljten an bcm bentel, ha'i fie lieben bie gaben, aber bie
ted)te braut fagt: bi^ lotl i(| l)aben allein, bu bift met)n, unb nic^t ber
20 rind, bie gäbe, ba» gefd^enrf. 3)a§ ift nn Oon ber lieb gefagt. 5hi \vaB
bringen Irir ^n l)nt^ nid)t5 Iren allcy ^cr^lel)t, er ift büä eUiige lic^t, Wix
bie cloige finfterniä, er ba» lebenn, tnir ber tf)ot, er gcred)tigfcl)tt, totjr bie
funb, baS ift el)n unglcljd) el)e. ''^Ibcr Was tl)ut ber brcutigam ? er ift and)
fo edel nnnb linl aud) nid)tt bei) l)r fe^Iaffenu, fonber el)r fd)murft fie l)m
w t)or auff'3 aEer l)ubfte iui. äßic gt)ett ba§ |ü ? S)a§ lernt ^V^iulus. (5r l)at
bor fie gebenn fct)nen garten lel)c^nant nnnb begoffenn mit fel)nent ^el)ligen
blnt unb l)at fie gcrcl)niget ml)t bem babt ber Inibergebutt. (fr ^at cinn
babt üngerl)c^t, bas babt ift bl)e tauff, bo mit )nefd)t er fl), nber hau l)at er
fein toort geben, baran glcubt fie ben unb burc^ ben glauben lotrt fie fel)nn
30 brautt. Ter brentigani tompt nn mit oHcr gutt)e, aber id) !omme ml)t allen
fnnbcn, mit allen nbcl nnb f)erl5lel)b. 5)iu bie lüel)l5 l)ie el)n c^c ift, cl)n bor=
el)nung, alfo baS fie e^n flcl)fd) loerbcn unb tjater unb mutcr öorlaffen, unb
Jl wer mä)ü] l)ilift iud)t§ AU IJiU ift. SBoil et mit jcitic tnedjt, jeiiic prop^ete
gctitn l)al, (o f)ct er oüein ftudf aeflcbc, Vm^'filtn- S)iE flifien fcinb oücin XJI si seruos suos,
jiroplictas suos, mihi dedisset, quid aliud quiun fiustum durita.\at impertißet? Dona, tantum
sunt c. IS ben] bem BC 13J14 firelntegam C 15 ift (nach Btautj fehlt XII 16 ge=
gcicn XII 17 rechten C XII 19 mel)n] niouni corculum c 21 brinflen C 25 üot] l)or=
%t)tnXII ^übfc^eft C ^iipjc^eft X// 5paiitua Bit fpric^t .Y// 20 fcljnem garten -B am Bande:
Titü. iij. XII 28(29 et it fein XII 29 fcljiin] ein XII 30 Sponsus bonorum myrmecia
comitatus aduenit c 31 aUem Ü6e( C XII t)crtjenlcl)b AY/i» 31J32 »ctcinigung XII
Sutt)ct? aBette. X,:! 27
418 ^Utebiglcn be§ 3nt)vc.5 1522
Bjcd). 16, 6ff. assequantur. Vide Ezecli. 16. Hie diceres: Oinnes siimus iiiuiiUDdi, qiiomodu
acccpta sponsa deo fieri poterimus? Respondeo: Ex duobiis corporibus in
luatrimoiiio iiuum fit corpus Et si quid iufamiae habet sponsa, adiniit
spousus ac eam iufamiani suam facit utque pcnitus emoriatur. Accoraoda-
tis[.siiuum hoc Ezechielis 16 de nieretrice exenqihim. Haue cum dominus s
vidisset ignominia et coufusione pleuam, nudam et deformosissimara, Ex-
pandit dominus amictum suum super eam et operjt eius ignominiam et facta
est sua, et lavit eam aqua, item calceis, vestibus exoniavit. Sic dominus
facieus nos sponsara suam omnia peccata nostra cooperit ac sua facit ut
tunc vere nuptiae celebrentur. lihi mulier apud Ezech[ieleni rursum fornicata lo
est. Id quod nos facere nou debemus, ne spousum amittamus.
3 sponsa c aus sponsus zu 5 Esa. 54. r
f)angcit djn beut nnbcrn an, fo folgtS ialht, hü§ fid) cl)n§ be§ anbevun
annficm unb nid)t tiorftoffe, ^o ch aücl)!! el)n redete el)c ift, n6 gleich c» et)n
Uu'i)nig frantf unb iingcid)icf't ift. äöa§ bnS Cqn an gf)ct, baä uuife baä onber
aiiä) tragen. Savumfi fo bie braut fprid^t: ic^ Btnn bet)n, bu muft mic^ ir,
()abcn, fo uiu^ er beu mel)un uuglucf auff fic^ uemeu al^ii mal. 9((feo fint
beuu uietu funb bie etuige geredjtigfeit, mein t[)Dt baS elüige Ic6eu, met)u IjeHe
ber l^imtucl, beu bie tslret), funb unb gercif|tigtel)t, fonncn ntcf)t 6et) fatnen
ftc'[)n, l)l)mincl unnb [)elle aud) nic^t, tl^ot unb leben audj uic^t. 5iu foUcn
luir jüfammcn fommen, fo mu^ el)n§ ba§ anber Oortjcreu unb Horfd^mclttcu, 20
ba§ tot)r jüfammen foutmen. ^ht ift fct)n geredjtig!cl)t jo unöorg(el)c^lid^
fterdcr bcn mein funb, fein leben unmeflic^ fterrfer bcn mein tl)ot, ben er ift
baä Ie6cnn felbft, bo fid) aüeg leben anljunben mu§, ba§ lann iä) ben nic()t,
alfo tiorft^minbt bcn mcl)n tf)ot in feinem leben, meine funb l)n fcl)ncr felig»
feljt. S^o Hemmet fic^ mel)nn funb in bem tt)urangel unb üorbirbt, borgtet, 25
unb bie töcl)l ben metjn funb, mein unflat loeg ift, fo mu§ er mid^ ben
|l)eren unb fleljben mit feiner elüigen geredjtigfeit unb mit allen feinen
gnaben biß ben, ba§ iij fd^on toerbt, ben ic^ bin fel)n \vet)b. 5llfo nem id^
ben an alle fet)n bing unb er mein§, toie ber propl)et (fjcd^iel fagt am
ejo(5. ie,6ff. .16. capitel '^d) I)üb üor bid^ übergangen unb bu bift nadett gelneft, unb 30
bet)n brufte \vaxn bir auffgebtofeen, unb loarft manbar loorbenn. £)o Ijab
\ä) met)nn llcibt auff bid^ gebreit unb 'i]ai bir bein fd^am bebedt, 'ifdb bir
geben mel)u loort unb f)ab bir f(^6nc rotf)e fd^u angeljogen'. S)o öor^elt er
Dil toolt^at, bie er t)r get^an i\ab, unb barnac^ fagt er tt)t)e fie fet) ^ü el)ner
l)urn Uiovben. S^aS fagt er aüe§ barumb, ba§ er unä befleit mit feinen 35
gutern unb ha^ \vh au^ un» nid^t» Ijabcn. 3Bcr bo nidjt geloiB barfur
12 eljn] ciing V cin§ XII fotgt c§ C XII J3J14 nic^t bis ift fehlt c 14 mnhx CXIl
SBaä fciinu einl an XII IS lünben '' fünnen XII 6ft) (amen] bct) cinanb' XII 19 t^ot bis
mä)t fehlt XII c 30 t>i(^]i\x XII 33 \^üi^ C XII evjcU -V//i' 3iJ fogt] cöqueritur c
5Rr. 59 [2. SJoücinber] 419
f)c(t, ba§ er nidjt-S i](\h Doim t)m felbft, fonbcr alTcljnn Gfjrifti f^iit, iiiib
fl(ciibt'5 auf] f)cdjni iinb fan m)t iiiigclilucljffctt jagen : 1'n btft iiicl)ii, ber ift
norf) fcljn cfjviftciin nidjtt. 51u bt)e lüel)U (U)viftii§ mel)n ift unb td) bin fcl)n,
ftoft bev tf)Lit bo i)cv, fo iiah id) (fliviftum, bi'i ift mein IcBcn, ftoft bic fiiiib
• bo l)cr, fo tjali id) (St)riftiim, bcr ift iiu'ljn gcvcdjtigfcljt , ftoft bic l)ell itiiitb
iunbammni§ bo l)n, %o i\ah iä) 6I)riftum, bcv ift meljnn fcligfeljt. 'JUfso cö
ftoffc IUI f)cr, »onö bo luottc, fo i)ab idj C''f)viftiim, bcn fann id) fiivlocnbcnii,
bn-i ml)r nidjtö fd;abciiii fann, iiiib bie tiounjnigung gotlijd^cr iiatuv mit bcr
mcnfd)Iic^cn ift nngc^cl)gt \)n bcm I)od;tiel)tt bXjibi, unb bic l)od)c liebe, bic got
w ^ü ung t)at, 1)11 ber brauetf) Il)e'6c.
9hi bii'3 f)od)ljcl)tt !(cl)bt ift CfiriftuS, bcn |il)I)ii Inir au biird) bcn
gtaubcmi, luic ber apoftcl fagt 'Ijljljct an beit {)crrnn Cljriftiim 3f)cliiiii'- ■"''"'• '^' '
!Darnad§ gibt bQ§ f(el)b ein glanti öon im, ba§ ift, bcr glaub l)u 6l)riftum
gibt frudjt üonn im, bau ift bie ll)cbe, bie loirdet buvd) bcn glauben l)ii
IS {?t)riftum. Ta-j fel)n bcn gutf)c locrd, bic alfo lion bcm glauben glanljcn,
unb gar umbfunft bo t)l)n, aÜeljn bem n'^cften tjü nu^, fonft fel)n§ f)el)bcnifd)c
Inerd, loo fic uidjt aufj bem gtaubenu flljcffcn, bl)e lücrbcnn benn f)l)nbcnad;
l^ü nl)c^tt unnb Dorbampt unb l)n bic enf3crlid;eun finftcrniffcnn getoorffen.
S)a» bebeut l)ic, ba§ bcn bie t)enb unb fnffe gcbunbcn lücrbcu, bcn Ijcnb fcl)n
M bie locrd, fuffc bcr hjanbel, iin bic er lnncid)t luirt bortraloett l)aben nub
alßo nic^t ann Ü'lirifto aKclm l)augcn. Scn mann gibt l)m t)ie fdjult, ba§
er nic^t baö I)odjljCl)t tlcljbt, bas ift C^fjriftnm, angel)abt fjat, barumb mu§
er mit ben luerdcn öorterbcn, beu fic fel)u nic^t au§ bcm glauben, auJ5
bem ftel)btt, r)er gcglantjct. S)arumb Unitu gut()e tücrd t^un, %o gleube
as öor, luiltu frudjt tragen, fo Incrbc luiüor cljuc brautt, folgt» barnad) rauB-
7 nit Ijer] f)ärl)n All 10 ixaut C -\TT 11 jljcc^enn C 12 am liande:
Rüin. xiij. XII 15 Sag] ba IX XU bcn] bie C XII 16 ncc^ften C XII 17 flft)ffeti B
19 quöd ille manibus et pedibus instar cjuadrupedis constringitur c bcn] ben bic X//
21 nit ü 24 iDÜt bu C XTI 24 25 §0 gleutic uot] fidoin cliüraguni facias c 25 SBitt
bu C XII bavnad) fclOä Ijetufe. Stmen. XII rang. 'Mmen .!C. C ille prosiliet, Amen, c
27*
420 5ptebigteit be3 So^tcä 1522
60 9. 9Jo»)cnibei- 1522
^^^rcbifit Olli 21, SoHHtnflc und) ^rinitnti^^.
3ot,.4,47f! €iianodioii 3foÖ«m"- "ij-
'& Ui.ii- 1-1)11 liciiiioifcljiri-, bcp foii las Ihaiirii ijnii dliUJcmaiim, bifcr Ijaict
baö 3filjcf"J» ftam Uoii !Iiilica ijnu (J?alilea' ■— 'unb er iilcliitit mit |ci)iiriii
jant^cii Qaufö'.
|9ln bicicm ©uanfictio ift unä fui-gctnlbet cl)n fonbcrlid^ ejempcl be§ s
©InlotenS, beim to. :|'i|0'[)anne§ jcligt Inol brct) mal an, bog bifer Qmpt=
maii gcglntuiit i)ahe, baä rtol biVLiä) Ijemanb moc^t bOocgt Reiben unb fragen
tva-i er für et)n glouBen mu§ gel)a6t f)a6en, ba§ ber Gnangclift fo üicl Inort
bar Hon ma^et. äßir l)aben nu fo öiel Dom glauben unb ©uangelio geleret,
ba§ iä) mel)ne, man foü e§ faft tuol berfte^n, boc§ bie Joeljl e§ ftc^ l)mer bav lo
Ipiber giOt, muffen lüir« auc^ offt lotbbcr Ijanblen.
3um crften l)a6 \ä) alfo gefagt, had ber @lah)l) burd^S guangelion
el}nem t)ben menfrfjen ben l^erren 3^efum gan^ ^e^m bringet mit allen feinen
guttcrn, Sltfo ba§ ein {5l)rift cBen al§ öicl '^at al§ bev anber unb ba§ finb,
bas, :^cut gctaufft ift, uic^tä hjcntger f)at benn ®. ^Peter unb alle l)el)ligen ^m »s
^tjmel. äßt)v finb alle gle^c§ l)m glauben unb ^at etjner ben f(^a| eben fo
öoE unb fo gan| al§ ber anber.
2)if§ 6uangelium fagt nu toeljtter bom 3unet)men be§ glalo6eu§, 2)a
n
1 fehlt B aiuff ©ontag »ov Martini. III* 2 — 4 lautet bei lilll*: S)aä eroan=
gctiii (ßuangclion ///*) iejc^rcljfit So^äne^ om .iiij. capitet, »nb taut olfo. ^ ®§ War ein
fiunigifc^et, bcä fuit tag trnnd .^u Gofernaü, biict 'ijoxti ba§ Sefuä tarn »on ^iibea in ©atitsant,
tnnb gicng ^tjn ju jm, Imb Bat jn, ba§ er :^l)na6 tom (tem ///*) trnb ^utff feinem fun, bonn
er tag tobt front!. S5nnb 3cfu§ fprac^ ju jm 'aSenn jr nit jeljdtjen önnb wunber fefiet, fo glaubt
jr nit^t'. 2cr ÄÜnigif(^ fpratf) ju jm 'Scrr, tum l)l)iiab, ee ban mein tinbt ftirbt'. SefuS fbrac^
3u jm 'See (gang III*) f)t)n, bcin fun lebt'. Ser mcnfc^ glaubt bcm »ort, bas 3^1»? 3" i"'
faget, cnb gicng i)*)". S^nb in bem er ^»jnab gieng, bcgegnetten jm feine fnec^t, berfünbigten jm
»nb fpradjen 'bein tinbt lebet'. S)o fotfc^et er Oon jnen bie ftunbt, in ttietc^er e§ icffcr mit jm
hjorbcn hier. SSnb fie fprac§cn ju jm '©eftern umb bie fibenben ftunbt, Uerlieg jn ba§ fieber'.
2o merdt ber tiater, ba§ c§ »mb bie ftunbt Ware, in Weither 3efu§ ju jm gefagt ^ette 'Sein fun
lebet'. Snb er gtoubt mit feinem gantjen ^aug. 5 ßmangelio E (Swangelio (euangetio III*)
fcbct jr, boä bnn§ 3o^anne§ für bilbet B III* fonberlic^ fehlt B III* öje aom glauben
B III* G benn S. 3ot)amie§] Dn B III* 7 Ijemanb] einer B ITI* 8 m\\% B III*
ber euangelift] er B III* 9 bauon B ia Don ///* mattet. 6wer tieb ^at gnugfam
gehört som B III* geleret fehlt B III* 10 man fott e§] jr »crftetS nun B III* »er=
fte^n fehlt B III* pierbar] tjmcr B III* 11 auc^ offt Wibber] ober B III* 5an'
beln £C 12 ^obt jr olfo gehört, ba§ B III* 12\l3 6mägetiü, bringt einem B III*
13 l^e^m bringet fehlt B III* 14 eben fo t)it B III* 15 boä man ^eüt toufft nit Weniger
B III* $eter ober ein anber beljtig B III* 16 feinb B ^m glouben fehlt B III*
IT toU] Wot B III* woü C at§ ein anber je. B III* 18 %a% (äwangeliü B III* 3um
(3üm F) onbcrn fogt biß Gnongetium nu EF
9k. tlO [9. 9!o»embcr] (21
lüiib Co Uli iingleljcf;. äBic luot bcr glalub b'f)iiitum iiiib atlc feljtie giittcv
imtlig i)at, fo mu§ er beiiiiücf; tjmer getrieben iinb geübt tuerben, boö er fclju
gelüifs fei) imb bcii fdjali fe)t l)nlttc, 2)q ift el)u mitcrfcf}cl}b unter ben jtücl)cn :
äikr ba-j bing l)at unb )ucr eü Inol faffet, baä ift unter el)nem ftarrfeu unb
i cl)nem ftfjlimc^en ginuibcn. (5-\)n fo(cf;cr groffer f(f}ütj loitt >Dot gefaffct unb
bcrluarb fc^n, bog er uiii)t leidjtlid^ müg berlorcn obbcr genomen lüerben.
^rf) i)ab \}\)n tool ganlj, ob id) l)f)n f(f)on Ijnu el)n monbtatt) gefofft ()ct,
ift ober \üä)t fo inol berluaret, aia locnn idj ijljn l;nn ei;neu eijfcn foftcn
f(^(offe etc.
1" 2)arunib muffen UUjr alfo leben nuff erben, nidjt \)aä h)l)r beucfen cttuaö
nnbcr-j baö bo beffer fcl) ]n erlangen bcnu lul)r iljt ()a6en, Sonberu baö \v\)x
btunnd) tradjten, loie toir baä gutt ge>oif§ unb feft faffen bon tag ju tag,
l)()e mel)r unb mef^r. SlJl)r bnrffcn nidjtä anbery fndjcn bcnu ben gtaloben,
^Jtbcr ha muffen tül)r auff fetjen, loie fid; bcr gtalob mef)rc unb ftcrctcr locrbc.
15 ^^llfo lefen luir l)m (fuangclio, ba§ luic InoU bic iunger (^'tjrifti on ,^ltiel)ffcl
gcgiatübt t)aben (bann fie fetten bem l^erren fonft ntc^t naci^ gefotget) fo
fd^itt fie bcnnodi 6f)riftU'ä offt umb beS fd^loac^en glaubens tntEen; ©ic Ijatten
»üol cljnen glauben, aber Inennö an» treffen gieng, ticffen fie ben faren unb
l)iclten niif)t.
-'j 3)arumb ift e» nic^t atfo, tuie unS bic uniiu|cu fi^lticiicr gelert f)aben,
bic unö fnlol unb unac^tfnm nuad;cn, fprcdjen alfo: äBcnn cljncr baS gcringft
trobf[cl)n obber fundleiu l^ab bon bcr lieb unb genab, fo irirb er feiig. Sie
fdjrifft Icret, ba» man 3une()mcn mu§ unb fort fareu. SBar ift§, bas bu
(Stjriftum Ijaft burd) ben glalübcn, ob bu fc^on ben f(^a| Ijnn et)nem fc^tcrfjten
25 tüd^Icn ()attift, muft aber bennodj fefjcu, ba»3 bu lit)n iDot faffift unb bijr nid)t
nel)mcn laffift. -2l(fo ift bifer amptnian obber lonigifc^e, Itjcr er gctoefen ift
(id) f)allt er fcl) be» lonig» öcrobcä biener gclncfen) fo fern l)m glauben, ba§
er gtenbt, tocnn er 3t)efum funb l)nn fein l)au3 bringen, Inurb er gelriflid)
fct)nem fon l^elffen. Senn er !^otte gel^ort baS Inort @otti§ obber ba^ @uan=
1 wirb e§ nu] iftä B JJJ* Witt er nü F 2öie tool feldt B III* lj3 gtaub mug
getriicn «nb geübt iDcrbcn bann ttictool er Gf)riftum Wnb jeine guter Bor £)l)n ^at, mujj er bon=
nocf)t feljen, bal crä gemig fei; »nb ücftc Ulli* 2 bonnoc^ EF 3 unter ben jWcljcn fehlt
Hill' 416 ftatcfcn gtouben »n eint jc^reacfjen, ©o ein groffer fc^atj ift bag Bcvmaret
»Denn nion jn Wo! foffet, boä B III* 0 mog FF T mafjcn blat B III" nianbtabt D
ö jnn eiferen III* cljfenen li 0 fc^tieffe BIII* 10 bencEen] mainen, baä Wir B III*
11112 fei), wotten erlangen, ©unbcr bendcn, baä mir ba§ geH)i6 B III* 12 faffen] polten B III*
13 nid^§ D fud)e D 15 3ltfo] fo B HI* h)ic loott fehlt B III* on atoeljffct fehlt BIII*
I(!jl7 gefotget, iHber boc^ fii^itt fie Cf|riftu§ B III* 17 bcnnoc^t FF umb] »on BIII*
willen] wegen BIII* 20 alfo] atä B III* gelert l)aben] leren B III* 23 SBar ift§]
ffig ift wol war B III* 25 tucf)(cn] gefefi B III* tüc^lein EF muft] bu muft B III*
bannoct)t EF 25126 faffeft 6nb be^alteft. 2llfo bifer B III* 26 ftünigifc^er B 27 fo
fern] ift fo ticff BIII* ferr F 20 fernen D Senn fehlt BIII* ^atte] ^et B ^ett III*
^ette F
422 qjrfbigten be§ ^ai)Xti 1522
gcliuiii tum Lsi)vi|"to, bao n l)bevmaii gciiie Ijulffc, iocv ]n l)l)m brad)t iüurbc,
unb nicmaiib fcDn ivitticfcl)! tjcvfagt. 5)a§ faffct fein glalub, bcr machet baS
L'v 1)1)11 311 ^^1)11110 ift (langen. SiVnn fein l)evl3 ntfo gcftanben lucrc, bas ei:
gcbad)! l)cttc : Incv locl)fs 06 ev bl)r l)clncn tan obbcv l)clffcii luill, h)cre er
nid)t ,5u l)l)m gangen. 2)rnmb ift§ gelüi)», baö ev l)l)in l)ovI)l)it 6[)viftnm alfo s
el)iigebilbct l)at unb glelubt, er Itnivb l)m !^elffen.
Toä ift bic natiiv iinb art bc§ gtaluBenS, baS er bem menfc^en alfo
l)iis l)evlj l'ilbet unb fpicgelt bic gntticfel)t (5l)iifti. W]o fd)vel)6et bic (äpiftel
tci'v. u, lab 6bve0'3: '5)er glalub ift el)u 3ul'erfid)t be§, ba§ ju I)offen ift', ha§ ift et)n§
gutten binge-?. 'IJu fte'f)t bev glaloB bife§ man? alfo, ba-J loenn ev bartinnen lo
blieben unb gcftorben loeie, linirb er ou ,3liiel)ffe( feiig fcl)n luorben unb bev
l)eiT l)at auc^ eljn looKgefalten baran, bcnnod) fe[)vet ev l)t)n alfo an, ^at nod)
ei)nen mangel an fel)uem glalti'ben, ftvafft l)f)u nnb fprid)t 'äßenn l)f)v nid)t
3el)d)en fel)et, fo glelubt 1)1)V nid)t\ äßie fc^idt fid) ba§ ^iifonien? 5Ufo Inic
id) öov gefagt t)abe. 'Jltfo ftvafft ev aud) bie iungev l)nu bem fd)iff, ba baS 15
ajiotii). 8,26ungeliiittev fam, DJcattl). 8. fpvid)t ju tfyn 'äßo ift eint glaluF etc.
Savninb loie gntt nnb ved)tfc^affeii bev glalüB ift, bod} fcKct ev ju vud,
iDcnn» 311111 tveffeu get)et, tticnn ev nid)t Inol geübt ift unb ju genomen 1]at.
SavuinB ninft bu nic^t bcnden hai bamit gnug fei), Ivienii bii angefangen l)aft
3U glaliiben, fonbcvn el)ii blcl)ffig aufffe()eu l)abcn, ba§ bev glalüb feft blet)6, 20
fonft gel)ct ev 3U bobcn, ^JJUift fel)en luie bu ben fc^atj beii bu gef äffet I)aft,
mugift bel)aEten. S)avuin6 ift ba§ 3unct)men be§ glatr)6en§ ia fo ftavd al§
bev anfang unb moU ftcvder, ift abn alte« @otti§ tüevrf. S)ev iung inild^
glaub ift uod) fuefS niib gering, 'iihn luenu bie jüge fommen unb bev glaltifi
angcfodjtcn lüivb, ba um» @ott ben glalnbcn ftevden. 25
Savumb toeve bifem menfd^en ni(^t fiel)olffen geluefen mit bem glauben
ben ev l)m anfang l)et, er f)ct muffen 3U vud falten, luenn ß^viftu» nid)t
lomeu mev unb i)l)n gcftevdt liet. älMe ftevdt ev l)t)n abcV? S)er amptman
glaubte, toenn ev jn l)^m l)n§ l)au§ !eme, lunbt ev fct)nem fon lool '^clffen,
Sa gibt l)()m Ö"f)riftu3 el)nen ftofg, falnev unb et)n l)art antlnort: '3Benn l)^v 30
nic^t 3el)d)en feijet, fo glaubt ^^v nii^t'. 5Jlit ben loovtten gibt ev bem
1 l^clrfc B 2 kl- glaub B III* 3 \tm] bfi§ B III* ton o(|o gcftanben B III*
4 moiSt D 5 gelDijg] Hör B III* 6 Dngcfiilbet F 8 SSlfo] So B III* f(^rl)'6ct F
9 3un (pn F) f>e6recrn BF III* ab §e6re. D §c6tcol E 10 et alio barinnen EF
U rouvb] wer B III* feljn fehlt B III* 72 au$ feh/t B III* benuocö] nod^ B III*
13 mansel barinn, Dil ftrafft B III* unb fehlt I! III* 16 2llatt[)ci am .ȟj. B 5:Jott.
am .8. ///* 17 rec^tflcfiijaffcn B l'J',20 nit (nicf)t ///*) otfo gebenden (bcnden ///*),
3a xHi glaube bo^ bontil gnug (gnugt III*) fei), ©unber B III* 20 fleljifig» ///* ber glaWbJ
er B III* 21 er] c§ F «Dluft] 35u muft B III* 22 mogcft EF Sarunib] un B III*
24 fu6 BCDF wenn] fo B III* jüge] jü C 24125 glouB burc^ Wibcrnjcrtigloit an=
gejodjtcn B HI* 25 Würt F 26 wctc] Wer er B 29 ihm B Ibnii BE 30 ßbtiftuS
ein fawrc (fawcr ///*) onb ^arte antwort, gibt jm ein fto§, SäJenn (wann III*) B III*
3iv. 60 [9. 5Jol)cinbct] 423
glalöbcn cl)iieii biiff, bcu i'v lüdjt tjalltcit faii: 2)er nrinc maii'ciicl;rictt uiib
her glatob Ijcbt fcf)oii nit \n finden unb ju ücvicfdicn, brumb fpvidjt ci '6l)
bu imift el)(ciib flcl)eii, mein foii kiivb foiift ftciiieif. Da gibt l)f)m (^f)riftuu
nu eljiieii ftevcfcru glalubL'u.
'■> Unb olf 0 tt)ut ©Ott mit aEen bie er ijm glauben fterdtet : @o bringt er
l)f)n Ijnn eljn anbcrn unb tjotjeru grob obbcr ftanb, ba» er ftarct luirb unb
nn auff el)n nubcre luel)§ glatnbt bcnn üor, fpridjt nlfo: 'föetjc l)>)n, bclju fon
lebt' K. ä(orl)l)u lueun er ju t)t)m alfü l)ctte gcfagt ha§ fein fon lebte, I>et
cr§ nic^t funbeu glouben, l)|nnb glelnbt er§, ba fpringt ba§ luort Ijnn fein
10 ^erli unb mad}t \)\\n l)t)ni cl)ncn anbcrn glauben, unb loirb el)n rcc^t mau.
3t[fo gibt l)l)ni ber l)err 3u bem groffeu ftof» and} el)n groffere fterd.
S)enn i|t mu§ er an bem !§Qngen ba§ er nid;t fif)et, benn hau glelubt
er öor nidjt, ba3 (U)riftu§ fo ftard U'cre, baä er fcl)nem fon funbc l)elffen,
tnenn er t)l)u nidjt felje nub uidjt bei) l)()m luere. 1)üä ift crft eljn redjter
i"> ftarder glaub, G^lju fotd) ()er^ tan glelubcu >üa§ tä uic^t fi£)et unb begrcljfft,
loibber alle fl)nn unb Oernnnfft, f)anget allel)n an bem lt)ort, S)a fd)el)net
nichts, fo l)at er fonft teljn bef)elff nidjt benn baä er« gicubet. 3i» btm
glauben muy man alle bing auä ben äugen ttjun on baS Inort ©otti'l ÜBcr
l)^m etlua» anbcrö leffit t^nn bie äugen bilben bcnn ba§ fclb Inort, ber ift
20 fd)on bcrlorcn. ®cr glatob l)anget aüel)n bem tnort blo§ unb lautier an,
hJcnbct bie äugen nid)t barbon, fitjet fel)u anber bing an, toibber fein loerd
nod^ berbienft. Söenn ba§ ^er^ nid|t olfo blo§ ftet)ct, fo ift fd)on berloren.
"illfo ba§ lotjrS bei) el)ncm cjcmpcl fcljen: äßenn el)n 5pfaff, ^JJhmd)
obbcr -Jionnc baranff ftel)^, ba-i er l)Qt bie iungfralrf(^afft geljallten, obbcr
-'■■> tiiel ^JJfcfg gelcfen, l)iel gefaftet, biet gepett unb ber gleichen, unb bilb l)()m
nic^t ©ottiä lüort für, fonbern fcl)ne gutte loerd, unb baltct alfo brauff, ba§
er mcl)net, @ott muS l)t)n brumb crl)6rcn, fo ift er berloren, bcnn fo lang
ba^ bilb für angcn ift, tan ber glalub uid)t ba fel)n. S)arumb Inenn nn
e^ner fterben fott unb ber tobt tompt, unb er nu fil)et \vo er ^l)uau'3 lubClc,
30 irio er ben erftcn trit l)t)n tl)un luiH, fo fompt benn ber tcuffel unb bilbet
t^ijm für lüie grclotid) unb fd)rcdlid) ber tobt ift, baju fi^ct er bie l)eE unb
@otti§ geri(^te für l)()m: fo l)at ber tcuffel geloonnen, benn ba ift Icljn l)ilff.
1 I)aaien] crlcljbcu U Ictjben ///* 2 jucvtcjc^cii, fpric^t, g^ B III* 4 ein ftetcf
im glauficn. £ ///* 7 gonii(5 ///* S Irtte ic. ///* !' tunbcn gtautien] gegtouBt ii ///*
11 bem] ben F IJ Senn i§t] ?)cöunb B IIJ* 13 fönbt £ fcnt ///* J4 crft] oHerft
BIJJ* lö gtoufecn C IT ctä] cä B lll* VJ aiiberft D tefjt E laßt /•' fclfi
fehlt Bill* 20 fc^on fehlt Bill* 21 bing nidjt an B ■mein BF lll ■ 22 ucr=
bicnft je. %ai lernet uerfuc^en, ob jr and) ein foUic^cn (foldjen ///*) gtoubcn Ijabt, luenn B IIJ*
ift§ BEF 23 3Ife, bo§ jr ein e^mpel ^aBt, menn B III* niunic^ B 24 baruff DEF
2h gtcid^cn !C. HI* 26 atfo] fo B III* borauff X» baruff EF 27 mug B III* er--
Öörcn K. ift B III* 28 für ben äugen B IIl* 29 fol, ba^ ber B III* 30 lumlit EF
31 barju B barju BEF 32 Bor jm k. B III* l)ütff E
424 ^.'rcbigtcii bei 3at)re5 1522
jo hiiic] cv ba-j fiiv augeii fi()ct. SBrnit cv tliu] lucvc iinb aljo tl)et, boö er
1)1)111 Ici)ii niiber bilb licfy l):i-j f)cvli bilbcii, iinb blieb aEel)n an bifcm luoit
(iJotti-i fianflcn, fo blieb er lebciib, beim bas luoit ift lebenbig. Saniiiib lucr
fid) bavait l)cllt, bcv inii-J bleiben, Ino bo5 lebenbig uiib cloig Inort blel)bt.
5llicv bij-3 ift gav iiiccl}tig fdjluev 311 tl)un, beim '^ie fi^eftu loie c§ biicm 5
mcnidjcii l)ic fo foluer Inivt, ali aiid) bcii ^Ipcftetu l)m (^uangclio, ha fie l)m
fdjiff oiiff beut liniffer fiiveii imb biiv fdjiff imtcv gc^eii luolt unb bie loellcu
bal)ev l)n§ fd)iff fd)liigen, bns fie beii tob für ben äugen Ratten, bo Ueffen fie
boy lnort foUcn. .'Letten fie feft glnlubt unb gefagt: Sa t)aben lül)r ba§
lüort 03otti>^, ba ift (^t)riftiiv, Um ber bleljbt, bn bleiben Inljr audj, fo l}cttc 10
Ca !cl)n nott iimü fie gel)abt. Sßeljl fie aber nidjt eljnen folc^en glaluben
liatten, iiiiiften fie fallen unb lucren oerborben, lucnn Ctiriftu» nid;t l)ettc
sjnitii. u, -.'sti gct)olffcn. '.'lifo aud) i^etma -JJiattl). 14. ba er auff beni mccr gieng unb ju
(£l)rifto iam, al» lang er an beut loort l)ielt, muft l)^n bü§ tooffer tragen,
5lber ba er bie äugen fon Cl)rifto luenbet unb baS rtort fallen lie«, falje er 15
cl)ncn loinb bal)er bralnfcn, ba erfd;rad er unb l)u6 an ju fincfen.
2)arumb l)ab iä) gefagt ba§ man alle§ mu§ faren laffen unb atleljn
an bem Inort l)angen: trenn lol)r ba» gcfafft t)a6en, fo laf» barnad) lüüetcn
unb toben loellt, tobt, funb, t)cE unb aß nnglucf, fieffift hu aber ba» loort
faren, fo innftu Derberben. SaS fel)en lul)r and) au ben Icuten bie nad) 3el)t= -m
lieber narung flehen: luenn genug ba ift unb l)oua unb ^off Doli, fo tratnen
fie ©Ott luol, fpre(^en, fie l)nben el)n genebigen @ot, lüenn fie aber nid^ts
mel)r Ijaben, fo l)ebeu fie an 3U 3Uiel)ffeln, fo ift» bann aua, benn fie 6t)lben
l)l)n ha§ für ijnn bie äugen, ha§ nichts ba ift unb fe^n borrab l)aben, iniffen
iiid^t iDO mit fie fid^ erne()reu f ollen, fo trel)bt benn bie forg ben glalrben 25
au§. äßenn fie aber bad luort (üottiö faffeten unb bed;ten olfo: 5Jtein @ot
lebt, ber l)at mir gugefagt, er inoll mid} erncl)ren, id) toiE f)t)n ge'^n unb
maiii). e.:i:ierbet)tten, er InirbtS tnol madjen, Inie (>l)riftu5 gefagt l)at '©ut^ct öon erft
ba'5 rel)d) Öotti», fo lutrb eud) ba§ aEe§ anfallen', äßenn id) ba§ Inort
bel)ielte unb fdjliig il)eni» au§ ben äugen, fo t)et§ nid^t nott, ©0 laug bii bljr 30
aber bein armut l)nn bie äugen bt)lbift, fanftit uid)t glalnben.
2)ifer V'lmptman l)ette aud) hjol el)n fol(^ äugen bilb gehabt, ba§ er
l)ette nnigen bencEcn: dr lüill iiiid) uid;t er()oreu, gibt tntjr ei)n falüer ant=
1 box Bin* 3Uimb]UimB III* 4 in fe/dt B III* fitetjbt !c. ///* 5 Soi
ift oict (aber ///*) faft fd^toet B III* 3Etf)un i: t^un, ir fef)et loic B III* 6 fator C
*■ für] »ot B III* ben fehlt B fetten DF Ratten E 0 geglaubt B III* ^ob ic§ B III*
10 Btcl)B iä) auc6 B IH* fo] So B HI* 11 aber fehU B III* 12 Ratten E fetten F
13 'JJlfttt^. 14. fehlt Bin* 18 muten BF III* »utten D 19 alleä B Söffeftu EI'
■M ben fehlt B III* 21 ift un bie taf^cn öol sc. So B IJJ* 24 für] bot B III*
25 foücn jc. ©0 Bin* 26 Qbev ntfo tljctcn, unb faffeten ba§ luoxt gotteä (gottiä Ifl*) »nb
gebeerten i' ///* 27 ttx fehlt B III* 2fi BM)i E »on crftcn -ß 7//* 29 @otg 7J
fallen K. in* 30 j^cnl EF 31 avnuit, nlfo in bein äugen B III* glauben jc. B III*
33 gebenden B foüte E fanite F
*J(t. UO (9. 9(olicmbctl 425
tiHivt, luili lüdjt mit mijr ßcljcu iiiib lücljfet iiiid; uLicl ab, .pettc n bnö
gefallet l)nu bie äugen, fo h)ere eS Devioreu gclucieit. So ev abcv ba3 fetbige
aus bcu üugcii id)(ecf)t, gibt l)[)m baruaci^ 6l}riftuä eljucn gutten tio[t, fpvirf;t
'föcl)c {)l)n, bcl)n fou lebt'.
•■' Ta» i[t bic art unb natur be§ glatoben», alfo geljt @ott mit uua umb,
lueuu er un§ JinU ftercfen. S)a§ nteljnet aui^ S. ^aul 2. ah ßotintf). :">. ba
ev fngt 'äBl)v fpiegelu nnö l)uu bcr f(nr()el)t bciS l'jerrcu (obbcr bic flavf)cl)t bc§ 2. soi. s, is
l)erveu fpicgelt fii^ l)nn uu§) mit auffgcbecttem augcfid)t, unb luir lucrben
Uerflert l)nn hci§ ftltig bilbc unb favcu bon cljner narl)el^t Ijnn bie anber,
10 als bon bcm l)cvren ber ba ift ber gel)ft\ Sie flart)el)t be§ Ijevren tjnn ^i^aulo
i[t bie erfcntniö ©ottis, ^J3iol)ieS f)at and) cl)u !larl)cl)t, ba^ ift ei!entuiö unb
üerftaub be» gcfe^eS: luenn idj bc§ gcfc|S erteutnisS Ijabe, bo fel)e ic^ l)l)m Ijnn
fein flor angefi^t unb l)nn fein IjellcS lie^t l)i)nct)n. ^J{u aber finb tvtjx ba
l)l)uburd} unb l)abcu ebn l)ol)ev crfentniS bc» l)evrcn dji-ifti, hier bcn evfcnnct
»5 als bcn man ber ba l)iltft, ber ba f rafft gibt baS gefct^ ju erfüllen, burd)
Irelc^cn inljr tjaben erlanget bergebnng ber funbe, fo fpiegclt ftc^ fel)n !lar=
l)cl)t bnn nuy, baS ift: äßie ber fonncn glan^ fii^ fpifflelt ijnn eignem Inaffer
obbcr l)nn ebnem fpiegel, alfo fpicgctt fid) (IfjriftuS unb gibt cl)uen glanl; bon
fic^ l)n§ bcr^, \'llfo baS tüir bcr!lert toerben bon ebner flor^cljt ju ber anberu,
2u bab loir teglid; junefjmen unb l)l)e flcrer unb flcrer bcn Ijcrrcn ertennen,
bcnu Joerbcn toljr bcrtoanbclt unb bcrflert Ijnu baS fclbig bl/lb, alfo baS ltH)r
aUc eljn fndjc lucrbcn mit Gljrifto. S)aS geltet nic^t alfo ju, baS tuljrS felbs
tl^un an'ä eljgen f refften, fonberu Sott mns cS t^un, ber ha ber gel)ft ift.
3)enn ob fc^on ber [)el)lig gcl)ft fold}c flarl)Cl)t unb crleuc^tniS Ijnn utiä
25 anfeilet unb unS barnad) berlieS, fo tneren lüir lüic üor.
£)e§ muffen Inljr nu gcruftet fet)n, ba§ loir nic^t blel)ben ftebcn bnn
et)ncm grnb, fonbern pmmcr ,junel)men. !Sarumb mus ba§ cren^, anfcd}tuug
unb mibcrtücrtid'cljt tomen, barljnncn ber glatub UuK^fe unb ftarct merbc,
Unb luie bic flarl)el)t bc3 glambcnS ^unbmmct, fo nl^mmet and) ju be» lel)b§
30 !üftel)ung. ^i)c fterder ber glatob unb gcpft ift, plje fd)lüad)cr haB flel}fc^
rtirb, Unb t)l)c geringer ber glatvtb, i)'^e ftcrdcr ba§ flcpfd) ift, unb l)f)c loeniger
l)l)m ab brocken inirb. äßt)r benctcu alfo: äl^cnn ic^ mcljucm ncf)iftcn foU
1 geen, fcfiitt mid^ batju jc. fict B III* 4 teit ic. B III* fi wenn bis ftcvdton
fehlt Bin* iant *l>auluä .ij. ßotintl). tij. B $aulu§ EF ab fehlt FIII* !< onbcvn
Bin* 11 ba« citantnug (eticntnul 111*) B III* 12 acicljäl gejeö B III* fi^e B
?l)5c FIII* 13 finb rotjr] fein mir B 17 ba§ ift fehlt B III* ein tua|fcv B III*
IS ein fpicfiet B III* cljiienj einem EF l'.i fii^ l)nl bis uon fehlt I) Jl wir alfo liei;=
Ujanbett B III* atfo] So B III* -JJ tuc^e] firi^ B III* ß^tiftoi'///* 8«t
(ge^et III*) atfo ju, nit (nic^t ///*) boä B III* JS ift k. ///* 24 etteüc^tnüfe /''
2ö uor !C. Bin* 27 fonber D creulj mit anfc(^tung B III* 2a tomen] ^cr
turnen li II f* 2'J bie fehlt III* 30 »nb ber geljft B III* 31 glaub ift, l)e FF
32 obgcbroc^en B III* gebenden B nec^ften BDFF negften ///*
42G ^hcbigtcii bc§ 3nl)rcä 1522
Umcr l)clffcn, luo l)kl)6 iä) benn, Wo lutU id^ 311 le^t ^l)uauä? SBetm lüljr
oLh'v bcu iTc^teit gloltifien unb ben ß^xiftum l)iin uiiä gcfpiegelt fetten,
Univbcu \v\]x nid)t alfo 3liiel)ffeln, ba§ luir itidjt genug Jüiivbcit IjaBen, fonberu
nljo bcndcn: (i)ütt luivb Uml bevatten, UicunS gelncd;cn luirb. SBenn ft)l)i;
aber l)nn cljnem folc^ert lleinen puff öeilievcu, hia§ lüoHen toir l}nt gvoffen ■-'
tbun? 6if)c, (lifo follt bcr glati'B teglid) geübt tncrbcn unb junelpcn, fo
get)eu \v\)x bal)l)u unb blel)ben l)cut luic geftevn, morgen iuic I)cut, ba» ift
nid)t cl)n ßfjriftlid) leben. ®al ift nu ber nnbcr grab, bation 3'o^anne§
bicfcn man prcljfet, i>a§ cv l)abt ju genommen Ijm gtaluben.
,3um bvitten fpri^t er: S)n er ift I)el)m gangen, begegneten l)I)m fel)nc 10
Incc^te unb fcigten l)l)m ba^ fein fon lebte, unb er erfur, haö felju fon eben
bie fclbige ftunb genefcn tuere, ba ber "^err fiatte l)f)m gefagt 'bein fon lebet',
llnb er glelxtbte mit feinem gantien I)aufc. 2)a fagt ber (Suangeltft aberntal,
baä er glcUibt l)abc. (Sl), tjat er nidjt Por^ljn glctobt^ löarumb ift er benn
üor ju ß^rifto !omen? 15
3)a§ ift nu et)n PoÜfommer glalnbe, ber ift beftettiget burc^ baS' lüunber=
3el)c^en, ©0 ge^et unfer l^err ©ott mit un§ umb, ba§ er un§ bolfomen mac^e,
unb fctjt uns l)mer l)nn cl)nen I)6^ern ftanb. Sßenn hiljr alfo ()l)nburd)
fommcn, fo fommen Intjr benn t)nn bie erfarung unb lucrben nnferS gtalnben
gctüify, »nie tüir I)ie fet)cn, ba-3 er burc^ bie bl)lb rel)fft unb getüpnnet bie 20
puff, lüirb bcr fac^ fo gctüify, baS er» erferet unb befinbet, bciö t)i)m ge^olffen
ift burd) ben glainbcn, unb ftl)mmet gleljtf) jufanten 3el)t, 3e^d^en unb lüort
mit bem gtatüben.
äüa§ t)at er benn l)ljunb gtelobt'^ nid)t ba§, bau bcr fon gefunb toorben
loerc, benn ber glalrb ift nu au^, ift gef diesen unb nu {)l)nburc^, benn er «
fif)et§ für äugen, baS bcr fon lebet. 2lber auö bcr erfarung tommet nu el)n
anber glartbc, ba§ ijtjm 6t)riftuu fort met)r l)elffen tnurbe l)nn anbern notten,
llnb Umu er l)l)m mct)r für eljn tundel bljlb furfdjiuge, ba§ felbig glelnbte
er. äBenn l)l!unb ber f)err f)ette 3U tjtjm gefproc^en: ©clje fjpn unb fttjrb, fo
luurbe er fprcdjcn: Sßie tnol ii^ uid;t U'cljy, \vo i^ Ijljn farfjen foü, \vo bie 30
Ijerberg ift, bodj >nel;l id)» Por Perfuc^t l)abi 'ma§ ber glaiob ift, tniE ic^
■2 aljct fehlt DIU* unb ben e^riftum fehlt B III* S jlDcliffctn] hjancfcn B IJI*
3,4 ©unbev (Sonbcr III*) 6Sot wuvbt (luUt ///*) luol li III" 4 iviutbt li 0 ^nn ctinem]
ein B III* in sröffem B III* 12 fettige] felb B III* toere] loa« B '^et ju jm B III*
^ättc E 5ctte F ]3 ^aiig jc. B III* 14 bo§ er geglaubt B III* 15 öor fehlt B III*
16 nu fehlt B III* Boltuinenei- B »oltomnet IJ uoUumner F »oltomener lU* 18 fc^c
B III* ftanb K. ///* ]'.) gtoubenS BD III* 21 ev§ gleich erfcrt (ctfctct III*) B III*
24 bon gcgtau6t B III* 25 benn (vor hu) fehlt B III* 26 fiec^t? F fictjtä F für]
vor BEF gjticr fehlt B III* 27 fort ßtiviftua j^elffen Wirt B HI* ijun onbcrn nöttcn]
lua§ jm Wirt an ligcn B III* 28 für fc^Iug B furfc^lfig III* 28J29 glaubt er Don
»jc^unb, wen bcr ficrr B III* 29 unb fehlt B fo fehlt B III* 30 I)l)n ii^ B III*
31 ^crberig E :^crwcrg III* öor fehlt F
fflr. 60 (9. gjoucmtcii .|l>7
Jüibbci- an beut luoit ()aiuieii, bii lioft ml)i luiv (-icljolffcu, a(ö icfjö aiiil) uidjt
jc^eii übbcr bcgicljffcn Eiiiibe, )o lohftii l)tjiinb ober fjcltfcn.
9llfo auä), tucnn 6()dftu§ 311 l)f)m gefogt ^ctc: Safs l)aii>3 iinb t)off unb
tüOy hn t)aft für giittcv farcn unb !om, folge mt)i- iiacf), .ricttc er nt(|t
5 gcbadjt: l)a h)ie folt icf) mid) ciiiccicn ^ (y-i lueic lool cljn bijlb für nugcn
gcftanbcu, bort ift allerlei) genug, l)ie ift ui(^tö, fotl ii^ l)l)cne» fareu laffcu,
tüo IniU. iä) l)l)nau§? 'Ülber er inurbc t|t alfo benden: tüte rtol nict;t» ba ift
unb iä) nid)t§ fil)e, iuill id^ bennod) am Inort l)altcn, er tnirb tuol l)elffen,
id) l)ab'3 Hör aui^ fo Hcrfudjt. ®old}u ift bcr üernufft unmuglid), aber ber
10 glatobe fan e§ alle§ t^un.
2)rumb übet fic^ bcr glalobe alfo tjnn mand)erlel) anfcdjtuugen, unb
fomen aHtag nein anfed^tunge, beun bie aHt erfarung fonipt nidit alltücg
lüibbcr, oly mau Ijie fil)ct: Xifer meufdj t)at fd)on if)eue§ luerd bc» glalobcnä
Broud^t, ift nu t)l)ntoeg, toirb nid)t mel)r »oibber fomen, er mu§ aber nu c^n
15 anber'3 bcrfnd)en. Sarnmb i)f)e mef)r ei)n mcnfdj bcr felbigen tterfuc^ungen
I)at, ijtje bcffer e§ mit l)l)m ftet)t, ^\l)e mel)r er ber |)uff gen)l)nuet, l)l)e fterdEer
er (S^riftum f äff et unb loirb alfo gefc^icEt, ha^ er bereljt ift alle§ ju tragen
h)a§ ijljm 6^riftu§ aufflegt.
S)e§ glel)c§en ift cS mit beu ()el)ligen ^Patriarchen gangen. So gcl)t'3 uod)
20 Ijmerbar 3U, ®a§ id) l)^unb glcube, baS ba öer3cl)tteu gefd;el)cn ift, ift nit^tö
nuti, fonbern mein glatob muö aUloeg auff funfftigc bing Inarttcn. ^^llfu ha
föott l)iey 5lbra!^am auä fel)nem lanb gef)en, ba tt)ct er§ unb glc>ubt§, ba er
nu l)t)n t)nn il)cni§ lanb !am, Ijicu er l)I)n aber l)nn el)n anbcrä gct)en, bar=
nadj aber l)n cl)n anbcia: alfo l)at ijmer fein glaube ju genomcn. 2)arnac^
25 ift erö fo gelrif» tnorben unb I)at gefpurct unb erfareu \vk (Sott mit l)l)m
t)anbelt, unb ift el)n folc^ bolfomcn menfd) toorben, haö er aud) feinen fon
tüolb Dpffcrn. 3)arau§ folget nud) bas, ber fold)5 fiel üerfuc^t, ba§ bcr aud)
beftc lieber l)un tobt gel)ct. *illfo ftl)cftu »uic ani)ie befd^rieben ift e^n ßfemiJel
cl)ne§ junefjmenben glalwbenS, baS ift nu flar gnug, S^arumb nl)m e§ niol
4 naä) IC. III* 5 fol B foU III* Ug fehlt JJ III* für] uot bcn B »ov EF
Dorn JII* 6 ban bort F 7 Mn er] fiinbcr B fonbev ///* itjt t'ehli B III*
gebenden Ji 9 »etjucOt jc. SaSiftlJ///* Mxmn^t BC'DEF III* y/Ji ber gkuB
abcx t^utä. 9lIfo u6et B III* 11 a.i\o fehlt B III* onfedjtung B III* 12 anfe(^tüg
B III* fumniet B !omet ///* 14 er fehlt B III* aber III* nu fehlt J> 15 »er=
fui^ung B III* iß 6ef|cr] 6a§ /.' ///* e§] et B 17 fnflet jc. III* 2(> Ijnimcv bavlifi
(barjü I>) CD ijljunb fehlt EF tior jefltten BDFIII* 31 tunfitige] jufunfftig I!
22 aiira^nm tjieg B ba fehlt B III* glaubte li fll* 23 nu fehlt B III* 24 anbcvä k. III *
aljo] So B III* 26 unb ift c»)n fotrf)] ba« er |o ein B III* rtorbcn ift, ba§ B III*
27;2S o|)ffcrn. Sarumb toer baä Dil ucrfudjt, ber ftirtit bann befter (beftc III*) lieber. So feilet
ir, bo§ wir ^ic Ijoben ein erempet B III* 27 ber (vor auä))] er F 28 befter D befto EF
.2i)l428,l nentcntä ä" E III*
428 ^Srebigtcn be-3 3al)VC5 1522
,^u t)cilu'u. cijii iglidjcf \)at fein itBuiig Uiol, babcl) et funbe ben glaloBcn
iibcu, baa ev @ott bcrtratret, ba§ er \)i)m toerb ^elffen, fo lüivb er aucf)
brüfcn inugcu Uiie l)I)m 65ott Ijelffe iinb !au olfo fort farctt unb met^r
glatiU'cn. (?» gc()t l)mer cl)iiä au3 unb el)n nclueä lüibber an, baä M)t fe^en
unb greljffen mugcn, ba» unfer ^err @ott luar^afftig ift. äßenn lü^r benn s
öertralnen finlicn, baS er un3 ben lel)6 lucrb ernccren unb erljoltcn, !unben
\v\}x bnrnad) auä) glelubcn, baä er unS bte fcelc lüerb feiig madjen. Daö ift
IUI genug Dom glauben gerebt.
S)ay Quber tel)I Ijm ©uangelio Don bcr lieb fan cljn iglii^er felö» lool
fet)en, 63 ift !lor genug an^eljgt, bn§ nicfjt nott t^ut Diel baOon ju reben, lo
Jüie 6f)riftU'3 biefem mann bicnet unb [)ilfft, ($r Ijat fel6ä teljnen nu^ babon,
fonbern t:^ut§ lauttcr um6 fonft au^ liebe. Stein fo fitjet man, toie ber
fonigifc^ axiä) eljn !ncd^t toirb feljneS fon§. 26o§ mel)r l)nn bifcm Guangelio
ift, büy ba gel)ort jur gel)ftlict)en beuttung, unb bie auälegung bon loort 3U
lüort trollen lüljr ben reuigen geljftcrn befel^cn. is
61 23. 9Jobcm6et 1522
^^rcbigt am 23. (Sonntng n. Xrtnitottö.
De ceusu daudo Anno 22.
üKottfi. 22, i.s ff. Tn hoc Euaugelio proponitur nobis exemplum summae impietatis humauae:
_!. Nam homo tarn malus est, tarn impius, ut uihil possit quam mentiri
et decipere. Id enioi est proprium hominis. Hie adverte Tria fuisse in
ve[tere lege cjuae et hie invenies. 1. Est praeceptum. 2. opera. 3. Hi 20
qui vivebant sub lege facieutes vel noa fa[eieates opera legis. Praeceptum in
se est bouura et verbum dei , exigit ab hominibus, ut opereatur bonum.
Opera legis talia sunt, ut mala esse noa possint, si integre fiant, ex fide
scilicet. Qui autem sunt sub lege, hi duplices sunt. Nam aliqui vivunt
1 ^etfet". Olli faffet» >Dot, ein t)cber (»jgtii^ev ///*) B lll* bafiet)] bamit B III*
funbc feldt B III* Iji fltaiiOcii tretjtic, ranm (loafi ///*) jv nit (iüä)t ///*) met fjaU,
iDcrbet jr bodj bo ^nim in cmetn fjeüjetn senug (genügt ///*) finbcn, bö bcr tcgtii^En norüg. S)a
Bct) lernet ben gtou'6en üben B III* 2 er (vor ©ptt;] jr B III* rjtim] cuä) B III* erncren,
@o »erbt jr B III* 3 mugcn truffen B mögen EF möge brüfen ///* tnic tjl^m] ba§ euc5
»nfet l^crr B III* fan atfo] io barnac^ /; III* farct B III* 4 glaubet B III* rt^r]
ixBIII* ö mmc B mht III* i^t, tan mmi {tom III*) B III* mn] \x B III*
H iiabt Bin* \m]cuä)BIII* Wni feldt B III* 61? t'onht n B III* r im
auäj Bin* un§ bie] cmer B III* S gcrcbt fehlt B III* 9jlO lieb |et)ct jr fctdä
(jclb ///*) h)oI, ti B III* 10 angejaljgt B III* boruon D min reben, 3r jc^et toic
6§riftu§ B III* 11 boruon B 12 fc^ct jr B III* 13 fiünigijc^e B ?un§ F
13114 funl. (feon§ k. III*) 3!aS onber bing, ba§ ba gebort ju bem ?Ittcgorit§ »nb augtcgüg B III*
14 bie fehlt EF 15 rmuigen D ben fönigcn pcljffcrn toffcn ((afjcn !c. ///*), S3nb got ben
Vetren (^errn ///*) anriiffcn. B III* 16 22. c sj) in 23 Matth 22 ;•
9it. 60 [9. 9!o»cmbetl 5«t. 61 [23. 5}oücmber] 429
secundum legem et paucissinii facientes opcra legis. Hi suas lial)ent pro-
mi.ssioiics salutis et praeniia. Alii sunt qui Don faciuut legem, scd traiis-
grediuutiir legem. Hi qiiidem sunt irapii et infideles, cum primi fideles sint
et primi. Applicatio: Sic Euangelium est qiiod bona viilt, verbum bonmii
'■> et suave. Sunt qui Euangelium servent et vivant in fide. Alii vero qui
sunt iucreduli, non servantes Euangelium. Bonorum igitur vel credentium
habes exempla. Item et impiorum varia in Euangeliis. Hodierui Euangclii
tantum exem[)lum est de impiis seu impietate. Notabis Euangelium non
ubique esse semper manifestum dei verbum, sed exempla quoque. ('om-
10 probatur enim Euangelium exemplis. Interpretacio Euangelii. Semper
multum auxii erant pharisei, quomodo lesum perderent, ncquiebant ullum
excogitare moduni, quo fieri potuisset, ut lesus eciam populi asseusu dara-
naretur. Igitur qui praecipui erant eins factionis et sapientissimi quique,
coram hominibus integerrimae vitae et virtutum omnium specimeu, excogitant,
!'■> quo pacto insidiarentur Christo, videntes, quod non possent manifestis insidiis
ipsum adoriri, adoriuntur speciosissimis, adeoque coram hominibus probissi-
mis institutis, non enim homo coniicere potuisset id eos ex dolo facere.
Tarn verbis speciosis et bouis utebantur. Non intellige ignavos illos fuisse,
sed sapientissimos quibLus frustra compares hodiernos nostros principes jc.
20 nam ad eos sunt azini ad lyram. Sciebant enim onmeni legem, Rationis
erant ac iuxta ingenii perspicacissimi. Ex quo iiotabis quauto quis niagis
])raestat ceteris hominibus, dotibus ingenii, naturae et aliis, eruditionc, elo-
quentia, item aptitudine rerum gereudarum, tanto eum esse magis contra
deum, fidem raagisque fidere suis viribus quam deo. Eo enim ducuntur ex
25 naturae pravitate, ut his dotibus neque possint neque velint uti ad bonum
aut utilitatem vel integritatem. Nam iis confisi putant se hoc, nunc illud,
nunc aliud posse assequi, non cogitantes, quod et dei egeaut ope vel virtute.
Et ideo hie dicunt: Certi sumus, si id fecerimus: Si hoc modo eum adorti
fuerimus, capiemus eum. Fieri enim non potest, ut ex tendiculis elabatur
30 nobis. Si enim dixerit non esse dandum censum Cesari, tum Cesar illico
cervici suae incumbet iuterficietque eum. Sin autem dixerit dandum, Erit
odiosus omni populo. Nam Israel popuius electus a deo est et liber factus
ab omni tributo, neque enim cuiquam servire debet. Sic fiet, ut popuius
eum sit lapidaturus dicentem contra legem. Ecce iusidias et perversitatem
3i naturae humanae hie descriptam: nihil aliud est in natura hominis quam
malum, fraudes, insidiae, calumniae et mentiri. Imo omnis homo secundum
iiaturani aliud non est quam mendax, ut recte dixerit 'Oranis homo mendax'. atom. 3, 4
Nihil cuiquam est fidendimi, non cogita, quod aliquis verbum veritatis locu-
turus sit, mentitur, quicquid loquitur homo, pravus est fons, ideo rivuli boni
40 esse nequeunt. Et hoc est quod Christus in Euangelio homines ipso 'Geui-TOattii. 23,33
zu 18 Magister scimus r zu 39 i. e. cor r mit est durch -\- verbunden
430 ^tebigten be% 3d)te§ 1522
inina viperanim'' appellat. Eu egregins hominis tituhis, glorietiir nunc iu
bouitatc et virtute sua. Speciosus qnideni apud mundimi alicjuis videri
potest. At nihil aliud est quam ex geminibus viperaruni. Idque praecipue
in niagnis et claris est iiigenüs. Si revolvas Grecorum, ludeorum et
Rhu[manoi-um historiam, invenies optimos et sapientes principes qui cum 5
humaua laude administrabant imperium, sed fuisse adeog ac sibi ipsis fidisse,
nihil dei potentiae tril)uisse. ^^ Hietiii^cr cljnev gcid)i(fter ift coram mundo,
eo minus contra deum agit, bie angcjcljcii unb onidjlcgig bei) ber lüclt jel)n,
bie Betvigert unb ligen mijtx ban bie onbern. Cogitant enim, quod sie sub-
dole agentcs non consyderetur ab hominibus malicia ac perversitas eorum, lo
fie !onnen§ lool unb meifterlie^ inenteln. Scriptura sepenumero in eos in-
vehens appellat Leones, lupos, ursos et bestias, nempe qui grassentur et
vorent omnia suis insidiis. Huc pertinet, quod in veteri testaLmento aliqua
fuerint animalia prohibita, ne ederentur tanquam immuuda, qualia sunt iam
dicta et alia quaedam, Profecto ob id, ut haberetur figura et typus aliquos is
esse homines fortissimos, potentes, divites, ingeniöses, sapientes, quos maxime
cavere oporteat tanquam immundum quiddam. Quippe qui imponant ac
seducaut sua speciositate sapicntiae et potentiae. Videutur enim tales esse
de quibus uon cogitari possit, ut aliquid mali audeant. Nulla igitur fidutia
prorsus est habenda in hominem aliquem, non crede cuiquam: seducit te, 20
quam piimum illi credideris. Iam contra deum es, deo non credis. Ergo
3cv. 17, 5. 7 scriptum est 'male[dictus homo qui coufidit in homine', 'benediutus qui iu
domino'. Quomodo igitur iu rebus gerendis agendum? non potest constare
vita hominum, nisi alter cum altero vivat et res tractet, vendat ematque.
Si igitur nuUa fidutia est in homine habenda, destruetur humanum 2ö_
commercium? Respoudeo: verum est, opus est, ut alter alterius vivat
ope, sed illud volo, ut quicquid egeris vel vendicione vel empcione cum
homine, credas esse incertum nihilque fidei habeas. Igitur reponenda
erit omnis fidutia in deum, ut dicas: O deus, tu mens es deus, tua est
mea vita, anima, corpus, substantia, bona, venter et omnia quaecunque 30
tandem sunt, secimdum vo[luntatem tuam haec dirige, tibi enim confido,
quod uon sis me derelicturus in periculosa actione cum hoc homine.
Illi enim nihil fido. Tu si agnoscis mihi esse bonum, fac, servet mihi
fidem, sin non, minus servet. Quamprimum cogitas apud te: Is cui
vendidisti, est homo bonae fidei, integer, ego certus sum, quod fidem sit ser- 35
vaturus, iam excidisti a Christo, iam larvam adorasti ac in eam fidutiam
habuisti. Cogita de homiue: Si dat, bonura. Si non, in nomine domini.
siom 3, 1 Omnia reponito in voluntatem dei. 'Omnis homo mendax.' Ex hac falsa
5 qui über cum zu 6 — 10 Non fidendura esse eciam familiarissimis liabes exem-
plum luilae loh. 1.9. Vide Plii me: qui intingit meeum K. r zu 13 — 17 de perfidia
liominura vide copiosissime Hiore. 9. Et Miclje .7. Et deute. 13. r zu 23 Occupatio r
zu 38 Titulus Hominis r
9h. (11 [23. gjoucmber] 431
et impia fidiioia in liooiincm id qiioqiic mali in Christiani.«innm not^truni
irrep.sit ile ciiltu sanctorum. Ex quo maximani pas.sa est ecelcsia, lioc est
vera fidelium cougregatio, ruinam et iacturani. Quid aliud illud f'iiit quam
mere diaI)olicnm? Isto vir fuit sanctu.s, hoc l'ecit, hoc dixit, ergo et ego sie
■'■ factnru.s .sum, ego illi credam, quia sauctus S. HieroLnymus, Aug[ustinu.s,
Tiio[ma.s iiaec dixeruut, ergo vera sunt. O mendacia, o somnia, nihil hie
de Christo aut verbo eiu.s, Sed tantura de verbo hominum. Itera: S. Aug[u.sti-
nn.? in hac rcgula salvatus est, ergo et ego in ea salvabor, nihil haec rcgula,
man fdjeljft i)m l)n fein vegl, si eam instituit, ut per eam salventur homines.
10 Tarn ceca, tarn iusipieus est ratio, ut larvani tantum accipiat, cum tanien
solum verbum accipiendum sit, Ut si Herodes, ludas, Cayphas praedicarent
Euangelinm, dcbeo accipere. Si rursus ii quos sanctos dicimus, mendatium,
Regulas, Cappas, Cerimonias praedicant, non debeo accipere, quia il)i non
persona accipienda est, sed illud quod dicitur, nempe Euangelinm. Vis tu
i.s igitur esse sapientior omnibus patribus, sanctis, principibus tocius mundi et
Episcopis K- Absit, nolo iis esse sapientior, Sed illud verum est, quicquid
sapiens, magnura, pulchrum et potens est in hoc mundo, est inipossibile, ut
consentiat cum verbo dei. Nam sie ordüiatnm a deo, ut hi semper per-
sequantur verbum, qui si non essent, nulla esset Euangelii claritas et trium-
20 phus. Adrianns, Traianus, Dioclecianus prudentissimi fuere gubernatores
imperii adeo ut omnis mundus eos laudaret, fuerunt tarnen persecutores
verbi, veritatem ferre uon potuerunt. Item de Achas et aliis regibus populi
ludaici qui optimi fuere, contra deum egerunt, nostra terapora nunquani
habuerunt reges, Cesares qui fuisseut illis coraparaudi. Ideo verum fieri
as oportet, ut conf'undat deus sapientiam huius seculi. His verbis mirum est,
quomodo coufirmarit principatum muudanum. Illi sperabant, quod eura esset
damnaturus. Sed ille commeudat. Voluit igitur esse principes, quicunque
tandem essent, quibus obediremus, non curandum, num iuste an iniuste
occupent Imperium. Respicienda est tantum potestas quae bona est, nam sRöm. i3, i
30 a deo instituta, non est culpanda potestas, quod nonnunquam opprimaris
a principe, quod princeps abutatur sua potestate quam a deo habet de quo
ipse daturus est rationem. Argeutea cathena in se bona est, num igitur
deterior erit, si eam meretrix gestet, aut si aliquis mihi oculum cum ea ex-
cusserit, num accusabo cathenam? certe non. Sic eciam ferenda est potestas
35 principis, quod si ea abutitur, non ideo fugiam priucipem aut increpem. Uli
obediendum est tantum propter deum, quia habet eins potestatem. Proinde
si intolerabiles faciant exactiones, num illis obediendum? maxime. Non in-
crepandum, uon persequendum , ,sed pacieutissime tolerandum propter deum.
Si omnera tuam substauciam auferant, vitam et quaecunque habes, die:
12 ii über quos zu 14 Obiectio r Vis] Vir zu 19 Exempla r 3!« 25 Reddite
Cesari jc. r 31 quod c aus quaudo r.u 32 Similitudo r
e
432 5prcbi9teit bc§ Sntjtc? 1522
liibons do, agnosco vos dominos meos, obediam, si recte administratis
Hotestatein vobis oollatam, vos videritis. Quid si veibum uoltierint prae-
dicari? Die: Euaugelium quod est verbiim dei, non dabo vobis neque in
id liabctis potestatoin iillain. Nam reg[num vostruni est tantiim re[giuim
iniindaiiaruiu reruni. Verbuni est Celeste. Neu igitur ullani liabetis in id r,
potestateni. Agnoscimus igitur Cesarem ut dominum rerum nostraruin, non
vei-bi dei. Tliud non permittamus a nobis tolii. Riquidem est potoncia dei
iw.iiti). UMS eontra (]Uod non praevalent portae infVroniin.
(52 2.5. Scaembei; 1522
•ij^rcbißt mit erftcn aöciI)unc^t«togc.
(«rnd)ftüdE)
■ rftndj tücincu Iniv für un§ nemcii bic fdjonc tvoftlic^c .^tftoriort t)on ber
Qctnirt unfcr-3 lieben .s^")6iTn ^Di-I» C?[)rifti iiub ünbifd^ balion reben, i»
toxi fie S. £uca§ mit fd^lecfiten ctitf eltigen loortcn 6cfc£)vie6en t)(it, inn'6 ber
Siifient, bie imcr ba r)ex Jncd^ft, iinb beS gemeinen ^TianS iuitten, bas fie bie=
fcltjeii jevlidj auä) fjoren, lernen, f offen nnb tiel^alten mögen nnb auc^ toir
alten gereift inerben, btcfelBen imer m^er unb m^er bleiffiger ju treifien unb
jii betrachten. is
6in gro§ nsunber iftä, ba§ fic^ bic gottUd^c 5Jtajeftet fo tieff erunter
lefft in ben leib ber ^ungfralnen, fo fein ßreatur unb gefcf)6pff ift, alba bom
Ijetligen Seift empfangen, öon ir menfd()lid) SJatur annimpt unb ein luarer
natürlicher 5}ienfd) geboren linrb. 3lber noc^ lounberUc[}er ift§, ha§ ber föne
@otte§, bic gottlid)e ^JJInjcftct, foId)ö t^ut umb be§ armen öerbampten menfc()= 2ü
(id;en gefc^tedjtö loiHcn, ba§ er c§ errette bom f(ud) unb bcä Sleuffclä geloalt
unb lüiber ju red)t bringe. Scn .'pcibcn ift fold;« ju ^oren eine groffe torljctt
getücfcn, Joic fi^ benn aEe^eit bic Oernunfft am lüort bom grenze ftoffet,
fan§ nic^t aufrei^ncn, Inie fid}§ reime, ba§ fic^ bie gottli(^e 53lajeftet, bie
Str. 31,22 §imcl unb ©rbcn nidjt bcgreiffen tan, bon cim tbctb, mie :3f«- -^0. fprid)t, 25
fid) fol umbgeben laffen, bon ir empfangen unb geboren Ibcrben, unb baS
nod) mt)er ift, creu^igen laffen, in bie untetftcn orter ber toelt unb jur f)enen
faren. Stu bie bernunfft mag imer l)in folc^§ lad^en unb fpotten, Un§ ß^riften
über Zeile 9 steht 2)cä g^vluirbiGi.'n .^icttii S. 9)!. Suttjeri fetiget gcbc^tniS ^tcbigtcn, fo
er im .1523. ]ax gct^on fial 9 ncmcn (»nb tcben tum) bie c aus bcn f(^öne(n) ttöft=
lic^e(n) »on über (oon) 10 unb Ins tebcn rh 11 bot c aus be§ 12 ba über Ijev
13 jetlid^ über oMÜci <x\i.i) über Iniv Ifi 311 über fietvadjten 16 fo tieff über tx 17 in
bcn Simgfratoen teifi, fo ber über Sungftoloeii fein(e) alba über »om zu 17 über bcn
steht 1 über tcib steht 2 über bcv steht 3 über SjungfvaWcn steht 4 über fo steht 5
IH empfangen aber (unb) Utl20 bev föne ©ottcä über bic gotHid§e 22 ift über (roav)
ioXi)'i c aus fold^e ju ()&ten über (vebe) ^otcn (wie S. $autu§ foget 1 ßor. 1 .) 23 ge=
iBcfcn über loie am bis Sreufee rh (btan) ftoffet 3ö fic^ «Jer fot umigefien c aus
umbfangcn ar unb über (unb) i'S 5iu «6er (Sie) (()bie öcrnunfftO) foId^§ über (beS)
Un§ c o«ä on§
9lt. 61 [23. 9lotiem6er] 9ir. 02 [25. Scjembetl 433
aber tftg ein gottürf^c frafft utib loeiff)ett iinb ein getuiu jeid^en ber feügtcit,
benn tocvc un§ baö finblin nid^t geboren, fo loeren toir all ju mal bertorcn.
3lm 33apftum trarb !^oc§ gcJ)Qben itnb get.ireijet bie feufd^eit unb teinig=
feit ^Jlavien bcr miitter bcS .söörrn: ^In fie ift aUeä tob» unb et)rc toerb,
s 3(ber bi§ tnunbcrlüerrf, bas ber |)6rr [elbä, nidjt ^JJtaria bie ^ungfrato tl)ut,
netnlicf) ba§ er ein h)eib§bilb (bie fd)h5ed)er an leib unb mut ift benn ein
DJlan unb nad) ©ottcS befelt) ben man für iren I)errn t)cllt @cn. 3.) nini^Jt
unb braudöt ju biefem fetigen Uicrd unb fieiliger gcbnrt feine» eingeboren
©on§, S)a§ ^ebt erft bie 5Jtuter l)od), madjt fie gro§ unb f)errli(^, ba§ fie alle
10 finb» finbcr preifen, loie fie fclb» in irem ©efang befennet '@r ^at groffc bing siut. i. 49
an Wit get^an, ber ba 53tcd)tig ift' k. Unb burd^ bi§ Inerc! locfct uni? aEe
ber .Spßrr auffä freuublid)ft, baö toir un§ ]ü im alle» gute§ oerfcljcn unb ge=
tniflic^ gleuben foHen, ba§ er mit un§ armen etenben 5}cenfc^en \vil ju t^un
^aben unb un» f)etffen au§ allen notcn gciftlic^ unb leiblid).
1.- 5hl tooEen Itiir loeiter in bie §iftorien fe()cn unb einfeltig unb finbifd)
babon rebcn, \vo, ju iueldier jeit unb loie biefc feligc 5)hitter ire gebenebeite
frudjt geboren '^abe. S)ie ^lungfratü ift nic^t ba ^eim ju ^lajareti) , fonbern
3u S3ctt)Iet)em, an eim frembben ort, geluefen, ba ir jeit fam, baS fie geberen
folt, unb eben mitten in ber finftern nac^t, I)at a(fo geboren on alte fd)mer^en
20 iren erften 8on, nic^t in ber l)erberg, tamer ober ftuben, benn ba ^atte fie
nid)t räum, fonbern im ftaE, öat bajlu loeber mntbe noc^ Inigen get]abt, baS
fie biVj finblin Ijin legte, fonbern e» in arme geringe tuc^lin geJoidelt unb
in ein flippen gelegt.
§ie burc^ hjirb un§ nu furgebitbet, loie biefe§ liebe§ finblin oon ber
2s 3Belt empfangen toirb, loie fie fiä) gegen im (unb benen fo im angeboren)
^eEt. SBie fic^ bie SBelt ba^u mal gegen im gefteEt l)üt, fo tl|ut fie aEejeit,
fragt nic§t§ nac^ im, nimpt fid^ fetner ötel Weniger an, ba§ fie im unb feiner
1 hjeif^eit (l.Gor. 1.) 1 ßor. 1. r 4 ÜKaricn rli mutter c aus Slhitter 9!u c aus nu
5 TOotia c aus matta 6JS ttiei6l6itb, nimpt önb Brauiä^t (bie fcöwec^ei an Ici6 »nb mut ift
benn ein JUan tinb noc^ Öiotte§ befct^ ben man für iten §crrn ^ctlt ®en. S.) ju biefcm 6 über
toeibSbitb ste/(t .1. über bie steht .2. fc^Wec^er on über (gcvingcr ift) 7 unb (ben) nac§
(Vier (ben) steht .'i. über nacf) steht (jetben) ben man über für über ^crtn steht .4.
■^etlt »6er ^errn (jerrn (evfcnnet) über (crfennet) steht (.4.) ®en. 3. über (erfennet)
über nimpt steht .5 zu S über Brouc§t steht 6 11 bi§ über (foIi$) lljri oHe über
ber 12 |)®rr (auä)) auff§ (aller) 13 elcnben über ü)len|c§en lö in über (ou§) bie
c aus bcr 15JI6 unb einfeltig bis teben über fe^en, tno (tinb) ju Itjetc^er 16 unb toie
über biefe lejlT SUutter ire über fruc^t 16 gebeuebeiete rh 17 ^abe über (fet)) 3ung=
frott) über ift über 'JJajaret^ stelu 1 17J19 3iajaretl) (getoefen) ba ir jeit tam ba§ fie (ju)
geberen folt, fonbern ju Sct()Ier)em, an eim frembben ort, gctDefen »nb eben in ber mitten finftern
noc^t zu 17 über fonbern steht 2 zu IS über gcWcjen steht 3 »Vier ba steht 4 ba-3 fie rh
ISjiy folt über geberen l'J in ber mitten umgestellt finftern «4er nac^t •20121 benn bis
roum über fonbern im ftaH, ^at 24 (9!u) §ie |)ie c aus %\t nu furgebitbet über (an=
gejeigt) i5 Wie (el) 26 SBie c aus toie (fie) \\ä) bie SBett über fid^ baju
Sut^crä SBerte. X, 3 28
434 5Prebigten bc-3 Saljre-J 1522
ÜJtutter ein {)anbi;eid^i[ng tf)et, retlti^ unb troftlid^ tücre, 3fa lefft fie beibe,
!tnb unb muter im ftnl ba l)iuben ligen unb fi|en k. Sagegen begert 6r
auä) nid}t§ Hon ir ju nemcn nocfi irer freunbft^afft unb tnoltfjat ,}u genieffen.
wntti). 8, 20 3a er l)Qt md)t fo öil raumä in ber Mdt , loie er fel6» fpriiljt , ba er jetn
.^eubt l^in legt, nod^ fo biel Spia^, barauff er feinen @eift auffgebe, ^ette, s
fonbern ftirbt in ber lufft am 6reu^.
SaS nu bic tion im nidjtö Itiiffcn, bie ferne fon SJet^lc'^cm getoonct unb
uic^ta Don im geljoret "^aben, ift nicijt gro§ limnber. S)a§ aber bie gu 35et^le=
fjcm {ba ja bie §irten baoon gefagt toerben f)aben), unb fonberlicE) ber ttiirte, in
beo ftol ber fQ(§:xx geboren ift, ba Oon nid§t§ I)aben looHen luiffen, loil lo
fd^lueigen, baö fie im lDoItI)at crjeigt t)ctten, fonft tourben fie in im ftal unb
in ber !ri)3pen, ba ^in ber ßngel bie |)irten lueifet, ba§ ift erfc^recElid^ , unb
löcrc nicf)t Unmber, ba§ borner unb bli^ in 58et[)Iet)em gefc^lagen I)ette unb
fie loie 6oboma öertilget toere.
9lIfo 3eigt ber (Suangelift mit fc^Iecf)ten, einfeltigen luorten au, ftiie fi(^ is
bie loelt unb fonbertid; fein eigen boW bem 6r öer^eiffcn tuar, gegen biefem
üub balb in unb uac^ feiner geburt (ioil fc^toeigen, fein leben über) erjeigt ^abe,
ncnilic^ mit [)oc^ftem unbandE, ba fragt niemanb nac^ int, ja berai^ten in,
ba er geloaltiglic^ prcbigt unb InunberloercE t^at, h)ie im ©uangelio buri^ au§
,^u feben. oben alfo erjeigt fii^ bie blinbe arge SBett gegen bie fo in an= 20
geboren, ba§ ift fein S5oltf, fein rt)ort f)aben unb prebigen unb an in gtenbeu
unb feinen Stomen be!ennen.
^tu troHen inir toeiter in bie .^iftorien fe^en unb einfeltig baöon reben,
too, 3U toeWjer ^tit unb mie biefe feiige 5Jluttcr ire gebencbcite frm^te geboren
tjobe. Ser Suangelift ft^reibet, 3ofep^ ijobe fic^ auffgemac^t unb gereifet au§ 25
©alilea, ou§ ber ftab ^lajaret:^.
1 ein his tifü aber xMiä) unb tvoft(icf) vct(t)ncj |'3 icibe bis muter «Je;- fie im ftal
2 l^inben über tigen unb fitjeii über jc. 3 not^ über (enb) ftcunbfc^afft unb rh
genieffen c aus Srauc^en zti 4 ajlottft 8 r mie bis f))ric§t über in bet Sßelt 5 5tn=
14 2 3 5
le9t(e) (5at auc^) nod^ c aus nic^t .5/6 fiette über fonbetn " bie nid|t(§) bon im toiffcn
toon Set^te^em über geWonet SjO über Set§te^em steht .1. 9 (ba (e§) fa bis tjalien) rh
über ja steht 2. y/W in bis §®rt über mitte (mit feinem ©efinb) Hjl-S fonft bis
(änget über ba§ ift erfc^vcdtic^ bis Mi^ z« ?ä über ®ngel steht .1. bic |)ivten tneifet rh
über bie steht 2 13 loete nic^t über (ift) ba§ (nid^t) 14 fie über h)ie ttiere über
(ift) 15 3tIfo (ftat) 3eigt rh ®uangetift über (fiStt) fdjled^ten über einfettigen
161 17 unb bis xio\i über mit gegen biefem finb fcalb 10 bem bis toat rh 17 unb nad^
über feinet 20 arge j'tJer SBett 21 "^aben (finb) 27/22 unb an bis Stamcn rh
26 ftab c aus Stab
I
I
}
9lt. 62 [25. SJeaembcr] "Jh. m [26. S)ejcmber] 9lc. 64 [28. 3)eaeml)er] 435
63 26. S)ejcm6er 1522
^rebigt am 2. 2Bci^un^t^tflgc.
Sft bie früher ivrtümlict) beut ^. 1523 jugetoiefene unb baljer beveitö in
»b. 12,692-698 mitgeteilte ^rcbigt. iügl. üorn in unfevem SBanbe.
64 28. Jejemfict 1522
^rcbigt om Sonntog nadj Söci^na^tcn.
3ift bie früher iirtiimlid) bem 3. 1523 jugeloiefene unb batier bereits in
S5b. 12,698—702 mitgetciüe '^irebigt. «gl. born in unferem «anbe.
28*
5tnmcrfuugcu
(ciufrfiltcfiüd) 'i)Jnd)trn(jc luib SSertc^tiguugcn).
Zu S. XXXIXf. ifit noch auf den Bericht (gedr. 1565) Seh. Fröscheh lu verweisen,
der im Herbai 1522 nach Wittenberg Imm und über Luthers Predigttätigkeit einige Angaben
macht. Danach (Bl. aüiff) hielt er jeden Sonn- und Festtag mm-gens dem kleinen iibrig-
gebliebenen Kreis der Augustiner eine Ansprache, predigte dann in der Pfarrkirche vor-
mittags und um 12 Uhr abermals. Vgl. Kawerau, Ls. Bückkehr von der Wartburg 1902, 8. 64 f.
Zu, S. XLVIIff. In den Lesarten des Bruchstücks II ist einigemal die ausdrück-
Kche Anijabe unterlassen ivorden, daß die in a durch Korrektur hergestellte Lesart in ßy
stelle. Auch ein paar andere Aniiahcn sind unterblieben. Demgemäß ist nachzutragen
7 nic^t ßr 13 bcft()eii ß I)eftcl)Cti 7 18 fiiib ßr 24 Wir ßy 31 biejer ßy einen y
38 Wirft ß 39 nic^t ßy Ai unb 44 tiicl ßy 45 wonen c in Woncnb a 49 *JJii()e ß
5ii)iin ;■ biejer ßy 52 ftecn c in ftcljcn 82 Hctlogene ßy 84 getualt ßy 127 bieje ßy.
Zu S. XLVII Anm. ist nnchzufragen, daß L. auch selbst in s. 1. Predigt (10, 1213)
agt: iä) ttiet)6 ja, bo» idj «011 bem rabt ju prebigen (Wietool i(^ mict) geWert t)ab) geritffen bin.
Zu S. LXXV oben isl nachzutragen, daß die acht Sermone in den „XXVJI 5J}re=
bigten" BZ. ol» bis e3» stehen.
Zu S. LXXX Anm. 2. Melleicht darf man ftct? vi taglid) B .53, 14 ah selbständige
Wiedergaben eines in der ziveiten Bearbeitung stehen (lehliebenen perpetuo fnicid semper^
ansehen. P.
Zu S. XCVI ist nachzutragen: Als Bestandteil der Kirchenpostille bringen die
Predigten Nr. 15j6 und 24 auch: Leipzig 13, 539—544 und 573—575; Walch 11, 1003-1021
und. 1083—1095: — Nr. 23: Leipzig 14,588—590; Walch 11,2987—2993.
Zu S. 2, 4 fonbertic^ rgl. 15, 1 ba? bie 3J!e|je in ber loc>)6e ge'^alten f. ift. An beiden
Stellen haben 27 imd Aurifaber junbtlic^ gesetzt, was der übereinstimmenden Überlieferung
gegenüber doch sicher nidit das nichtige trifft. Dazu tritt noch 14, 12 und noch deutlicher
21, 4j5 bic fonberlid^e meffe, wo 27 Aurifaber nicht geändert haben. Hier sind natürlich
die Prirafmessen gemeint und auch 7.5, 1 wird man an diese zu denken haben. Doch wäre
hier auch eine andre Auffassung möglich, und 2, 4 ist solche nötig. 1521 hatte L. (Unsere
Ausg. 8, 389, 27ff.) den baereticiLs als „eigenlüd) eljn el^gcnfinnigcu in gotIi(f)cn fa^cii, einen
fonberling" erklärt, behaftet mit dem Laster, 'bQ§ bie Soctorcs nennen fingnlatitotem, capitofi=
totem K., jonberlicEeit unb eljgenwitticteit''. An unsrer Stelle wäre dann hinter fonberlid^
ein unb zu ergänzen. Ich habe ein Komma statt dessen aber nicht gesetzt, weil ja schließ-
lich fonbertic^ artch Adv. sein könnte in der Bed. 'für und an sich''.
Zu S. 4 Lesarten, lies 2 fotcticn fehlt F st. 2 foldjen] reichen F.
Zu S. 4, 3 ßauernaunt = Ka^mgvaov/t. Kapernaum nennt Jestts Mtth. 9, 1 'seitu
l^tadt' und darauf spielt L. doch offenbar an. Gedankenlos loäre daher die Einfügung
9tnmet(uiigt'it eiiijdjlicftlirf) 'Jindjttngc iiiib 3?erid)tiguitgeii^ 437
der Negation in diesen Scil^ (27 und .liiri/), trenn sie nicht als 'jilevnastiHhe Nigution^
im ton einem Verb mit negativem Begriff abh. Satze anzusehen ist.
Zu S. 4, 15. Die in E vorgenommene Ergänzung der fehlenden Zeittvörter hat mit
übt vohl das nichtige getroffen, üben öfter in den 8 Serm. z. B. 45, 14; 48, 14: 60, 17 und
übet 4, 0: iibmige .W, 7.
Zu S. 5, 6 ff. Die Meinttng, daß die, welche innerlich über die Zeremonien hinaus-
gekommen sind, sie doch beobachten sollten tun derer tvillen, die ihrer noch bedürfen, hat
Didher auch schon früher ausgesprochen z. B. in den Operat. in psalm. Unsere Aus-
gabe 5, 403, 10 ff.
Zu S. 6, 1 flatden BCDE X 27 f ftarrfcrii AF vgl. 5o, 12, tvo A*B ftnttfen (ftercfctii
X'27) haben in demselben Zusammenhange ivie hier. Hörfehler? Undeutliche Artikulation
des ziceiten r beu'irkt durch das r in der vorhergehenden Silbe?
Zu S. 7, 1 fnre A*B n-loser Inf. wie oft in Predigtnachschr. , abh. von foUcn 6,8.
Zu S. 7, 7. Gegen ju un§ gcborn itii Sinne von 'zu uns durch die Geburt gesellt,
gehörig^ (vgl. zer werlde geborn^ ist nichts einzuivenden , F hat daraus ge^ori: getnacht.
Das Fehlen von finb braucht man nicht einmal als eine der in Nachschriften häufigen
Auslasstmgen anzusehen, aber es gab ivohl für F den Anlaß in ge'^orn zti ändern.
Zti S. 7, 11 [ber ginnt; bcr fonnen) bleljbt in feine fteften geörtert. Ist örtctn hier
vielleicht in seiner älteren Bed. 'mit Spitzen versehen' (Lexer) zu nehmen? Dachte L. an
das herkömmliche Bild der iliren Glanz in Sirahlen form verbreitenden Sonne? Aber L.,
der örtern = 'erörtern" öfter braucht, hat es auch einmal erklärt: ortern bebeut eljgentlid)
ctlDQ§ l^l)n iinb f)er Inegen l)n bte »ier ort ber tocHt (Uns. Ausg. 8, 10, 25). Diese Erklärung
gibt L. zur Bechtferfigung seiner ersten Übersetzung von Ps. 68, 10: einen regen reirftu
Ottern, tcofür er sjniter aultcljtcn ttnd schließlich geben setzte. Das gäbe für unsere
Stelle guten Si>in, um so mehr als L. an die i^ier liiminrlsgegeiiden anknüpft, die von der
Sonne bestimmt Kcrden und nach denen sie ihren Glanz zu verbreiten nicht gehindert
werden kann. — 17,415 steht: burd) orbnung an ein toerrf geottet jein fgeöttett F27) hier
bed. das Wort tcohl 'an einen Ort stellen, ivelche Bed. DWb.7,1.363 freilich nur als
schweizerisch (Sdttv. Id. 1, 4SS) belegt.
Zu S. S, 1 zu mag ist als Sttbj. fie = btc Hebe zu ergänseti.
Zu S. 10, 2 und 17, 3. Luther war also, als er zu j/redigen begatm, keineswegs ent-
schlossen, die Messe tcieder einzuführen.
Zu S. 10, lOjll el)nc jpieß ijpi^c *BX ftJtilje 27) üor bie nnfen 'galten. Dus Fem. des
Woites ist durch die Übereinstimmung AB gesichert. L. hat vermutlich dir niederd. Misch-
fortn aus jpieß ««d jpi^e (ipe^e ipe[i|ife fem. Lübben-Walther) gdtraucht, A machte daraus
den Laut beicahrend fpiefe, B dem Geschlecht zuliebe fpi^e. mnd. fpe(t)fje bez. den langen
Spieß der Landsknechte, paßt hier also vorzüglich.
Zu S. 11,4 ff. u. bes. 14, Iff. Auf den Unterschied zwischen den nötigen und nicht
nötigen Dingen weist L. auch in anderen Fredigten hin z. B. Nr. 44, unten 269, 1415.
Zu S. 11, 10. Man erwartet nach dem Ztisanimenhange umgekehrt: macht nicht aus
dem 'frei sein" ein 'muß sein'. Auch sonst ist elicas nicht in Ordnung: quB bein ein
muß könntr nur bedeuten: 'aus dem einen muß', ivas tiicht paßt. Es ist also zunädist
tvohl zu lesen oug beni fein muß ein frei) fein und dann umztistellen, tele Aurif. schon getan hat.
Zu S. 12, 10 befonbet = aber, ebenso fonbet. Dieser Gebrauch von fonbet nach nicht
verneintem Satze kann lAühersch sein fbc fonbet ist dies freilich nicht) vgl. DWb. 10', 1585.
Zu S. 13, 2 fo fe^ent mii^ i>a-i fpil on A . .. nii^t .. .*B fi^et mic^ ist das Ursprüng-
liche, das aber nur noch aus A einigeriitaßen zu erkennen ist. So hat auch Aurif. uttd
vgl. Bruchstück II, Z. 66 f. vxx6) fil)ct nn = 'itiir scheint' bei L. oft.
438 ?liimertimgcn (ciii|d)Iie6(id) gkdjtvcigc luib ^cttc^tigungen)
Zn S. 13, hv gcred)t A*BX: getid)t -JT Aurif. gerecht ist heihehalten, da es auch
'von rechtswegen hestimmf (Liihben- Walther), 'von Hechts wegen gebührend, in Recht und
Billigkeit begründet, berechtige (DWb.4,1,2, 3599 f.) bedeuten kann.
Zn S. 14, 14. Wenn man nicht einfach Auslassung von 'fetten annehmen vjill, so
könnte oHf vielleicht eine Abkürzung sein, wie 37 (allentl)nlb) und Aurifaher (oKein) offenbar
annahmen.
Zu S. 14, -Jö glcubcn ist entweder imtfe i» ergänzen oder es ist als 3. Plur. Pis. ^u
nehmen, man tnit Plur. ist auch bei L. öfter belegt. Vgl. Bd. 23, 272, 27 (Ls. Hdschr.)
Anm.; 29, 336, 12.
Zu S. 1.% 4 tr Ijct^eil bcr inciifd)en AB — EX ibic {). b. m. F 27). Entweder ist ber
mcnfc^cii erklärend zu ir hinzugeselzl oder es sollte hier eigentlich stehen: bcr tnenfdien irt)et^en.
Zu S. 16,6— S vgl. den Brief Ls. an Nik. Hausmann (oben S. IL), tvo L. sich fast
mit denselben Worten äußert.
Zu S. 22, 9110. Bier nennt L. also Siiftuä 3onQ§, ßorlftabt und (Sabricl l Zwilling].
Wer aber ist 9)ltd^ael? Bossert hat gewiß recht, wenn er St. u. Kr. 1897, S. 364 annimmt,
daß L. durch den Namen Gabriel veranlaßt tourde, den andern Erzengel Michael im
Sinne von 'selbst ein Engel vom Himmel' (Gal. l, 8) als letzte Steigerung zu nennen. —
Im Entivurf (oben S. L Vllff.), Z. 37 wird Karlstadt genannt in einer ironischen Bern.
über seine Gelehrsamkeit und an der der obigen etwa entsprechenden Stelle (Z. 54),
die aber schärfer gefaßt ist, wird nur govloftabt und ©abticl genannt, so daß jener 9JJid)ai;l
als ein vorher nicht bedachter Augenblickseinfall erscheint.
Zu S. 25,2 ba in A entJmlt wohl das TJrspr.: worin, d. h. in diesem Znstande der
Keuschheit und Enthaltsamkeit leben diese usw.
Zu S. 25. 13. Der Zusammenhang mit dem vorhergehenden Satz fordert unbedingt
ctätoungen, dahei- gegen. A *B und mit X 27 Aurif. so eingesetzt.
Zu 8. 32, 5 ist zu lesen : SCßielDot . . . fcinb, statt itiietool . . . feinb ;
Zu S.34,3 meinen ist hier in der Bed. 'auffassen, verstehen (DWb. 6, 1926) zu
nehtnen, nicht ettva als Versehen für rennen.
Zu S. 39, 5 vgl S. LXXIX Anm. 3.
Zu 8. 39, 7 habe ich gegen ex tiielt ABCDE mit *a etljielt in den Text gesetzt, da
etlialten in dieser Bed. bei L. liäufig ist (vgl. z. B. 43, 12. 15), während sich das einfache
galten so nicht bei L. zu finden scheint.
Zu S. 40, 1 vgl. 8. LXXIX Anm. 3, Schluß.
Zu S. 40, 2 vgl. S. LXXIX Anm. 3.
Zu S. 42, 11 abfteHen ist rvohl ein Versehen in der Vorlage von AB, das man sich
am besten aus der Schreibung abfte^en (vgl. 46, 1516) erklären kann. Allenfalls könnte man
auch an obttetten (vgl. 45, 8) denken.
Zu S. 42, 13 mir ist von le^bi gcttjon iä)kängig zu denken. Der Satz ist unvoll-
kommen wiedergegeben.
Zu 8. 43, 13 genac^ ist Nebenform von genau D Wb. 4, 1, 2, 3344. g. [udjcn ist ungefähr
dasselbe wie unser heutiges 'auf den Leib rücken . Vgl. I)eim fut^cn.
Zu 8. 43, 16 erjcuget. mhd. erzeugen {zu ouge) = '^w Augen stellen, an den Tag
legen, beweisen .
Zu S. 44, 2. ©teet nit oben ba^ toort 'nemcn'. — oben bedeutet hier nicht an einer
früheren Stelle im Buche, sondern wohl 'obenan, an erster Stelle'.
Zu S. 44, 8 I)at)be B für fjanbe A ist eine arge Schlimmbesserung. B hat '^o^be
offenbar als Subjekt genommen.
Zu 8. 46,1 frc^left unb bünbe e§ an ein tuercf A. Für ein war nicht mit *B lain
zu setzen, vielmehr lutben wir auch hier einen der nicht seltenen Fälle fehlender Verneinung.
9lnnierfiiiigeit (ein(d)liefeli(i) 9?nd)trnge uiib S?erid()tit)iingen) 439
bitnbc stellt = eubiimie, wie folt Briichst. II,. -^S (rgl. S. LXIV) und S US, 20 = ensolt;
S. 67, 27 OTod^ten = eumöhten. Die Formen der Praet. praes. und die K&nj unkt iv formen
sind die Liehlinrisstethn der alte» im 16. .Th. rerlchtngenen Nefiation en- P.
Zu iS. -/ß, .s ben fepffen ge!<etzt für bcm föpffcit A bcm fopffe *B weil die.i die am
vetiipsfen stnrlie Atnreichiwij von A ist. Walirscheinlicher aher ist das ron AB hezeiiqtr
bcm rir.litifi lind bem fopffeii A eine halb ausgeführte Abu-eiclnmg. L. scheint in dieser
und ähnlichen Bedensarten den Sing, zu, gebrauchen auch in Beziehung auf mehrere
(DWb. 5, 1753 f.). Vgl. übrigens zu 48,3.
Zu S. 47, 9 und 58, 17lS tiiemant steht = ieinatit, ebenso weiterhin 337, 6. P.
Zu S. 48, 3 ff. bcm '^niiptftiict A*B: %\t4; jiicii ö scheinen ben f). zu fordern, aber
zu Sie 4 könnte man vohl i-in a>is(jelassenes biiig annehmen , vorauf jticn sich bezöge; in
toetct)c 4 geht auf f. cmpfa{)cii , es ist daher in tuclc^em mit FX 27 gesetzt. Vgl. übrigens
zu 46,8.
Zu 8. 49, 3 ober = 'aber^ ostmd. noch heute verbreitet.
Zu S. 50,4 iDclc^e Ä*ß in tnelt^cn mit X 27 geändert, weil das Bei. sich nur auf
]ä)a^ beziehen kann, nicht auf iinn?.
Zu S. 50, 10 IS. An diesen beiden Stellen hat B toCt ncrrifd^ als Cliaraktcrisierung
der Gebote und Gesetze des Papstes, A nur ncrtifd^. 37,9 haben AB nctri)(^cn tobten,
a nur boftcn. Es erinnert das an die in der zweiten Ausgabe Steiners E rorgenommenen
Streichungen oder Vertuschungen fast aller dieser kräftigen Beiwörter, worüber S. LXXVIl
das Nähere angegeben ist. Da aber AB sonst von solchetn Milderungsstrehen nichts zeigen,
so wird man annehmen dürfen, daß nur das Wort toU dem Redaktor der Vorlage ron AB
fremd oder anstößig war, er beseitigte es hier, während er 37, 9 dafür tobten gesetzt hatte.
Von ncrtifd^cn gcfc^cn des Papstes spricht L. z. B. auch Unsere Ausg. 12, 551, 10. P.
Zu S. 50, 12 rgl. zu S. 6, 1.
Zu S. 51, 15 bcr3eit|ung A ist zioeifelloser Fehler, berjeirfjung B eingesetzt. Dieses
wird = mnd. vortelringe sein 'Darlegung, Bestimmung'' (Lübben- Walther). Aurifaber:
tonrjeic^cn.
Zu S. •')■/, 7 gctjett Ä braucht durchaus nicht als Schreib- oder Druckrersehen für
gemalt '^ett *B angesehen zu n-erden, sondern kann f)ette mit perfektiviscliem ge- sein.
27 haben es auch einfach in l)ctt rrrwandelt. {jabcn hier gehruncht wie z. B. bei Luther:
IDO ir ß()viftnm in eud) I)abt leben uub regieren ; e» tjobcn @. fif. ®naben bte brei prebenben
loibcvmnb l)cim : ir fnbts ()inburc^ unb ben fig erobert DWb. 4, 2,66. Belege für Perfekt-
hildung durch gc- sind z. B. Ta iä) . . . geloj? 23, 389,9; ol§ er getrancf Richter, 15,19
(Hdschr. u. erste Ausgaben). Sinn also: 'Als er sie so weit hatte, daß sie zitterten mui
betrübt waren .
Zu S. 59, 2 mit jn AB, man erwartet mit jm X27. Aber mit jn kann im Sinne
ron 'mit ihnen, mimlich solchen Menschen' stehen, auch ist an die mögliche Verbindung
der Praep. mit mit Acc. und die so oft hervortretende Unsicherheit über ausl. -m und -n
zu denken. Daher belassen.
Zu S. 61, 7 önb nt)mpt alle Dr., daher belassen, aber doch vielleicht nur mä als bn
verlesen; daß hier man gestanden haben könnte, wird durch et)m S noch wahrscheinlicher:
quidam . . . ciiidam.
Zu S. 63, 13 fo für lOQä bic mag fein A*B nicht verständlich, aber belassen; ich
glaube jetzt, daß doch vielleielit X mit der leichten Änderung des U)a§ in toat das Richtige
getroffen haben: daß ich deiner Gnade so gewiß sei, so gewiß diese fürwahr sein mag.
Zu S. 64,2 aU fpred) fidj got fclber BCDE, während in AFX27 firf) fdilt. Ich
bin A gefolgt, aber fic^ ist doch wohl echt, es steht wie so oft (bes. in Handschr.) jür fic
und dieses fie ist auf nbfointion .th beziehen. \\j für fic^ findet sich in 8 Serrn. z. B. 58, 2
BCDX27; 29,12 EFX.
440 Stitmetfungcn (cinfdjtiefeliii) 9lact)ttQge unb Ü8etiii)tigungeii)
Zu H. 6ß, 20. Die in beiden Drucken üherlieferte Lesart gott wurde beibehalten, da
unter ihr die alle Form gät in der Aussprache göt versteckt sein kamt.
Zu S. 66, 23 fid) wie öfter für fie.
Zu S. 67, 13 Irurbet ist im Text belassen, es ist wohl ah tnirbet für hJtrt aufzufassen
mit u = ü für i.
Zu S. 67, 26 ba§ (Stoangeliumä Ä Wmr vgl. ba? ge|ap A Wmr 67, 38. Es könnte
also doch wohl eine munda. Aussprache in diesem ba§ sich kundgeben. P.
Zu S. 67, 27 mochten = enmöhten vqI zu S 93, 20.
Zu S. 67. 28 Qlfo fieg ift für al\o ftefe (c)d ift. trelBCt ist als Druckfehler für trelret
angesehen und daher durch dieses ersetH, iiher unmöglich ist tteloei' ftrnff unb pein = 'ein
Droher ron Strafe und Pein nicht. P.
Zu S. 68, 14 fürn eft wohl = Föhrenäste. L. kennt das Subst. ffotjern Plur. Jes. 41, 19)
und das Adj. ffoctn tjoii 2. M. 25, 10 u. ö.J , letzteres zeigt hier seinen ursprünglichen
Vokal wie "Ejuläin neben tfol^. Wenn hei den Ziv eigen, die dem in Jerusalem einziehenden
Jesus auf den Weg gebreitet wurden, Nord- oder Mitteldeutsche an einen bestimmten.
Baum dachten, so lag die Föhre am nächsten, ihre Zweige eignen sich am besten zum
Bestreuen des Weges. P.
Zu S. 74, 23. Hinter ringe wird doch wohl ein : zu setzen sein = Nun aber das
ringe, nämlich . . . Aber ivelche Bedeutung soll ringe hier haben? DWb.8,982 gibt a.
Luther mir: toit t)abm Iiicrin biird) gotte§ gnabe ringer (d. i. leichteres, unbekümmerteres)
af\o\\\m .Jen. 5,107 <^. Und Lübbe>i- Walther gibt bringe auch ^einfach kunstlos^. Ich sehe
nicht, daß tcir dadurch weiter kommen. P.
Zu S. 93,20 folt = ensolt; vgl zu S. 67, 27.
Zu S. 98, 12 er [SuboS] gieng l)inmer bcn l)unbeg locg. Die Zuss. {)unbe^ hjeg finde ich
nirgends gebucht, auch nicht bei Campe, dem sonst an Zuss. so besonders reichen. Was
gemeint, ahnt man tvohl, ohne daß sich angeben ließe, an welche der verschiedenen Eigen-
heiten des Hundes auf seinen Wegen hier rornehmlich gedacht ist. P.
Zu S. 98, 20. Lesarten lies n^m D statt n m D.
Zu S. 109, 4. Diese Verbindung des einzahligen mit dem mehrzahligen Attribut
entsj/richt, abgesehen davon, daß sie sich aus den beiden folgenden Zeilen erklärt, dem
noch freieren Sprachgebi'auche des 18. Jhs.
Zu S. 120, 5 ncmcn ist Nebenform von nennen (beide entstanden aus nemnenj mund-
artlich aiKh noch im Nhd. DWb. 7, 798.
Zu S. 121,31. Wir behalten die Lesart von A bei, indem rvir die Stelle als sog.
rhetorische Frage auffassen.
Zu S. 124, 2 ist burc^fe^t zu setzen für bnrc^fa^ und in Lesa. burcf)fatit JS nach-
zutragen.
Zu S. 128, 32 vgl. Unsere Ausg. 12, 543, 20.
Zu 8. 134, 29 Irans. Die beiden Drucke A und B stammen vom selben Drucker und
drucken, wie in der Einleitung oben gezeigt ist, die gleiche Handschrift ah. Nun bietet
B siebenmal tocnn, iro A h)ann hat, sechsmal UJonn, wo A loenn hat, so daß schon die Hand-
schrift geschwankt haben wird und die Drucke in diesem Punkte eigenmächtig verfahren
sind. Es hat also kein Bedenken anzunehmen, daß an unserer Stelle totfi e§ A aus loää
der Handschrift stammt, das den Fehler toa^ B am besten erklärt und darum in den Text
zu setzen war.
Zu S. 135, 6 ali\t)t wird passend auf das der Predigt zugrunde liegende Evangelium
vom Unglauben der Jünger bezogen, mit allcnbl^nlben Z. 9 wird es meder aufgenommen.
Diese gute und notwendige Beziehung wird zerstört, wenn man das graphisch naheliegende
alle, das A aus dem aüfii der Handschrift gemacht hat, während B hier besser las, in den
Text setzt.
Slnmetfiingcn (einfdötiefelid) 9hdöträgc unb IH'ridjtigmigen) 441
Zu f!. 136, 4: bcr iin^ got bfin Pater niigfnciii uiib fron mcdjt; ferner Bor got licrjüiictt
unb gnn^ fron iBorbcn 137, 5; öon bcn fünbcn gffrcl)et unb gonij fron h)irt 7.97,8; fid) burd) jre
toerrf fron ^fl madjcn IST. to. Zu rJiexi'ii Stellen in A (Rnmminger, Aiiiisbnrg) der Predigt
Nr. 26 tritt nach biiä un* bie UH-rrf nitt fron ninc^en 242, 21 in Xr. 41 (Text der XIV Fred.).
Die anderen Driule haben in allen Fällen dafür fromm oder frumm, auch der :ieeite
Druck liamminqers und XIV hei Nr. 26. Vau alte vröu findet sich im 16 Jh. (nicht bei
lAither) noch (DWb. 4, 1, 1,431 f.), aber wie in älterer Zeit nur attributiv gebraucht. Ein
prädikatirer Gebrauch, wie ihn alle die angeführten Stellen zeigen, ist sonst nicht belegt.
Die Bed.. welche die aniiefiihrten Stellen mehr oder minder deutlich fordern: 'hedig, silnd-
los', würde ja für fron in seiner religiösen Beziehung passen, dennoch werden wir dieses
Adj. hier schwei'lich a/s rorliegend ansehen können. Vielmehr müssen wir ein mundo.
fron für froni annehmen und uns erinnern, daß L. selbst in der Kirchen postille (l.'>22)
den Begriff, der dem deutschen from innewohnt, durch iustus, redjtfertig ober gcrcdjt erklärt
hat. P.
Zu S. 138, 4 ^l)nburd) ist den beiden roneinander unabhängigen Drucken A und B
gemein und hat darum in der handschriftlichen Vorla<ie der beiden gestanden. Verstehen
läßt es sich nur als Fortführung des vorausgehenden burc^, doch luit scholl B daran
Anstoß genommen und ein fomcn eingefügt. Leichter und besser hilft man der Stelle durch
Änderung des ^ijnbnrd) in ()t)fburd), wobei man nur eine kleine Undeutlichkeit der Hand-
schrift anzunelimen braucht, die A und B im gleichen Sinne mißdmitet haben.
Zu S. 138, 6 Qenet^er, sonst unbezeugt, ist vielleicht als 'her an jenen Ort' zu deuten.
Zu S. 138, 10 btj^t^ in der Handschrift wohl mit uiuleutlichem §, woraus sich b^%e A,
btjfet B erklärt.
Zu S. 140. 12 in ba? »orgcnoincn orbt. Dem Sinne nach ließe sich tiorgenanlcn A
gut rechtfertigen: 'der an der Spit:^e des Briefs genannte Ort'. Aber grammatisch ist in
ba§ öorgeunnten orbt unmöglich, entweder muß man ba§ ändern oder öorgcnanten, ba^ ist
aber durch die beiden unabhängigen Drucke für die Handschrift bezeugt, öorgcnnutcn nicht.
So ist die Einsetzung des graphisch ungemein naheliegenden borgenomen die scimnendste
Abhilfe.
Zu S. 141, 3. Wo liiefr und im folgenden bo3 , tDQj im Texte steht, bietet auch A
diese archaische Schreibung, bj, iDj der Drucke ist wie immer in ba», toao aufgelöst.
Zu S. 141, 3 nidit hat B wohl richtig aus der Randschrift entnommen, nun A irrt
ab und ist dem Sinne nach nicht zu rechtfertigen.
Zu S. 141, 7 berfrfitjmcrt = vei-düstert. vgl. D Wb. unter Schummer, schwed. förskymma
= beschatten, dän Skumriug = Dämmening. Noch jetzt in Sachsen und Thüringen
schummern, schummerig = dämmerig, vgl. Heiiel, ihüring. Sprachschatz; Jecht, Mansf.
Wtb.; Döring, Sondersh. Mda. 72.
Zu, S. 142, 8 lo6 = Losungswort, DWb. 6, 1166.
Zu S. 143, 19. Vgl. Grcgorius ed. Migne 2 (Fatrologia latina 76) 1214.
Zu 8. 145,11 ain fird) AB ist sinnlos und nur damit zu entschuldigen, daß dem
Augsburger Drucker Luthers Gleichnis, daß der Christ ein mit Jesus in denselben üud)m
gebackenes Weizenkorn i.?t, nicht geläufig ivar.
Zu S. 146, 27 f)in. Man kann schwanken, ob B das sinnvollere ^a'qm nicht doch in
der Handschrift fand.
Zu S. 148,13 hJorgct tobt. Erst Fhat zwischen den beiden Worten ein Komma, nimmt
also tobt als 3. Sing. Präs. Die atulern Drucke wollen tvohl tottoürgcn zusammenfassen.
Zu S. 158, 2 \iä) ist gegen die Überlieferung eingesetzt, weil die Form fie des
Beflexirums, die in der Konjunktion baä Z. 1 (= bai fie) enthalten sein könnte, für Luther
selbst nicht bezeugt ist, sondern nur für mittelbare Überlieferung seiner Texte. Allerdings
ist die Ergänzung nicht unbedingt sicher.
442 SInmcrfungcn (eiitfc^liegtic^ 9lad)högc imb S8etid)tigungcn)
Zu S. 159, 30 '6nl)ffet A 'macht heiß'' (statt heizet) tmrc der einzige derartic/e Beleg bei
Luther. Auch 'beizen, reizen, weizen herrschen in seinen Schriften gegen seine 31iindart
und simi durch ihn zur Herrschaft gelangt. Bei der Wahl zicischen Ijctjet und htXjWti
muß man sich für das graphisch näherliegende begffet entscheiden.
Zu S. 163, lljl-2 hJfber trotJ^jcrn nod) plnjipern ist mit Anlehnung an Luthers Sprach-
gebrauch aus der hier röllig reririrrtcn Vherliefernng hergestellt.
Zu S. 163, 24. A hat keine Interpunliion nach ergrciffen, Beistrich vor \o; das
berechtigt auch uns, die stärkere Literpunktion vor fo zu setzen und |d fanft ... als
Erläuterung zum Vorhergehenden zu fassen.
Zu S. 16.5,3 ni^t sonst in A nicht wieder belegt, doch läßt sich nicht entscheiden,
ob ntt oder nidjt einzusetzen ist, da A 2.5 nit ruhen 2.9 nidjt hat, wie sich denn die Schreib-
weise des Nürnberger anonymen Druckers von A durch besondere Begellosigkeit auszeichnet.
BCDEFG schreiben hier nit.
Zu S. 16.5, 17 a^gen A i'si wohl falsche Auflösung einer Abkürzung der Handschrift.
Schon XIV helfen durch die noticendige Konjektur atjnig cib, während DE otjgen aus A
kritiklos übernehmen.
Zu S. 165,22 \txavi^en scheint bisher unbelegt zu, sein. Der Sinn 'abstreifen' ist klar.
Zu S. 166, 13. Man könnte in dem überlieferten fi'^et das auch in Luthers Mtmdart
geltende fefjeii = 'aussehen' efblicken, icenn dies je ein partizipiales Objekt une hier abgcmatet
neben sich hätte. Da das nicht der Fall ist, bietet sich die von XIV und G selbständig
gefundene Abhilfe fielet als sieher naheliegend.
Zu 8. 176, 8. Vgl. Unsere Ausg. 2, 80.
Zu S. 176, 12. In der Schrift Von den Konziliis und Kirchen (Erlanger Ausg. 25, 292)
fuhrt Luther dieses Bild auf Sankt Bernhard zurück. Von ihm erzählt die sog. Vita
secunda Bernhardi des Alanus von Atixerre (Mignes Patrologia latina 185,488: quidquid
in eis (der Bibel) dirinae sibi elucebat veiitatis aut virtutis, in primae sibi originis fönte
tnagis, quam in äecurrentibus expositionum rivis sapere testabatur.
Zu S. 176, 16117 äflgebcn = zugestanden, Wert beigelegt.
Zu S. 178, 2 eüffcrlic^cn. Dem Augsburger Bamminger fehlt das Gefühl für die
Qualität des auslautenden Nasals, den er nicht spi'icht, vgl. 186,9 arme, 187.4 Bcrnc^te,
188, 9 riditige. Darum greift er gelegentlich fehl, wie mit 186, 7 Böfen, 188, 10 bcn. Solche
Fehler wären häufiger, wenn sich. Bamminger nicht in kritischen Fällen, durch -c hülfe.
So dürfen icir hier mit BC , die als Koburger und Erfurter Drucke ohnehin Luihers
Mundart nahestehen, tv.\\tx\\ä)i zu eüfferlid^en auflösen.
Zu S. 179, 2 bott gcfdö'DE'^ KySi sich etwa als eine Art Latinismus rechtfertigen :
'decumbens de ulceribus', doch ist Text A so verderbt, daß die Konjektur Bot gcfdjtoet CD
sehr wohl das Bichtige treffen kann.
Zu S. 179,9 berbient = 'verthun'. ic, ^e für altes ue ist in Augsburger Drucken
fast die Begel, t >• b mindestens gut möglich.
Zu 8. 179, 11 bcr bo ist mit CD in den Text gesetzt worden, weil ba§ ba AB wohl
nur ein psychologisches Nachbild von ha9 Z. 10 ist. Zudem ist A mit selir geringer Soi'g-
falt gedruckt.
Zu, S. ISO, 3 gringfiett ist die nach Klang und Schreibung näclistliegende Abhilfe
für das überlieferte Gi)riftc, von dem so recht Luthers Klage i. Vorwort zu sein^ti- Aus-
gabe dieser Predigt (Nr. 33), unter 176,2 — 7 gilt. Die Sichtung, in der die Besserimg
zu suchen war, mist ermften C.
Zu 8. 184, 6 f. Plinius Historia naturalis 10, 1, daraus in Gesners Vogelbuch (in
Budolf Henßlins Übersetzimg von 1557 S. 236^). Vgl. Hiob 39,17. Fischart, Podagr.
Trostbüchlein hsg. von Hauffen 99.
Zu 8. 185, 3 gejomet = FriKht getragen.
9lnincrfungcii (fiuidjlii-fjlicl) '•Jfadjtrnnc uiib iSctidjtigiiiigeni 44-?
Xu Ä 187,2.16. Beidemal aar flcct ABD mit C diircli fect -« ersetzen. Offenbar
ist in Ramminf/ers BxicMruckerei die Leiter ft mehrfach in den falschen Setzkasten geraten,
Z. 16 kann auch das fntriende floctl rori/ewirkt luihen. Der kritische Grundsatz, daß die
(/etvöhnUchere Frnin des Ausdrucks einer unr/ewöhiilichen gegeiiidier die Widirscheinlichkeit
fßerinfierei- Echtheit hat, gilt mir für Texte, die korrekt sein ivollc.n , wo also Gliittungs-
rersnche zu rennuten sind, mithin nicht für unsere Predigt, denn, nichts lie<)t Ramminger
ferner als zu glätten. Die Besserung hätte auch rorgenommen irerden müssen, wenn C
das falsche ftcct beibehalten hätte.
Zu S 189, 18. Die kleinen Abiceichnngen ron A^ gegen A^ sind vollständig gebucht,
weil .fie für die Stellung der Jüngeren Texte, namentlich ron BGM tvichtig sind. Vgl. die
FAnleitung zu die.'ser Predigt.
Zu S. I'.i0.-J3 bell fclbfti F steht für bic feiten der übrigen Texte, wäre also nach
eben] geltet M zu buchen gewesen.
Zu S. 103, 2 im A ist bei dem allgemeinen Charakter des Druckes (ich verweise
wieder auf Luthers Urteil oben 176, 2 — 7) wohl eher als Rammingersche Liederlich-
keit aufiufa.isen denn als Reflexirum sibi, in dem jn eum durch Attraktion aufgegangen
wäre. Doch soll die Möglichkeit der zweiten Auffassuru; zugestanden werden.
Zu S. JOS, IS. Vgl. Erlang»- Ausgabe * 10. 3ööf. und daselbst Opera rarii argn-
menti 6, 176.
Zu S. 201, 7. Vgl. Unsere Ausg. 7, 27'J, 1.
Zu S. 209, 11 öot aim rerdankt wohl wie Z. 8 bot einem B nur einer Unsicherheit
des Sprachgefühls sein Da.^ein, so daß XTI mit Recht für ein ."setzen, was in den I^cs-
arten versehentlich nicht gebucht worden i.st.
Zu S. 224, l.'j ()l)mclifrf)en A könnte allenfalls die nd. Form des Nominativs sein,
die der Nürnberger Druck au.^ seiner Vorlage bewahrt hätte, doch läßt .nch bei der Vei'-
eimelung des Falles die Lesung kaum für den Text retten.
Zu 8. 226, 10. Vgl. Sirach 20,32 und C. Schulze, Die biblischen Sprichwörter S.112f.,
auch das Goethische "^Ist reich vergrabner Urne Bauch?'
Zu S. 227, 1. Von den KonjektMren der Sammlungen ist im XIV^ ansprechender
als nit XIV'^ III oder die Auslassung des mit in 27. Doch läßt sich die Lesung von A
halten: ich soll leiden, daß ein anderer mein Eigentum mitnimmt.
Zu, S. 227, 4 rc{)t consilia im dogmatischen Gegensatz zu praecepta. Schon die
alten Drucke haben z. T. den Fehler in A erkannt.
Zu, S. 231, 1. Zu dem Bilde von den gebratenen Tauben vgl. die Nachweisungen
bei Büchmann, Geflügelte Worte 22. Auß. 77S. fFür Luther vgl. Thiele zu Ls. Sprich-
wörtersamrnlung Nr. 259 am Schlüsse und ferner Uns. Ausg. 29, 54, 2l3. P.j
Zu S. 234, 14 fo ist wohl in A wegen des Z. 15 folgenden fo ausgefallen.
Zu S. 235, 5. Matth. 27, 56 und Mark. 15, 40 steht Snlome unter dem Kreuze. Ztveifel-
haft ist, ob Luther fälschlich annimmt, daß Jakobus unterm Kreuze gestanden habe oder
ob ber auf Johannes zu beziehen ist. Vielleicht treffen CXIVV mit der Einsetzung von
bie, Cq mit quae das Rechte.
Zu S. 242, 21 ftun vgl. oben zu S 136, 4.
Zu S. 245, 23. Saran 'darohne, ohne diesc\ Im Deutschen Wörterbuch aus Falk,
Lenz und Fichte belegt.
Zu S. 246, 7 beine A konnte auch beinem bedeuten sollen.
Zu S.252,8. A lud Punkt vor So, widerstrebt also der zweiten Fassung, in der
©0 mu§ . . . Nachsatz zu %hn bic . . . leben ist.
Zu S. 253, 4 \m A ist durch jm Z. 3 verschuldet, B trifft mit in zweifellos das Rechte.
Zu S. 260, 12. Ausführlich setzt sich Luther mit diesem Worte auseinander in der
Schrift ' Von Menschen Lehre zu meiden\ Erl. Ausg. 28, 339 f.
444 ?lnmevfungen (ciiifcf)lte6IW) ^Jndjttäge unb Sertcf)tigungen)
Zu S. 261. 13. Vgl. Luthers Wartiinip an seine liehen Detitschen (1.531): D bcm bicr
i fl rfd)t gegeben , bnriimb giefjrt Dnb fdjeuinet e? |o (»oie 3ubQS fngt) alte ©c^aiibc unb Saftet
I)ero«?. Erh Ausg. 25, 31. Gemeint ist Jud. 13.
Zu S. 262, 20. Tgl. Luthers Sprichwöi'tersammhing Thiele Nr. 7 'Die gelerten die ver-
kereten' und die dort oegehenen Nachweise. In der Vorlage von AB fehlt bie nach der
Weise eiliger Nachscliriften.
Zu S. 264, 13. Die Lesart ist zu herichtipen: ober] ober ein G XIV 27 ober ain V.
Zu S. 265, 9. Die Lesart ist zu berichtigen: 10 ber fehlt BCDE*G
Zu S. 265, 17. Das Bild vom Feuer und Stroh braucht Luther auch Uns. Ausg.
6, 442, 33. Ein rerirandter Gedanke steht Spr. Sal. 6, 27: Kann auch jemand ein Feuer
im Busen behalten, daß seine Kleider nicht brennen? Als Bedensarf auch Freidank 121,3.
Des Teufels Netz V. 224S. Brants Narrenschiff hg. von Zarncke 13, 1 und 92, 1. Zwingli,
Werke 1,232 (1522). Hans- Sachs- Forschungen (1894) 361. Thomas Platter cm seinen
Sohn Felix am 28. März 1655. Schauspiele der englischen Komödianten hg. von Creizenach
311. 315. AbraJmm a Sancia (Jlara, Narrennest 2, 213 f. (Wien 1751). Wunderhorn 3, 296.
Wandet; Sprichivörterlevikon 4, 915, 39. 918, 92.
Zu S. 270, 4. Zuletzt hatte Luther über dieses Evangelium am 20. Juli 1522 ge-
predigt, s. o. S. 228ff.
Zu S. 277, 23 h)em§ Attraktion: gib auch dem, dem es nicht im Herzen ist.
Zu S. 278, 6 nur ergibt sich aus dem sinngemäßen aHain in Ä und dem sinnlosen
ÜRir in B als Lesart der den beiden Texten vorliegenden Handschrift.
Zu S. 280, 11 fttofialm aufgeben ist als ein Wort zu nehmen.
Zu S. 280, 13. Gegen die Überlieferung, die nur ber mir feinen fun bargebcn ^ot in
Klammern schließt, ist möglicherweise auch unb mein fünb unb l)elt Bertiirfen loffen in den
Belativsatz aufzunehmen.
Zu S. 286, 1 Jimof^eo G: erst Melchior Lotfkers Druck beseitigt das falsche ^ in
Sf)im., Griinenherg, Stürmer, Stückel und Schirlentz erkennen den Fehler nicht.
Zu S. 293, 16 Qlfo foment A ist unhaltbar, aV\o ist Nachwirkung des vm-ausgehenden
Srtfo und durch al§ zu ersetzen, für toment bieten schon BE fummet.
Zu S. 295, 1 nu Ä ist ein Lesefehle)- für im der Vorlage, den BE divrch ihre Änderung
zu nun vergrößern, so daß sie zugleich ihre Abhängigkeit von einem schon verderbten Texte
verraten.
Zu S. 296, 13 ^uf)auffen finncn ABDE ließe sich zur Not als 'zusammenreimen'
rechtfertigen, wahrscheinlicher hat A das Fremdwort fumen 'summare' nicht va'standen
und in das graphisch sehr naheliegende finnen geändert, vgl. oben die Einleitung.
Zu S. 296, 15 er er 'ehe er' ist von A, das nur mit halbem Auge hinzusehen pflegte,
tcenn es änderte, zu er gekürzt worden. Die Möglichkeit, daß in diesem er ein tf)x er steckt,
wie häufig in ba? ein ba^ c§. ist theoretisch zuzugeben. Belegbar !.si aber die Erscheinung
bisher nicht ttnd daß BCD einmütig Anstoß nehmen, spricht dagegen.
Zu S. 296, 18. Hier sind die Lesarten von Pa durch ein Versehen mangelhaft ver-
zeichnet. Pa liest: 25)6, 18 fruc^t 2!>7, 13 für(i)teft 22 an fernen aberen 800, 10 ex--
bibmen 301, 4 nitt atfo bin 14 ift e§ 302, 3 ber] er 8 gebe 10 ttiurb 12 ba§
man aug 13 er] e§ 23 ber] er. Ferner lies *D statt D bei 29(>, 17 frud)t 29S, 10 fo
muffen 29!>, 7 finben ir 300, 5 Qx tjat fein et)c reblid^ gc'^olten fehlt 302, 24 fet)nem
303, 2 fil)e 3 ganzem
Zu S. 297, 10. Mit ben ttJerden schafft A wiederum eine der für seitie Textgestalt umj
bezeichnenden logisch -grapihischen Wirrnisse, der hier die jüngeren Drucke ratlos gegen-
überstellen.
Zu S. 301,4. Die Lesart ist zu berichtigen: nit atfo bin D Pa nit fo bin X1V27.
I
Slnmertungen (einjditicgtid) 9iad)ttäge imb 2Jeticf)tigun3en) 445
Zu S. 301, 9 er ift fein got A will deutlich die Psalmenstclle nou est deus übersetzen,
die Luther nie mit 'er ist kein Gotf wiedergegeben hat. A hat also auslautendes ? seiner
handschriftlichen Vorlage für x gelesen, loie auch Z. 11; wie undeutlich die Vorlage gerade
die Wortausgänge schrieb, zeigen die Verderbnisse 293,15 bem; 18 mammcn; 295,10 oUc;
297,10 bell toctcten; 303,3 ba§.
Zi( S. 301, 11 ct)t A ist in demselben Sinne zu bessern wie Z. 9 er, die beiden Besse-
rungen stützen sich gegenseitig.
Zu S. 301, 13. Sei der Textgestaltung von A vermißt man die dogmatisch notwendige
Erwähnung der Liebe und kann tjob nur mühsam als Besitztum oder Stütze rechtfertigen.
Beide Sdiwierigkeiten sind durch Einsetzung von lieb statt i)ab zu beheben.
Zu S. 301, 17 üovbecfle hat A wiederum durch mangelnde Aufmerksamkeit aus dem
undeutlich geschriebenen Botbcrbtc seiner Vorlage entnommen, das im kritischen Texte mit
*D herzustellen war.
Zu S. 302, 18 einer A könnte demonstrativen Sinn haben (Ein hohes Ministerium u. ä),
ob auch vor Substantiv ohne attributives Adjektiv, muß freilich bezweifelt iverden, doch
verlangt die Disposition der Predigt (300,21 'ilv.v. looHen tuir bic ätoo perjon äufamen l)nlten
1) 5)}f)arifäer 300, 24 ff. 2) 3ötlner 302, 18 ff.) an dieser Stelle das adversative iciier, das
darum mit *T) einzusetzen war. Wiederum lutt A seine handschriftliche Vorlage ungenau
gelesen.
Zu S. 303,4 pret)§eit. A hat % der Vorlage für ft gelesen, B merkt, daß etwas in
Unordnung ist, bessert aber in verkehrter Richtung und muß dann auch bienen umstoßen.
Zu S. 30fi, 9. Der angehängte Relativsatz verlangt an Stelle von larDen A ein
Ven-bum, das XIV in lorlen bieten, offenbar in Übereinstimmung mit der verlornen gemein-
samen Vorlage von A XIV, die von A mißverstanden wm-den ist.
Zu S. 306, 23 hJcrcEen ist als suhstantiriertcr Infinitiv zu verstehen.
Zu S. 306,25 aber ist für die gemeinsunie Vorlage anzusetzen; dem Augsburger
Druck A und dem Straßburger XIV gleichmäßig anstößig deutet es A falsch zu aber,
XIV übersetzt es in seine Mundart zu ober. Wären zufällig XIV nicht erhalten, so würde
der konservative Textkritiker, der im Hinblick etiva auf Unsere Ausg. 6, 273,30; 9,300,25
aber im Te.vte ließe, notwendig irren. [Dieser Schluß läßt sich stützen durch den Hiniveis
darauf, daß ein aber der Vorlage in diesem Zusammenhange nur bei sehr genauem Zusehen
Anstoß geben konnte. Betont man diesen Umstand nicht, so sehe ich. nicht, was hiiuiern
sollte, aber auch für die Vorlage anzmiehmen. P.J
Zu S. 309,15 \vx A könnte ethischer Dativ sein. Doch ist nu von XIV schwerlich
per conjecturam eingesetzt, weil Schotts Form nun tväre, sondern XIV fanden nu in der
gemeinsamen Vorluge, die A hier falsch gelesen hat.
Zu S. 334,15. Hieronymus hg. von Migne (Patrologia latina 23) 339 — .3.52.
Zu S. 337, 3 freien 'plagen , im Deutschen Wörterbuch 5, 2410 als 'krösen' bei Hans
Sachs und aus dem Hennebergisclien nachgeioiesen, die Nebenform 'krösehen das. 2407
aus der Lausitz.
Zu S. 337, ö ßognicio inBenit, affcctuS ejoltat, wohl eine Formel der Philosophie des
Mittelalters.
Zu S. 337, 6 ^cmant 'niemand', loie bei Luther noch öfter.
Zu, S. 347,1 p^ca wie 394,2 pfarrc im Gegensatz zu ]ä)loS 371,9; 379,11; 386,3
meint offenbar die Pfarrkirche, denn im Pfarrlmus hat Luther doch nicht gepi'edigt. Beide
in der 'Pfarre' gehaltenen Predigten sind Nachmittagspredigten.
Zu S. 353, 13 gcfc^lrec^t in der vom Deutsclmi Wörterbuch 9, 2157 belegten Bedeutung
'beschimpfen' oder im Gegensatz zu ftarif Z. 11. Daneben freilich bietet sich die nahe-
liegende Bessei'ung gejd^mec^t, die wohl schon bei deiectus Cq vorgeschwebt hat.
446 'üiiimcrlimgen - ciii|d)üe§lid& ^Jod^ttüflc iiiib Scridjtigungen)
Zn S. 35S, -JJ. Luther n-uriie Baccalaureiis dir Philosophie zu Michaelis 1302,
Magister um Epiphanias 1505 in Erfurt, dagegen Baccalaureus ad biblia am 9. Mars 1509
in iVittenberg. Vgl. Köstlin " /, 44 und So.
Zu S. 354, ö l)in statt \1)n A wird schon als Fortsetzung des bott erfordert. Gerade
derartige Budistabenversetziingen sind in dem eiligen Druck A häufig.
Zu S. 354, 12 ef war gegen das überlieferte Dn;^ einzusetzen, denn daß ©uangelton
Objekt des Satzes ist, ydit aus löibetteten Z. 13114 herror.
Zu S. 354,30 allain BC zeigt gut die größere Jugend dieser Di-ueke, die das
Felllerchen allein statt attem in A rergroßern und seine Entstehungsart verwischen.
Zu S. 359, 33. Die Kustode Sie '^ctilig gejdjr^fftt ist mm Drucker Stürmer, weil auf
dem unteren Rande der Seite die Blattzahl SB ij steht, in die nicht voll besetzte letzte Zeile
der Seite hinaufgcriickt worden, so daß nun die drei Worte zweimal im Texte zu stellen
scheinen.
Zu S. 303,5. Daß fic vor fid; in allen Texten fehlt, kann auf die ursprüngliche
Nachschrift der Predigt zurückgehen, aber auch auf MißcersUmdnis oder Druckversehen
in A. Jedesfalls ist die Auslassung irreleitend.
Zu S. 364, 5 Qfte AC könnte als lautliche Nebenform von Auge gefaßt tverden , da-
neben ist die Lesart für die Unselbständigkeit von C bezeichnend.
Zu S.365,fi l)linbefd§>)tmcr wohl Leute die sich schirmen, den Schild vorlmlten, wo
kein Angriff zu fürchten ist.
Zu S. 365, 27 Ijennein ist für hinein als Sprechform tvohl möglich, doch muß bezweifelt
werden, ob es anders denn ah Druckfehler in einen Lutherdruck gekommen sein kann.
Zu S. 367, 6, 10 neit^ten für 'nechsten" läßt sich xvohl retten, wenn auch der Paralle-
lismus zu nilc^t ■< nid)t§ yiicht vollkommen ist.
Zu S. 373, 13 gebott für das überlieferte teid) einzusetzen erfoi-dert der Sinn der
Stelle, reid) äs ist eine Nachwirkung der beiden vcrraufgehenden xeid)
Zu S. 378, 28 bertDedjffeltte ist geiviß ein Fehler der Überlieferung für toec^fctne,
denn da die uüchsenie Nase noch heute weithin in Wort und Sache wohlbekannt ist, kann
sie nicht wohl einem Nachschreiber Lutherscher Predigten fremd gewesen sein; daß Ltdher
selbst das Bild von der wäclisernen Nase völlig vertraut war, beiveisen Uns. Ausg. 2, 116, 25;
13, 41; 16, 262, 27; 361, 16, während eine 'verwechselte Nase" unbezeugt ist. In 'verwechselt"
eine Ableitung von ''Wachs" zu sehen, ist nicht sprachwidrig, aber unbelegbar.
Zu S. 380, 8j9. Das zweimalige fol zeigt einen typischen Fehler unserer Handschrift.
Sie ist offenbar Kopie einer schlecht lesbaren und schlecht stilisierten Naclisdirift von
Luthers Predigten und bessert unier dem Abschreiben. Dabei versäumt sie Wörter, die
durch die nachträgliche Änderung überflüssig geworden sind, im Texte zu streiclien und
.■io entstehen störende Doppelsetzungen ivie hier, ferner 380, 21; 386, 22; 394, 7; 396, 11. Aus
methodischer Vergleichung dieser Fälle ergibt sich, daß 380,8 |6l zu streichen ivar.
Zu S. 380, 21. Als der Schreiber die Worte ein furft geschrieben luit.te, bemerkte er,
daß daror glcic^ ausgelassen war. Statt das Wort einzuflicken, schrieb er die drei Worte
gleich ein fürft nochmals, versäumte aber ein fütft zu streichen. Der kritische Herausgeber
hatte diese Versäumnis gutzumachen.
Zu S. 383, 38. Vgl. Vns- Ausg. 11, 276, 20 nebst Anmerkung 2.
Zu S. 384, 1(1. Die Zahlen ac^t aber bietjefjen leiten auf die Ergänzung tage, sonst
hätte man auch an rooi^cn denken können, da jedesfalls eine derartige Ei-gänzung nicht
zu entbehren ist.
Zu S. 384, 22 ff. Zu dieser Erzählung vgl. Unsere Ausg. 11, 279 und Cmp. Ref.
XX, 531. ß. Kawerau.
Zu S. 385,11 ein I^eQbe; es ist der Prokonsul Volusianus im Briefe des Marcellinus
in Augustin. epist. 136 (II 514 Bened.), vgl. Uns. Ausg. 11, 245, 14 nebst Anm. 2.
Stnmcttungc» (eiiifdjtieglidö 9ioc^ttägc iiiib 33eti(i)tigiingen) ■ 447
Zu S. 385,31 ©amiicl bcv frum funig /»s- kann Luther unmöglldi gemeini, haben. Da
mr es 1) mit LiMerx Rede, 2) mit deren Nadtsehriß, 3) mit der allein erhaltenen Ab-
schrift dieser Nachsclirift zu tun haben, ist in Fallen icie diesem mit einer Wahrschein-
lichkeit von -J gegen 1 amuneJimen, daß der Fehler der niditlutherisehen Überlieferung zu
Lasten zu schreiben ist. Dann ist aber die Einsetzung von bcr frum man Lutherschem
Sprachgeblauch gemäßer ah die Auslassung von fuiiig, die sich freilich durch den Blick
auf die folgende Lesart emj^fiehlt.
Zu S. 3S5, 31133 Slfaimcied) hs ist iciedcrum unmöglich von Luther gewollt und wenn
man annehmen darf, daß in der verlornen Nachschrift der Predigt hier eine Abkürzung
stand, die hs zu Sibimeled; mißdeutet hat und die icir in Stmalef auflösen dürfen, so läßt
sich davor das nadi frum überschüssige funig passend unterbringen, so daß die Änderung
fünig Slmnlet nadi regem Atnalek der Vulgata konservativer wäre als die Einsetzung des
bloßen Ülmolef in den Text.
Zu S. 386, 2ä. Wieder ändert hs unter dem Abschreiben die Konstruktion und ver-
gißt das nunmehr falsche got zu streichen. Dies Verfahren paßt zu gut in das Gesamtbild
des Abschreibers, als daß man hier an das Drittel Wahrsdieinlichkeit (vgl. zu 385, 31)
glauben könnte, es liege ein Sprechfehler Luthers vor.
Zu S. 390, 6 hat ivohl sdion die Nachschrift nach nucj ein fei ah selbstverständlich
ausgelassen.
Zu S. 391, 16 alfo einen für einen olfo.
Zu S. 391, 37 it der Abschrift ist offenbar durch das folgende inen veranlaßt.
Zu S. 392, 8 ein not ist entbdtrlich und vielleidit ein Mißverständnis des Schreibers,
der in gefuttt Z. 9 na» eingeflickt finden mochte und den Einsehub fälschlich in die vorher-
gdiende Zeile bezog, statt das gemeinte genaSfuttt herzustellen. Dann i-ergliche sich die Ver-
derbnis dem funig 385, 31 und die beiden Auffassungen stützten sich gegenseitig.
Zu S. 394,7. Wiederum versäumt der Abschreiber die nach Änderung der Kon-
struktion überflüssigen Worte ba§ mon zti streichen. Schon Hock hat das Rechte gesellen.
Zu S. 396, 11,12. Es liegt nahe das zweiinalige moi^cn ■wiederum dem Abschreiber
auf die Rechnung zu setzen, da der emphatische Klang, den das zweimalige unfct Z. 23
hat, hier geradezu in Karikatur erscheint. Demnach viäre ntadjen Z. 11 zu streichen
gewesen. fDas icäre nur richtig, tvenn man das von L. gesprochene dem in der Hand-
schrift überlieferten schlechthin gleich setzen dürfte. Nimmt man aber das zweite mad^en
als mit einem Worte zu Papier gebrachte Andeutung eines ganzen Satzgliedes , daß L. also
sagte: 'tnan soll einen Unterschied machen zwischen den Christen, (doch soll man ihn
mir) machen vor den Morschen nicht i'o»- Golf, so wäre das eine ganz natürliche nadi-
drücldiche Redeweise, deren Spur man durch Streichung des zweiten machen vernichten
mirde. P.J
Zu S. 399, 9jl0. Gemeint ist 'ein Dörrtuch oder Malztuch\
Zu S. 403,30. Asperius nihil est bumili cum surgit in altum. Clauäianus in
Entropium 1, 181 Vgl. Aurelius Victor de Caesaribus 39. Sprüche Sah 30, 21 f. Frei-
dank 41, 8. Thomasin, Wehcher Gast 2899. Htigo von Trimherg, Renner 1757 ff. Reineke
Voß hg. von Prien 5357. Brant , Narrenschiff 64, 57. Später allgemein in der Form:
Kein Messer ist das schärfer schiert.. Als wenn der Bauer zum Herren wird. Siehe auch
Wanders Spi'ichwörterlexikon 5, 1762 f. uiui Hermann Fischers Schtväbisches Wörter-
buch 1,697.
Zu S. 407, 9. Augustin hg. von Migne, Patrologia latina 32, 773.
$ot)ier Boii ©eBrübct Sniitin in ipfuttitigcn (SBürttemBetg).
w
1 1
I
)
BiNDINGSECT. AUG 1 ^
PLEASE DO NOT REMOVE
CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET
UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY
BR
Luther, Martin
330
Werke
A2
1883
Bd. 10
Abt. 3
ts^